Fjalor i Mitologjisë

Parathënie

Popujt gjatë gjithë rrugës së zhvillimit të tyre kanë krijuar thesarë të paçmuar materialë e shpirtërorë. Në fushën e artit e të poezisë hapat e parë i nisën me përfytyrimin në mënyrë fantastike të hotës reale objektive, të përpunuar artistikisht në jormë të pavetëdijshme në ndërgjegjen e tyre. Kështu u krijua mitologjia. 1 TH ?

Fjala «mitologji» vjen nga greqishtja: mithos (përrallë, gojëdhënë) dhe logos (fjalë, arsyetim, shkencë). Mitologjia është historia legjendare e hyjnive, e gjysmëhyjnive dhe e heronjve të ndryshëm të lashtësisë. Në arsenalin e mitologjisë hyjnë edhe shumë mite që flasin për qënie të tjera të mhinatyrshme si për përbindëshat ashtu edhe për kafshët, himët dhe mjaft dukuri të natyrës të përfytyruara në mënyrë fantastike.

Mitologjia është feja e lashtë e hazuar në hesimin te shumë perëndi, pra feja politeiste, që u rrënjos thellë në mendjen dhe ndërgjegjen e masave popullore, të cilat çdo dukuri në natyrë dhe në shoqëri e perceptonin përmes saj. Mitet mhi perënditë dhe heronjtë lindën në kohë shumë të lashta, në një periudhë kur mendja e njeriut ishte në një shkallë shumë të ulët zhvillimi dhe e paaftë të zhulonte shkaqet e vërteta të dukurive të hotës reale, kur ende nuk ishte formuar shoqëria me klasa, nuk ishin zhvilluar forcat prodhuese dhe teknika e shkenca ende nuk njiheshin. Në këto kushte, krijimi i një realiteti të dytë përmes fantazisë ishte një nevojë ohjektive, sepse përmes miteve e legjendave njerëzit përpiqeshin jo vetëm të shpjego nin dukuritë e natyrës, por dhe të gjenin kyçin për t’i zhërthyer, qoftë dhe në fantazi këto forca të fshehta që vepronin në mënyrë kaq të pakuptueshme në jetën rreth e rrotull tyre.

Ëndrra për ta sunduar këtë stihi të papërmhajtur dhe kapriçioze të natyrës hëri të lindë poezia, me të cilën janë kultivuar dhe rritur këto mite e legjenda. Mitoloqjia është shpikje, fantazi e ndezur e pjellore që end si Arakna duarartë, e cila endte në pëlhurat e saj të dëgjuara, tahlo të mrekullueshme plot

ngjarje e bëma, pasione e drama të fuqishme sipas modelit të jetes njerezore.

. 7 Ne fillimet e saj mitologjia ishte më e thjeshtë e rudimentale. Mbizoteronin kryesisht figurat e kafshëve e më pak ato të bimeye. Në fazat e para hyjnitë ishin në trajtë kafshësh të egra (thenomorfe) dhe në trajtë drurësli (dendromorfe). Dihet se hujnite antropomorfe (me trajtë njeriu) janë të një stadi më të vone ne historinë e feve. Zeusi, psh. para se të bëhej mbret i Olimpit ishte shqiponjë në disa fise, qukapik në disa të tjerë; Hera ishte lopë; (Atenaj-buf dhe Artemida-arushë. «Do të ishte gabim, megjithatë tërmendohej se është fjala për një shndërrim te papritur e te menjehershëm. Është më tepër një kalim shumë i ngadalshem dhe krejt gradual. Mjaft elementë të mbetur më vone tregojne, në pjesën më të madhe të rasteve, stazhin theriomorf dhe dendriomorf që ka paraprirë fetë antropomorfe. Ndonjehere kafsha, dikur vetë zoti, bëhet shok besnik, m psh. shqiponja e Zeusit, bufi i Atenës, gjarpri i Demetrës etj... (A. Kvappe Etudes de mythologie et de folklore germaniques, Parzs, iyZo, jd. zu).

«Sa më i vjetër të jetë miti apo përralla — shkruan Gorki ■ aq më e fortë tingëllon në të fitorja e njerëzve kundër forcave te natyrës. Në të mungojnë dramat me karakter shoqëror, grindjet midis njerëzve». Kjo shpjegohet me faktin se në shoqemnë e laslitë pa klasa, kur u krijuan këto mite, nuk kishte drama të tilla.

Pë) kohën k/ujJVmdën, mitet kishin karakter përparimtar . jC f të Jheksuar materialiste. Pas çdo përfytyrimi fantastik fshihej një dukuri reale. Shkrepëtima që dilte nga përplasja e reve me ngarkesë elektrike të kundërt i atribuohej Zeusit që lndhte rrufetë nga maja e Olimpit; stuhija si dukuri natyrore i atnbuohej Poseidonit, i cili, i zemëruar, trazonte fundin e detit me cfurkun e tij. S)ka dukuri të natyrës, por edhe të botës shpirterore dhe të marrëdhënieve midis njerëzve, që të mos jetë kapur e konceptuar me aq poezi e imagjinatë nga ndërgjegjja e njenut të lashtë primitiv. Naivitet apo figurë poetike është shgjeta e Erosit, që cilindo që godet, i ndez ndjenjën e dashuriseA Vlund të krijojë më bukur fantazia e njeriut se lindjen e Aferditës nga shkuma e bardhë e detit! Mitet përmbajnë në vetvete jo vetëm një'kuptim ië thellë real e një bërthamë të nje koncepti materialist, por edhe një bukuri fantastike clhe një fuqi të maclhe përfytyrimi poetik.

