# Zhurma — Enciklopedia e kujtesës shqiptare (full text)

> 463 entries on Albanian people, places, events, organizations and heritage, in Albanian, as published at https://zhurma.press/ — generated 2026-11-02T09:05Z, refreshed daily. Each entry is also a page: the URL under its title. Byline: Redaksia ZHURMA. Standards: https://zhurma.press/standardet/. Contact: zhurmapress@gmail.com.

# Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
https://zhurma.press/bardhyli/
Type: person
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-22

Themeluesi i mbretërisë së parë ilire të njohur: e mbajti Maqedoninë nën haraç dhe më 358 p.e.s., sipas Lukianit nëntëdhjetëvjeçar, doli kalorës kundër Filipit II.

Bardhyli ishte mbreti ilir me të cilin nis mbretëria e parë ilire e njohur nga burimet: sipas Akademisë së Shkencave të Shqipërisë e mbajti Maqedoninë nën haraç, dhe më 358 p.e.s., në vitin e nëntëdhjetë të jetës sipas Lukianit, humbi betejën me Filipin II.

Bardhyli (greqisht Bardylis, latinisht Bardulis; lindur rreth mesit të shekullit V p.e.s., data e vdekjes nuk dihet) është mbreti me të cilin nis mbretëria e parë ilire e njohur nga burimet, dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë e konsideron themelues të shtetit ilir. Sipas Akademisë, për më shumë se tri dekada ilirët e jugut nën udhëheqjen e tij e mbajtën Maqedoninë nën presion: e detyruan të paguante haraç, morën peng të riun Filip dhe mundën në fushë mbretin Perdika III. Më 358 p.e.s. (359 sipas Akademisë), në vitin e nëntëdhjetë të jetës sipas Lukianit, Bardhyli doli kalorës kundër Filipit II dhe humbi betejën që ia dha Maqedonisë tokat deri te liqeni i Ohrit.

Pse ka rëndësi

• Me Bardhylin Akademia e nis «Mbretërinë e parë ilire», dhe historiografia shqiptare e sheh periudhën e tij si lindjen e shtetit ilir.

• Nën të, sipas Akademisë, ilirët e jugut e detyruan Maqedoninë të paguante tribut dhe i vranë në betejë mbretin Perdika III bashkë me më shumë se katër mijë maqedonas.

• Përplasja e tij me Filipin II, që Diodori e përshkruan hap pas hapi, e zhvendosi kufirin mes ilirëve e maqedonasve te liqeni i Ohrit dhe i dha Maqedonisë sigurinë në perëndim.

Qymyrxhiu që e ndante drejt plaçkën

Për origjinën e Bardhylit kanë mbetur copëza, të gjitha nga duar të huaja. Historiani grek Teopompi, bashkëkohës i Filipit II, kishte shkruar për të, dhe Ciceroni në traktatin «Për detyrat» (II.40) e sjell Bardhylin ilir si shembull: një kusar, latro në latinisht, që fitoi fuqi të madhe sepse e ndante plaçkën në mënyrë të paanshme. Historiani britanik John Wilkes e përmbledh traditën: në origjinë Bardhyli ishte qymyrxhi, grumbulloi pasuri dhe ngriti një dinasti duke ndarë drejt plaçkën e sulmeve që drejtonte.

Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë (2002) e lexon këtë si dëshmi të një prijësi që e fitoi pushtetin me forcë dhe me simpatinë e luftëtarëve, jo me trashëgimi: Bardhyli nuk ishte vazhduesi i mbretit të mëparshëm ilir, Syrës, por përmbysësi i tij. Mbretëria e tij, sipas Akademisë, ka gjasë të ketë nisur si një bashkim bashkësish ilire, ku secila kishte mbretin e vet të vogël nën sovranitetin e mbretit të federatës. Në të njëjtat dekada Damastioni, sipas Akademisë qyteti i parë ilir që preu monedhë, hidhte në treg monedhën e vet të argjendit; burimet antike nuk e lidhin qytetin me Bardhylin.

Maqedonia nën haraç

Rreth viteve 393–392 p.e.s., shkruan Diodori i Sicilisë (XIV.92.3), ilirët pushtuan Maqedoninë dhe e dëbuan mbretin Aminta III, babanë e Filipit dhe gjyshin e Aleksandrit të Madh. Aminta u fali olinthasve tokat kufitare dhe e rimori fronin vetëm me ndihmën e thesalëve; disa autorë, shton Diodori, thonë se ndërkohë Maqedoninë e sundoi për dy vjet një farë Argeu. Diodori nuk e jep emrin e prijësit ilir. Akademia arsyeton se ai duhet të ketë qenë Bardhyli, sepse vetëm përmbysja e Syrës shpjegon kthesën e marrëdhënieve ilire-maqedone; prej këtej sundimi i tij datohet zakonisht nga viti 393.

Paqja u ble me haraç. Diodori (XVI.2.2) shkruan se Aminta, i mundur nga ilirët, u detyrua t'u paguante tribut, dhe se ilirët morën peng djalin e tij më të vogël, Filipin, po atë Filip që më vonë do ta thyente Bardhylin; sipas një tradite tjetër që shënon Wilkes, peng ua dorëzoi vëllai i madh, Aleksandri II. Akademia i atribuon Bardhylit edhe thyerjen e dy përpjekjeve maqedone për çlirim, të Aleksandrit II më 369 dhe të Perdikës III më 360 p.e.s.; Wilkes dhe Britannica e vendosin vdekjen e Perdikës në vitin 359. E dyta përfundoi me katastrofë: Perdika ra në fushë dhe me të, sipas Diodorit (XVI.2.4–5), më shumë se katër mijë maqedonas, ndërsa të mbijetuarit ishin aq të tmerruar nga ushtritë ilire sa e kishin humbur zemrën për luftë.

Nga molosët te Sirakuza

Rreth vitit 385 p.e.s., sipas Diodorit (XV.13), tirani i Sirakuzës Dionisi lidhi aleancë me ilirët me ndërmjetësimin e Alketës, mbretit molos në mërgim, dhe u dërgoi dy mijë ushtarë e pesëqind armatime të plota greke. Ilirët hynë në Epir dhe mundën molosët në një betejë ku, sipas Diodorit, ranë më shumë se pesëmbëdhjetë mijë molosë; Sparta dërgoi ndihmë dhe ua frenoi vrullin, ndërsa Akademia shton se Alketa e rimori fronin. Diodori nuk e emërton as këtu mbretin ilir; Akademia e sheh si politikë të Bardhylit kundër Maqedonisë.

Emri i tij del qartë te Frontini (Strategjemat II.5.19). Kur Bardhyli ilir sulmoi me një ushtri shumë më të madhe Harribën, mbretin e molosëve, ky i dërgoi njerëzit e paarmatosur në Etoli, përhapi fjalën se po ua linte etolëve qytetet e pasuritë dhe zuri prita në male; ilirët, nga frika se plaçka do t'u ikte, nxituan të shpërndarë dhe u thyen. Wilkes e vendos këtë sulm rreth njëzet e pesë vjet pas atij të 385-s, ndërsa Akademia e lidh një fushatë kundër molosëve me vitet e fundit të Bardhylit.

Beteja e vitit 358

Pas katastrofës së Perdikës, shkruan Diodori (XVI.3.1–2), Filipi riorganizoi ushtrinë dhe ngriti falangën me rend të ngjeshur; Britannica i vendos me gjasë në po atë vit të parë edhe sarisën, shtizën gati një herë e gjysmë më të gjatë se ajo e grekëve. Pasi u pajtua me Athinën e mundi paionët, shkruan Diodori (XVI.4), Filipi II hyri në tokën ilire me jo më pak se dhjetë mijë këmbësorë e gjashtëqind kalorës. Bardhyli dërgoi lajmëtarë për paqe me kusht që secila palë të mbante qytetet që zotëronte; Filipi u përgjigj se paqe donte, por vetëm nëse ilirët largoheshin nga të gjitha qytetet maqedone. Plaku doli në fushë me dhjetë mijë këmbësorë të zgjedhur e rreth pesëqind kalorës, i mbështetur te fitoret e mëparshme. Lukiani, në librin për jetëgjatët (10), shënon se Bardhyli, siç thuhej, luftoi mbi kalë, në vitin e nëntëdhjetë të jetës. Për Filipin kjo luftë kishte përparësi: sipas Poliaenit (Strategjemat IV.2.17), kur athinasit i kërkuan Amfipolin, ai, i zënë me luftën ilire, nuk ua dorëzoi, por e shpalli të lirë, dhe u kthye ta merrte vetëm pasi e mbaroi luftën ilire.

Filipi drejtonte vetë krahun e djathtë dhe e dërgoi kalorësinë t'u binte ilirëve në krah. Frontini (II.3.2), në një rrëfim që botuesit e lidhin me këtë betejë, e shpjegon zgjedhjen: balli i ilirëve ishte ngritur me njerëz të zgjedhur nga e gjithë ushtria, ndërsa krahët ishin më të dobët, prandaj Filipi goditi me më të fortët e vet krahun e majtë të kundërshtarit. Ilirët u mblodhën në kuadrat. Për një kohë të gjatë, rrëfen Diodori, beteja qëndroi pezull nga trimëria e të dy palëve, me shumë të vrarë e edhe më shumë të plagosur; vetëm kur kalorësit shtrënguan nga krahu e nga prapa, masa e ilirëve u thye. Më shumë se shtatë mijë ilirë mbetën të vrarë. Ilirët dërguan ambasadorë, u tërhoqën nga qytetet maqedone dhe morën paqen; Filipi, shton Diodori (XVI.8.1), i nënshtroi të gjithë banorët deri te liqeni Lyhnid, sot liqeni i Ohrit.

Diodori nuk e emërton fushën e betejës; historiani gjerman Beloch e vendoste pranë Manastirit, dhe Akademia thekson se me të u zgjidh përfundimisht çështja e Linkestisë. Wilkes dhe Britannica e japin vitin 358, Akademia 359. Fati i Bardhylit nuk dihet. Diodori nuk thotë se ra në betejë, dhe Wilkes vëren se asgjë në burime nuk lë të kuptohet që nuk e mbijetoi. Fjalori klasik i William Smith-it e quante të vrarë me gjasë në betejë, ndërsa Akademia mjaftohet të thotë se më 356, kur del një mbret i ri i ilirëve, Bardhyli duhet të ketë qenë i vdekur.

Kliti, Pelioni dhe Bardhyli i ri

Më 356 p.e.s. një mbishkrim athinas njeh si mbret të ilirëve një farë Grabo, aleat të Athinës kundër Filipit: Akademia e sheh si pasardhës të Bardhylit, kurse Wilkes mendon se ilirët e Grabos vështirë se ishin nënshtetasit e Bardhylit. Më 335 p.e.s., kur Aleksandri i Madh ndodhej larg në veri, iu soll lajmi se Kliti, i biri i Bardhylit, ishte ngritur kundër tij dhe se Glaukia, mbreti i taulantëve, ishte bashkuar me të (Ariani, Anabaza I.5.1). Kliti kishte zënë Pelionin, qytetin më të fortë të vendit. Akademia e quan Pelionin qytet të Dasaretisë dhe ndoshta qendër rezidenciale të mbretit ilir; arkeologu Neritan Ceka e identifikon me qytetin ilir të Selcës së Poshtme, në krahinën e Pogradecit. Aleksandri fitoi me një sulm nate, dhe Kliti, shkruan Ariani (I.6), iku në qytet, i vuri zjarrin dhe u strehua te Glaukia, në tokën e taulantëve.

Rreth vitit 295 p.e.s., sipas Akademisë, si mbret i ilirëve përmendet Bardhyli i ri. Plutarku (Pirroja 9.1) shkruan se Pirroja i Epirit, ndër martesat e tij politike, mori Birkenën, bijën e Bardhylit ilir, dhe me të pati djalin Helen. Wilkes e quan këtë Bardhyl bir të Klitit, ndërsa Akademia nuk e përjashton që të ketë qenë pinjoll i Bardhylit I, i sjellë në fron me ndihmën e Pirros.

Dardani apo Dasareti: vendi i mbretërisë

Burimet antike e quajnë Bardhylin thjesht mbret të ilirëve, siç e vë në dukje Akademia, dhe, shton Wilkes, nuk e lidhin me asnjë fis. Qendra e mbretërisë mbetet çështje e hapur. Një përgjigje e bën mbret dardan: është teza e lidhur me historianin britanik N. G. L. Hammond, dhe Wilkes (1992) e la të hapur mundësinë që pushteti i tij të ketë pasur qendër te dardanët jugorë të Kosovës, për t'u shtrirë prej andej deri te molosët e Linkestia.

Studimet më të reja e vendosin mbretërinë në krahinën e liqeneve të Ohrit e të Prespës, Dasaretinë e burimeve të mëvonshme. Akademia e quan pellgun e liqenit Lyhnid skenën e ngjarjeve kryesore, por paralajmëron se shteti ishte më i gjerë dhe se shtrirja e tij e plotë vështirë se rindërtohet; Jaupaj, duke ndjekur Selim Islamin dhe M. B. Hatzopoulos-in, e vendos epiqendrën te liqenet e Ohrit e të Prespës. Vetë Akademia e trajton Mbretërinë Dardane si shtet më vete, për të cilin autorët antikë të shekullit IV nuk përmendin as sundimtarin.

Kujtesa: plaku i mbretërisë së parë ilire

Akademia e mbyll kapitullin e saj për Bardhylin me gjykimin se lindja e shtetit ilir përkon me sundimin e tij, se ai mund të quhet themeluesi i këtij shteti dhe se humbjet me Filipin e Aleksandrin nuk e ndërprenë jetën shtetërore të ilirëve. Pas tij erdhën mbretëritë e Glaukisë, të Agronit, të Teutës dhe të Gentit, varg që u mbyll me dorëzimin e këtij të fundit para Romës më 168 p.e.s.

Ndershmëria kërkon ta shohim pa zbukurime. Bardhyli ishte prijës lufte i një epoke të ashpër, dhe Wilkes e rendit, bashkë me Glaukinë, ndër regjimet ilire që shfrytëzuan periudhat e dobësisë së Maqedonisë e të Epirit. Ciceroni e kujtoi si kusar, dhe fitorja e Filipit mbi të, shkruan Wilkes, qe vendimtare për sigurinë e Maqedonisë. Por në burimet e huaja, nga Teopompi te Diodori e Lukiani, ka mbetur portreti i një mbreti që e ndante plaçkën drejt, që i ofroi paqe armikut para betejës dhe që në vitin e nëntëdhjetë të jetës doli vetë në krye të ushtrisë.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (Toena, Tiranë 2002), f. 43–52, 59, 125: «Mbretëria e parë ilire. Dinastia e Bardhylit»

• John Wilkes — The Illyrians (Blackwell, 1992), f. 118–121, 125, 149

• Lavdosh Jaupaj — Études des interactions culturelles en aire illyro-épirote du VIIe au IIIe siècle av. J.-C. (tezë doktorale, Université de Lyon, 2019), f. 79–80, 130–131

• LacusCurtius — Diodori i Sicilisë, Bibliotheca historica XVI.2–4 dhe XVI.8 (Loeb Classical Library, vëll. VII, 1952)

• LacusCurtius — Diodori i Sicilisë, Bibliotheca historica XIV.92 (Loeb Classical Library, vëll. VI, 1954)

• LacusCurtius — Diodori i Sicilisë, Bibliotheca historica XV.13 (Loeb Classical Library, vëll. VI, 1954)

• LacusCurtius — Frontini, Strategemata, libri II: II.3.2 dhe II.5.19 (përkthim anglisht)

• Attalus — Poliaeni, Strategemata IV.2.17 (përkthimi i R. Shepherd, 1793)

• Lukiani, Octogenarians / Macrobii 10, në Lucian, vëll. I, Loeb Classical Library (A. M. Harmon, 1913), f. 229

• LacusCurtius — Ciceroni, De officiis II.40 (Loeb Classical Library, 1913)

• Wikisource — Ariani, Anabaza e Aleksandrit I.5 (përkthimi i E. J. Chinnock)

• Wikisource — Ariani, Anabaza e Aleksandrit I.6 (përkthimi i E. J. Chinnock)

• LacusCurtius — Plutarku, Pirroja 9 (Loeb Classical Library, vëll. IX, 1920)

• William Smith (red.) — Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, vëll. I (1870): «Bardylis»

• Encyclopaedia Britannica — Philip II, king of Macedonia

• Encyclopaedia Britannica — Illyria

• Wikipedia (anglisht) — Bardylis (për tezën dardane të Hammondit dhe debatin mbi Dasaretinë)

---

# Kongresi i Dytë i Manastirit (1910): përgjigjja ndaj shkronjës arabe
https://zhurma.press/kongresi-i-dyte-i-manastirit/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Më 2–3 prill 1910 klubet shqiptare iu përgjigjën në Manastir fushatës xhonturke për shkronjat arabe: alfabeti latin për shkollat, Kosova në krye të sallës, pastaj shtypja.

