Visar Zhiti vdes për liri

TIRANË — Shkrimtari dhe poeti shqiptar Visar Zhiti, i cili u shpall nga albanologu Robert Elsie si autori që jeta dhe vepra mbase pasqyrojnë historinë e kombit të tij, ka lënë një trashëgimi të madhe letrare. Sipas artikullit të Rahim Ombashit, Zhiti „ka dalë me kohë një kokë më lart nga më të lexuarit e letërsisë bashkëkohore shqipe“ për ndjeshmërinë e pazakontë të krijimtarisë së tij, duke qenë një shkrimtar i lirë që ofroi lexues të çliruar nga shablonet dhe trysnia.

Zhiti u njohë me çmimin e parë ndërkombëtar „Leopardi d'oro“ në Milano, 1991, pas rënies së komunizmi. Vepra e tij e parë në atdhe u botua më 1993: „Kujtesa e ajrit“ (Tiranë), i pasur nga „Hedh një kafkë te këmbët tuaja“ (Tiranë, 1994), „Mbjellja e vetëtimave“ (Shkup, 1994), „Dyert e gjalla“ (Tiranë, 1995), „Kohë e vrarë në sy“ (Prishtinë, 1996) dhe „Si shkohet në Kosovë“ (Tiranë, 1999). Vargjet e tij ecnin me elegancë në udhën e poezisë klasike shqiptare „Veshun me diell, mbathun me hanë“.

Para vitit 1979, Zhiti kishte botuar vetëm vjersha të rralla në gazeta, ndërsa cikli i parë poetik u shfaq në revistën „Nëntori“ (numri II). Më 1998, vizita në Firencë tek poetja Mario Luzi, senator i përjetshëm italian, shpërblodhi poezinë „Ogur“ (1997). Në një dialog të shënjuar, Zhiti pyeti Luzin: „Ju besoni në Zot? Po vdekja duhet ta trembë njeriun?“ – „Vdekja ka fillesa të njëjta me jetën, dhe kjo është e shenjtë,“ u përgjigj Luzi.

Përsecutimi politik i Zhitit filloi kur poezia e tij u konsiderua „e trishtueshme dhe hermetyke“ nga redaktorët; çështja kaloi te Komiteti Qendror i Partisë dhe Ministria e Brendshme, duke i dëmtuar dhjetë vjet burgim. Siç shkroi Josif Brodski: „Shihni historinë e Visar Zhitit... e tëra çfarë duhej të bënte ishte të shkruante poezi... dhe për këtë arsye armiqësore ndaj regjimit.“ Në burg, Zhiti themeloi temën ekzistenciale „Ringjallja“, të shfaqur më vonë në „Dorëshkrimet e fshehta të burgut“ (Tiranë, 2021), ku vargu „Varrimi“ mbyll: „Vazhdimisht dheu ynë po hynte në burg... Shporre, o Zot, të mos më presë mua.“

Letërsia totaleitare e „Newspeak-u oruellian“ u kritikua nga Zhiti në studimin „Panteoni i nëndheshëm ose Letërsia e dënuar“ (Tiranë, 2010), ku tërheq historinë e burgut nga Zenoni i Elias deri te Gramsci. Poeti Sebastiano Grasso, president i PEN Klubit italian, e përshkroi Zhitin si „Poet dhe gladiator. Poet dhe muzikant... Poet dhe engjëll“, duke krijuar „altro ego“ për të mbijetuar. Umberto Eco, duke jetuar fashizmin në Itali, e krahasoi me të përndjekurit: „Sa shumë qefine... letërsia shqyen dhe hedh në fytyrën e shëmtuar të Molokëve.“

Zhiti studioi në Universitetin „Aldo Moro“ të Barit (2002-2003) dhe në Universitetin e Bolonjës (Via Zamboni 32) pranë profesores Daniela Delcorno Branca. Vëllimet e tij italiane përfshijnë „Croce di carne“ (Napoli, 1997), „Dalla parte dei vinti“ (Romë, 1998), „La vita“ (Milano, 1998). Ai përkthoi dhe redaktoi „Fati e ditës“ të Mario Luzit (Tiranë, 1998). Midis çmimeve: „Raçonta il tuo Dio“ (1992), „Gaetano Salveti“ (1997), „Ada Negri“ (1998), „Premio alla carriera“ (2000) dhe „La cultura del mare“ (1999). Moton e tij: „Shokët dhe miqësia ishin e vetmja pasuri imja.“ Dikush tha: „Poeti lind, nuk bëhet.“

Burim: Dielli, https://gazetadielli.com/

— Redaksia ZHURMA