«... dihet se çdo fe s’është gjë tjetër veçse pasqyrimi fan tastik në kokat e njerëzve i forcave të jashtme që sundojnë mbi ta ne jeten e tyre të përditslxme, pasqyrim, në të cilin forcat

tokesore marnn formën e forcave jotokësore. Në fillim të histonse, objekt i këtij pasqyrimi janë, para së gjilhash, forcat e natyrës, të cilat gjatë evolucionit të mëtejshëm marrin ndër popujt e ndryshëm lloj-lloj personifikimesh të ndryshme». (F. Engels, «Anti-Dyring», Tiranë, 1974, f. 363).

Me kohë perënditë, të cilat në fillim ishin vetëm personifikimi i abstraguar i së mirës e i së keqes, u bënë në fantazinë e njerëzve, sidomos në mitologjinë greke, qenie të gjaUa, reaie, të ngjashme me njerëzit. Ashtu si këta edhe perënditë u veshën me të gjitha cilësitë e mira dhe të këqija, me të gjitha pasionet njerëzore, me të gjitha virtytet dhe veset, veçse në përpjesëtime më të rritura. Kjo dukuri u quajt antropomorfizëm. Perënditë jetojnë në Olimp ashtu si njerëzit në tokë: hanë, pinë, flenë, urrejnë e dashurojnë, grinden dhe luftojnë me njeri-tjetrin, thurin komplote e gracka, shkelin marrëdhëniet martesore, madje të gjitha këto kryhen me një cinizëm e violencë ku e lcu më brutale se në shoqërinë njerëzore. Pjesa më e madhe e f uqive të Olimpit janë tiranë dhe armiq të njerëzimit. Shumë mite flasin për heronj që dënohen, sepse i shërbejnë njerëzimit. Prometeyn me urdhër të Zeusit e mbërthejnë me pranga, sepse u ri ëmbeu zjarrin zotave në Olimp dhe ua solli njerëzve; Tantalin e dënojnë, sepse u rrëmbeu ushqimin, nektarin dhe ambrozin perëndive; Sizifin, sepse mbërtheu me pranga Vdekjen (Tanatos), që e kistite dërguar Zeusi të shuante racën njerëzore. Vetitë më negative iu yeshën zotave atëhere kur lindën klasat dhe urrejtja klasore. Lidhur me këtë Engelsi thotë se «... krahas forcave të natyrës, dalin edhe forcat shoqërore — forca, të cilat qëndrojnë përballë njeriut dhe që janë po aq të huaja dhe në fillim po aq të pashpjegueshme për të, sa edhe forcat e natyrës, dhe si këto të fundit sundojnë mbi të me të njëjtën domosdoshmëri natyrore aparente. Figurat fantastike në të cilat shpreheshin në fillim vetëm forcat misterioze të natyrës, marrin tani edhe atribute shoqërore dhe bëhen përfaqësuese të forcave historike». (F. Engels, «Anti-Dyring», Tiranë, 1974, f. 363).

Mite e legjenda kanë krijuar të gjithë popujt e botës. Për një mitoloaji të vasur përmenden asirët e egjivtasit e vjetër, hindusët, fiset kelte e gjermanike etj. Por më e njohur për Evropën u bë mitologjia e lashtë greke (paralel i ngjashëm i të cilës është ajo romake) për shkak të marrëdhënieve të drejtpërdrejta dhe të ndikimit që ajo ka ushtruar në zhvillimin e letërsisë dhe të artit evrovian. Mitologjia te grekët u krijua me një transyarencë e bukuri të veçantë. Ajo është e thjeshtë dhe jo e ndërlikuar si te popujt e Lindjes, të cilët krijuan figura të

frikshme hyjnish, të mbytura në misticizëm, me trajta të çuditshme e disi ië llahtarshme.

Në ndryshim nga mitet e popujve të Lindjes, tek të cilët në forma dhe shkallë të ndryshme vazhdojnë edhe sot të mbijetojnë, e në mënyrë të veçantë kjo vihet re te popujt dhe fiset e Indisë, mitet greke e jetuan jetën e tyre për t’u zhdukur dalëngadalë, atëhere kur feja kristiane ushtroi një presion të fuqishëm mbi to, duke i luftuar egërsisht për të imponuar au toritetin e ideologjisë së saj reaksionare.

Është e vërtetë se kristianizmi mori mjaft nga mitologjia e popujve të ndryshëm, por gjithçka mori, e shfrytëzoi dhe i dha ngjyrën që i interesonte qëllimeve të tij për nënshtrimin dhe skllavërimin e njeriut. Të shënojmë vetëm legjendën rreth Krishtit, i cili vdes dhe ringjallet, që na kujton perëndinë e bimësisë Dionisin, i quajtur dhe perëndi e natyrës, që vdes dhe ringjallet. Por ndërsa Dionisi hokatar e optimist është zoti i vreshtarisë dhe i verës dehëse, i gëzimeve dhe i orgjive, Krishti është mishërimi i asketizmit, i heqjes dorë nga gëzimet e jetës. Me qëllim që të rrënjosë në ndërgjegjen e njerëzve idenë e pashmangësisë së vuajtjeve njerëzore në tokë, feja kristiane, si ideologji sunduese e kohës, krijoi legjendën e Krishtit martir, që mishëronte në vetvete mitin mbi perëndinë që vuan, vdes dhe ringjallet.

Ndërsa Dionisi bridhte nëpër botë, duke kaluar nëpër Greqi, Egjipt, Siri, Arabi, Mesopotami, Indi, i shoqëruar nga bashkudhë tarët e tij bakantet e menadat, nga Pani e Silvani, i pritur kudo me dashuri dhe nderim, sepse ai u mësonte popujve si të rritnin rrushin dhe të punonin tokën, Krishti, i pasuar nga 12 apostujt, nxënësit e tij, orvatej, sipas legjendës, të përhapte një fe mistike, që mohonte jetën reale dhe predikonte rezinjatën me vuajtjet, duke predikuar mbretërinë e qiellit.

Me mitet e në përgjithësi me mitologjinë është svekuluar shumë e në mënyra të ndryshme. Psikoanalistët, Frojdi e pastaj pasardhësit e tij, Jungu e të tjerët, i sholiin mitet si burim për të njoliur dukuritë e «subkoshiencës» (nënvetëdijes ose pavetdijes), veprimet e kryera në mënyrë të pavetëdijshme instinktive, të cilave u nënshtrohet vetëdija. Një vështrim i tillë i mitologjisë nuk del jashtë kuadrit të ideve tejet idealiste e reaksionare të psikoanalistëve, të cilët si forcë lëvizëse të veprimtarisë së nieriut shohin instinktet, libidon dhe injorojnë arbitrarisht ligjet objektive të zhvillimit të shoqërisë njerëzore.

Mitologjia greke, si mënyrë e veçantë e perceptimit të jetës në të gjitha shfaqjet e saj, i vërqjigjet një stadi të cakiuar të zhvillimit ekonomik të shoqërisë, bashkësisë vrimitive të fisit, e më vonë gjer në njëfarë kohe edhe rendit skllavopronar. Ajo

ishte domosdoshmëri historike objektive, e pakapërcyeshme, e përcaktuar nga shkalla tepër e ulët e zhvillimit të mendimit njerëzor, që e interpretonte botën në mënyrën e vet. Kjo mënyrë e veçantë interpretimi është tërë thelbi filozofik botëkuptimor i mitologjisë, e cila ka logjikën e saj të ekzistencës. MjJt nuk janë thjesht trillime fantastike apo fetare, ato janë pasqyrim i ndërgjegjes shoqëroredhe 1;prvojës së kufizuar njohëse, që i përgjigjej një stadi tepër të ulët të zhvillimit shoqëror, në mugëtirën e thellë të parahistorisë.

Mitet janë disa llojesh përsa u takon përmbajtjes së tyre. Pjesa më e madhe përmbajnë elementin vrojtues e përshkrues, që përzihet e gërshetohet me elementin shkak-pasojë, siç është ta zemë, miti mbi Niobën.

Ka dhe mite të tjera me karakter etiologjik, që priren të shpjegojnë shkakun e ngjarjeve dhe të dukurive të ndryshme të natyrës e të mjediseve shoqërore, por këto përpjekje mbeten në përgjithësi në një rrafsh thjesht fantastik e çudibërës. Elemente të tilla mrekullie gjejmë në mitin për Ifigjeninë, ku tregohet se erërat e kundërta që frynë në Aulidë për të penguar udhëtimin e grekëve në Trojë ishin shkaku i zemërimit të Artemidës. Si ky ka dhe qindra e qindra mite të tjera që nuk arrijnë të shpjegojnë prejardhjen shkakësore të dukurive të ndryshme, veç se veprojnë me hamendje e me trillime fantastike. Në ndonjë prej tyre, si pasojë e vrojtimeve mbi dukuritë e natyrës dhe e njëfarë përvoje jetësore, ka qenë bërë e mundur të krijohen paralelizma e figura metaforike, që na çojnë të mendojmë për shkaqet reale që e kanë shtyrë fantazinë e njeriut t’i lindë këto imazhe poetike. Kështu perëndia greke Gjeb identifikohet me tokën dhe shoqërohet gjithnjë me epitetin hënë (Toka — nënë), si burim i pjellorisë të kulturave bujqësore. Ndaj dlie Gjeja në mitologji përfytyrohet si nënë me shumë fëmijë, nënë e përbashkët e të gjitha qenieve të gjalla.

Me karakter etiologjik është dhe miti mbi Admetin, që rnbrehu luanin dhe derrin në qerren e tij, të tillë janë dhe mitet që kërkojnë të shpjegojnë lindjen e njeriut, siç është ai i Kekropit, mbretit të parë përrallor të Atikës, lindur nga dheu dhe i përfytyruar si gjysmënjeri dlie gjysmëgjarpër, apo miti rreth zanafillës së popujve dhe fiseve të ndryshme, siç është ai i yellazgëve, të lindur nga dhëmbët e dragoit Ofion.

