Kush po e ruan kujtesën e vitit 1937 për kolonizimin e Kosovës që ne s'e ruajtëm?

Në vitin 1937, një poet malazez nga Plavi shkroi vargjet që regjimi jugosllav s’donte t’i dëgjonte: se Kosova ishte duke u kolonizuar, se shqiptarët po largoheshin me dhunë nga toka e tyre. Libri u ndalua menjëherë. Tetëdhjetë e nëntë vjet më vonë, vepra ribohet — jo nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, jo nga Instituti Albanologjik, por nga diplomati malazez Avni Spahiu, në tri gjuhë.

Momenti

Ish-ministri i Jashtëm i Malit të Zi, Miodrag Vlahoviq, iu bashkua publicistit Veton Surroi në podcastin PIKË javën e kaluar. Biseda arriti te një emër që shumë albanologë vendas s’e kanë bërë objekt studiumi: Radovan Zogoviqi (Zogović, 1907–1986). Vlahoviq e cilëson atë si figurën e rrallë që mund të respektohet "nga të dyja anët e Çakorrit" — dhe propozon ta vendosë simbolikisht mbi atë kalim malor si simbol bashkimi ndërmjet popujve.

Radovan Zogoviqi dhe vepra

Radovan Zogoviqi lindi më 18 gusht 1907 në Mašnicë të Plavit — zonë ku mali e lugina, gjuha shqipe dhe ajo sllave janë ndeshur prej shekujsh. Para Luftës së Dytë Botërore ai mësoi letërsisë, kaloi Shkup, Zagreb, Beograd, u anëtarësua në Partinë Komuniste Jugosllave dhe botoi Ardhacakët – vjershat e Ali Binakut (Došljaci – Pjesme Ali Binaka, 1937). Sipas Vlahoviqit, kjo vepër ishte "një klithmë" kundër margjinalizimit dhe kolonizimit të popullsisë vendase shqiptare të Kosovës — dokumenti letrar i shtypjes jugosllave mbi trupin shqiptar. Libri u ndalua nga regjimi mbretëror.

Zogoviqi mbeti gjithë jetën e tij një zë i rrallë: komunist që pa kontradiktën mes doktrinës dhe realitetit; malazez që nuk ndau "ne-t" nga "ata-t" sipas vijës etnike, por sipas drejtësisë. Pas luftës u bë njëri prej figurave kryesore të propagandës jugosllave — por u rrëzua pas thyerjes Tito-Stalin në 1948, u internua dhe u akuzua pikërisht për "nacionalizëm malazez". U rehabilitua pjesërisht vetëm në vitet 1960. Vdiq më 5 janar 1986 në Beograd. Veprat e tij të maturisë — Prkosne strofe (1947), Artikulisana riječ (1965) — u botuan kur tashmë ishte i margjinalizuar. Por Ardhacakët nuk u fut kurrë në kanonin e letërsisë mbi Kosovën.

Çka zbulon momenti

Vlahoviq propozon ta vendosë Zogoviqin "mbi majë të Çakorrit" si simbol. Propozim i bukur. Por pyetja që lind nga kjo bisedë është e dhimbshme: pse një ish-ministër i Jashtëm i Malit të Zi është i pari që flet hapur për këtë vepër në vitin 2026? Pse diplomat Avni Spahiu e solli Ardhacakët në tri gjuhë, ndërkohë që asnjë botues nga Prishtina s’e kishte bërë këtë punë vitet e kaluara?

Vlahoviq e formulon vetë diagnozën: "Jashtë kufijve të Kosovës, dihet shumë pak për mënyrën se si Serbia i ka trajtuar shqiptarët ndër dekada." Kjo heshtje nuk është aksidentale — është konstruktuar me homogjeni historiografike, me censurë formale dhe joformale, me mungesë sistematike të botimeve. Dhe Ardhacakët janë pikërisht ai lloj dokumenti që çan atë heshtje: letrar, nga brenda sistemit jugosllav, i shkruar jo nga armiku por nga dëshm­itar.

Deri në mbyllje të këtij artikulli, ASHAK-u dhe Instituti Albanologjik nuk kanë bërë deklaratë publike lidhur me botimin e ri të veprës së Radovan Zogoviqit.

Çka rrezikohet

Kur figura si Zogoviqi mbeten jashtë kanonit, humbet jo vetëm emri — humbet dëshmia. Ardhacakët janë dokumenti letrar i vitit 1937 i kolonizimit të Kosovës: i shkruar jo nga shqiptar, por nga dëshm­itar nga fqinji. Vlera e tij si burim historik dhe si guri i ndërgjegjshmërisë ndërkombëtare është e papërsëritshme. Çdo gjeneratë që nuk e lexon e humb mundësinë ta bëjë të sajën — ta shndërrojë nga "libër i ndaluar nga Beogradi" në "libër bazë i historisë sonë letrare".

Vlahoviq ka të drejtë kur thotë se Zogoviqi është njeri i mirë nga të dyja anët e Çakorrit. Por nuk mjafton ta vendosim mbi mal si simbol. Duhet ta vendosim në librari.

Burim: Koha, Koha (II), Wikipedia — Radovan Zogović

— Redaksia ZHURMA