Katallani: gjiganti njësyësh i mitologjisë shqiptare
Gjigant mishngrënës me një sy në ballë e pa gjunjë, i afërt me ciklopin; emri i tij lidhet me kujtimin e mercenarëve katalanë.
Katallani është gjigant mishngrënës i mitologjisë shqiptare, i përfytyruar me një sy të vetëm në ballë dhe pa gjunjë — me këmbë të drejta e të ngurta, që nuk e lënë të përkulet. I afërt për nga tipi me ciklopin e traditës greke, ai rron në vende të shkreta e në shpella dhe në përrallat popullore del si përbindëshi që mposhtet vetëm nga mençuria e heroit. Në Shqipërinë e Jugut njihet edhe si Syqenhenjeri.
Pamja dhe natyra
Gojëdhënat e përshkruajnë si vigan të egër: syri i vetëm në mes të ballit, këmbët pa gjunjë e të drejta si trungje, trup që ushqehet me mish njeriu. Në disa rrëfime del edhe si kovaç i egër, me këmbë të gjata si direkë anijeje. Ai rri larg vendbanimeve, në gryka e shpella, prej nga u kanoset njerëzve dhe bagëtive.
Emri dhe prejardhja
At Shtjefën Gjeçovi e njëjtësonte Katallanin me Polifemin e Homerit, ndërsa studiues të tjerë kanë mbrojtur pavarësinë e motivit ciklopik ndër popujt jogrekë të Ballkanit, përfshirë ilirët. Vetë emri lidhet nga studiuesit me Kompaninë Katalane — mercenarët almogavarë që luftuan në Perandorinë Bizantine në fillim të shekullit XIV: egërsia e fushatave të tyre ballkanike la gjurmë në traditat popullore të rajonit, dhe në shqip «katallan» mbeti emërtim për njeriun e shëmtuar e mizor. Këtë kujtim e dokumenton studimi i Antoni Rubió i Lluch-it dhe Eusebi Ayensa-s (2001) mbi gjurmët e katalanëve në traditën popullore.
Në përralla dhe emërtimet krahinore
Përballja me Katallanin ruhet në përralla si «Qerosi dhe Katallani», ku përbindëshi i dëmton bashkësisë — u zë ujin fshatarëve a rrëmben vajzat — dhe mundet me dinakëri nga heroi i thjeshtë. Emërtimet ndryshojnë nga krahina në krahinë: Syqenhenjeri në Labëri e në anët e Korçës, gjetkë Tatëgjyshi i Parë, Symadhi, Syqorri a Divi. Kujtimin e figurës e ruajnë edhe toponime si «Fusha e Katallajve» dhe «Vorret e Katallajve» në krahinën e Shllakut.
Burimet: «Katallani në Mitologjinë Shqiptare» (Dituri, 2009); zëri «Almogavars» në Wikipedia, që citon A. Rubió i Lluch & E. Ayensa, El record dels Catalans en la tradició popular, històrica i literària de Grècia (2001); eseja «Qerosi dhe Katallani» e Koloreto Cukalit (2011), që rimerr përrallën popullore me të njëjtin emër.