Ka mite të tjera me bërthamë filozofike, siç është ai i kozmogonisë (i krijimit të gjithësisë), që zuri fill nga Kaosi, nga i cili, si pjesë që e përbënin, u veçuan me radhë Gjea, (Toka), Erosi (Dashuria), Urani (Qielli) e deri te Zeusi e më tutje. Ky sistem mitologjik që flet për zanafillën e hyjnive është interesant, sepse tregon se si në gjirin e mitologjisë fshihej një intuitë jilozofike. Figurat mitologjike të Kaosit, të Gjeas, të Erosit janë pararendëse të koncepteve filozofike, materialiste për hapësirën, materien dhe lëvizjen. Perënditë e Olimpit personifikonin në fillim forcat e dukurive të natyrës, kishin karakter kozmik. Zeusi në fillim ishte perëndi që hidhte rrufe e shi e shkaktonte shtërngatën, Poseidoni ishte perëndi e deteve dhe Hadi i nëntokës. Karakter kozmik kishin në përgjithësi edhe fëmijët e Zeusit, që jetonin bashkë me të në Olimp. Afërdita ishte në fillim vetëm hyjneshë e pjellorisë, Artemida e kafshëve të egra dhe e gjuetisë, Atena personifikonte shkrepëtimën. Më vonë, kur u bë ndarja e madhe e punës, kur lindën klasat e shteti, perënditë morën atribute shoqërore. Kështu Zeusi, duke ruajtur funksionet e tij të mëparshme, u bë edhe kreu i botës dhe mbrojtësi i shtetit; Atena u bë mbrojtësja e zejtarisë, e shkencës dhe e qyteteve, Afërdita-hyjnesha e dashurisë dhe e bukurisë. Hermesi, dikur ndërlidhësi midis Olimpit dhe tokës, me lindjen dhe zhvillimin e tregtisë u bë mbrojtësi i kësaj.

Të gjitha këto tregojnë se mitologjia e lashtë pagane, gjatë rrjedhës së kohës, ka pësuar ndryshime të ndijshme në strukturën e saj të brendshme, në vartësi nga shkalla, në ndryshim të vazhdueshëm, e zhvillimit të jetës së fiseve primitive. Shumë mite e legjenda flasin për frikën dhe tmerrin e njeriut nga forcat shkatërruese të natyrës, siç ishin, psh. Skilla dhe Karibdi, rrufetë dhe stuliitë e Zeusit e të Poseidonit e shumë dukuri të tilla spontane natyrore, që u atribuoheshin fillesave irracionale mbinjerëzore, të përfytyruara në imazhin e perëndive. Por ka dhe mite e legjenda të tilla që kanë në qendër të tyre heronj e titanë si Herakliu, Tezeu, Odiseu e Prometeu që «... është shenjtori dhe martiri më fisnik në kalendarin filozofik» (K. Marks e F. Engels, «Mbz fenë» Tiranë, 1970 f. 12).

Figura e Prometeut është një nga më të ndriturat e më të thellat në kuptimin e saj filozofik. Ai është iluministi i parë që deshi të ndriçojë mendjen dhe ndërgjegjen e njeriut me të vërtetën dhe arsyen, duke ngritur krye kundër Zeusit dhe sistemit olimpik, që orvatej ta mbante njerëzimin në errësirë dhe padije. «Zjarri prometean» është bërë tanimë shprehje që përdoret për të treguar synimin drejt një qëllimi të lartë.

Figura të tilla heronjsh mishërojnë besimin e njeriut në mundësitë e tij krijuese e transformuese, idenë më sublime të vetëflijimit në emër të progresit dhe humanizmit, ndai dhe ruajnë gjithnjë një tingëllim të shënuar revolucionar dhe hëhen pandërprerë burim frymëzimi. Këto mite dhe leaienda duhet te jenë të kohëve më të vona, (veçanërisht miti mbi Prometeun),

kur njeriu, duke fituar vetëdijen e qenies së tij e duke hedhur një vështrim introspektiv në vetveten, nisi luftën kundër tiranisë dhe dogmës, i shqetësuar për fatin e tij të dhunuar nga perënditë. Për këtë flet qartë miti mbi Prometeun, i cili shpiku njeriun e parë prej balte, duke krijuar kështu vetveten. Zeusi hishte frikë nga forca e jashtëzakonshme e Prometeut dhe kjo ishte forca e njeriut, që vjen tani e sfidon zotat, u rrëmben zjarrin në Olimp dhe ua sjell ië ngjashmëve të tij.

Por jo gjithnjë mitet pasqyrojnë kohën e tyre ashtu si i njohim ne sot, sepse, siç u tha më lart, ato pësuan mjaft ndryshime në rrjedhën e shekujve, janë rritur ose grimcuar, u janë ngjitur nënshtresa të ndryshme, qoftë në formë reminishencash, ashtu edhe me prirje aktualizimi. Priftëreshat. e Afërditës, psh. jepeshin m.par,CL për t'i shërbyer hyjneshës. Miti, pra duhet të jetë i një periudhe më të re, kur doli jparQjtL në shoqërinë me klasa. Të marrim si shembull mitin mbi Atridçt. që shënon një etapë shumë të hershme në shoqërinë antike greke. Indi i mitit është mjaft i gjatë dhe i tjerrur hollë, ndaj s’po e riprodhojmë (Shiko në këtë fjalor zërat «Atreu», «Atridët»). Veç duam të shënojmë se Homeri nuk rrëfen asgjë tragjike lidhur me Atreun. Ai pohon vetëm faktin se Atreu vdiq, duke ia lënë mbretërinë, «shumë të pasur me bagëti», Tiestit. Të gjitha le gjendat e tjera lidhur me këtë mit janë shtesa të letërsisë pas homerike, të frymëzuara nga kushtet politike-shoqërore dhe lufta e ashpër që bëhej për pushtet në shoqërinë skllavopronare.