Kongresi i Dytë i Manastirit u mblodh më 2 dhe 3 prill 1910 në Manastir (sot Bitola), me thirrjen e klubit «Bashkimi», si përgjigje e klubeve shqiptare ndaj fushatës xhonturke për ta shkruar shqipen me shkronja arabe. Rreth njëzet e pesë delegatë, shumica myslimanë dhe shumë prej tyre nga Vilajeti i Kosovës, e pranuan alfabetin latin për shkollat shqipe, kërkuan mbrojtje për kishën ortodokse shqiptare dhe caktuan një kongres të ri në Janinë. Më 5 prill, sipas Gawrych-it, Shejhulislami e shpalli shkronjën latine në kundërshtim me sheriatin, dhe deri në fund të vitit ushtria e Turgut pashës kishte mbyllur klube, shkolla e gazeta shqipe.

Pse ka rëndësi

• Ishte përgjigjja e organizuar e lëvizjes kombëtare ndaj përpjekjes për ta ndarë kombin sipas fesë përmes alfabetit: në një sallë ku, sipas një korrespondence të kohës, vetëm dy delegatë ishin të krishterë, u zgjodh shkronja latine.

• Ndryshe nga Manastiri i 1908-s, Dibra dhe Elbasani i 1909-s, ku sipas Pirrakut Kosova kishte qenë e pranishme vetëm simbolikisht, këtu përfaqësimi i Vilajetit të Kosovës ishte mbizotërues.

• Pas tij erdhi shtypja e hapur: fetvaja kundër shkronjës latine, ndalimi i botimeve me shkronja latine dhe mbyllja e shkollave shqipe në vitin 1910, ndërsa kërkesa për shkollën shqipe u rishfaq në programet e kryengritjeve të 1911-s e të 1912-s.

Pas Manastirit të parë: dy alfabete dhe një kundërsulm

Kongresi i Manastirit i nëntorit 1908 nuk kishte caktuar një alfabet të vetëm. Komisioni i tij pranoi dy: një formë të përmirësuar të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit, që ishte më i përhapuri, dhe një alfabet të ri latin, pothuajse të njëjtë me atë të shoqërisë «Bashkimi» të Shkodrës, për shtypin jashtë vendit. Akademia e Shkencave e shpjegon këtë vendim me frikën e përçarjes mes delegatëve, dhe Faik Konica e kishte quajtur atë mbledhje me tallje «një Kongres i shqiptarëve jon-turq». Kongresi la dy detyra: një kongres të ri pas dy vjetësh dhe klubin «Bashkimi» të Manastirit si klub qendror të klubeve shqiptare.

Përgjigjja e pushtetit erdhi shpejt. Komiteti «Bashkim e Përparim» mblodhi më 23–28 korrik 1909 Kongresin e Dibrës, me synimin që ta kthente në tribunë për alfabetin arab; nacionalistët shqiptarë arritën të miratonin përdorimin e shqipes në shkolla e në liturgjinë ortodokse, ndërsa për alfabetin u pranua kompromisi që çdo qytet të zgjidhte vetë mes shkronjës latine e asaj arabe. Në vjeshtë parlamenti osman miratoi ligjin për bandat dhe ligjin për shoqëritë, që ndalonte të gjitha organizatat kombëtare përveç atyre osmane. Shqiptarët vazhduan rrugën e tyre: në shtator 1909 Kongresi i Elbasanit, me rreth 120 pjesëmarrës, vendosi shkronjat latine në të gjitha shkollat dhe hapi rrugën për Shkollën Normale, që nisi më 1 dhjetor.

Fushata e shkronjave arabe, dimri 1910

Në fillim të vitit 1910, shkruan Historia e Shqipërisë e Akademisë (1984), në Stamboll u ngrit Mahfili, një shoqëri e kryesuar nga senatori e kleriku Haxhi Ali Elbasani, që përgatiti abetaret e para shqipe me alfabet arab. Bashkë me Arif Hiqmetin, nënkryetar i klubit të Selanikut, ajo organizoi mitingje kundër shkronjave shqipe në xhamitë e Shkupit, të Manastirit, të Elbasanit e të Gjakovës. Historiani Muhamet Pirraku shënon si të parin atë të Manastirit, më 6 shkurt, me mbështetjen e Rexhep Vokës, myfti nga Tetova, dhe të Hiqmetit, që ai e quan kumanovar; sipas një dokumenti arkivor që sjell Avzi Mustafa, fushata pati sukses vetëm në Ohër, ku u mblodhën rreth tre mijë vetë.

Qytetet shqiptare u përgjigjën në shesh. Më 4 shkurt në Elbasan u mblodhën rreth shtatë mijë qytetarë e fshatarë nga Shpati e katundet përreth. Në Korçë klubi «Dituria» thirri një miting në mbrojtje të abecesë me 12–15 mijë vetë; Akademia e jep më 14 shkurt, Pirraku më 27 shkurt te Shën Ilia: nëse e para është sipas kalendarit të vjetër, janë e njëjta ditë. Më 28 shkurt në Berat populli dogji në mes të qytetit abetaret me shkronja arabe të dërguara nga Stambolli, ndërsa telegrame proteste erdhën nga Gjirokastra, Çamëria, Gramshi, Përmeti, Frashëri, Tepelena, Konica e Leskoviku.

Lufta nuk ishte thjesht shqiptarë kundër turqve. Historiani George Gawrych shënon se shumë shqiptarë myslimanë e parapëlqenin vërtet shkronjën arabe dhe se peticionet për të nuk ishin të pakta; nga ana tjetër, kryeredaktori turk i gazetës «Tanin», Hüseyin Cahid, botoi më 20 janar 1910 një artikull ku mbronte të drejtën e shqiptarëve për ta zgjedhur vetë alfabetin. Në parlament, dhjetë deputetë shqiptarë, mes tyre Ismail Qemali, Shahin Kolonja dhe Hasan Prishtina, i kërkuan Portës t'u garantonte shqiptarëve këtë të drejtë në shkollat shtetërore.

Kongresi në Manastir

Kongresin e thirri këshilli qendror i klubit «Bashkimi» të Manastirit, me rolin e madh të Salih Gjukës, inspektor i arsimit për vilajetin. Sipas Avzi Mustafës, valiu u përpoq ta ndalonte mbledhjen dhe në fund dërgoi aty komisarin e xhandarmërisë. Raporti i konsullit serb në Manastir dhe gazetat «Le Progrès de Salonique» e «Bashkimi» i Shkodrës, që i sjell Pirraku, e japin si të shtunë e të diel, 2 e 3 prill 1910 sipas kalendarit të ri; Akademia shkruan 2 prill. Avzi Mustafa shkruan 20 mars dhe Gawrych 21–23 mars: asnjëri nuk thotë cilin kalendar ndjek, por sipas kalendarit të vjetër, trembëdhjetë ditë prapa, këto data bien afërsisht në po ato ditë.

Numri i delegatëve ndryshon sipas burimit: 24 te konsulli, 25 te Gawrych. Klubi nikoqir kishte pesë përfaqësues; klubin e Stambollit e përfaqësonte publicisti Dervish Hima, që Elsie e jep nga Struga e konsulli të lindur në Ohër, atë të Korçës Shefik Efendiu dhe atë të Negovanit mësuesi Petro Nini Luarasi; Koçana, Starova, Struga e Elbasani kishin nga një delegat dhe Ohri dy. Këtë herë Kosova mbizotëronte në sallë: Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Qamil Bala, Bejtullah Gjilani, Shyqyri Ramadan Begu nga Prishtina, Salih Gjuka, Hysni Curri në emër të Bajram Currit dhe Sabit Beu nga Vushtrria. Telegrame solidariteti erdhën nga Smirna, Selaniku, Kolonja, Follorina, Bilishti, Durrësi, Shkodra, Vlora, Berati, Tepelena, Delvina, Leskoviku, Preveza e Tirana.

Kryetar u zgjodh Bedri Pejani, ish-profesor i shqipes në gjimnazin e Shkupit, dhe sekretarë avokati Ferid Ypi e Luarasi. Seancat ishin të hapura, me procesverbal, dhe sipas një korrespondence të kohës disa propozime u pranuan me aklamacion; të hënën, më 4 prill, shkruan konsulli, delegatët u mblodhën edhe me dyer të mbyllura. Luarasi foli me ashpërsi kundër propagandës së kishës greke ndër ortodoksët shqiptarë. Avzi Mustafa, duke cituar biografinë e Kristaq Priftit, ia atribuon Dervish Himës në këtë kongres fjalinë: «nuk do të përmendim aspak fjalën gegë, toskë, labër e të tjera, por vetëm shqiptar».

Vendimet

Akademia i përmbledh vendimet në katër drejtime: mbrojtja e alfabetit shqip; botimi i librave e teksteve shkollore shqipe, me një shoqëri arsimore pranë klubit qendror; një kongres i ri në Janinë në qershor 1910, që do ta zgjidhte përfundimisht çështjen e dy alfabeteve të 1908-s; dhe forcimi i lidhjeve organizative mes klubeve. Pirraku sjell disa versione të vendimeve, nga raporti i konsullit dhe nga shtypi i kohës, që ndryshojnë në hollësi. Sipas më të plotit, kongresi e pranoi alfabetin latin si alfabet të shqipes, për t'u përdorur që atëherë në shkollat shqipe dhe për t'u vulosur në Janinë më 3 korrik; vendosi t'u kërkonte valiut e deputetëve mbrojtje për kishën ortodokse shqiptare; të nxirrej një gazetë shqipe në Shkup dhe të hapeshin shkolla kombëtare; t'i kërkohej Shejhulislamit të thoshte nëse shkronja latine binte ndesh me sheriatin; dhe një delegacion t'i kërkonte sulltanit, gjatë vizitës së pritshme në vilajetet e Kosovës e të Manastirit, amnisti në emër të shqiptarëve, duke pranuar shërbimin në ushtrinë osmane.

Sipas konsullit, Dervish Himës iu ngarkua të ngrinte në Stamboll një qendër që do t'i drejtonte e mbikëqyrte klubet shqiptare, dhe kongresi vendosi ta vazhdonte propagandën për alfabetin latin derisa ai të fitonte mbi atë arab. Sipas gazetës vjeneze «Neue Freie Presse», pyetja për Kuranin erdhi nga Hajdar Blloshmi, përfaqësuesi i Starovës: a mund të shkruhet Kurani edhe me shkronja latine. Gawrych e përmbledh programin në tri pika: mosndërhyrje e qeverisë, nxitje e shkronjës latine dhe mbështetje për ortodoksët shqiptarë në konfliktin e tyre me Patrikanën.

Përgjigjja e Stambollit

Më 5 prill 1910, shkruan Gawrych, Shejhulislami u dërgoi gjithë klerikëve myslimanë në Shqipëri një fetva që e shpallte shkronjën latine në kundërshtim me ligjin islam dhe e ndalonte në shkolla; ulematë nuk qenë të bashkuar, disa e lejuan shkronjën latine e të tjerë e dënuan. Ndërkohë në Kosovë shpërtheu kryengritja: pranvera e 1910-s, shkruan Akademia, i gjeti kosovarët të organizuar në grupe të armatosura. Ushtria e Shefqet Turgut pashës, pasi shtypi kryengritjen, deri në gusht kishte vënë nën kontroll edhe Shqipërinë e Veriut e të Mesme; kudo shpalli shtetrrethim, ngriti gjyqe ushtarake që dënuan edhe përkrahës të alfabetit latin, mbylli klubet kombëtare, shkollat e gazetat shqipe dhe pushoi nga puna mësuesit e gjuhës shqipe.

Sipas Gawrych-it, deri në fund të vitit 1910 shkollat shqipe në krahinat e mesme e jugore ishin mbyllur, botimet me shkronja latine ishin shpallur të paligjshme, disa gazetarë të shquar u gjobitën ose u burgosën dhe botimet shqipe nga jashtë nuk lejoheshin të hynin; peticionet drejtuar Stambollit mbetën pa përgjigje. Gazeta e Dervish Himës u mbyll në fund të vitit, ndërsa «Lidhja orthodhokse» e Mihal Gramenos në Korçë ishte mbyllur nga censura që në qershor. Edhe data e kongresit të Janinës mbeti e paqartë: Akademia shkruan qershor 1910, konsulli dhe shtypi i kohës sipas Pirrakut 3 korrik 1910, Gawrych qershor 1912. Ana tjetër nuk u dorëzua: më 1911 Rexhep Voka botoi në Stamboll një alfabet shqip me dyzet e katër shkronja arabe, ndërsa nga shtypi shqip me shkronja arabe doli vetëm një gazetë, që jetoi shkurt.

Kujtesa dhe rëndësia

Gazeta «Bashkimi» e Shkodrës, sipas Pirrakut, i quajti vendimet e Manastirit të dytë ndër më fatlumet e kongreseve shqiptare, sepse e vendosën përfundimisht alfabetin latin për shqipen. Për Pirrakun, që i shkroi këto radhë në 2010-ën, rëndësia e tij qëndron sidomos te Kosova: pikërisht klubet e saj, me njerëzit e Hasan Prishtinës, Bajram Currit e Salih Gjukës, e mbajtën peshën e luftës për shkronjën latine. Akademia e mbyll rrugën me një fjali të thjeshtë: jeta e bëri të nevojshme mbajtjen e një alfabeti të vetëm, të dytit të Kongresit të 1908-s, tërësisht latin.

Ironia e gjithë asaj beteje nuk i shpëtoi as Gawrych-it: cilido qoftë alfabeti me të cilin botoheshin, librat shqip e rritnin ndërgjegjen kombëtare. Dhe kërkesa e Manastirit nuk vdiq me klubet e mbyllura: memorandumi i Greçës më 1911 kërkonte liri të plotë për mësimin e shqipes dhe për shkollat shqipe, marrëveshja e Tepelenës po atë vit parashikonte rihapjen e Normales së Elbasanit, dhe memorandumi me katërmbëdhjetë pika që paraqiti Hasan Prishtina më 1912 kërkonte mësimin e gjuhës së vendit në të gjitha shkollat e katër vilajeteve. Sekretari i kongresit, Petro Nini Luarasi, botoi më 1911 në Manastir «Mallkim i shkronjavet shqip dhe çpërfolja e shqipëtarit», mbrojtjen e shkollës shqipe nga kisha që e kishte shkishëruar, dhe vdiq po atë vit, më 17 gusht, pa arritur ta shihte shtetin shqiptar.

Burimet

• Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (Tiranë, 1984), f. 423–425, 433–438, 443–445, 459, 462, 479

• Muhamet Pirraku — Rëndësia kulturore e politike kombëtare e Kongresit të Dytë të Manastirit (Prishtinë, 2010; ribotuar në Orientalizmi Shqiptar, 2012)

• Gazeta Dielli — Avzi Mustafa, Kongresi i dytë i Manastirit (19 mars 2014)

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (I.B. Tauris, 2006), f. 179–184

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (2010): Congress of Monastir; Hima, Dervish; Luarasi, Petro Nini; Grameno, Mihal

---

# Valbona: lugina e Krasniqes ku Bajram Curri bëri qëndresën e fundit
https://zhurma.press/valbona/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Lumi që humbet në zhavorr, katër fise në një luginë, shpella e Dragobisë ku ra Bajram Curri më 1925, parku i 1996-s dhe beteja për ujin e saj.

Lugina e Valbonës zbret nga Lugu i Valit, nën bllokun e Jezercës, deri te Drini pranë Fierzës: pesëdhjetë kilometra lumë, që gjatë rrugës merr Lumin e Gashit e lumin e Tropojës. Për shekuj pjesa më e madhe e luginës së sipërme ishte toka e Krasniqes, një nga fiset e Malësisë së Gjakovës, por në fshatrat e saj jetuan krah për krah edhe shaljanë katolikë, vuthaj e kelmendas. Në një shpellë pranë Dragobisë mbaroi më 29 mars 1925 jeta e Bajram Currit. Sot Valbona është pjesë e një parku kombëtar — dhe një luginë që po mëson të jetojë nga turizmi, ndërsa njerëzit e saj ikin.

Pse ka rëndësi

• Lugina u shpall park kombëtar me vendimin nr. 102 të Këshillit të Ministrave, më 15 janar 1996, mbi 8.000 hektarë; më 26 janar 2022 u bashkua me Thethin dhe me Lumin e Gashit në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë», 82.844,65 hektarë.

• Pjesa më e madhe e luginës së sipërme ishte toka e Krasniqes: Dragobia ishte selia e njërit prej dy bajrakëve të fisit, dhe regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 e numëroi Krasniqen me 864 shtëpi dhe 4.803 banorë.

• Më 29 mars 1925 Bajram Curri, i ndjekur nga forcat zogiste, u rrethua në një shpellë në Grykën e Matinës pranë Dragobisë — fundi i njeriut që nuk e pranoi kufirin e vitit 1913.

