Efekti Dunning-Kruger: pse ata që dinë më pak flasin me më shumë siguri

E keni takuar të gjithë: personi që, pavarësisht temës — nga mjekësia te politika, nga rritja e fëmijëve te ekonomia — ka gjithmonë një përgjigje gati. Rrallë thotë "nuk e di", edhe më rrallë bën një pyetje, dhe flet me aq siguri sa të tjerët në tryezë fillojnë të dyshojnë te vetja. Por psikologët paralajmërojnë për një gabim që e bëjmë të gjithë: e ngatërrojmë vetëbesimin me dijen.

Pse ka rëndësi

• Vetëbesimi me të cilin dikush flet nuk është tregues i sa di ai në të vërtetë — shpesh është e kundërta.
• Dy dukuri të dokumentuara në psikologji — efekti Dunning-Kruger dhe iluzioni i thellësisë së shpjegimit — tregojnë pse.
• E njëjta grackë vlen për ne: mënyra më e mirë për ta kapur është ta ushtrojmë te vetja, jo ta ngjisim si etiketë te të tjerët.

Efekti Dunning-Kruger: kur pak dije duket si shumë

Shpjegimi më i njohur, siç e përmend edhe Telegrafi, është efekti Dunning-Kruger. Dukurinë e përshkruan një studim i psikologëve David Dunning dhe Justin Kruger në vitin 1999, me titullin domethënës "Të paaftë dhe të pavetëdijshëm për këtë". Ata vunë re se njerëzit me njohuri të kufizuara në një fushë priren t'i mbivlerësojnë aftësitë e veta — jo domosdoshmërisht sepse u mungon inteligjenca, por sepse u mungon pikërisht ajo dije që do t'u lejonte të dallonin gabimet e tyre.

Është një lak logjik i pashmangshëm: kur di pak për një temë, nuk ke as mjetet për të matur se sa shumë nuk di. Kupola e vogël e dijes duket si i tërë qielli. Prandaj personi që sapo ka lexuar një artikull për një sëmundje mund të ndihet më i sigurt se mjeku që e studion prej njëzet vjetësh — mjeku e di se sa përjashtime, dyshime dhe raste kufitare fshihen pas çdo rregulli.

A e dimë vërtet si funksionon një biçikletë?

Dukuria e dytë ka një emër më pak të njohur, por një provë që mund ta bëni tani: iluzioni i thellësisë së shpjegimit. Ne mendojmë se e kuptojmë mirë diçka thjesht sepse na duket e njohur ose e përdorim çdo ditë. Shembulli klasik — të cilin e sjell edhe burimi — është biçikleta: pothuajse të gjithë betohemi se e dimë si punon, por kur na kërkohet ta vizatojmë kornizën ose ta shpjegojmë zinxhirin hap pas hapi, dora ngec. Studiuesit Leonid Rozenblit dhe Frank Keil e provuan këtë në vitin 2002: kur u kërkojmë njerëzve ta shpjegojnë me detaje diçka që "e dinë", vetëvlerësimi i tyre bie ndjeshëm.

Kjo ndodh çdo ditë në bisedat tona. Dikush flet me bindje për një temë, por sapo i kërkohet një argument i qartë ose një burim, boshllëqet dalin në pah. Njohuria nuk ishte aq e thellë sa dukej — thjesht e njohur.

Kur siguria është maskë e pasigurisë

Jo çdo njeri që sillet sikur di gjithçka është vërtet i bindur për epërsinë e vet. Te disa, siguria e shfaqur është mburojë: duke u dukur i sigurt, personi fiton ndjenjën e kontrollit dhe përshtypjen se është kompetent. Për disa të tjerë, të dukesh autoritar është më e rëndësishme se të mësosh diçka të re. Problemi është praktik — ai që beson se e ka përgjigjen rrallë ka nevojë të pyesë. Dëgjon më pak, ndërpret më shumë, dhe e ka më të vështirë të pranojë një mendim tjetër.

Ironia është se njerëzit me dije të vërtetë shpesh flasin me më shumë kujdes. Jo nga pasiguria, por sepse e kuptojnë sa e ndërlikuar është çdo fushë. Sa më shumë mëson, aq më i vetëdijshëm bëhesh për atë që ende s'e di. Prandaj ekspertët e mirë përdorin shprehje si "sipas provave të deritanishme", "ka gjasa" ose thjesht "nuk e di" — në shkencë, pranimi i kufijve të dijes nuk është dobësi, por shenjë pjekurie.

Tri gjëra që mund t'i provoni këtë javë

• Testi i shpjegimit. Zgjidhni një temë për të cilën ndiheni të sigurt dhe përpiquni ta shpjegoni hap pas hapi — me zë ose me shkrim, sikur t'ia mësonit dikujt. Aty ku ngecni, ndodhet kufiri i vërtetë i dijes suaj.
• Ktheni "nuk e di" në pjesë të fjalorit. Bashkë me "më duhet ta kontrolloj" dhe "sipas asaj që di deri tani". Nuk ju bën më pak të zotë — ju bën më të besueshëm.
• Bëni një pyetje para se të jepni një përgjigje. Në një bisedë ku ndiheni të tunduar të mbyllni temën, provoni fillimisht të pyesni tjetrin se çfarë mendon. Shpesh do të zbuloni një cep që s'e kishit parë.

Një paralajmërim i drejtë

Efekti Dunning-Kruger nuk duhet përdorur si etiketë për të tjerët. Nuk do të thotë se kush gabon është jo inteligjent — do të thotë se secili prej nesh e mbivlerëson veten në fushat që i njeh vetëm sipërfaqësisht, përfshirë ne që po e lexojmë këtë. Edhe eksperti më i mirë bëhet fillestar mendjelehtë sapo del jashtë fushës së vet. Dhe një shënim skeptik që e kërkon ndershmëria: disa statisticienë kanë vënë në dyshim sa i fortë është grafiku klasik i Dunning-Kruger, duke thënë se një pjesë e tij mund të jetë artefakt matjeje. Bërthama që qëndron nuk është një kurbë e bukur, por një mësim i vjetër — të njohësh kufijtë e vetvetes kërkon vetëdije, jo thjesht mendje të mprehtë.

Prandaj, herën tjetër që dikush flet me siguri të patundur, mos u mashtroni nga toni. Dija e vërtetë rrallë bërtet; ajo shpjegon, pyet dhe pranon se ku nuk arrin.

Burimet:

• Telegrafi — "Pse disa njerëz sillen sikur dinë gjithçka: Psikologët zbulojnë tiparin që i tradhton"
• Bota Sot — i njëjti sintezë mbi vetëbesimin dhe kufijtë e dijes
• Wikipedia (shqip) — Efekti Dunning-Kruger, me referencat te studimet origjinale (Dunning & Kruger 1999; Rozenblit & Keil 2002)

— Redaksia ZHURMA