Të marrim një shembull tjetër, mitin për Afërditën. Shu,më mitografë mendojnë se ajo luftoi kundër grekëve, sepse si hyjneshë e dashurisë miratonte rrëmbimin e Helenës nga Paridi. Të tjerë thonë se mbronte Paridin ngaqë sipas gojëdhënës, ai i vati dhënë Afërditës mollën e artë. Ka dlne mitografë që mendojnë se ajo ka qenë dhe hyjneshë e detit dhe trojanët iu lutën ta shkatërrojë lidhjen detare të grekëve, që e mbronte Poseidoni. Madje, stuhitë në det, për të cilat thonë se i ngriti Atena e Poseidoni për të penquar fitimtarët të ktheheshin në atdhe, ia vishnin Afërditës. Nuk është e vështirë të kuptohet në këtë dhe në mite të tjera, tendencioziteti historik i kohës. Lutja e trojanëve për shkatërrimin e lidhjes detare të qrekëve shpreh predispozitën armiqësore të Spartës kundër Lidhjes de- j tare rë Athinës në Luftën e Pelovonezit. Ky është një aktualizim që i është bërë mitit. Shumë prej miteve e legjendave sjellin reminishenca nqa lashtësia e thellë knr janë krijuar, duke marrë ngjyra të diferencuara, shoqërore-etike në epoka të ndryshme. C’ka hhte e natyrshvne dhe e moralshme dikur, në rendin e lashtë të fisit, më vonë quhej amorale apo si incest. Në lashtësinë

e thellë jemra në raport me mashkullin mund të ishte dhe gruaja e tij, dhe motër, dhe hijë etj. Këto raporte i gjejmë dhe midis hyjnive. Kroni, hahai i Zeusit, Rean e kishte dhe motër dhe grua. Po kështu e kishte dhe Zeusi Herën. Të njëjtat raporte kishte dhe Poseidoni me Demetrën. Lidhje të tilla i takonin tipit të martesave në grupe, në periudhën e matriarkatit të hershëm. Më vonë raporte të tilla do të quhen si një mallkim jatal. Edipi, kur mori vesh se ishte martuar padashur me të ëmën, verho het. Kiniri, hiri i Apolonit, kur mëson se ishte hashkuar pa dashur me të hijën, vret veten. Ndaj dhe trajtimi i suhjekteve të tilla në dramaturgji («Edipi mhret» i Sojokliut) hëhet në një frymë thellësisht tragjike.

Ndryshimet, pra, që mitet kanë pësuar nëpër shekuj, janë normale e të pashmangshme, madje dhe të përligjura, sepse vërtetojnë se mitologjia është një ideologji specifike, ashtu siç është edhe poezi, art, mhi të cilët kanë vënë vulën e tyre epokat. Veçse këtu duhet pasur parasysh ndryshimi midis cikleve mitologjike për hyjnitë e Olimpit dhe atyre për heronjtë në vësh trimin kohor të krijimit të tyre. Legjendat e dashurive të Zeusit, psh. mund të vendoseshin në çfarëdo kohe, por lindja e një heroi, apo legjende për Luftën e Trojës, vendosja e Kadmit në Tehë, themelimi i një qyteti etj, lidheshin me disa tradita kronologjike që duheshin respektuar. Në këto raste miti nuk duhej ta ndjente veten aq të lirë siç mund të ndodhte kur fliste për perënditë. Kështu nuk kuptohet, psh. uërse Herakliu nuk e takoi kurrë Tezeun, megjithëse renditja gjenealogjike e venfios veprimtarinë e tyre në të njëjtën kohë. Ashtu si nuk kuptohet, përse vetë Herakliu nuk shkoi të luftojë kundër Trojës, megjithëse ishte njohur me Nestorin, i cili mori pjesë në këtë ekspeditë. Pra në mitet e legjendat ka shumë kontradikta e mospërputhje në pikëpamje të inkuadrimit të tyre kohor. Dhe kjo kuptohet, po të kemi parasysh se kanë kaluar disa mijëra vjet nga koha kur janë krijuar, dhe tradita orale që i ka për cjellë nuk mund të mos ketë ndihmuar për njelargim sado të vogël nga miti primitiv autentik.

Mitologjia, si dukuri hotëkuptimore shumë e lashtë, u është nënshtruar kërkesave historike të epokave të ndryshme, në të cilat ajo ka hërë jetën e saj. Ka pësuar ndryshime jo vetëm në rrafshin informativ dhe rrëfimtar të suhjekteve, por dhe në hrendinë ideore. Ndaj duhet treguar shumë kujdes për të dalluar stadin fillestar primitiv të miteve dhe ndryshimet që ato kanë pësuar me kalimin e kohës, se vetëm kështu mund të oriento hemi drejt në arsyet e krijimit dhe të drejtimit interpretues të tyre, në arsyet e shfrytëzilnit. të miteve fetare, të miteve të

reja që vihen në shërhim të fesë e të klasave sunduese për të topitur ndërgjegjen shoqërore.

