Teatri Kombëtar: Si u shndërrua një ikonë e arkitekturës në betejë politike

TIRANË — Më 17 maj 2020, ndërsa Europa po mbyllej nën bllokadën e pandemisë, ekskavatorët hynë në bulevardin e Tiranës. Brenda pak orësh, Teatri Kombëtar i Shqipërisë — i njohur ndryshe si godina e ish-Kinema-Teatrit "Kosova" — u shemb. Ishte fundi i një ndërtese që kishte kaluar nga rrethi italo-shqiptar "Scanderbeg" në teatër profesionist, më pas në simbol të rezistencës civile.

Godina kishte një histori të rrallë arkitekturore. Sipas të dhënave të Wikipedia-s në anglisht, ishte një nga ndërtesat e para racionaliste në Shqipëri, me ndikime të futurizmit të Sant'Elia-s dhe pikturës së De Chirico-s. Materialet e saj ishin inovative për kohën: panele "Populit", një kompozit i fibrave druri të mineralizuara me beton të lartë rezistues, i izolueshëm termikisht dhe akustikisht — teknikë që Wikipedia e cilëson si të konsideruar edhe në Itali e më gjerë në Evropë. Pishina e brendshme në oborr, e ruajtur deri në shembje, e bënte kompleksin e parë kulturor-sportiv të këtij lloji në vend.

Por ndërtesa ishte gjithashtu dëshmitare e dy regjimeve. Wikipedia në shqip e dokumenton këtë kthesë me një detaj të errët: më 1 mars 1945, në atë teatër u zhvillua Gjyqi Special që dënoi 60 intelektualë, civilë e ushtarakë — 17 të pushkatuar e 43 me burg. Ky gjyq, sipas burimit, "i hapi rrugë zyrtarizimit të ligjërimit të krimit", me gjyqe speciale që çuan në pushkatim mbi 6.000 shqiptarë të pafajshëm. Nga "Circolo Scanderbeg" i Mbretërisë, në Kinema "Kosova" të pushtimit, në Teatër Popullor të diktaturës — godina mbante shtresat e ndërhyrjeve të arkitektëve si A. Lufi, S. Pashallari dhe grupet sovjetike të D. Vasiliev-it, që Wikipedia në anglisht i lidh me ndikimin e neoklasicizmit stalinist.

Në mars 2020, vetëm dy muaj para shembjes, Europa Nostra e kishte zgjedhur teatrin ndër 7 monumentet më të rrezikuara të Evropës. Çmimi nuk e ndaloi qeverinë e Edi Ramës, që kishte vendosur ta zëvendësonte me një ndërtesë të re të projektuar nga Bjarke Ingels Group. Artistët, profesionistët dhe qytetarët protestuan; u dërgua një letër e hapur me shumë nënshkrime; monumenti u shpall i rrezikuar — dhe u shemb gjithsesi. Wikipedia në anglisht e regjistron këtë si "impending threat of demolition" që u realizua pavarësisht alarmit ndërkombëtar.

Çfarë mbeti? Teatri u zhvendos në "ArTurbina", një vend i përkohshëm në rrugën e Sami Frashërit. Por debati mbi shembjen nuk u mbyll. Në një kontekst më të gjerë kulturor, shkrime si ai i Vangjush Saros në Telegrafinë e datës 9 qershor 2026 — ndonëse për origjinalitetin në krijimtari — prekin një nerv të njëjtë: mungesa e "origjinalitetit" që "ka ngritur një perde mosbesimi midis krijuesve dhe lexuesit". Teatri Kombëtar, me gjithë shtresat e tij historike, ishte pikërisht origjinal në kuptimin që Saro e kërkon: një gjurmë e pazëvendësueshme e një kohe, një vend që "buron më së pari nga talenti" i arkitektit italian Giulio Berté dhe i inxhinierëve që e ndërtuan në 1938-1939.

Zhurma nuk merr pozicion për estetikën e projektit të ri. Por vëren një model: në Tiranë, si në shumë kryeqytete të rajonit, "rinovimi" urban shpesh do të thotë shkrirje e identitetit material të qytetit në favor të signaturës së një arkitekti të huaj me famë botërore. Shembja e 17 majit 2020 nuk ishte vetëm fundi i një ndërtese — ishte fundi i mundësisë që një brez tjetër të gjente në atë sallë gjurmën fizike të historisë së vet, nga monarkia në diktaturë, nga lufta në tranzicion.

Burimet:

• en.wikipedia.org — historiku arkitekturor, lista e Europa Nostra, shembja e 17 majit 2020
• sq.wikipedia.org — detajet për Gjyqin Special të 1945, arkitektin Giulio Berté, emërtimet historike
• Telegrafi — ese e Vangjush Saros mbi origjinalitetin në krijimtari, 9 qershor 2026

— Redaksia ZHURMA