Një lumë që humbet në zhavorr

Valbona lind te Lugu i Valit, në 2.589 metra lartësi, në gropën akullnajore mes Majës së Alisë dhe Paplukës, në jugperëndim të bllokut të Jezercës. Rrjedh fillimisht drejt lindjes, nëpër fshatrat Valbonë, Dragobi e Shoshan, pastaj kthehet në jug pranë qytetit të Bajram Currit dhe në jugperëndim, derisa derdhet në Drin pranë Fierzës. Plani i menaxhimit të parkut, i hartuar më 2014 për Ministrinë e Mjedisit, ia mat gjatësinë 50,6 kilometra dhe pellgun ujëmbledhës 657 kilometra katrorë, dhe e quan lumin më të gjatë e më të madh të zonës. Në të derdhen dy degë të rëndësishme: Lumi i Gashit dhe lumi i Tropojës.

Lugina ka edhe një tekë të vetën. Nga Rragami deri te fshati Valbonë, për rreth shtatë kilometra, lumi humbet nëpër shtratin e vet me zhavorr dhe rrjedh vetëm herë pas here, për t'u ushqyer më poshtë nga burimet karstike; burimi i Shoshanit, në krahun e majtë, renditet ndër më të rëndësishmit e gjithë pellgut, me prurje tre deri pesë metra kub në sekondë. Lugina përkulet si një gjysmëhark me anën e brendshme nga jugperëndimi. Parku i saj shtrihej në veriperëndim përgjatë kufirit me Malin e Zi dhe kufizohej në perëndim me parkun e Thethit, në lindje me rezervatin e Lumit të Gashit. Prej Valbonës një shteg këmbësorësh ngjitet në Qafën e Valbonës dhe zbret në Theth — rruga që i bashkon sot dy luginat e mëdha të Bjeshkëve të Nemuna.

Krasniqja: fisi i luginës

Emri i fisit shfaqet herët në relacionet kishtare. Françeskani Bonaventura di Palazzolo e shënoi më 1634 si Crastenigeia; dy vjet më vonë, më 1636, peshkopi i Sapës e i Sardës Frang Bardhi kaloi nëpër Krasniqe dhe shkroi se prej andej e kapërceu lumin e Valbonës për të vizituar Gashin, një fshat i madh me 97 shtëpi dhe 866 shpirtra të krishterë. Kartografi venedikas Coronelli e vendosi në hartën e vitit 1688 si Grastenichia.

Tradita e fisit i nxjerr të parët e Krasniqes nga Bosnja, përmes Malit të Zi, në Reç, në veri të Shkodrës; diku pas vitit 1600 ata hynë në brendësi, në Dushaj të Epërm, në lindje të Fierzës, morën tokat ku kishin qenë më parë gashjanët dhe i shtynë këta drejt lindjes. Si paraardhës mbahet Kolë Mekshi, prej të cilit rrjedh dega e Kolmekshajve, që sot banon në Shoshan, Kocanaj, Dragobi, Bradoshnicë, Degë, Murataj dhe në gjysmën e Margegajt. Vëllai i tij, Nikë Mekshi, mbahet si i pari i Nikajve — prandaj Nikaj e Krasniqe nuk martoheshin me njëri-tjetrin. Vetë Krasniqja, shënon Robert Elsie, ishte rreptësisht ekzogame deri rreth vitit 1945: brenda fisit nuk lidhej asnjë martesë.

Fisi kishte dy bajrakë: atë të Dragobisë, në luginën e Valbonës, dhe atë të Bujanit, mes Bajram Currit dhe Fierzës. Tregu i tij ishte Gjakova, ku krasniqasit zbrisnin përmes Qafës së Morinës, 568 metra, ose përmes Bytyçit nga Qafa e Prushit, 651 metra. Në Shoshan, një nga fshatrat e Kolmekshajve, lindi më 1832 Haxhi Zeka, që më 1899 do të organizonte dhe do të drejtonte Lidhjen e Pejës. Malësia ia ka ruajtur fisit portretin në një varg të vetëm: «Mënja e Gashit, syni i Krasniqes, inati i Berishës, trimnia e Kelmënit, dredhia e Shaljanit, gjarpnia e Thaçit». Krasniqja ishte fisi që rrinte zgjuar.

Katër fise, dy besime, një Kanun

Lugina e sipërme nuk ishte vetëm e Krasniqes. Plani i parkut i vitit 2014 shkruan se banorët e zonës së Valbonës rrjedhin nga katër fise të vjetra: Shala në Rragam, Vuthaj në Çerem, Kelmendi në Valbonë dhe Krasniqja në Dragobi. Rragami i Shalës është katolik, tri të tjerat myslimane, dhe secila ka ruajtur veshjet e ritet e veta — xhubletën te gratë katolike, shtjellakun te myslimanet — ndërsa burrat e të dy besimeve mbanin të njëjtat tirq e jelekë leshi dhe të njëjtën qeleshe të bardhë.

Edhe Krasniqja kishte qenë dikur katolike. Prifti kroat i Bosnjës Lovro Mihačević, që më 17 qershor 1907 udhëtoi përgjatë Valbonës drejt Nikajt, përshkroi ara të punuara mirë dhe kullat e bardha të bejlerëve e të agallarëve, të shpërndara si mjellma buzë ujit të gjelbër të lumit. Rrugës për te hani i Gegëhysenit gjeti një varrezë të vjetër nën lisa shekullorë dhe, përballë saj, rrënojat e një manastiri e të një kishe pa çati, me hyrjet të zëna me gurë. Mesha ishte thënë aty, shkruante ai, deri rreth tetëdhjetë vjet më parë, kur njerëzit e Krasniqes ishin ende katolikë; pas kalimit në islam kisha u mbyll dhe të vdekurit nuk u varrosën më përreth saj — por njerëzit vazhdonin ta quanin kishën dhe varrezën të tyren.

Mbi të dy besimet qëndronte i njëjti ligj. Plani i parkut e përshkruan Kanunin si kodin që rregullonte gjithçka në jetën e maleve — ekonominë e shtëpisë, mikpritjen, vëllazërinë, kufijtë, martesën e tokën — dhe që respektohet ende pjesërisht. Por i njëjti ligj ndante aq sa bashkonte. Kur Edith Durham ishte në Nikaj më 1908, Krasniqja dhe Nikaj ishin në gjak; natën zjarret e rojeve shkëlqenin mbi malet e Krasniqes, dhe fisi e kishte mbyllur territorin e vet për të krishterët, duke u prerë nikajve rrugën drejt Gjakovës. Një vit më parë, Mihačević i kishte gjetur njerëzit e Krasniqes të butë e të sjellshëm me udhëtarin: lugina e hapur dhe lugina e mbyllur ishin e njëjta luginë, sipas kohës dhe sipas gjakut.

Gjakova matanë kufirit dhe shpella e Dragobisë

Më 1913 Konferenca e Londrës e la Kosovën jashtë kufijve të Shqipërisë. Për Krasniqen kjo do të thoshte se tregu i saj kryesor, Gjakova, mbeti matanë kufirit, dhe se lugina që i kishte kthyer sytë nga Rrafshi i Dukagjinit u bë papritur skaj. Me këtë skaj ishte lidhur fort Bajram Curri. Sipas Robert Elsie, ai organizoi bashkë me Hasan Prishtinën dhe Isa Boletinin qëndresën kundër traktatit të Londrës, drejtoi në vjeshtën e vitit 1920 Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, dhe kur Ahmet Zogu mori pushtetin, me një çmim të vënë mbi kokën e tij, u strehua në territorin e Krasniqes.

Më 29 mars 1925 forcat zogiste e rrethuan në një shpellë në Grykën e Matinës, pranë Dragobisë. Sipas Elsie, pas një shkëmbimi zjarri ai e mori vetë jetën për të mos rënë i gjallë në duar të tyre — version që vetë Elsie, në një vepër tjetër, e jep me rezervë, si diçka që thuhet. Kolgecaj, vendbanimi kryesor i Krasniqes, mori më vonë emrin e tij.

Me vitin 1945 u mbyll edhe rendi i vjetër i luginës. Bajraktari i fundit i Dragobisë, Kadri Smajli, vdiq atë vit; ai i Bujanit, Sali Mani, dy vjet më vonë — dhe kulla e këtij të fundit, ku në ditët e fundit të vitit 1943 dhe në fillim të janarit 1944 u mbajt Kuvendi i Bujanit, ruhet sot si muze. Rreth të njëjtës kohë, shënon Elsie, u shua edhe zakoni i ekzogamisë së fisit.

Parku dhe beteja për ujin

Më 15 janar 1996, me vendimin nr. 102 të Këshillit të Ministrave, Lugina e Valbonës u shpall park kombëtar mbi 8.000 hektarë; me të njëjtin vendim Lumi i Gashit u shpall rezervat strikt natyror mbi 3.000 hektarë. Më 26 janar 2022, me vendimin nr. 59 të Këshillit të Ministrave, të tria zonat u bashkuan në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë», 82.844,65 hektarë. Pyjet e lashta të ahut të Lumit të Gashit, degës së Valbonës, janë pjesë e pasurisë botërore të pyjeve të ahut që Komiteti i Trashëgimisë Botërore i UNESCO-s e zgjeroi më 7 korrik 2017 edhe në Shqipëri.

Statusi i parkut nuk e ndali tregun e energjisë. Sipas Rrjetit Ballkanik të Gazetarisë Investigative (BIRN), më 2007 u miratua leja për hidrocentralin e Dragobisë, dhe mes viteve 2009 e 2013 u lidhën tri kontrata koncesionare për gjashtë hidrocentrale mbi lumë. Kur në pranverën e vitit 2016 punimet ishin gati të nisnin, banorët dhe mjedisorët protestuan në Tiranë e në Tropojë. Në qershor 2016 disa banorë i thanë BIRN-it se në listën e nënshkruesve figuronin edhe njerëz të vdekur tri vjet më parë; akuzat për falsifikim ranë kur çështja u mbyll më 2018. Një grup banorësh dhe organizata Toka e çuan projektin në gjykatë. Në qershor 2021 Gjykata e Lartë e pezulloi kontratën koncesionare në pritje të vendimit përfundimtar, dhe më 3 nëntor 2021 zyra përmbarimore e bashkisë së Tropojës urdhëroi ndalimin e punimeve në dy hidrocentrale brenda dhjetë ditësh, nën kërcënimin e gjobave dhe të ndjekjes penale.

Valbona sot

Plani i vitit 2014 shkruante se numri i turistëve ishte rritur vitet e fundit, veçanërisht në Valbonë; banorët i presin vizitorët në shtëpitë e tyre, ndërsa bujqësia e blegtoria mbeten burimi kryesor i jetesës. Rruga nga Bajram Curri, rreth 27 kilometra, ishte atëherë e shtruar vetëm përgjysmë, dhe shtigjet mes fshatrave mbylleshin në dimër. Por i njëjti dokument e njihte edhe plagën: Alpet, me rreth 35.000 banorë në dhjetë komuna malore, po shpopulloheshin, sepse njerëzit iknin për punë drejt Shkodrës, Koplikut e Tiranës dhe ktheheshin verës.

Regjistrimi i INSTAT-it i vitit 2023 i jep bashkisë së Tropojës 14.189 banorë, dhe qarkut të Kukësit, ku ajo bën pjesë, një rënie prej 27,3 për qind të popullsisë mes 2011-s dhe 2023-s — e dyta më e thellë në vend pas Shkodrës. Valbona i mbijetoi bajrakut, kufirit dhe regjimit; sprova e saj e sotme është më e qetë dhe më e rëndë: të mbetet e banuar edhe kur turistët ikin.

Burimet

• Ministria e Mjedisit / BE (IPA 2010) — Plani i menaxhimit të parqeve kombëtare Thethi e Lugina e Valbonës dhe i Rezervatit të Lumit të Gashit (15 korrik 2014)

• Ministria e Mjedisit — Rrjeti i zonave të mbrojtura në Shqipëri (mars 2014): aktet e shpalljes dhe sipërfaqet

• Republika e Shqipërisë — Raporti i pestë kombëtar për Konventën e OKB-së për Diversitetin Biologjik (maj 2014), Aneksi 1: tabela e zonave të mbrojtura

• Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura — Parku Kombëtar i Alpeve (VKM nr. 59, datë 26.1.2022)

• Robert Elsie — The Tribes of Albania: History, Society and Culture (London: I.B. Tauris, 2015), kapitujt për Shalën dhe Krasniqen

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (Lanham: Scarecrow Press, 2010)

• M. Edith Durham — High Albania (London: Edward Arnold, 1909), kap. V «Pulati — Ghoanni, Plani, Thethi» dhe kap. VII (Nikaj)

• Balkan Insight (BIRN) — «Campaigners say Power Plants will Wreck “Albania’s Alps”» (13 prill 2016)

• Balkan Insight (BIRN) — «Construction of Two Hydropower Plants Ordered to Halt in Albania» (3 nëntor 2021)

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: popullsia sipas bashkive dhe ndryshimi sipas qarqeve 2011–2023

• European Beech Forests Network — Shqipëria: komponentët e pasurisë botërore, Lumi i Gashit (1.261,52 ha) dhe Rrajca

• UNESCO, Qendra e Trashëgimisë Botërore — zgjerimi i pasurisë «Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe» në 12 vende, mes tyre Shqipëria (7 korrik 2017)

• Wikipedia (en) — Valbona Valley

---

# Thethi: lugina e Shalës, kulla e ngujimit dhe kambana që ndali pushkën
https://zhurma.press/thethi/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Bajraku i sipërm i Shalës: kuvendi që Edith Durham pa më 1908, shkolla e 1921-s, kulla e ngujimit, parku i vitit 1966 dhe një fshat që sot jeton më shumë verës.

Në krye të luginës së Shalës, aty ku lumi lind nga burimet e Okolit dhe malet e mbyllin horizontin nga të katër anët, shtrihet Thethi — bajraku i sipërm i fisit të Shalës, në zemër të Bjeshkëve të Nemuna. Këtu, në fisin ku Kanuni i Lekë Dukagjinit u mbajt më rreptë se kudo, Edith Durham pa më 1908 kuvendin e Shalës të vendoste për luftë e paqe, dhe këtu qëndron ende kulla e ngujimit, ku burri në gjak mbyllej për të shpëtuar jetën. Sot Thethi është pjesë e një parku kombëtar dhe qendër e mbrojtur historike — dhe një fshat që banohet gjithnjë e më shumë vetëm verës.

Pse ka rëndësi

• Thethi ishte bajraku i sipërm i Shalës, fisit ku, sipas Robert Elsie, Kanuni i Lekë Dukagjinit u zbatua më rreptë se kudo; Edith Durham e gjeti më 1908 me 180 shtëpi, nga të cilat 80 në Okol.

• Shteti e shpalli park kombëtar me vendimin nr. 96 të Këshillit të Ministrave, më 21 nëntor 1966, mbi 2.630 hektarë; më 2017 u shpall qendër e mbrojtur historike, dhe më 26 janar 2022 u përfshi në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë».

• Brenda qendrës historike ruhen monumente kulture të kategorisë së parë, ndër to Kulla e Nikoll Zef Koçekut — kulla e ngujimit — dhe banesa e Lulash Kecit, sot Muzeu Etnografik i Dukagjinit.

Lugina ku mbaron Shala

Lumi i Shalës lind nga burimet e Okolit, në skajin verior të luginës, dhe zbret drejt jugut mes bllokut të Bjeshkëve të Nemuna në perëndim dhe atij të Jezercës në lindje. Plani i menaxhimit të parkut, i hartuar më 2014 për Ministrinë e Mjedisit, rendit majat përreth — Radohima 2.570 metra, Papluka 2.569, Maja e Alisë 2.471, Arapi 2.217 — dhe e vendos Thethin rreth 75 kilometra larg Shkodrës. Rruga hyn nga Boga përmes Qafës së Thores, rreth 1.700 metra mbi det, ku dëbora shpesh rri deri në maj.

Thethi nuk është një fshat i vetëm. Inxhinieri austriak Karl Steinmetz, që e përshkoi luginën në fillim të shekullit XX, shkruante se Thethi është më shumë krahinë se vendbanim: pjesa në veri të grykës së Ndërlysës quhej Theth, ajo në jug Shala e Madhe — dy gjysma të të njëjtit fis që nuk e quanin njëra-tjetrën të afërm, ndaj martesat mes tyre lejoheshin. Ai numëroi shtatë lagje me 90 shtëpi; Durham, pak vite më vonë, numëroi 180 shtëpi në bajrak. Durham e pa fushën e Thethit me kulla guri të ngritura mbi shkëmbinj të veçuar, me mure pa dritare e me frëngji të vogla për pushkë.