Rrëfimet mitologjike, të përpunuara përmes imagjinatës, lindën si refleks i një lloj përvoje empirike që njerëzit përftonin nga vrojtimet plot hahi mhi dukuritë e ndryshme të hotës që i rrethonte, dhe nga dëshira instinktive për të gjetur kuptimin «e mistershëm» të tyre. Në këto rrëfime nuk kishte asgjë mistike e fetare, përkundrazi, ato ishin krijuar ptotjantazi transparente, me ngjyrat e ndezura hlu, të hardhë e të gjelhër, të viseve ku lindën. Këto mite dallohen për karakterin e tyre profan, për shprehjen e çiltër plot shkëndijime të një naiviteti fëminor, çka dhe përbën një hukuri të veçantë dhe të papërsëritshme. Këtu qëndron edhe fryma piktoreske e mitologjisë, ngjarjet e gojëdhënat e së cilës na rrëmhejnë e na duken si të vërteta, na hëjnë të harrojmë për një çast se jemi në botën e fantazisë dhe të legjendës në kuptimin më të hukur e më poetik të fjalës. Dhe mitologjia është një legjendë madhështore e pashkruar, e përcjellë gojë më gojë si një mesazh, që vjen e na çukit edhe sot kureshtjen dhe hahinë se si në një stad aq primitiv të zhvilli mit, njerëzit krijuan një poezi që të mahnit me bukurinë e saj, me mënyrën origjinale të pasqyrimit të jetës, të hën të mendosh për idetë e guximshme, për forcën e vullnetit dhe ëndrrën për ta sunduar e transformuar natyrën. Sikur një kronikë e thatë të ishte ky mesazh poetik që vjen nga mugëtira e kohëve tepër të thinjura, do të na kishte shërhyer për të krijuar një ide sado të vakët mhi ato fise primitive që e shkruan historinë e tyre në gojëdhëna. Por është diçka më tepër se një kronikë... Faktet që përhëjnë hërthamën e narracionit mitologjik janë të gjithllojshme, të karakterit natyror e shoqëror, psikologjik dhe etik. Deri dhe dukuritë politike do të gjejnë pasqyrimin e tyre në mitet e legjendat. Populli helen, megjithëse jetonte pjesërisht në fise të shpërndara në pika të ndryshme të pellgut të Mesdheut dhe të Detit të Zi, pa një hashkim politik, ishte i vetëdijshëm për unitetin e tij etnik, për një gjuhë të përbashkët, me pak ndryshime dialektore, për tradita të vcrhashkëta vsikike e kulturore. Ndaj dhe me kohë mjaft nqa/mtëHolcale, kriyjuar nga eolët, jonët e dorët në kontinent, në Eqje. në isnuj, në brigjet e Azisë së Vogël, Jtf' bashkuan nel përfytyrimin e këtyre fiseve me/një hyjni të perbashkët, që mori emrin Zeus. Ai u hë hahai patriark i perëndive, simhol i pushtetit mhi hyjnitë dhe njerëzit, mhrojtësi i hashkësisë helene. Ja dhe prirja politike

më në f uncL o Uu/rJzA J

Ka mite të kriiuara me tendencë, por ka dhp tt krihtara në mënyrë të pavetëdijshme. Veçse që të gjitha, kështu avo ashtu,

n

UK

)uO '

cAo A-i Jjl

wvji

■'tv' UrioMeJ{. n

pasqyrojnë anë të nclryshme të jetës. Aty ku mbaron misioni i arkeologjisë, i gjuhësisë dhe i shkencave të tjera, fillon të marrë një rëndësi të pallogaritshme mitologjia.

IjBXOjlTlC TYlitot loçjjcildcit dllG TIQ dd pëvp Tljë TTLillicvë

pcishtei slime të dhëviash çjjithfcivëshe.' Ttjohim pëvines tyve zhvillimin e vindit fisnov, etapat e ndvyshme të bavbdvisë, civis- Tokvqcinë fisnove, vendin skllavopvonav, vvugën që kanë pëvshkvuav, nga matviavkati në patviavkat, e devi në shuavjen e shoqëvisë së pavë të ndavë në klasct antagoniste të skUayopvo navisë. Nga ntosha e miteve mund të gjykojmë dhe pëv moshën e shoqëvisë njevëzove. Miti mbi Kvonin që gëlltiste fëmijët e tij nga fvika se mos i mevvnin pushtetin, flet pëv moshën e tij velativisht të ve. Ovganizimi i familjes së pevëndive në Olimp është bëvë sipas modelit të ovganizimit shtetëvov të polisit gvek. Përmes figuvave alegovike e simbolike, që gjejnë mishëvimin e tyve në fytyva pevëndish, njihemi me nocione që kanë të bëjnë me vepvimtavinë njevëzove, me dukuvi natyvove etj. Hefesti, psh. është pevëndi e favkëtavisë, Demetva e bujqësisë, Dionisi i vveshtavisë, Heliosi dhe Apoloni janë hyjni të dvitës dhe të shkël qimit diellov. Eoja — hyjneshë e agimit, Eoli — i evëvave e kështu me vadhë.

