Pse legjenda e Rozafës është më shumë se një mit lokal?

SHKODËR — Legjenda e Rozafës nuk përfaqëson thjesht një mit lokal themelimi për qytetin, por një sintezë të thellë kulturore. Sipas një analize krahasuese të publikuar nga studiuesi Seb Bytyçi, kjo narrativë gërsheton kultin e Hyjneshës Nënë të Evropës së Vjetër me ideologjinë flijuese patriarkale proto-indoeuropiane.

Studiuesit shqiptarë dhe komparativistët e shohin mitin e Rozafës si dëshmi të rëndësishme të lashtësisë në rajon. Ky mit i themelimit të Shkodrës dhe shtetit ilir vlerësohet se u zhvillua paralelisht me krijimin e miteve të tjera themeluese indoeuropiane, si ai i themelimit të Romës.

Gërmimet arkeologjike në kalanë e Shkodrës vërtetojnë se muret e saj ciklopike datojnë nga shekulli IV apo fillimi i shekullit III p.e.s. Kjo dëshmon se Scodra ishte një qendër e rëndësishme politike dhe kulturore ilire gjatë periudhës helenistike, duke i dhënë kontekst historik legjendës.

Studiuesi Zihni Sako e konsideron variantin e Shkodrës më të vjetër se versionet e tjera ballkanike. Sipas tij, lidhja e ngushtë me këtë qytet ilir e bën atë më të hershëm se variantet serbe të shekullit XIV, si dhe ato greke apo rumune.

Ndonëse ka një nacionalizëm parokial në Ballkan ku çdo grup pretendon origjinën e baladës, Alan Dundes argumenton se ajo mbetet indoeuropiane. Varianti i Rozafës dallon si unik për shkak të Besës së mbajtur nga vëllai i vogël, edhe pse motivi i murosjes shfaqet gjerësisht.

Kultura e Evropës së Vjetër ishte matrifokale dhe e përqendruar te Hyjnesha Nënë. Antropologia Marija Gimbutas tregon se depërtimi i indoeuropianëve patrilinealë e militaristë e transformoi këtë shoqëri, duke zëvendësuar kultin e rigjenerimit dhe duke e zbehur rëndësinë e hyjneshave të lashta në figura të nënshtruara.

Legjenda e Rozafës shërben si pikëtakimi i këtyre dy sistemeve. Ajo përdor formën e dhunshme të flijimit proto-indoeuropian për të siguruar kalanë, por ruan thelbin amësor të Hyjneshës së lashtë nëpërmjet qumështit për fëmijën, duke legjitimuar kështu rendin e ri socio-politik.

Burim: Koha.net
— Redaksia ZHURMA