Shala: tre vëllezër dhe një fis që zbriti në Kosovë

Tradita që Durham dëgjoi i nxirrte Shalën, Shoshin dhe Mirditën nga tre vëllezër që ikën nga shtypja osmane: njëri kishte një shalë, tjetri një shoshë, i treti s'kishte asgjë, ndaj u përshëndet me mirë dita dhe iku. Durham e quajti rrëfimin përrallë, por shtoi se Mirdita ende nuk martohej me Shalën e Shoshin. Sipas traditës vendase që ajo shënoi, më 1532 fisi u nda në tri shtëpi — Pecaj, Lotaj e Lekaj — që u bënë bajrakë më vete; bashkë me Thethin, Shala pati kështu katër bajrakë.

Vizitatori apostolik Pietro Stefano Gaspari e shënoi më 1671 fshatin e Shalës me 32 shtëpi e 200 shpirtra. Fisi ishte katolik: famullia e Shalës u themelua më 1763, ndërsa Thethi u bë famulli më vete më 1892. Regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 e numëroi Shalën me 431 shtëpi dhe 2.512 banorë.

Por fisi nuk mbeti brenda luginës. Fshati Isniq pranë Deçanit thuhet se është i tëri i Shalës. Johann Georg von Hahn gjeti më 1858 se shaljanët përbënin popullsinë kryesore të krahinës së Vushtrrisë dhe e njihnin Shalën katolike të Alpeve si fisin e tyre amë. Sot ata janë të përqendruar rreth Mitrovicës, në Shalën e Bajgorës, ku Bajgora është më e madhja nga 37 vendbanimet e tyre.

Kuvendi, kambana dhe kulla e ngujimit

Kur Durham mbërriti në Theth në pranverën e vitit 1908, e gjeti luginën në kuvend. Gati njëqind krerë të Shalës ishin mbledhur në shtëpinë e kishës për të vendosur për paqe a luftë. Kryetari i këshillit, shënoi ajo, zgjidhej nga populli, ndërsa bajraktari i trashëguar i Thethit printe vetëm në luftë. Fiset myslimane fqinje ishin furnizuar në mënyrë të mistershme me pushkë Mauser — thuhej, nga vetë qeveria osmane: Krasniqja mburrej me 350, Gashi me 300, Vuthaj me 80, ndërsa Shala e krishterë kishte gjashtë a tetë. Kuvendi lidhi besë paqeje me Shoshin e Mërturin dhe vendosi t'u çonte fjalë myslimanëve të Vuthajt e të Gucisë se, shtatë ditë pas njoftimit, do të ishte në gjendje lufte me ta. Vendimin e shkroi famullitari, i vetmi që dinte shkrim.

Ajo që e dallonte Thethin, sipas Durham, ishte se ishte pothuajse i lirë nga gjaku: në pak më shumë se katër vjet kishin ndodhur vetëm dy raste, kryesisht falë françeskanit të ri të famullisë. Ai vetë i tregoi si e kishte ndalur një përleshje: kur burrat ngritën pushkët në kuvend, vrapoi në kishë dhe i ra kambanës me sa fuqi kishte; nga zakoni, ata i futën pisqollat në brez, kaluan pushkët në dorën e majtë dhe nisën të bënin kryq. Kur gjaku shuhej me një familje jo të afërt, shënoi ajo, pajtimi zakonisht vulosej me një martesë — jo gjithmonë me sukses.

Rendi kishte edhe arkitekturën e vet. Gjeografi gjerman Kurt Hassert, që kaloi nëpër Shalë më 1897, shkruante se në malësi shtëpitë kishin frëngji në vend të dritareve dhe se, meqë burrat i kufizonte gjaku ndërsa gratë ishin të paprekshme, punën e arës e bënin kryesisht gratë. Në Theth ky rend ka lënë monumentin e vet: kullën e Nikoll Zef Koçekut, një ndërtesë guri me tri kate, me frëngji të vogla e me themele të ngulura në shkëmb, rreth njëqind metra në perëndim të kishës. Kulla e ngujimit ishte strehë: aty mbyllej burri në gjak, për aq kohë sa nuk kishte një besë që ta lironte.

Durham, Lane dhe shkolla e vitit 1921

Durham qëndroi një kohë në Theth, u kthye sërish, dhe shkroi se asnjë vend ku jetojnë njerëz nuk i kishte dhënë një përshtypje të tillë izolimi madhështor nga gjithë bota. Ajo shënoi ligjin me të cilin Thethi, si gjithë Shala, ndalonte nxjerrjen e drithit: burimi i vetëm i afërt i drithit ishte Gucia myslimane, dhe pas saj mbetej vetëm tregu i shtrenjtë e i largët i Shkodrës. Pa në varreza kryqe të mëdha druri, me krahë që mbaronin në rrathë me një diell me rreze: Thethi ishte ndër vendet e pakta të veriut që s'e kishte humbur artin e vjetër të gdhendjes në dru. Dhe pavarësisht mohimeve të saj, gjithë Thethi besonte se ajo ishte motra e mbretit të Anglisë, ardhur për t'i çliruar, dhe i drejtohej me titullin Kralica.

Pas saj erdhën të tjerë. Shtjefën Gjeçovi, mbledhësi i Kanunit, jetoi në Theth më 1916–1917, në vitet kur mblidhte nëpër male lëndën për ligjin zakonor e për folklorin. Më 1921 erdhi shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, që e përshkroi udhëtimin te Peaks of Shala (1922). Ajo udhëtonte me dy shoqe, punonjëse të Kryqit të Kuq me pushime nga puna e tyre, që kishin mbledhur vetë në Amerikë paratë për tri shkolla malore; ajo e Thethit do të ishte e para. Kur mbërritën, famullitari — Lane e quan Padre Marjan — e kishte hapur shkollën dhjetë ditë më parë, para se të ngrihej ndërtesa: ditën e parë erdhën 43 nxënës, të dytën 62, të tretën 97. Ai u mësonte shkrimin në dhomën e vet, duke shkruar me shkumës mbi mure.

Kufiri, regjimi dhe heshtja

Lane gjeti edhe një luginë të prerë nga tregjet e veta. Më 1913 Konferenca e Londrës ia kishte dhënë Malit të Zi Plavën e Gucinë, burimin e drithit që Durham e kishte parë si të vetmin të afërt, ndërsa Peja, ku sipas Steinmetz-it thethjanët blinin miellin më lirë se në Shkodër, mbeti gjithashtu matanë kufirit. Lane shkroi se qytetet ku burrat e Thethit kishin shkuar gjithmonë në treg i mbanin serbët dhe se kullotat e tyre ishin në duart e ushtrive serbe. Prandaj u fol se Thethi ishte mik i serbëve — dhe shtëpitë e krerëve të tij, shkroi ajo, i kishte shkatërruar një kompani ushtarësh e dërguar nga qeveria e brishtë e Tiranës.

Shekulli që pasoi e mbylli luginën nga brenda. At Daniel Gjeçaj, françeskan i lindur në Theth më 14 tetor 1913, u paralajmërua më 1948 se do ta arrestonin dhe u arratis në Jugosllavi; më 1955 arriti në Itali, prej nga zëri i tij foli në Radio Vatikani deri më 1992. Fushata e nisur më 6 shkurt 1967 i mbylli brenda pak muajsh pothuajse të gjitha kishat e xhamitë e vendit. Gjakmarrja, shkruan Elsie, u frenua ndjeshëm pas Luftës së Dytë Botërore, për t'u rikthyer në veri pas rënies së diktaturës. Natyra mori mbrojtje: me vendimin nr. 96 të Këshillit të Ministrave, më 21 nëntor 1966, Thethi u shpall park kombëtar — datë që e japin njësoj regjistri zyrtar i zonave të mbrojtura dhe plani i menaxhimit i vitit 2014, ndonëse disa burime shqiptare, ndër to Gazeta Dielli më 2014 dhe ATSH-ja më 2017, shkruajnë 1976. Sipas historikut të botuar në Gazetën Dielli, nga viti 1968 në luginë u ngritën qendra pushimi e hotele që pritën pushues për 35 vjet.

Thethi sot

Në prill 2017 Këshilli Kombëtar i Restaurimeve e shpalli Thethin Qendër të Mbrojtur Historike, duke veçuar banesat me çati shumë të pjerrëta, të mbuluara me dërrasa, që nuk e mbajnë dëborën — një arkitekturë e përhapur vetëm në zona të kufizuara, si në Theth të Dukagjinit dhe në Vermosh të Kelmendit. Më 26 janar 2022, me vendimin nr. 59 të Këshillit të Ministrave, parku i Thethit u bashkua me atë të Luginës së Valbonës dhe me rezervatin e Lumit të Gashit në Parkun Kombëtar «Alpet e Shqipërisë», gjithsej 82.844,65 hektarë. Një shteg këmbësorësh e lidh Thethin me Valbonën përmes Qafës së Valbonës, dhe çdo 25 qershor lugina mbledh për Ditën e Bjeshkës njerëz nga Shala, Pulti, Shoshi e Boga.

Por shifrat që e përcaktojnë Thethin e sotëm janë të tjera. Plani i vitit 2014 shkruante se banorët e Thethit e punojnë tokën vetëm gjysmën e vitit, se njerëzit e Alpeve ikin për punë drejt Shkodrës, Koplikut e Tiranës dhe kthehen verës, dhe se dyzet shtëpi ishin kthyer në bujtina. Në prill të vitit 2015, sipas banorëve, rruga ishte ende e bllokuar nga bora që prej nëntorit. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, qarku i Shkodrës humbi 28,3 për qind të popullsisë mes 2011-s dhe 2023-s — rënia më e thellë e çdo qarku në vend. Bajraku që Durham e gjeti me 180 shtëpi jeton sot me ritmin e stinëve: i mbushur verës, i heshtur dimrit.

Në Theth prehet edhe Robert Elsie, albanologu që i dha botës anglishtfolëse Lahutën e Malcís të Gjergj Fishtës: vdiq më 2 tetor 2017 dhe, sipas dëshirës së tij, u varros në Theth po atë muaj. Njeriu që botoi aq shumë dëshmi të udhëtarëve të huaj për shqiptarët zgjodhi si varr fshatin që Durham dhe Lane ia kishin bërë të njohur botës.

Burimet

• M. Edith Durham — High Albania (London: Edward Arnold, 1909), kap. V «Pulati — Ghoanni, Plani, Thethi» dhe kap. VII (Nikaj)

• Robert Elsie — The Tribes of Albania: History, Society and Culture (London: I.B. Tauris, 2015), kapitujt për Shalën dhe Krasniqen

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (Lanham: Scarecrow Press, 2010)

• Rose Wilder Lane — Peaks of Shala (New York: Harper & Brothers, 1923), Project Gutenberg

• Ministria e Mjedisit — Rrjeti i zonave të mbrojtura në Shqipëri (mars 2014): aktet e shpalljes dhe sipërfaqet

• Ministria e Mjedisit / BE (IPA 2010) — Plani i menaxhimit të parqeve kombëtare Thethi e Lugina e Valbonës dhe i Rezervatit të Lumit të Gashit (15 korrik 2014)

• Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura — Parku Kombëtar i Alpeve (VKM nr. 59, datë 26.1.2022)

• Agjencia Telegrafike Shqiptare — «Thethi, bukuria e bjeshkëve shpallet Qendër e Mbrojtur Historike» (18 prill 2017)

• Gazeta Dielli — Nikolla Lena, «Thethi, parajsa natyrore që kërkon vëmendje» (27 qershor 2015)

• Gazeta Dielli — Nikolla Lena, «Thethi mes turizmit dhe trashëgimisë kulturore» (10 mars 2014)

• Gazeta Dielli — Fritz Radovani, «Shkambi i Thethit: At Daniel Gjeçaj O.F.M.» (21 shtator 2013)

• Reporter.al (BIRN Albania) — «Magjia e Thethit mbetet e paarritshme gjatë dimrit» (6 prill 2015)

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: popullsia sipas bashkive dhe ndryshimi sipas qarqeve 2011–2023

• Associated Press / The Washington Post — «Albania pays last respects to Robert Elsie, folklore scholar» (17 tetor 2017)

• Wikipedia (en) — Theth

---

# Hoti: flamuri i parë i Malësisë që kufiri i 1913-s e ndau më dysh
https://zhurma.press/hoti/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-28

Bajraku i parë i Malësisë së Madhe: nga Gegë Lazri i gojëdhënës te mbrojtja e Tuzit më 1880, flamuri mbi Deçiq më 1911 dhe kufiri që e la Traboinin në Mal të Zi.

Hoti është fisi i luginës që ngjitet nga krahu lindor i Liqenit të Shkodrës, pranë Hanit të Hotit, përtej Brigjeve deri në Rrapshë, dhe që dikur shtrihej edhe përgjatë liqenit deri në Traboin. Në shekujt e fundit osmanë ishte bajraku i parë i Malësisë së Madhe; mbi tokën e tij, në Deçiq, u ngrit flamuri shqiptar më 6 prill 1911. Dy vjet më vonë Fuqitë e Mëdha ia dhanë Malit të Zi, dhe që atëherë Hoti jeton i ndarë në dy shtete.

Pse ka rëndësi

• Në mobilizimet osmane bajraktari më i vjetër i Hotit njihej si prijës i forcës së përbashkët të Malësisë së Madhe, dhe konsulli francez Hecquard e quante Hotin fisin më të rëndësishëm të pashallëkut të Shkodrës.

• Në prill 1880 malësorët e Hotit e të Grudës, me vullnetarët e Shkodrës, e ndalën ushtrinë malazeze te Ura e Rrzhanicës, dhe më 15 qershor Fuqitë e Mëdha hoqën dorë nga vija Korti, duke i dhënë Malit të Zi Ulqinin në vend të tyre.

• Më 6 prill 1911 mbi Bratilën e Hotit u ngrit flamuri shqiptar; më 1913 Konferenca e Ambasadorëve ia dha Hotin e Grudën Malit të Zi, dhe kur kufiri u rregullua më 1914, Traboini mbeti përtej tij.

Lugina e Hotit dhe Traboini

Sipas Robert Elsie-t, toka e Hotit ngjitet drejt verilindjes në luginën që nis në fund të krahut lindor të Liqenit të Shkodrës, pranë Hanit të Hotit, dhe vazhdon përtej Brigjeve deri te Rrapshë-Starja; është po ajo rrugë që të çon drejt Kelmendit e Vermoshit. Në Mal të Zi të sotëm toka e fisit shtrihej përgjatë liqenit deri në gjirin e Humit dhe ngjitej në Helmës e në Traboin, në anën veriore të malit Bukoviq. Hoti kufizohej me Grudën në veri, me Kelmendin në verilindje dhe me Kastratin në jug.

Lugina ishte më pjellore se pjesa më e madhe e maleve: hotjanët mbanin dhen e dhi, mbillnin grurë, elb, tërshërë e misër dhe peshkonin në liqen bashkë me Kastratin, me të cilin edhe martoheshin. Më 1614 Mariano Bolizza numëroi në Hot 212 shtëpi dhe 600 burra nën armë, nën komandën e Marash Papës; vizitori apostolik Pietro Stefano Gaspari gjeti më 1671 në fshatin Hot 130 shtëpi e 700 shpirt, me një kishë të Shën Prendës që i duhej riparuar çatia. Në shekullin XIX Elsie e vlerëson fisin rreth 4.000 veta. Shenjti mbrojtës ishte Shën Gjon Pagëzori: Shëzjoni i Hotit kremtohej më 29 gusht.

Gegë Lazri: gojëdhëna dhe dokumenti

Emri Hoti del si emër personi më 1330, dhe më 1474 krahina përmendet si montanee octorum, malet e Hotëve. Midis këtyre dy datave, më 27 mars 1417, përfaqësuesit e Venedikut në Shkodër pranuan në besnikëri Andrea Hotin me vëllezërit e bijtë, bashkë me Radash e Mazrrek Hotin; sipas regjistrit të kadastrës së Shkodrës, që e botoi Akademia e Shkencave, ata u zotuan t'i shërbenin Republikës me treqind burra, nga të cilët tetëdhjetë kalorës, dhe Andreas iu dha fshati i Podgorës. Defteri osman i vitit 1497 e regjistron Hotin me gjashtë vendbanime, krahas Kuçit, Piperit dhe Kelmendit. Gojëdhëna e nis historinë me Gegë Lazrin. Plaku që i rrëfeu Edith Durhamit gjenealogjinë e Hotit tha se Gegë Lazri kishte ardhur me katër djemtë trembëdhjetë breza më parë dhe se ishte vëlla me paraardhësit e Piperëve, të Vasojeviqëve e të Krasniqes, të gjithë të ardhur nga Bosnja për t'u shpëtuar turqve. Një version tjetër i traditës, që e përmbledh Elsie, flet për një Keq Preka që rreth vitit 1520 iku në Piperi; nga djemtë e tij, Lazri u bë i pari i Hotit dhe Bani i Triepshit, dhe nga Pjetër Gega, nip i Lazrit, doli Traboini. Të dyja rrëfimet pranojnë se Lazri nuk gjeti tokë bosh: plaku i Durhamit thoshte se kur erdhi Gegë Lazri, aty kishte njerëz, dhe Hahn-i dëgjoi se Lazri mori fillimisht tokë nga një hotjan i pasur. Dokumentet e shekujve XIV e XV e vërtetojnë: emri i Hotit është më i vjetër se dera e Gegë Lazrit.

