Zana: zana e maleve në mitologjinë shqiptare

Zana (edhe zanë; në të folme jugore zërë) është një nga figurat qendrore të mitologjisë shqiptare: një qenie femërore e maleve, rojtare e burimeve, përrenjve, pyjeve, bimësisë dhe kafshëve të territorit të saj. Sipas besimeve popullore të Shqipërisë së Veriut dhe të Kosovës, çdo mal ka zanën e vet; ajo përfytyrohet si vashë e bukur që lahet në burimet malore, e shoqëruar nga tri dhi të egra me brirë të artë.

Prejardhja dhe emri

Studiuesit e mbajnë zanën si trashëgimi të një hyjnie pararomake të Ballkanit. Emri vihet përkrah formës ilire Thana, të dëshmuar në mbishkrime votive të periudhës romake, dhe lidhet me latinishten Diana — çka e bën zanën homologe të Artemidës greke dhe të Dianës romake. E njëjta rrënjë njihet edhe te rumanishtja zână, ndërsa trajtat dialektore të shqipes (zânë, zënë, zërë, xanë) dëshmojnë se fjala është e moçme në gjuhë.

Atributet dhe fuqitë

Sipas gojëdhënave, zanat kanë dy fytyra: të butën, kur u dalin krah njerëzve dhe trimave, dhe të rreptën, kur u prishet qetësia — atëherë ato shitojnë, i ngurosin njerëzit me shikim; në gegnishte i shituar i thuhet atij që e ka zënë ky mallkim. Zana mishëron bukurinë e egër, rininë e përjetshme dhe guximin: shprehja popullore «trim si zana» thuhet për njeriun jashtëzakonisht të guximshëm. Brirët e dhive të egra që e shoqërojnë mbahen në traditë si mbrojtja, por njëherësh edhe dobësia e saj.

Zana në epos dhe në letërsi

Në Ciklin e Kreshnikëve (Kângë Kreshnikësh), zanat e mëkojnë Mujin e ri dhe i falin fuqi mbinjerëzore, të krahasueshme me atë të drangut, e u dalin krah kreshnikëve në beteja. Studiuesi Robert Elsie e ka krahasuar zanën me vilën e eposeve sllavojugore, si shpirtra femërorë të fuqishëm që mbrojnë a ndëshkojnë sipas sjelljes së njeriut. Figura mbetet e gjallë edhe në letërsinë e shkruar: te Lahuta e Malcís e Gjergj Fishtës, zana ndjek Lidhjen e Prizrenit dhe i thërret shqiptarët kundër copëtimit të trojeve.

Burimet: Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (2001); Wikipedia: «Zana (mythology)»; Wikipedia shqip: «Zana e malit»; Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís.