Zana

Zana, figurë e mitologjisë shqiptare, hyjneshë e maleve dhe e natyrës së egër. Zana përfytyrohej si një vajzë me bukuri të rrallë, e veshur në të bardha, nganjëherë me fletë, që banonte në majat e maleve, pranë burimeve dhe grykave të Alpeve shqiptare. Çdo mal kishte Zanën e vet. Ajo ishte një qenie hyjnore plot trimëri e egërsi, mbrojtëse e maleve, e përrojve dhe e luftëtarëve. Nderi më i madh për një hero ishte të quhej «trim si Zana» ose të kishte një armë që «vret si Zana». Zana i donte trimat shqiptarë dhe i ndihmonte në luftë, ashtu si Atena Palada ndihmonte heronjtë e saj. Ajo ndëshkonte ata që çnderonin natyrën ose guxonin ta shqetësonin kur lahej në burime. Në Shqipërinë e Jugut ajo quhej Zëra. Paralelet me Dianën (Artemidën) janë të dukshme, por kulti i fortë i Zanës në mbarë Gadishullin Ballkanik na bën të mendojmë se kemi të bëjmë me një hyjni vendase paragreke, ndër figurat më të rëndësishme të mitologjisë shqiptare.