Burimet nuk pajtohen as për prejardhjen e Keqit: tradita që përmbledh Elsie e quan sllav, ndoshta nga Bosnja, ndërsa Johann Georg von Hahn, që e dëgjoi rrëfimin më 1850 nga At Gabrieli në Shkodër, arsyetonte se duhej të ishte shqiptar, sepse pasardhësit e tij flisnin shqip dhe ishin katolikë. Fiset vëllezër të gojëdhënës janë sot në dy anë: Piperët e Vasojeviqët sllavishtfolës ortodoksë, Hoti e Krasniqja shqipfolës, dhe Durham pranonte se nuk e dinte cila kishte qenë gjuha e tyre e parë. Po gojëdhëna shpjegon edhe grindjen e gjatë me Triepshin: Lazri, thuhet, ia la vëllait shpatin jugor të Cemit në këmbim të një shale, dhe më 1849 hotjanët u përleshën dy herë me triepshjanët për atë tokë.

Bajraku i parë i Malësisë

Në rendin ushtarak osman Hoti kishte vendin e parë midis fiseve të Malësisë. Gojëdhëna e lidh këtë me Ujk Lucin: sipas plakut të Durhamit, në sulmin mbi Ulqinin ai u hodh i pari, pas tij Hoti e Gruda, dhe qyteti ra; veziri i Shkodrës e bëri mysliman, e shpalli bajraktarin e parë të maleve dhe i dha të drejtën ta lidhte kalin në hyrje të pazarit pa paguar taksë. Prandaj, në një fis katolik, dera e bajraktarit ishte myslimane. Elsie e vendos ngjarjen në luftimet për Ulqinin më 1696, Durham në fushatën e Mehmet Bushatit në mesin e shekullit XVIII; data mbetet e pasigurt.

Ajo që është e dokumentuar e thotë George Gawrych: në mobilizim qeveria osmane e njihte bajraktarin më të vjetër të Hotit si prijës të forcës së përbashkët të Malësisë së Madhe, nga e cila ministria e luftës priste 6.200 pushkë. Rreth 500 shtëpi të Hotit ishin katolike dhe 23 myslimane. Ky ishte nder brenda ushtrisë së sulltanit, jo kundër saj: flamuri i Hotit, shkruante Hahn, ngrihej në krahun e majtë të ushtrisë osmane. Më 1737, kur Austria hyri në Kosovë, 200 hotjanë ishin megjithatë me kryengritësit në Pazar të Ri. Besnikëria e parë e fisit ishte ndaj vetvetes dhe ndaj tokës së tij.

1880: vija Korti dhe Ura e Rrzhanicës

Pasi shqiptarët e Lidhjes së Prizrenit mbrojtën me armë Plavën e Gucinë, që Kongresi i Berlinit ia kishte dhënë Malit të Zi, ambasadori italian në Stamboll, konti Corti, propozoi që në vend të tyre Malit të Zi t'i jepej krahina e Hotit dhe e Grudës, bashkë me një pjesë të Kelmendit; Gawrych vëren se vija e re do t'i priste të dy fiset më dysh. Ambasadorët e miratuan më 18 prill 1880 dhe e caktuan dorëzimin për 22 prill. Komiteti Ndërkrahinor i Shkodrës kishte ngritur një Shtab Ushtarak nën kolonelin Hodo Sokoli, ku hynin nga Hoti Dedë Gjoni dhe Ismail Marku. Më 22 prill, kur garnizoni osman lëshoi kalanë e Tuzit, vullnetarët shqiptarë i zunë pozicionet para malazezëve; te Ura e Rrzhanicës u ndeshën me pararojat e tyre, dhe malësorët nën Ismail Markun e Bazo Kurtin sulmuan forcat kryesore malazeze në Helm, buzë Cemit, deri sa ato u tërhoqën në Podgoricë. Elsie përmend si komandant ushtarak të atyre ditëve bajraktarin e Hotit, Çun Mulën, që bashkë me Bazo (Baca) Kurtin e Grudës i zmbrapsi malazezët te ura.

Historia e Shqipërisë e Institutit të Historisë numëron rreth 6.000 vullnetarë në vijë më 22 prill dhe rreth 9.000 në fillim të majit; Elsie flet për rreth 8.000, një pjesë e mirë prej tyre hotjanë. Dedë Gjo Luli nga Traboini u kundërvu inkursioneve malazeze në Hot e Grudë dhe ishte ndër mbrojtësit e Plavës e Gucisë; Durham i jepte meritën kryesore për Tuzin plakut Marash Uci nga Rrapsha. Më 15 qershor 1880 Fuqitë e Mëdha hoqën dorë nga Hoti e Gruda dhe vendosën t'i jepnin Malit të Zi Ulqinin: shpëtimi i Hotit u pagua me dorëzimin e një qyteti tjetër shqiptar. Më 26 nëntor 1880, pasi taborët osmanë e thyen qëndresën shqiptare, Ulqini iu dorëzua ushtrisë malazeze.

Deçiqi, 1911

Kryengritja e vitit 1911 nisi në tokën e Hotit. Për t'i shpëtuar rekrutimit, shumë malësorë kishin ikur në Mal të Zi, ku mbreti Nikolla, shkruan Historia e Shqipërisë, kërkonte ta vinte lëvizjen nën dorën e vet; Durham, që ndodhej atje, e dinte se armët ua jepte Mali i Zi. Më 24 mars një grup malësorësh sulmoi fortifikatën kufitare të Rrapshës; brenda pak ditësh kryengritësit, të udhëhequr nga Dedë Gjo Luli e Gjekë Marash Luli, arritën në 3.000. Luftimet më të rënda u bënë nga Tuzi deri në Kastrat e sidomos në malin e Deçiqit, ku sulmin e malësorëve, shkruan Elsie, e organizoi Dedë Gjo Luli; më 6 prill mbi Bratilën e Hotit u ngrit flamuri shqiptar, sipas Elsie-t për herë të parë që nga viti 1479. Kryengritësit e quajtën atë ditë «Dita e Shqipnisë». Luftuan edhe gra: më e njohura prej tyre, Tringë Smajli nga Gruda fqinje, u bë për The New York Times Zhan d'Arka e Shqipërisë.

Shefqet Turgut pasha mori komandën me forca të mëdha, rreth 20.000 veta sipas Historisë së Shqipërisë, 8.000 sipas Gawrych-it. Gjatë armëpushimit, më 14 maj, trupat e tij e morën Deçiqin; deri më 21 maj kishin hyrë në Hot, duke djegur shtëpitë dhe duke përdhosur kishat, dhe Durham numëroi rreth 5.000 refugjatë në fushën e Podgoricës. Më 23 qershor, në Greçë, krerët miratuan memorandumin e njohur si Libri i Kuq, me kërkesat e formuluara nga Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi; katër nga njëzet e dy nënshkruesit ishin hotjanë. Marrëveshja e Podgoricës, në fillim të gushtit, solli amnisti, premtime për shkolla fillore në nahijet e Malësisë, Hotin përfshirë, dhe dhjetë mijë lira dhuratë nga sulltani. Marash Uci, plaku që Gjergj Fishta e kishte njohur në Rrapshë më 1902, vdiq, shkruan Durham, nga pneumonia në dimrin pas kryengritjes, i strehuar nga një françeskan; Elsie i jep vdekjen më 1914 dhe e vendos në korrik 1913 krah Dedë Gjo Lulit para admiralit Burney. Burimet nuk pajtohen.

1912–1914: Hoti i dhënë Malit të Zi

Historia e viteve që pasuan nuk është e thjeshtë. Në vjeshtën e vitit 1912, sipas raporteve diplomatike të kohës që sjell Gjovalin Gjeloshi te Gazeta Dielli, krerë të Hotit e të Grudës dhanë në Cetinë pëlqimin për bashkimin me Malin e Zi. Kur nisi Lufta Ballkanike, grudasit ishin ndër të parët mbi Deçiq, por censura malazeze nuk lejoi që malësorët të përmendeshin. Në shkurt 1913, kur Sokol Baci mori urdhër të mblidhte katër mijë malësorë për sulmin mbi Shkodrën, nga Hoti, shkruan Durham, erdhën vetëm tridhjetë.

Konferenca e Ambasadorëve në Londër vendosi që Shkodra t'i mbetej Shqipërisë, por ia dha Malit të Zi Hotin e Grudën, dy fiset që, shkruante Durham, kishin mbajtur peshën më të madhe të luftës për liri më 1911. Në verën e 1913-s krerët e Hotit, nën Dedë Gjo Lulin, i deklaruan Komisionit Ndërkombëtar të Kufirit dhe zëvendësadmiralit Cecil Burney, kreut të administratës ndërkombëtare të Shkodrës, se nuk do t'i nënshtroheshin Malit të Zi. Nuk mjaftoi. Në mesin e prillit 1914 Mali i Zi shpalli pushtimin ushtarak të Hotit e të Grudës; pjesa më e madhe e vendbanimeve të Hotit u rrafshua nga trupat e komandantit malazez Martinoviq, dhe rreth 700 familje nga të dy fiset ikën rreth 23 prillit në Kastrat e prej andej në Shkodër, duke humbur edhe kullotat dimërore të Bunës. Kur çështja u rregullua po atë vit, një pjesë e Hotit iu kthye Shqipërisë, por Traboini mbeti në Mal të Zi; disa familje traboinase zbritën në fushën në veri të Shkodrës dhe ngritën fshatin Hoti i Ri. Dedë Gjo Luli u vra nga forcat malazeze më 24 shtator 1915, pranë Oroshit në Mirditë.

Hoti sot

Fshatrat Hot e Rrapshë-Starje i përkasin sot Bashkisë Malësi e Madhe, që në regjistrimin e INSTAT-it të vitit 2023 numëroi 21.684 banorë; nëpër luginë ngjitet, mbi Leqet e Hotit, rruga për në Tamarë e Kelmend. Arza, Helmësi e Traboini janë në Mal të Zi, në komunën e Tuzit, që i rendit ndër vendbanimet e veta, ku regjistrimi i Monstat-it i vitit 2023 gjeti 12.979 banorë, nga të cilët 8.119 shqiptarë. Emri i fisit është edhe emri i pikës kufitare midis dy shteteve, Hani i Hotit. Në Traboin lindi Dedë Gjo Luli, që Fishta e përjetësoi në Lahutën e Malcís, dhe në Rrapshë Fishta dëgjoi nga Marash Uci rrëfimet e luftërave me malazezët që e frymëzuan për atë epope. Hoti humbi një pjesë të tokës së vet në tryezat e Fuqive, por në vargjet e Fishtës mbeti një nga zemrat e kujtesës kombëtare.

Burimet

• Robert Elsie — The Tribes of Albania: History, Society and Culture (2015)

• Noel Malcolm — «The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan», te Rebels, Believers, Survivors (2020)

• Mariano Bolizza — Raporti dhe përshkrimi i sanxhakut të Shkodrës, 1614 (albanianhistory.net)

• Pietro Stefano Gaspari — Udhëtim nëpër dioqezat e Shqipërisë së Veriut, 1671 (albanianhistory.net)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Regjistri i kadastrës dhe i koncesioneve për rrethin e Shkodrës 1416–1417 (përg. Injac Zamputi, 1977)

• M. Edith Durham — High Albania (1909)

• M. Edith Durham — The Struggle for Scutari (1914)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (1984)

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë (2010)

• Gazeta Dielli — Gjovalin Gjeloshi, «Kryetari i kelmendasve» Uc Turku, në 100-vjetorin e përcaktimit përfundimtar të kufirit në Vermosh

• Gazeta Dielli — Frank Shkreli, «Një malësore që nderon kombin shqiptar» (Tringë Smajli)

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore

• Monstat — Regjistrimi 2023: popullsia sipas përkatësisë kombëtare dhe komunave (tabela II)

• Bashkia Malësi e Madhe — Tamara

• Komuna e Tuzit — Të dhëna të përgjithshme (vendbanimet e komunës)

---

# Kelmendi: fisi i luginës së Cemit që luftoi Portën dhe mbijetoi dëbimin
https://zhurma.press/kelmendi/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-28

Fisi më i përmendur i Malësisë së Madhe: nga defteri i 1497-s te pashai i Bosnjës më 1638, dëbimi në Peshter, Vermoshi i 1926-s dhe kryengritja e janarit 1945.

Kelmendi është fisi dhe krahina e skajit verior të Shqipërisë: lugina e sipërme e Cemit nën Bjeshkët e Namuna, me Selcën, Vuklin, Nikçin, Tamarën, Lëpushën dhe Vermoshin. Në shekullin XVII emri i tij ishte aq i njohur jashtë maleve, sa vargu malor në perëndim të Pejës quhej thjesht malet e Kelmendit. Është historia e një bashkësie barinjsh katolikë që e luftoi Portën, u dëbua dhe u kthye, dhe që në shekullin XX u nda nga kufiri e u ndëshkua nga pushteti i ri.

Pse ka rëndësi

• Defteri osman i vitit 1497 e regjistron Kelmendin për herë të parë si bashkësi, me 152 shtëpi; më 1614 venedikasi Mariano Bolizza numëroi 178 shtëpi dhe 650 burra nën armë.

• Në shkurt 1638 pashai i Bosnjës e dërgoi në luginë ushtrinë e vet prej 15.000 vetash, sipas peshkopit Frang Bardhi, dhe ajo doli e thyer; më 1702 pashai i Pejës shpërnguli me dhunë 251 shtëpi kelmendase, 1.987 veta, në Peshter.

• Kufiri i 1913-s i la jashtë katundet kelmendase rreth Gucisë dhe e la Vermoshin pezull deri më 1926; në janar 1945 Kelmendi iu kundërvu me armë pushtetit komunist, dhe Prekë Cali u pushkatua më 25 mars.

Lugina e Cemit dhe katër bajrakët

Bërthama e Kelmendit është lugina e sipërme e Cemit, në pjesën më veriore dhe më të veçuar të Shqipërisë. Robert Elsie e kufizon me Grudën e Triepshin në perëndim, me Hotin në jugperëndim, me Bogën në jug e me Shalën në lindje. Edith Durham e pa si tri lugina pothuajse paralele: Selca në luginën e Cemit të Selcës, Vukli e Nikçi në atë të Cemit të Vuklit, Boga në krye të Përroit të Thatë.

Fisi ishte ndarë në tre bajrakë, Selcë, Vukël e Nikç, dhe rreth vitit 1897 u bë me katër, kur iu bashkua Boga, një bashkësi më vete që i kishte kërkuar mbrojtje. Durham gjeti në Nikç dhjetë familje myslimane nga 94; pjesa tjetër e fisit ishte katolike. Regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 gjeti 779 shtëpi me 4.679 banorë. Toka e bukës nuk mjaftonte: çdo vjeshtë barinjtë e Selcës zbritnin me kopetë drejt fushave të Lezhës, ku fisi kishte tokë, dhe në verë ktheheshin në bjeshkë.

Kelmendi i parë: gojëdhëna dhe defteri

Emri zakonisht lidhet me emrin latin Clemens dhe me Shën Klementin, por Elsie mendon se emërtimi i fisit është më i vjetër se lidhja me shenjtin. Gojëdhënat flasin për një paraardhës të quajtur Kelmend ose Klement, që sipas vlerësimit të baron Nopçës jetoi rreth viteve 1470–1480. Sipas konsullit francez Hyacinthe Hecquard, ai ishte një prift i arratisur që shërbeu si bari në Triepsh, u dashurua me Bubçen, të bijën e të zotit të shtëpisë, dhe u përzu bashkë me të drejt Bestanës mbi Cem; sipas versionit që dëgjoi Johann Georg von Hahn më 1850, prej shtatë djemve të tij dolën Selca, Vukli, Nikçi, Vuthajt e Martinajt. Kryeipeshkvi Pjetër Bogdani shënoi më 1685 një version tjetër, sipas të cilit Kelmendi i parë ishte bir i një ati serb dhe i një nëne shqiptare nga Kuçi; Malcolm shton se emrat që regjistroi defteri osman i 1497-s tregojnë një popullsi shqipfolëse e katolike, e tillë siç mbeti Kelmendi për më shumë se pesë shekuj.

