Fshati Mandrica në Bullgari ruan gjuhën shqipe me 34 banorë

Mandrica, i vetmi fshat shqiptar në jug të Bullgarisë afër kufirit me Greqinë, ka vetëm 34 banorë dhe ruan trashëgiminë e tij prej vitit 1636, sipas të dhënave të publikuara nga agjencia BTA.

I vendosur në rrëzë të maleve Rodope Lindore dhe mes luginave të lumenjve Bjala Reka dhe Luda Reka, ky vendbanim u themelua sipas traditës lokale nga kolonë shqiptarë, ndërsa fshati është pjesë e një rrjeti historik vendbanimesh në Trakinë e Edrenesë, të ngritura shekuj më parë në territoret që sot shtrihen në Greqi dhe Turqi, shkruan agjencia bullgare BTA.

Sipas librit historik vendas «A Reader on Mandritsa», grupi i vendbanimeve të tilla përfshinte Zalafin, që u nda më vonë në fshatrat Abalar dhe Karakasim, si dhe Sultankoj e Ibriktepe, transmetojnë mediat. Sipas legjendës lokale të transmetuar ndër vite, Mandrica u themelua në vitin 1636 nga tre vëllezër të krishterë ortodoksë që erdhën nga Vithkuqi i Shqipërisë juglindore, të cilët merreshin me blegtori dhe prodhimin e bulmetit, ndërsa kishin marrë përsipër furnizimin e ushtrisë osmane drejt Adrianopojës, qytetit të sotëm të Edrenesë në Turqi. I kënaqur nga puna e tyre, beu osman i zonës u kërkoi të drejtonin tufat nga lindja në perëndim dhe të vendoseshin aty ku do t’i zinte nata, duke e përjashtuar më vonë vendbanimin nga taksat, kurse emri i tij lidhet me fjalën «mandra» për vendin e mbajtjes së bagëtive dhe përpunimit të qumështit. Megjithatë, Radio Bulgaria shënon se disa banorë besojnë se vendbanimi mund të jetë edhe më i vjetër se shekulli i shtatëmbëdhjetë, ose se kampi i parë u ngrit në bregun përballë të lumit Bjala Reka para zhvendosjes në vendndodhjen e sotme.

Në periudhat e mëvonshme, themeluesit u martuan me gra nga fshatrat përreth që mësuan gjuhën shqipe ndërsa komuniteti u zgjerua, duke e shndërruar fshatin në një qendër të lulëzuar të zejtarisë dhe tregtisë. Rreth një shekull më parë, në Mandricë jetonin afro 3 mijë e 500 banorë, ku funksiononin dy shkolla, kinema, farkëtarë, kasapë, mullinj, një punishte për derdhjen e kambanave dhe punishte për prodhimin e susamit e tahinit. Një nga veprimtaritë kryesore ishte prodhimi i mëndafshit, ku shtëpitë prej qerpiçi kishin kate të sipërme të gjera për rritjen e krimbave të mëndafshit, hapësira që sot përdoren pjesërisht për tharjen e bimëve mjekësore dhe varjen e duhanit, kurse një ndërtesë e veçantë mbetet shtëpia me tulla e doktor Atanas Pejkidis, i cili studioi mjekësi në Stamboll dhe u specializua në gjinekologji në Paris përpara se të kthehej në fshat, sipas Telegrafit.

Për shkak të luftërave, lëvizjeve të refugjatëve dhe emigrimit ekonomik, popullsia ka rënë ndjeshëm, ku sipas Institutit Kombëtar të Statistikave të Bullgarisë të cituar nga BTA, Mandrica kishte 52 banorë në vitin 2011, ndërsa në regjistrimin e vitit 2021 numri zbriti në 34. Shumë ish-banorë dhe pasardhës jetojnë sot në Sofje, Plovdiv dhe Ivajllovgrad, por kthehen në fshat për festa dhe takime familjare, ndërsa e folmja e veçantë shqipe është dokumentuar në fjalorin bisedor bullgarisht-shqip të Maria Hristova Ge dhe është studiuar nga albanologu Ludmil Stankov në librin e botuar më 2017 me titull «The Albanian Variety Spoken in the Village of Mandritsa».