Serbia drejt Klasterit 3: çmimi që Brukseli nuk ia kërkoi Beogradit

Në të njëjtën javë që Komisioni Europian i rekomandoi Këshillit hapjen e Klasterit 3 në negociatat e anëtarësimit të Serbisë, në qytetin serb të Kruševcit u ngjitën para një furre në pronësi shqiptare postera me gjuhë urrejtjeje dhe thirrjen «Kujto Gazimestanin», ndërsa në Deçan një këshilltar fetar i presidentit Trump bënte thirrje për «paqe dhe pajtim». Tri ngjarje të shkëputura në pamje të parë — por, të lexuara bashkë, ato tregojnë se si makina e zgjerimit europian shpërblen letrën e Beogradit, ndërkohë që qëndrimin e tij ndaj shqiptarëve nuk e faturon askund.

Çfarë shpërbleu Brukseli

Rekomandimi për Klasterin 3 — grupi i kapitujve që lidhet me konkurrueshmërinë dhe rritjen gjithëpërfshirëse — u mbështet, sipas raportimeve, në një varg hapash teknikë: ndryshimet në ligjet e kontestuara të drejtësisë të miratuara në fund të qershorit, emërimin e anëtarëve të Rregullatorit të Mediave Elektronike (REM), reformën e kuadrit zgjedhor në përputhje me rekomandimet e ODIHR-it dhe harmonizimin me politikat e vizave e të sanksioneve të BE-së.

Por po të njëjtat raportime zbulojnë kufijtë e këtij «progresi»: Serbia mbetet vetëm rreth 60 për qind e harmonizuar me masat kufizuese të BE-së dhe e paakorduar me sanksionet ndaj Rusisë, Bjellorusisë e Kinës; për vizat ka vendosur regjim vetëm për katër vende të treta, ndërsa i kërkohen dymbëdhjetë të tjera. Me fjalë të tjera, Beogradi u afrua një hap më pranë Brukselit pa ndryshuar orientimin e tij strategjik — dhe pa asnjë kusht të dukshëm që lidhet me mënyrën se si i trajton shqiptarët brenda e jashtë kufijve.

«Kujto Gazimestanin»

Ndërkohë, në Kruševc, posterat që u vendosën para një biznesi shqiptar u bënin thirrje qytetarëve të mos blinin nga shqiptarët dhe të «kujtonin Gazimestanin» — fushën ku më 1989 Sllobodan Millosheviçi mbajti fjalimin që kodifikoi valën nacionaliste serbe dhe parapriu luftërat e dekadës. Avokati i Popullit në Serbi, Zoran Pashaliq, kërkoi që organet e drejtësisë «të sqarojnë menjëherë të gjitha rrethanat» dhe të gjejnë përgjegjësit, duke i cilësuar veprimet «shprehje të papranueshme të intolerancës dhe diskriminimit». Nga qeveria serbe nuk pati një reagim zyrtar.

Simbolika nuk është e rastësishme. Thirrja për të «kujtuar Gazimestanin» nuk është nostalgji historike — është një kod politik që kthen retorikën e vitit 1989 në gjuhën e vitrinës së një furre në 2026. Dhe pikërisht kjo është pyetja që procesi europian e lë pa përgjigje: a mund të quhet «progres» drejt vlerave europiane një shtet ku revanshi i Gazimestanit qarkullon lirshëm në hapësirën publike?

Deçani, i riinternacionalizuar

Elementi i tretë erdhi nga Deçani. Pastor Mark Burns, këshilltar joformal i presidentit Trump për çështjet fetare, vizitoi Manastirin e Deçanit dhe Patrikanën e Pejës së bashku me Patrikun serb Porfirije, duke folur për «paqe, pajtim dhe shërim në të gjithë Kosovën e Ballkanin». Vizita u lexua gjerësisht përmes Marrëveshjes së Uashingtonit të vitit 2020, e cila përfshin zotime për mbrojtjen e objekteve fetare dhe zbatimin e vendimeve gjyqësore në favor të Kishës Ortodokse Serbe.

Problemi nuk është thirrja për paqe — atë nuk e kundërshton askush. Problemi është asimetria e adresës. «Pajtimi» internacionalizohet gjithnjë si detyrë që Prishtina duhet të përmbushë ndaj trashëgimisë serbe, ndërsa detyra simetrike — qëndrimi i Beogradit ndaj shqiptarëve, njohja, gjuha e urrejtjes — rrallë vihet në të njëjtën tryezë. Java që sapo kaloi e nxori këtë asimetri në pah: presion mbi Kosovën për manastiret, shpërblim për Serbinë në Bruksel, heshtje për posterat e Kruševcit.

Procesi që shpërblen letrën, jo qëndrimin

Zhurma nuk qëndron te asnjë front. Skepticizmi ynë vlen njësoj për Brukselin sa për Beogradin: makina e zgjerimit është ndërtuar të masë ligje, rregullatorë e kapituj — gjëra që plotësohen me vendime në parlament — dhe jo qëndrime, të cilat nuk hyjnë në asnjë tabelë harmonizimi. Kjo e bën procesin të parashikueshëm për diplomatët dhe zhgënjyes për ata që presin që anëtarësimi të nënkuptojë edhe një transformim të vërtetë të marrëdhënies me fqinjët.

Për shqiptarët, mësimi i javës është i thjeshtë dhe i pakëndshëm: përparimi i Serbisë drejt BE-së nuk është i lidhur, të paktën jo dukshëm, me çmimin që ajo paguan për revanshin e Gazimestanit apo për presionin ndaj Kosovës. Dhe derisa ky çmim të mbetet zero, pyetja mbetet e hapur — çfarë e detyron vërtet Beogradin të ndryshojë, nëse jo kushti europian?

Burime: Komisioni Europian; raportime nga Top Channel, Euronews Albania, Telegrafi dhe Indeksonline (6 korrik 2026). Sintezë e Redaksisë ZHURMA.