Gojëdhëna nuk është dokument; Noel Malcolm tregon se ajo u përshtat edhe për t'i dhënë Bogës një vend mes bijve të Kelmendit. Dokumenti i parë është defteri osman i vitit 1497, që regjistron një nahije Kelmenta me pesë katunde barinjsh, një në Selcë e katër në Shpajë, gjithsej 152 shtëpi. Gjashtë kryefamiljarë aty quhen bir i Kelmendit, tre në Selcë, në katundin Ligen, dy në Muriq e një në Gjonoviq të Shpajës: ndoshta, sugjeron Malcolm, vëllezërit që ia dhanë emrin bashkësisë. Duke kombinuar dy gjenealogji të ruajtura, ai e vendos Kelmendin e parë në vitet 1470. Po ai regjistër i jepte Kelmendit statusin e derbendxhiut: fisi paguante një shumë të prerë dhe përjashtohej nga taksat e jashtëzakonshme, me kusht që të ruante rrugët nga Shkodra drejt Gjakovës dhe nga Meduni për në Plavë. Për Malcolm-in ky ishte ndoshta faktori vendimtar i historisë së fisit: i krishterë, Kelmendi fitoi të drejtën e armës dhe dorën mbi rrugët e maleve.

Pashai i Bosnjës në Kelmend

Një defter i fundit të shekullit XVI, që e sjell Selami Pulaha, numëron në katundet e Kelmendit vetëm 70 shtëpi; Malcolm mendon se regjistruesit osmanë hynë në luginë në një nga ato kohë të shkurtra kur ushtria e kishte rimarrë, ndërsa shumë kelmendas ishin tërhequr më thellë në male. Më 1565 dhe sërish në vitet 1590 kelmendasit ishin në kryengritje bashkë me Kuçin e Piperin, dhe nga mesi i viteve 1580 kishin pushuar së paguari taksat. Bolizza shkruante më 1614 se malësorët ishin betuar në kuvend të mos i paguanin më haraçin sulltanit, dhe i përshkruante kelmendasit si luftëtarë të palodhur e të pangopur për plaçkë, që sulmonin karvanët deri në Plovdiv. Ndër prijësit e tyre të gjysmës së parë të shekullit XVII, shënon Elsie, ishte njëfarë Vuk Doda.

Fushata më e njohur erdhi në shkurt 1638. Frang Bardhi, peshkop i Sapës, i raportoi Romës se pashai i Bosnjës, Vuço pasha, u nis me 15.000 veta, të cilëve sanxhakbejlerët e Shkodrës e të Dukagjinit u shtuan rreth një mijë shqiptarë. Kelmendasit i fshehën gratë e bagëtinë nëpër shpella dhe ia zunë me gurë e trungje ushtrisë rrugën nga kishte hyrë, njërën nga dy rrugët e vetme që hynin në Kelmend; ra borë e madhe, ushtria mbeti e mbyllur pa ushqim, dhe kur u përpoq të çante, sipas Bardhit, humbi dy mijë veta në sulmin e parë. Pashai u kthye në Shkodër e prej andej në Bosnjë. Vetë Bardhi e numëronte Kelmendin rreth 250 shtëpi e 2.900 shpirt.

Ky rrëfim lexohet me kujdes. Elsie e quan tekstin e Bardhit disi të zbukuruar dhe kujton se ekspeditën e kishin kërkuar tregtarët e krishterë që kelmendasit i plaçkitnin vit pas viti, dhe se shumica e ushtarëve të pashait ishin vetë të krishterë; Malcolm shton se po atë vit banorët e Pazarit të Ri e të Kosovës veriore i dërguan sulltanit një lutje që t'i mbronte nga sulmet e kelmendasve. Qëllimi i këtyre kryengritjeve, shkruan Elsie, nuk ishte çlirimi kombëtar, siç ka dashur t'i paraqesë një pjesë e historiografisë shqiptare, por mosndërhyrja në punët e fisit dhe mospagimi i haraçit. Me këtë fushatë lidhet edhe gojëdhëna e Norës së Kelmendit, që Elsie e regjistron në disa variante: pashai i Bosnjës e pa vajzën e bukur dhe e kërkoi si kusht për t'u tërhequr; Nora iu dorëzua dhe e vrau me thikë. Është legjendë, jo kronikë: raporti bashkëkohor i Bardhit e sjell pashain të gjallë në Bosnjë.

Peshteri, Sremi dhe Rugova

Më 1700 pashai i Pejës, Hudaverdi Mahmutbegolli, vendosi t'u jepte fund sulmeve kelmendase: me ndihmën e fiseve të tjera e mbylli luginën nga tri anë, iu afrua nga Gucia me ushtrinë e vet dhe e lodhi fisin me uri. Deri më 1702 shumica e kelmendasve u shpërngulën me dhunë në rrafshnaltën e Peshterit, në sanxhakun e Pazarit të Ri: 251 shtëpi, 1.987 veta. Vetëm selcianët u lanë në shtëpitë e tyre, sepse kreu i tyre kishte kaluar në islam dhe premtoi ta kthente edhe popullin. Më 1707 më shumë se gjysma e të dëbuarve çanë me armë rrugën e kthimit, dhe më 1711 një çetë e madhe zbriti në Peshter për të marrë të tjerë. Jo të gjithë u kthyen: më 1719 kryeipeshkvi i Shkupit gjeti në Peshter mbi 2.000 kelmendas katolikë dhe i dha krezmimin 800 vetave.

Më 1737 kelmendasit e maleve dhe ata të Peshterit u ngritën në krah të austriakëve. Kur Austria u tërhoq, ata e ndoqën drejt veriut me humbje të rënda, dhe rreth 1.600 veta u vendosën përfundimisht në Srem, sidomos në Nikinc e në Hërtkoc, si roja kufiri. Shqipja u ruajt atje deri në shekullin XX: më 1921 e flisnin ende pesë veta në Hërtkoc dhe katër në Nikinc. Kelmendi mbeti fis i fortë, por nuk e rifitoi më fuqinë e shekullit XVII. Degët e tij kishin zënë rrënjë gjetiu: Elsie i quan kelmendasit paraardhësit e malësorëve të Rugovës mbi Pejë.

Nga vija Korti te Vermoshi: kufijtë e 1878–1926

Pasi shqiptarët e Lidhjes së Prizrenit mbrojtën me armë Plavën e Gucinë, që Kongresi i Berlinit ia kishte dhënë Malit të Zi, ambasadori italian Corti propozoi që t'i jepeshin në vend të tyre Hoti, Gruda dhe një pjesë e Kelmendit, dhe ambasadorët e Fuqive e miratuan vijën e tij më 18 prill 1880. Në Shtabin Ushtarak që Shkodra ngriti për t'i mbrojtur bënin pjesë dy krerë kelmendas, Nikë Gila dhe Nikë Leka, ky i fundit prijës i vullnetarëve të Kelmendit në betejën e Rrzhanicës. Më 15 qershor 1880 Fuqitë hoqën dorë dhe zgjodhën në vend të tyre Ulqinin.

Në kryengritjen e vitit 1911, që në Hot e udhëhoqi Dedë Gjo Luli, Kelmendi luftoi krah për krah me Hotin e Grudën. Një kolonë osmane e nisur nga Gucia u thye pranë Selcës; në maj reparti i Et'hem pashës, rreth 5.000 veta, u hodh kundër Kelmendit, dhe kur ushtrisë osmane i erdhën përforcime e kryengritësve u mbaruan municionet e ushqimet, ata u përqendruan përgjatë Cemit, në majat e Selcës. Tre nga njëzet e dy nënshkruesit e Memorandumit të Greçës, më 23 qershor, ishin kelmendas, dhe marrëveshja e Podgoricës e gushtit premtoi një ose dy shkolla fillore në secilën nga shtatë nahijet malore, Kelmendin përfshirë.

Në vjeshtën e vitit 1912, sipas raporteve diplomatike të kohës që sjell Gjovalin Gjeloshi te Gazeta Dielli, krerë të Grudës, Hotit, Kastratit e Shkrelit dhanë në Cetinë pëlqimin për bashkimin me Malin e Zi; kreu i Kelmendit, Uc Turku, mungonte. Kur në shkurt 1913 Sokol Baci mori urdhër të mblidhte katër mijë malësorë për sulmin mbi Shkodrën, me premtimin e mbretit Nikolla për tri ditë plaçkë në qytet, shkruan Durham, nga i gjithë fisi i madh i Kelmendit nuk erdhi asnjë burrë. Konferenca e Ambasadorëve në Londër i la megjithatë Malit të Zi, krahas Plavës e Gucisë, një pjesë të madhe të tokës kelmendase, mes saj Vuthajt e Martinajt, katundet pranë Gucisë që gojëdhëna i lidh me bijtë e Kelmendit, dhe e la Vermoshin pezull. Në Guci, shkruan Durham, Mali i Zi nisi menjëherë një politikë shfarosjeje: një nga censorët e shtypit i tregoi asaj se myslimanët rriheshin me litarë me nyje dhe kërcënoheshin me vdekje që të pagëzoheshin. Mali i Zi mbylli në qershor 1914 rrugën e Rapshës për ta detyruar fisin të pranonte aneksimin; para komisioneve të kufirit e mbrojtën Vermoshin vetë krerët e fisit, Uc Turku dhe Prekë Cali, dhe akti përfundimtar i kufirit u nënshkrua në Paris më 30 korrik 1926: Vermoshi mbeti në Shqipëri.

1945: kryengritja dhe ndëshkimi

Prekë Cali, që Elsie e quan krenarinë e Kelmendit, kishte lindur më 1878 sipas tij dhe sipas biografisë që botoi Gazeta Dielli (gjetiu qarkullon edhe viti 1872). Nip i vojvodës së Selcës Uc Turku, ai kishte luftuar kundër osmanëve më 1911 dhe kundër zgjerimit malazez; iu kundërvu Ahmet Zogut, që e internoi në Gjirokastër, dhe u fal më 1927. Në janar 1945 Kelmendi u ngrit me armë kundër pushtetit të ri komunist. Raporti i komisarit politik të Divizionit II, Mihal Prifti, më 21 shkurt 1945, i botuar nga Kujto.al, e nis operacionin më 14 janar, kur njerëzit e Calit hapën zjarr mbi Batalionin I të Brigadës I në Brojë e te Ura e Tamarës, dhe e mbyll më 16 shkurt. Vetë raporti pranon se luftoi pothuajse i gjithë populli i krahinës.

Bilanci është i palës që fitoi: 39 të vrarë e 48 të plagosur nga forcat e regjimit; 44 të vrarë e 21 të plagosur në anën tjetër, nga të cilët 18 të ekzekutuar gjatë operacionit nga vetë forcat. Sipas vetë raportit, të pushkatuarit mund të arrinin në pesëdhjetë. U dogjën 34 shtëpi, 19 familje u internuan dhe 12 veta u arrestuan. Urdhri i ditës i Mehmet Shehut, komandant i operacionit, më 19 shkurt, përshkruan rrethimin gjashtëditor të shpellës ku qëndronte Cali me katërmbëdhjetë të tjerë. Elsie shënon se ata u gjykuan në Shkodër dhe u pushkatuan në Zallin e Kirit më 25 mars 1945; në qershor 2001 në Shkodër iu ngrit Calit një statujë.

Kelmendi sot

Kelmendi është sot njësi administrative e Bashkisë Malësi e Madhe. Tamara, buzë Cemit, është rreth 46 kilometra larg Koplikut, Vermoshi rreth 85; Boga, bajraku i katërt i dikurshëm, bie sot në njësinë e Shkrelit. Regjistrimi i INSTAT-it i vitit 2023 numëroi në gjithë bashkinë 21.684 banorë. Kalendari i bjeshkës nuk është shuar: Zoja e Kelmendit kremtohet më 24 maj, dhe në gusht 2026 Gazeta Dielli përshkroi festën e Shna Pretes në Qafën e Predelecit, ku grupe nga Plava e Gucia këndonin bashkë me kelmendasit. Siç vëren Malcolm, identiteti i Kelmendit u përkufizua në radhë të parë nga gjaku, jo nga feja; dhe në festat e bjeshkës ajo lidhje e kapërcen ende vijën e 1913-s, deri në Plavë e në Guci.

Burimet

• Robert Elsie — The Tribes of Albania: History, Society and Culture (2015)

• Noel Malcolm — «The Kelmendi: Notes on the Early History of a Catholic Albanian Clan», te Rebels, Believers, Survivors (2020)

• Frang Bardhi — Raporti i vitit 1638 për sulmin e pashait të Bosnjës mbi Kelmendin (përkth. Robert Elsie, albanianhistory.net)

• Mariano Bolizza — Raporti dhe përshkrimi i sanxhakut të Shkodrës, 1614 (albanianhistory.net)

• M. Edith Durham — High Albania (1909)

• M. Edith Durham — The Struggle for Scutari (1914)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (1984)

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë (2010)

• Gazeta Dielli — Gjovalin Gjeloshi, «Kryetari i kelmendasve» Uc Turku, në 100-vjetorin e përcaktimit përfundimtar të kufirit në Vermosh

• Gazeta Dielli — Ramazan Çeka, «Logu i bukurisë dhe i traditës në Kelmend» (2026)

• Gazeta Dielli — Klajd Kapinova, «Historitë e pavdekshme të Prekë Pjetër Cali» (2014)

• Kujto.al — Raporti i Shtabit të Divizionit II (Mihal Prifti), Shkodër, 21 shkurt 1945

• Kujto.al — Urdhri i ditës i Komandës së Operacionit (Mehmet Shehu), 19 shkurt 1945

• Bashkia Malësi e Madhe — Tamara

• Bashkia Malësi e Madhe — Vermoshi

• Bashkia Malësi e Madhe — Boga

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore

---

# Konispoli: qyteti më jugor i Shqipërisë dhe cepi shqiptar i Çamërisë
https://zhurma.press/konispoli/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga shpella e Kërçmoit, me gjurmë njeriu mbi 26 mijë vjet të vjetra, te hoxha-poeti i Ervehesë, kufiri i 1913-s, rruga e çamëve të dëbuar më 1944 dhe Bilal Xhaferri.

Konispoli është qyteti më jugor i Shqipërisë: Robert Elsie e shënon si skajin jugor të vendit, ashtu si Vermoshi shënon atë verior. Ngrihet mbi kodrat përballë ngushticës së Korfuzit, në cepin e Çamërisë që mbeti brenda Shqipërisë, në një krahinë ku njeriu ka lënë gjurmë mbi njëzet e gjashtë mijë vjet më parë. Nga ky qytet doli autori i poemës «Erveheja», këtu vija e vitit 1913 la brenda Shqipërisë vetëm pak fshatra të Çamërisë, dhe nëpër fshatrat e tij kaluan më 1944 çamët e dëbuar nga shtëpitë e tyre.

Pse ka rëndësi

• Shpella e Konispolit, që vendasit e quajnë shpella e Kërçmoit, ruan shtresa banimi nga paleoliti i sipërm deri në epokën e hekurit; shtresa më e hershme datohet 26.370 vjet më parë, dhe, sipas arkeologëve që e gërmuan, këtu u dokumentua për herë të parë mezoliti në një vendbanim arkeologjik të Shqipërisë.

• Konispoli i dha letërsisë shqipe hoxhë-poetin Muhamet Kyçykun (Çami), autorin e Ervehesë (rreth 1820), ndërsa nga Ninati fqinj dolën Hasan Tahsini, rektor i Darülfünun-it, universitetit të parë të Perandorisë Osmane, dhe shkrimtari Bilal Xhaferri.

• Pas kufirit të vitit 1913, sipas Miranda Vickers-it, vetëm shtatë fshatra çame, me qendër Konispolin, mbetën brenda Shqipërisë; sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia e Konispolit ka 4.898 banorë.

Shpella e Kërçmoit: njeriu para njëzet e gjashtë mijë vjetësh

Krahina e Konispolit, shkruante më 1983 te «Iliria» Halil Shabani, mësues historie në gjimnazin e Konispolit, shtrihet në pjesën më jugore të rrethit të Sarandës dhe të vendit: një terren malor e kodrinor, i kufizuar në veri e në perëndim nga lumi i Pavllës, me malet e Shëndëlliut (1.080 m), të Mëllezit (1.041 m) dhe të Saraqinit (1.036 m) në qendër. Pranë majës së Saraqinit, në 400 metra lartësi, hapet shpella që vendasit e quajnë shpella e Kërçmoit: rreth 50 metra e gjatë, deri në 6 metra e gjerë e 6 metra e lartë, me hyrjen nga jugperëndimi dhe me pamje mbi luginën, kanalin dhe ishullin e Korfuzit. Gërmimet e saj nisën më 1992 si projekt i përbashkët shqiptaro-amerikan, i drejtuar nga Muzafer Korkuti i Institutit të Arkeologjisë në Tiranë dhe Karl Petruso i Universitetit të Teksasit në Arlington.

