Lugati: i vdekuri që ngrihet nga varri në mitologjinë shqiptare

Lugati është një nga figurat më të përhapura të të vdekurit të kthyer në mitologjinë shqiptare: shpirti a kufoma e një njeriu me zemër të ligë, që nuk gjen prehje në varr dhe ngrihet natën për të trembur e dëmtuar të gjallët. Ai është përgjigjja shqiptare ndaj vampirit ballkanik — por, siç e tregon folklori, lugati më shumë ngacmon e mundon sesa gjakos: është ankth shtëpiak, jo gjahtar gjaku.

Tiparet dhe veprimet

Sipas gojëdhënave, lugat bëhet i vdekuri që ka qenë njeri i lig në të gjallë. Përfytyrohet i mbështjellë me qefin dhe me thonj të gjatë, dhe di të ndërrojë trajtë: herë duket si qen, herë si frymë e vogël që rri në vatër a mbi prag, herë si njeriu që qe dikur. Sipas fjalorit të albanologut Robert Elsie për mitologjinë shqiptare, lugati banon në vende ku nuk bie kurrë dielli — puse, gërmadha, shpella — fluturon me erërat dhe i sulmon viktimat në gjumë. Natën nuk e zë asnjë armë; e vetmja mënyrë për ta asgjësuar është djegia e kufomës në varr, ditën. Veprat e tij janë më shumë ngatërresa se vrasje: përmbys enët, trazon bagëtinë, gërvisht fytyrat e grave.

Besimet krahinore

Në Veri, errësimi i hënës shpjegohej me lugetërit që e hanë atë: malësorët qëllonin me pushkë drejt hënës së zënë për t'i larguar. Në Kosovë besohej se i vdekuri i varrosur pa një send hekuri pranë — kondak pushke, thikë a drapër — mund të ngrihej si lugat, sepse hekuri i mban larg shpirtrat. Rreth malit të Tomorrit, sipas materialeve që dokumentoi albanologu Maximilian Lambertz, lugati që nuk digjet në kohë shndërrohet në kukudh — një tjetër i vdekur keqbërës i folklorit shqiptar. Gojëdhënat tregojnë edhe se lugati i shfaqet natën gruas së vet; nga kjo bashkëjetesë e mbrapshtë mund të lindë vampiri.

Prejardhja e fjalës

Etimologjia e "lugatit" mbetet e diskutueshme. Vladimir Oreli e nxjerr nga latinishtja popullore *lupus peccatus ("ujk i rremë"), Norbert Jokli — i cituar nga Eqrem Çabej — kërkoi një burim sllav, ndërsa një hipotezë më e re që e lidh me legatus (legat papnor) është kundërshtuar bindshëm nga Ardian Vehbiu. Ndër trajtat krahinore njihet edhe "luvgati"; shumësi është "lugetër".

Burimet: Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (2001); Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë (2004); Maximilian Lambertz, Die Mythologie der Albaner (1973); Ardian Vehbiu, "Legatë dhe lugetër", Peizazhe të fjalës (2010); Wikipedia: Lugat.