Ka mjaft alegovi e simbole mitologjike që pviven të himnizojnë pushtetin e pevëndive mbi njevëzit, tyu heqin këtyve besimin në fovcat e veta dhe t’i bëjnë skllevëv të mendimit se vetëm pevënditë vendosin mbi fatin e tyve. Shembull i qavtë: i kësaj ëslitë teyLO- në mavvëdhëniet me Ajaks Oileun, të cilit nga zemëvimi, ia pëvmbysi anijet. Pov Ajaksin e shpëtoi Poseidoni, duke e nxjevvë në bveg. Kuv ai u mbuvv se shpëtoi vetë,

Posefdoni nga zemëvimi e mbyti në det. Ky mit, ashtu si dhe ovakujt pvofetikë, që bëheshin zëdhënës të vullnetit të pevëndive, janë tipikë pëv të tveguav se jeta e njevëzve është në duavt e pevëndive. Kvahas miteve të tilla që pëvshkohen nga ideja e nënshtvimit, e pajtimit me fatin, mite me ngjyvë të tlieksuav mistike fetave, përvoja jetësove kvijoi dhe mite plot dvitë e optimizëm hevonjsh të thjeshtë, që mishëvojnë vivtytet më të lavta si: guximin, qëndvesën, dashuvinë pëv të vëvtetën, shpivtin e sakvificës etj. I tillë është cikli mitologjik mbi bëmat e Hevakliut, i cili mbyt pëvbindsha e stihi të tjeva të natyvës, me mjete që s’kanë asgjë të jcishtëzakonshme. Hevoizma në të mivë të njevëzimit si ato të Hgyakliut kvyejnë edhe hevonj të tjevë të mitologjisë.

Një vend të veçantë në këtë sevi zënë mitet që flasin pëv zgjuavsinë dhe aftësinë e njeviut pëv të dalë nga situata të vëqjJu A: 'iU

shhu ose per. te zgjidhur çështje që kërkojnë mendje të mprehte. Dihen tanime aventurat e zgjuara e plot rreziqe të Odiseut

moo Zrdvle nrëZimit për H ardhmen, e shprehur për'mes miteve! Kjo eshtë një nga anët më të bukura e përparimnlrëZi 'STSr 7? Uu ?,naA

TnJZ?Zi ka. dhe te tjerecjDedak ndërtoi krahë të bëra

ZJdrlledMlu”TT,me iylle ihe mhtU nisi nnturimm e

pave ctiejt diellit. Apoloni i jep shigjetës së Pavidit dveitimin per te goditur ne thembër Akilin, sinjalizimi i parë për tele-

SS T:i te r°bTl Ssh,ë ënd™ e nferU të

kishte failë+’ h 1 zjarnt dhe 1 kovaçhanës, në punishten e tij

i Ssh vlnfZA' ' 'njeZet trekëmbësha e gjithsecilit nën këmbë i kish. vene rroteza an, qe vetiu të shkonin në mbledhje zotash

httvl-te ktheheshin- ■ (IUada, Tiranë, 1979, K. VIII nikës dheZShi endrrën.Për Progresin, dhe bërthama e tekperëndite jJS ™ V™ 6 mitoloë! Dhe sfida kundër ë idët tl’ hPn- njenu 1 kn3°l Perënditë në një shkallë shumë te ulet te zhvillimit mendor dhe hyri në luftë me ata kur u emancipua në mendje e në ndërgjegje

JPktJTifltaria shofrore ka vërtetuar slmmë ëndrra e prolJ te te skicuara ne fantazinë e njeriut të lashtë. Digat viqane

P rZlliAt SOt PeT nevojat e energjitikës na kujtojnë luftën e Herakliut me gjigantm, lumin Akelo, biri i Oqeanit, që simbohzon perpjekjet e njeriut për t’u bërë ballë vërshimeve të lumenjve Ska mit që të mos ketë në bërtlmmë një ide një mendirn te nxjerrë nga praktika dhe përvoja jetësore. Ç’ka me te bukur e me te madhërishme se miti mbi Anteun që shpreh idene se forca e njeriut qëndron në lidhjen e tij’ me token meme... Shumë mite kanë në thelb ndjenjën e thellë yf efremadheshtinë e sakrificës, që na jepet me bukurinë e legjendes. Alkesta, për të shpëtuar të shoqin, flijohet vetë. mtciona, e cila nuk mundi ta duvonte dhimbjen pëv mbvtjen e te shoqih u mbyt dhe vetë. Që dashuria në tërë bukurinë e saj te shnderrohet ne legjendë, shpesh futet në mit motivi i metamorf ozes: hyjnesha e detit Tetida i shndërroi ata në dv vajza. Mdkaria, bija e Herakliut dhe e Dejanirës, flijohet vullnetamto per te shpëtuar Atikën nga suimi i armikut, ashtu

mirëtl m perjavdinë 6 EUadës’ Antiona për kujtimin e mvre te vellait te vrarë, Polinikut. Po ka dhe mite të tjera të

jArtJfL qe..tre9°Ple moralin e lartë, virtytet dhe bukurinë pittevoie te njevvut, çka pëvfaqëson ëndvvën e tij pëv të qene i pevkvyev.

Pëi gvekëvit e peviudhës klasike njeviu ideal duhej të

harmonizonte hukurinë morale me atë fizike. Në galerinë e miteve e të legjendave gjejmë figura me hukuri të rrallë, hyjni apo njerëz të zakonshëm gofshin. Paragitja e trupit të hukur me forma plastike e në tërë linjat e tij elegante e të harmonish me u hë më vonë haza e skulpturës së mahnitshme greke.

Njeriu, me hotën e tij shpirtërore, me shgetësimet dhe ëndrrat e tij për një jetë më të mirë, me luftën për të mhytur hidrat me shumë kokë, krenar dhe i paepur, gëndron në gendër të mitologjisë, herë me një pamje fluide e herë konkrete, ashtu siç është vetë legjenda, por pas së cilës fshihet gjithnjë një e vërtetë jetësore. «Në natyrë ka shumë fugi të mrekullueshme,/ Por nuk ka fugi më të madhe se njeriu!» — këndon kori në tragjedinë «Antigona», frymëzuar nga cikli mitologjik tehan. Trevat e Ballkanit të ndezura nga vezullimet e diellit të përflakur dhe nga rrezatimet hlu të deteve gë i rrethojnë, kanë krijuar figura të garta në fantazinë e popujve të tyre, plot dritë e optimizëm, me hotë të thellë shpirtërore, të pasiir në veti të larta morale. Figura të tilla gjejmë në mitologjinë gë ka krijuar populli ynë, në kultet dhe hesimet e lashta pagane, gë dallohen për fantazi pjellore, për shije të hollë artistike dhe për sensin e gjallë të realitetit. Disa nga këto figura janë përfshirë edhe në këtë fjalor.

Një paralel i mitologjisë helene është mitologjia romake, por më e zhehtë kjo, më e ngushtë dhe jo me atë hukuri tronditëse. Është më tepër një përshtatje, një latinizim i emrave: Zeusi-Jupiter, Atena-Minerva, Hera-Junona, Afërdita-Venera, Hermesi-Mërkuri, Hefesti-Vullkani, Artemida-Diana etj. Në rastin më të mirë këtë proces do ta guanim asimilim romak.

Qytetërimi dhe kultura helene, veçanërisht në periudhën klasike të lulëzimit të Gregisë, u hënë shumë të ndijshme ndaj mitologjisë së tyre. «Dihet — thotë Marksi — se mitologjia greke përhënte jo vetëm arsenalip e artit greh, por dhe itruallin e tij». Me mençurinë dhe hukurinë e saj të rrallë ajo u hë hurim i pashtershëm frymëzimi dhe lënda e parë për veprat e shguara të Homerit dhe Hesiodit, për Safon, Simonidin e Pindarin, Eskilin e Sofokliun, Euripidin, Aristofanin, për skulptorë e krijues të tjerë të përmendur. Ishte fantazia gjeniale e popullit gë me një alegori të mençur, figurën e perëndisë së pasurisë, Plutit, e përfytyroi të verhër, për të na thënë se pasuria u shkon gorrazi të këgijve dhe jo atyre gë e meritojnë me punën dhe virtytet e tyre. U desh kjo majd gjeniale si pikënisje për komedinë e hukur «Pluti» të Aristofanit. Pra, populli krijues dhe poet i madh është autor i asaj vepre të mahaitshme qe quhet mitologji dhe që ushqeu një art dhe një letërsi te shquar edhe me vonë në vendet e tjera të Evropës Shkrimtare, poete piktorë e skulptorë, kompozitorë të mëdhenj përmdxgjike fuqishme arti me subjekte

Seria e cikleve mitologjike u bë edhe më komplekse dhe u 2gtferua ed/ie me shume atëhere kur nisën të hyjnë elementët Zl a Sa U hrifua nie Hdhje e natyrshme organike mitHomerit Odilea Meeiement,ë të tiiië është e mbushur poema i madh sn Hdikimi i mitologjisë në folklor është aq

madh sa eshte mjaft e veshtirë të dallohen kufijtë mtdis tyre

realist aë flhihetUeSe Jher perqfithësuese e mitologjisë, thelbi 7.. fshihet pas fantazisë kane hërë të mbeten edhe sot

meZmfjZ i16 f'9urshme’ lë Përdoren për të konkretizuar

TZftZ Tantnl Z a n t’ TOaS 'iepsiet e Circes», «munavnet e Tantalit», «molla e sherrit», «Zarri prometean» «të

dhZfdZf1 Sk!la te- Karibdi e shumë të tjera. Shumë figura

vërdorlZrtl°Te klasiket e marksizëm-leninizmit i kanë

ide tn lr veprat e tyre per te konkretizuar dhe ilustruar një

shoku FnZer°uClT CaUar për P™bleme të ndryshme. Edhe

"rs re,erohet herë pas here - - m

të tiZrjn me mitoi°9finë e Gre(lisë së Lashtë dhe të vendeve o tjera na gjeron honzontm kulturor dhe na bën të kuptojmë me mzre arritjet dhe zhviUimin e njerëzimit në rshën e shekujve, qe e msi rrugën e tij nga ajo botë primitiL e fantcuise se ndezur dhe e perceptimit naiv të realitetit nëpërlijet

ZhZI’ eqetuZ°{në dhe d° të ruainë Biithnie K

d te tille, kur nuk mund te ndodhte veçse ashtu t Pran!al dhe botimi i këtij fjalori mitologjik në qjuhën

rrjjT r U?Jarfe e Shënuar në ietëa kulturore tëionu- Iht tone dhe do te pmtet me interes të madh nga lexuesiZ të cilet prej kohësh ia kanë ndier nevojën. ’ te

desshTZ110 T°di Dhama’ ka bëre nJë punë të kujr r. ’ ' l t dashuri e pasion, është konsidtuar me fjalorë të

nthumtse’ j° V€tëm variantet më të

mosdoshme ZV ™ variantef por dhe Çka është më e do-

9,L. IS, ZZ’XTn}?

iegjenda, qeme fantastike, kulte apo hyjni, disa prej të

1 7/rjri R pdoni Partini, Tadeni, Auzotika, { ka, Iria,

cilave si A'-mati eti a'ë janë identifikuar sot nga stud-