Shtresat e shpellës, rreth katër metra të thella, shkojnë nga një përdorim kalimtar në paleolitin e sipërm, përmes një banimi mezolitik, te një varg i plotë neolitik e eneolitik, te shtresat e epokës së bronzit dhe te pak gjurmë të epokës së hekurit. «Historia e Popullit Shqiptar» e Akademisë së Shkencave e daton shtresën më të hershme, Konispolin I, 26.370 vjet më parë: vegla nga stralli i bardhë, kocka kafshësh të egra, fara rrushi të egër dhe thjerrëza të karbonizuara. Veglat mezolitike të Konispolit II datohen me radiokarbon rreth vitit 8.500 p.e.s.; Francis Harrold dhe bashkautorët i quajnë ato mezolitin e parë të dokumentuar në një vendbanim arkeologjik shqiptar, ndërsa Nerissa Russell shënon se fauna e kësaj shpelle ishte e para që u studiua ndonjëherë nga një vendbanim arkeologjik i Shqipërisë.

Fusha, bejtet dhe hoxha-poeti

Në fillim të shekullit XIX Konispoli zotëronte pjesën juglindore të fushës së begatë që shtrihet nga skaji jugor i liqenit të Butrintit deri te kodrat përballë Korfuzit: William Martin Leake shënonte në dimrin 1804–1805 se druvarët që pritnin dru përtej kufirit të Butrintit ia paguanin këtë të drejtë Konispolit. Sipas Miranda Vickers-it, në shekujt XVII–XVIII popullsia kryesisht shqiptare e Çamërisë veriore, nga Konispoli deri te lumi Gliqi, u kthye me dhunë në islam, ndërsa ajo në jug të Gliqit mbeti ortodokse. Konispoli i dha letërsisë së bejtexhinjve, poetëve që e shkruanin shqipen me alfabet arab, një nga emrat e saj kryesorë.

Ai ishte Muhamet Kyçyku, i quajtur edhe Çami, që sipas Elsie-t shënon kalimin nga vargu klasik i bejtexhinjve të hershëm te poetët e Rilindjes. Elsie shkruan se studioi teologji njëmbëdhjetë vjet në Kajro, ku ishte vendosur një koloni e madhe shqiptare, dhe se pas kthimit shërbeu si hoxhë në vendlindje; vdiq më 1844. Shkroi në të folmen e vet çame dhe ishte, me sa duket, autori i parë shqiptar që lëvroi poezinë e gjatë. Erveheja, e titulluar fillimisht «Ravda» (Kopshti) dhe e shkruar rreth vitit 1820, ndjek sprovat e një gruaje që e mbron nderin nëpër shumë fatkeqësi; më 1888 Jani Vreto e botoi në Bukuresht me alfabet latin, duke e pastruar nga fjalët turke, persiane e arabe. Për shumë vjet Erveheja ishte e vetmja vepër e njohur e tij; Elsie shënon se pjesa më e madhe e mbi 4.000 vargjeve të Kyçykut që kanë mbijetuar u zbulua shumë më vonë; poema tjetër e madhe, «Jusufi i Zelihaja», ka 2.430 vargje.

Nga Ninati, fshat i Konispolit, doli Hasan Tahsini, i cili, pas studimeve në Stamboll e në Paris, u emërua rreth vitit 1869 rektor i Darülfünun-it, universitetit të parë të Perandorisë Osmane. Më 1872 ai krijoi një alfabet të ri për shqipen dhe u përpoq ta përhapte pas kthimit në Shqipëri; kjo i solli arrestimin në maj 1874 dhe dëbimin në Stamboll.

Vija Konispol–Pogon–Konicë dhe kufiri i 1913-s

Konispoli hyri herët në hartat politike të Rilindjes. Në korrik 1877, në bisedimet e fshehta në Janinë me një nëpunës të Ministrisë së Jashtme greke, Abdyl Frashëri kërkoi njohjen e një shteti shqiptar në kufijtë etnikë, me Çamërinë deri në Prevezë; kur pala greke nuk pranoi asnjë nga kushtet, ai la të kuptohej se për kufirin mund të bisedohej, por shqiptarët në asnjë mënyrë nuk do të pranonin që pjesa veriore e Epirit, të paktën nga vija Konispol–Pogon–Konicë, të mbetej nën zgjedhën greke. Tridhjetë e gjashtë vjet më vonë kufirin e vizatuan të tjerët. Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit, i ngritur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbylli punën në dhjetor 1913 me raportin e Firences; vija, shkruan Elsie, nuk kënaqi askënd: i dha Greqisë shumë tokë tradicionale shqiptare dhe shumë vendbanime shqiptare, Çamërinë shqiptare, ndërsa la në Shqipëri mjaft vendbanime greke. Miranda Vickers shkruan se si rrjedhojë sot vetëm shtatë fshatra çame, me qendër Konispolin, ndodhen brenda Shqipërisë; pjesa tjetër e Çamërisë mbeti përtej kufirit, dhe Konispoli u bë qyteti më jugor i shtetit.

Pas Luftës së Parë Botërore, Konferenca e Ambasadorëve i rikonfirmoi më 9 nëntor 1921 kufijtë jugorë të vitit 1913. Matanë kufirit, sipas Vickers-it, gjatë viteve 1920 fshatra të tëra çame u zbrazën dhe familje të tëra u shpërngulën në Shqipëri, Turqi e Amerikë, ndërsa Komisioni i Përzier për shkëmbimin e popullsive vendosi në mars 1924 që myslimanët me origjinë shqiptare të Epirit të përjashtoheshin nga shkëmbimi i detyruar mes Greqisë e Turqisë.

1943–1945: lufta dhe rruga e të dëbuarve

Në Luftën e Dytë Botërore krahina u bë fushëbetejë. Sipas historisë së Akademisë së Shkencave (1984), në gusht 1943 trupat gjermane u përpoqën të depërtonin nga Greqia në tokën shqiptare në zonën e Konispolit dhe u ndeshën me luftime të përgjakshme; lufta e Konispolit kundër rreth 3.000 gjermanëve e ballistëve vazhdoi deri më 28 shtator 1943. Më 1944, pas dy ditë luftimesh të ashpra, Brigada VIII partizane dhe forca të Zonës I Operative e morën Konispolin.

Po atë vit rruga e dëbimit të çamëve kaloi nëpër fshatrat e Konispolit. Popullsia myslimane e Çamërisë — Robert Elsie e çmon në 40 mijë veta — u dëbua në masë nga Greqia në Shqipëri, pas masakrave të forcave greke të Napoleon Zervës, dhe pronat iu konfiskuan (shih Shpërngulja e çamëve, 1944–1945). Koto Izet Osmani, i mbijetuar i masakrës së shtatorit 1944 në zonën e Filatit, i rrëfeu Ministrisë së Brendshme shqiptare në fillim të vitit 1947 se si të dëbuarit u përcollën deri në fshatin Konska dhe se si në rrugën nga Konska në Vërvë, sot fshat i bashkisë së Konispolit, mbi 30 gra e fëmijë vdiqën nga të ftohtit e uria; te hani i Vërvës shumë gra të rraskapitura i braktisnin fëmijët në rrugë për të ecur më shpejt. Në fund të shtatorit 1944 të dëbuarit mbajtën në këtë krahinë atë që Vickers e quan Kongresin e parë çam: ajo e vendos në vetë Konispolin, ndërsa memorandumi i komitetit të çamëve i vitit 1946 flet për një konferencë në Shalës të Konispolit. Po Vickers shënon se me ushtrinë gjermane në tërheqje hynë në Shqipëri edhe qindra çamë që kishin bashkëpunuar me gjermanët në Greqi — e vërtetë e hidhur, që megjithatë nuk e justifikon dëbimin e një populli të tërë.

Bilal Xhaferri dhe heshtja e diktaturës

Ninati i dha letërsisë shqipe edhe Bilal Xhaferrin, të lindur më 10 maj 1935. Sipas Elsie-t, u rrit me motrat në internim, ku iu lejua të mbaronte shkollën e mesme, dhe më 1966 botoi vëllimin me tregime «Njerëz të rinj, tokë e lashtë». Më 1968, në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve, foli kundër romanit «Dasma» të Ismail Kadaresë dhe u sulmua rëndë nga Fadil Paçrami, atëherë i plotfuqishëm; u përzu nga shtëpia në Durrës dhe u dërgua punëtor bujqësor në Sukth. Më 30 gusht 1969 arriti të arratisej në Greqi, prej nga emigroi në Shtetet e Bashkuara, ku punoi për gazetën «Dielli» të Bostonit dhe ngriti një shoqatë çame-amerikane. Vdiq në Çikago më 22 gusht 1986. Vëllimi i tij poetik «Lirishta e kuqe» (1967) u shtyp pak para rënies, por nuk u qarkullua kurrë.

Konispoli sot

Me reformën territoriale të vitit 2014 (Ligji nr. 115/2014) bashkia e Konispolit u formua nga tri njësi: Konispoli me fshatin Çiflik; Xarra me fshatrat Mursi, Shkallë, Vrinë e Shëndëlli; dhe Markati me fshatrat Dishat, Vërvë, Shalës, Markat, Ninat e Janjar. Sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia ka 4.898 banorë, 2.544 burra dhe 2.354 gra, nga të cilët 636 nën 15 vjeç dhe 1.297 të moshës 65 vjeç e lart. Më 30 qershor 1994 parlamenti shqiptar miratoi ligjin nr. 7839, që e shpalli 27 qershorin ditë të gjenocidit shovinist grek kundër shqiptarëve të Çamërisë dhe parashikoi një përmendore të çamëve në Konispol; përmendorja u ngrit më 1995. Vickers vërente më 2002 se fshatrat çame rreth Konispolit ishin dukshëm më të varfra se fshatrat jo-çame të asaj ane të Shqipërisë, ndërsa çamët e vendosur në qytete kishin dalë më mirë ekonomikisht.

Burimet

• M. Korkuti, K. Petruso et al. — Shpella e Konispolit (raport paraprak 1992–1994), «Iliria» 26 (1996)

• Nerissa Russell — The Mesolithic-Neolithic Transition in the Faunal Assemblage from Konispol Cave, «Iliria» 29 (1999)

• F. Harrold, N. Russell, J. M. Wickens — The Mesolithic of Konispol Cave, «Iliria» 40 (2016)

• Halil Shabani — Njoftime arkeologjike nga zona e Konispolit, «Iliria» 13/1 (1983)

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar I (Toena, 2002)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë II (Tiranë, 1984)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë III, 1912–1944 (Tiranë, 1984)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): «Geographical position», «Kyçyku, Muhamet», «Tahsini, Hasan», «Xhaferi, Bilal», «Çamëria»

• Robert Elsie, albanianhistory.net — William Martin Leake: Travels in Southern Albania (1804–1805)

• Miranda Vickers — The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece (2002), te albanianhistory.net

• Miranda Vickers — The Albanians: A Modern History

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Dëshmia e Koto Izet Osmanit për dëbimin e çamëve (1944/1947)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Komiteti i shqiptarëve çamë mbi persekutimin e çamëve (1946)

• Kristo Frashëri — The History of Albania: A Brief Survey (Tiranë, 1964)

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave 2023: Rezultatet kryesore (Tab. 7)

• Fletorja Zyrtare nr. 137/2014 — Ligji nr. 115/2014 «Për ndarjen administrativo-territoriale»

---

# Himara: bregu i Jonit që nuk pranoi spahi dhe e mbajti armën
https://zhurma.press/himara/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga kryengritja e 1481-s me të birin e Skënderbeut te venomet e 1492-shit, nga Leake te Sederholmi: bregu dygjuhësh i Jonit që shteti shqiptar e lidhi me marrëveshje më 1921.

Himara është krahina malore e bregut jonian që, sipas Robert Elsie-t, zbret nga Qafa e Llogarasë deri te Saranda, dhe qyteza mbi një lartësi shkëmbore që mban të njëjtin emër. Në fund të shekullit XV himariotët nuk pranuan spahi as qeveritar nga Stambolli dhe i mbajtën armët me marrëveshje, sepse sulltani nuk ua hoqi dot me luftë. Është një breg ku udhëtari anglez William Leake gjeti më 1805 burra që flisnin greqisht e gra që rrallë dinin gjuhë tjetër përveç shqipes, dhe ku shteti shqiptar, më 1921, u desh të lidhte marrëveshje me shtatë fshatrat e tij.

Pse ka rëndësi

• Në gusht 1481 himariotët, nën Konstandin Muzakën, shpartalluan ushtrinë e bejlerbeut të Rumelisë, Sulejman Pashës, ia dorëzuan vetë pashën rob Gjon Kastriotit, të birit të Skënderbeut, dhe më 31 gusht çliruan kështjellën e Himarës.

• Pas fushatës së sulltan Bajazitit II më 1492, sipas Kristo Frashërit, sulltani pranoi që Himara të qeverisej me venomet e veta, me armë pa kufizim dhe me një haraç për shtëpi — vetëqeverisje që shteti shqiptar do ta njihte sërish më 1921.

• Sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Himarës ka 8.328 banorë, nga të cilët 2.891 janë 65 vjeç e lart dhe vetëm 900 nën 15: shenja e një bregu që e zbrazi emigracioni.

Kaonia, kështjellat dhe emri i grykës

Në antikitet bregu i Himarës i përkiste Kaonisë, një nga krahinat e Epirit të lashtë. «Historia e Popullit Shqiptar» e Akademisë së Shkencave e rendit Himarën ndër qytetet e reja që lindën në Kaoni në gjysmën e dytë të shekullit IV p.e.s., krah Foinikes, qytetit më të madh e më të fortë të krahinës, dhe ndër portet e bregut kaon, bashkë me Onhezmin e Butrintin. Kalaja e Karosit, te Qeparoi, me disa radhë muresh, zë 15–20 hektarë; Jano Koçi përshkroi më 1981 te «Iliria» edhe kodrën e Qytezës, të mbyllur me një mur të thatë 3–4 metra të trashë, me teknikë si ajo e Karosit, që datohet në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.s. Emri, sipas Elsie-t, vjen nga greqishtja e lashtë dhe do të thotë grykë.

Peshkopata, despotati dhe kryengritja e 1358-s

Në mesjetën e hershme Himara del si një nga bashkësitë krahinore që përmenden që nga shekulli VIII, krah Kunavisë, Pultit, Devollit e Vagenetisë. Ishte edhe seli peshkopate: në aktet e perandorit Bazil II peshkopit të Himarës i caktoheshin dymbëdhjetë klerikë dhe dymbëdhjetë parikë. Brenda Despotatit të Epirit, Himara u rendit ndër qytetet e kështjellat kryesore pas Artës, krah Janinës, Ajdonatit e Beratit. Pasi flota e Manfredit të Sicilisë zbarkoi në bregun shqiptar në dimrin 1257–1258, despoti Mihali II i ofroi atij dorën e së bijës, Helenës, dhe si pajë Himarën, Sopotin (Borshin), Butrintin e Korfuzin. Pas vdekjes së Stefan Dushanit, kryengritjet e krahinës së Beratit (1356) dhe të Himarës (1358) e ngushtuan pushtetin e despotit Ivan Komnen Asen vetëm te Vlora dhe rrethinat e saj.

1481: himariotët dhe i biri i Skënderbeut

Në mesin e shekullit XV, ndërsa Skënderbeu mbante qëndresën në Shqipërinë e Mesme, disa krahina malore të jugut — Kurveleshi, Himara, Këlcyra, Leskoviku — sipas historisë akademike «qëndronin thuajse krejtësisht të lira». Dokumentet e vitit 1456 tregojnë se forcat e Mbretërisë së Napolit, pasi dëbuan osmanët, e kishin marrë Himarën; por më 1479 Venediku ua dorëzoi osmanëve kështjellat bregdetare të Himarës, të Sopotit e të Kastrovilës. Dy vjet më vonë, kur osmanët mbanin Otranton në bregun përballë, Gjon Kastrioti, i biri i Skënderbeut, u kthye nga Italia me katër galera napolitane, ndërsa kushëriri i tij, Konstandin Muzaka, nga dera e Muzakajve, zbriti në zonën e Himarës. Në gusht 1481 himariotët rrethuan kështjellat e Himarës e të Sopotit; bejlerbeu i Rumelisë, Sulejman Pasha, u nis drejt tyre me 3.000 ushtarë dhe u shpartallua rrugës, me mbi një mijë të vrarë e robër. Vetë pasha ra rob, dhe himariotët ia dhanë Gjon Kastriotit si trofe lufte; Kështjella e Himarës u çlirua më 31 gusht 1481, pastaj ajo e Sopotit, dhe më 10 shtator ushtria napolitane e çliroi Otranton.

Fitorja nuk zgjati. Në verën e vitit 1484 osmanët e rimorën kështjellën; më 1486 kryengritësit e Labërisë e mundën sanxhakbeun e Vlorës, Komjan Arianitin, e zunë rob dhe e vranë, dhe e çliruan sërish kështjellën e Himarës, por po atë vit bejlerbeu Sinan Pasha e shkretoi bregun. Më 1492 erdhi vetë sulltan Bajaziti II: kështjellat e Himarës e të Sopotit u morën dhe u shkatërruan me urdhër të tij si «çerdhe të kryengritësve», ndërsa kryengritësit, me pleqtë, gratë e fëmijët, u ngjitën në malet e Labërisë. Kristo Frashëri shkruan se osmanët nuk e thyen dot qëndresën dhe se, me afrimin e vjeshtës, sulltani bëri marrëveshje: krahina do të qeverisej si më parë sipas venomeve të saj, himariotët do t'i mbanin armët pa kufizim dhe në këmbim do të paguanin një haraç për çdo shtëpi. Ato venome, sipas tij, u ruajtën gjatë gjithë sundimit osman.

Venomet, armët dhe shërbimi i huaj

Marrëveshja u vu në provë sa herë që Porta luftonte me Evropën. Më 1537, kur sulltan Sulejmani u vendos me ushtri të mëdha tokësore e detare në bregun e Vlorës e të Himarës për të kaluar në Itali, himariotët rrëmbyen sërish armët; sipas Kristo Frashërit, luftimet zgjatën gjithë verën pa sukses për osmanët. Miranda Vickers shkruan se bashkësitë e krishtera rreth Himarës e Sulit gëzonin një autonomi thuajse të plotë kundrejt një haraçi të vogël, por të rregullt. Himara u lidh edhe me Italinë: nga viti 1693 murgjit bazilianë të Grotaferratës, që ruanin ritin bizantin te arbëreshët e Italisë, dërguan misionarë në krahinë dhe mbajtën lidhje të ngushta me bashkësinë ortodokse të saj. E drejta zakonore e vendit ishte Kanuni i Labërisë, që sipas Elsie-t zbatohej në Vlorë, Kurvelesh, Himarë e Tepelenë.

Kur William Martin Leake e vizitoi Himarën në dimrin 1804–1805, gjeti një qytet mbi një lartësi shkëmbore, me shtëpitë e jashtme të gatshme për mbrojtje, që i kishte shërbyer gjithë pjesës veriore të krahinës si pritë kundër ushtrive të Ali Pashë Tepelenës; fshatrat nga Porto Palermoja në jug ishin tashmë në dorë të pashait. Shumica e himariotëve, shkruante Leake, e nxirrnin bukën si ushtarë në shërbim të huaj, dhe në qytet jetonin rreth njëqind pensionistë të mbretit të Napolit. Greqishten e flisnin pothuajse të gjithë burrat, italishten ata që kishin jetuar jashtë, kurse gratë në përgjithësi dinin pak gjuhë tjetër përveç shqipes. Për goditjen e Ali Pashës burimet nuk pajtohen. Miranda Vickers shkruan se më 1797 ai urdhëroi një sulm mbi Himarën, që u kishte ndihmuar suliotëve kundër tij, dhe se u vranë mbi 6.000 civilë të paarmatosur. Leake, që e gjeti qytetin të pamposhtur, e vendos goditjen më 1798, mbi Nivicën dhe Shën Vasilin, në jug të tij: pashai zbarkoi trupat mëngjesin e së Dielës së Pashkëve, kur banorët ishin në lutje pa armë, dhe fshatrat i ktheu në rrënoja e në çifligje të veta. Numër të vrarësh Leake nuk jep. Piktori Edward Lear e përshkoi bregun e Himarës nga 21 deri më 30 tetor 1848.

Trazirat vazhduan edhe në shekullin XIX: gjatë kryengritjes së vitit 1847, që nisi me besën e Kuvendit të Mesaplikut, reparte të reja osmane zbarkuan në Himarë për t'u rënë prapa krahëve kryengritësve të Zenel Gjolekës, që u detyrua t'i shpërndante forcat. Në dekadat para 1912-s Himara ishte kaza e sanxhakut të Gjirokastrës, dhe në nëntor 1897 aty shpërtheu një kryengritje e re kundër osmanëve, e shtypur me forcë.

1912–1923: Himara mes Vlorës dhe Athinës

Në Luftën e Parë Ballkanike ushtria greke zbarkoi në Himarë dhe e pushtoi bashkë me një varg fshatrash përreth. Kur u shpall pavarësia më 28 nëntor 1912, sipas Kristo Frashërit, ushtritë greke po lëviznin nga Himara drejt Vlorës. Qeveria e Ismail Qemalit ngriti reparte vullnetare rreth Himarës dhe e nisi zyrtarisht luftën kundër ushtrisë greke pasi repartet e saj kishin zbarkuar në Himarë e kishin pushtuar Korçën. Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit, i ngritur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e mbylli punën në dhjetor 1913 me raportin e Firences, dhe vija e tij e la Himarën brenda Shqipërisë. Ajo vijë, shkruan Elsie, nuk kënaqi askënd: Çamëria shqiptare dhe shumë tokë tradicionale shqiptare i kaluan Greqisë, ndërsa mjaft vendbanime greke mbetën në Shqipëri.

Më 1914 Athina provoi rrugën e «autonomisë». Në Gjirokastër u shpall më 2 mars «autonomia e Vorio-Epirit», dhe pak ditë më vonë majori i ushtrisë greke Spiro Spiromilo, himariot me origjinë, shpalli «autonominë e Himarës» në një zonë prej shtatë fshatrash të bregut. Me Protokollin e Korfuzit të 17 majit 1914, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit pranoi t'i njihte krahinës — tani katërmbëdhjetë fshatra — venomet e vjetra. Atë vit bandat «vorio-epirote» dogjën fshatra të tëra të Labërisë; në listën e 144 fshatrave të djegur që Frashëri botoi më 1915 janë edhe Kuçi (300 shtëpi), Borshi (183), Bolena (159) e Kallarati (98), sot të gjitha brenda bashkisë së Himarës.

Lufta e Parë Botërore e solli Himarën nën pushtimin italian. Më 3 qershor 1920 Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare i dërgoi komandës italiane ultimatumin që kërkonte t'i dorëzohej qeverisë së Tiranës administrata e Vlorës, e Tepelenës dhe e Himarës. Pas Luftës së Vlorës, Protokolli i Tiranës i 2 gushtit 1920 e detyroi Italinë të tërhiqej nga Shqipëria, përveç Sazanit. Në maj 1921 komitetet «vorio-epirote» dërguan fshehurazi armë në Himarë; qeveria shqiptare u përgjigj me marrëveshjen e qershorit 1921 me shtatë fshatrat himariote, të cilave u njohu venomet dhe privilegjet e vjetra, të hequra sërish me vendim qeverie në prill 1923. Më 9 nëntor 1921 Konferenca e Ambasadorëve i rikonfirmoi kufijtë jugorë të vitit 1913.

Gjeologu finlandez Jakob Sederholm, që hetoi jugun e Shqipërisë për Lidhjen e Kombeve nga dhjetori 1922 deri në shkurt 1923, nuk arriti ta vizitonte Himarën, por shënoi se në nënprefekturën e saj popullsia ishte dygjuhëshe më shumë se kudo tjetër. Burimet greke numëronin aty 3.865 greqishtfolës, shifër që ai e quante padyshim maksimale; krahina kishte 6.032 të krishterë dhe 1.480 myslimanë, dhe tri shkolla greke me tetë mësues e 318 nxënës.

Kënga, lufta dhe ikja

Bregu i Himarës i dha iso-polifonisë një nga zërat e saj më të njohur. Sipas bashkisë së Himarës, Neço Muko, i quajtur Himarjoti, i regjistroi këngët e Himarës për herë të parë në disqe gramafoni në Paris, bashkë me sopranon Tefta Tashko-Koço; për vitin e regjistrimit burimet nuk pajtohen. Nga Dhërmiu doli Petro Marko (1913–1991), që më 1936 shkoi në Luftën Civile Spanjolle me një grup prej 40 shqiptarësh dhe e ktheu atë përvojë në romanin «Hasta la vista» (1958); më 1941 pushtuesit italianë e internuan në ishullin Ustica, burgim që e rrëfeu te «Nata e Ustikës» (1989), dhe më 1947 e arrestuan komunistët.

Në Luftën e Dytë Botërore, më 28 korrik 1944, komando britanike zbarkuan në Spile të Himarës. Historia e Akademisë (1984) shkruan se nga disfata i shpëtoi Brigada XII partizane, që likuidoi garnizonin gjerman të Spiles dhe çliroi Himarën; Miranda Vickers flet për një zbarkim aleat që shkatërroi një garnizon gjerman. Nën diktaturë pakica greke u njoh zyrtarisht dhe, sipas Elsie-t, ishte e integruar mirë, ndonëse qeveria greke ankohej me të drejtë për shkelje të të drejtave të saj në shkollim e fe; shumica e shkeljeve nën diktaturë, shton ai, duket se prekën njëlloj grekë e shqiptarë. Pastaj erdhi ikja: bashkia vetë shkruan se është e dyta në vend për dendësinë më të ulët të popullsisë, pas Dropullit, sepse pjesa dërrmuese e banorëve u largua drejt Greqisë ose qyteteve të mëdha të Shqipërisë.

Himara sot: dy gjuhë, një bashki

Me reformën territoriale të vitit 2014 (Ligji nr. 115/2014) bashkia e Himarës u formua nga njësitë e Himarës, Lukovës dhe Horë-Vranishtit: nga qyteti dhe fshatrat e Bregut, si Dhërmiu, Vunoi e Qeparoi, te Borshi dhe te fshatrat malore Kuç e Kallarat. Sipas censit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia ka 8.328 banorë, 4.262 burra dhe 4.066 gra, nga të cilët 900 nën 15 vjeç dhe 2.891 të moshës 65 vjeç e lart. Elsie e përshkruan bregun e Himarës si një varg fshatrash shqipfolëse e greqishtfolëse, përfshirë vetë qytezën, dhe vëren se fshatrat kompakte greqishtfolëse të Shqipërisë gjenden në luginën e Drinosit dhe përgjatë bregut të Himarës. Në mbarë vendin, censi i vitit 2023 regjistroi 23.485 vetë që e deklaruan veten grekë. Bashkia e mbështet ekonominë te turizmi, peshkimi, blegtoria dhe ullishtet, ndërsa fshatrat e gurta të Bregut e ruajnë kujtesën e tij në gur (shih «Gurët e Himarës»).

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar I (Toena, 2002)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë II (Tiranë, 1984)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë III, 1912–1944 (Tiranë, 1984)

• Kristo Frashëri — The History of Albania: A Brief Survey (Tiranë, 1964)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): «Himara», «Kanun of Labëria», «Greek minority», «Marko, Petro»

• Robert Elsie, albanianhistory.net — William Martin Leake: Travels in Southern Albania (1804–1805)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lidhja e Kombeve: hetimi i Sederholmit në Shqipërinë e Jugut (1923)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Mid'hat Frashëri: The Epirus Question (1915)

• Miranda Vickers — The Albanians: A Modern History

• Jano Koçi — Njoftime arkeologjike nga Bregdeti i Himarës, «Iliria» 11/2 (1981)

• Bashkia Himarë — Profili i bashkisë

• Bashkia Himarë — Trashëgimia dhe arkitektura

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave 2023: Rezultatet kryesore (Tab. 7, Tab. 14)

• Fletorja Zyrtare nr. 137/2014 — Ligji nr. 115/2014 «Për ndarjen administrativo-territoriale»

---

# Shtimja: gryka e Carralevës dhe komuna e Reçakut
https://zhurma.press/shtimja/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Udhëkryqi i rrugës Prishtinë–Prizren: pusia e Lidhjes më 1881, Boletini në Carralevë më 1910, Reçaku dhe dëbimi i 1999-s.

Shtimja është qyteti i vogël në skajin perëndimor të Fushës së Kosovës, aty ku rruga Prishtinë–Prizren lë fushën dhe hyn në grykën e Carralevës, 31 kilometra nga Prishtina dhe 13 nga Ferizaji. Grykat e saj, e Carralevës dhe e Topillës, e kanë bërë fushëbetejë: më 1881 forcat e Lidhjes së Prizrenit ngritën këtu pusi kundër ushtrisë osmane, më 1910 Isa Boletini dhe Idriz Seferi u ndeshën në Carralevë me ushtrinë e Shefqet Turgut Pashës. Më 15 janar 1999, në fshatin e saj Reçak, forcat serbe vranë jo më pak se 45 shqiptarë. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 24.308 banorë.

Pse ka rëndësi

• Reçaku, rreth një kilometër nga stacioni i policisë së Shtimes, është vendi ku më 15 janar 1999 një operacion i përbashkët i ushtrisë dhe i policisë serbe, për të cilin forcat speciale u mblodhën në atë stacion, la të vrarë jo më pak se 45 shqiptarë.

• Gryka e Carralevës, mbi rrugën Ferizaj–Prizren, ishte vija ku Isa Boletini dhe Idriz Seferi u përpoqën ta ndalnin ushtrinë osmane në pranverën e 1910-s, tri dekada pasi forcat e Lidhjes së Prizrenit kishin ngritur pusi mbi Shtime.

• Në pranverën e 1999-s shumica e banorëve u dëbuan nga qyteti; në regjistrimin e vitit 2024 komuna kishte 24.308 banorë, 23.533 prej tyre shqiptarë dhe 732 ashkali.

Tumat dardane dhe Guri i Shtrenjtë

Komuna e Shtimes zë 134 kilometra katrorë mes Fushës së Kosovës dhe maleve të Carralevës, të cilat, bashkë me Jezercin dhe Nerodimen, e ndajnë Rrafshin e Kosovës nga ai i Dukagjinit. Qytetin e ndan më dysh lumi Shtimjanja, që merr ujërat e Carralevës, të Topillës e të Mollopolcit dhe derdhet në Sitnicë, në Lipjan. Kryqëzimi i rrugëve Prizren–Prishtinë dhe Prizren–Ferizaj–Shkup e ka përcaktuar gjithë historinë e vendit.

Banorët e parë të njohur të kësaj toke ishin dardanët. Më 1976 Muzeu i Kosovës gërmoi tri nga tetë tumat e epokës së hekurit në Porodime të Shtimes: varre nën kodrina dheu, me unaza rrethore prej gurësh lumi dhe me diametër 13 deri 18 metra, të tipit tumular të grupit kulturor dardan. Kronika e komunës përmend edhe një kala iliro-dardane mbi fshatin Petrovë, sot e mbuluar nga pylli, dhe kështjellën mesjetare të Topillës, dhjetë kilometra në jug të qytetit, mbi një shkëmb që populli e quan Guri i Shtrenjtë; ajo ruante rrugën dhe hyrjen perëndimore të Fushës së Kosovës.

Stimni: një emër që nuk përkthehet

Emri i Shtimes nuk përkthehet, dhe kronika e komunës e lexon këtë si shenjë lashtësie. Akti më i hershëm që e përmend është i vitit 1326: nga oborri mbretëror në Shtime, mbreti serb Stefan Deçanski u lëshoi raguzanëve një akt ku vendi shënohet si Stimni, i regjistruar në Dubrovnik më 9 dhjetor 1329. Pesha e Shtimes ka qenë te rruga, jo te madhësia: edhe sot, sipas regjistrimit të vitit 2024, vetë qyteti ka 7.487 banorë, ndërsa shumica e banorëve të komunës jetojnë në fshatra.

1881: pusia e Lidhjes mbi Shtime

Në janar 1881 komandantët e Lidhjes së Prizrenit hynë në Shkup, dhe Sulejman Vokshi nga Gjakova mori Prishtinën. Porta vendosi ta shtypte Lidhjen. Në fund të marsit 1881 një ushtri prej 20.000 vetash u dërgua në Shkup; komandanti i saj, marshalli Dervish Pasha, solli në Ferizaj mbi 10.000 ushtarë me artileri dhe nisi marshimin drejt Prizrenit. Lidhja kishte ngritur 4 deri në 5 mijë burra, dhe ata zgjodhën kodrat e Shtimes, në veriperëndim të Ferizajt, për t'i zënë pritë.

Pusia dështoi. Sipas Noel Malcolmit, marshalli e vuri shpejt artilerinë në pozicion dhe i dëboi kryengritësit nga kodrat. Prizreni ra në prill, Gjakova e Peja në maj. Abdyl Frashëri u kap pranë Elbasanit dhe u dënua me vdekje, dënim që iu kthye në burgim të përjetshëm; Sulejman Vokshi u dënua me vdekje; Dervish Pasha arrestoi gjithsej mbi 4.000 vetë. Kronika e komunës i vendos betejat kundër Dervish Pashës në vitin 1810, datë që nuk përputhet me fushatën e tij kundër Lidhjes në vitin 1881, të dokumentuar nga Malcolm.

1910: Boletini dhe Seferi në Carralevë

Tri dekada më vonë, në pranverën e 1910-s, një kryengritje kundër taksave nisi në veri e verilindje të Kosovës dhe u përhap në perëndim. Për herë të parë që nga viti 1881, prijësit shqiptarë planifikuan një kryengritje të koordinuar në gjithë Kosovën. Qeveria osmane dërgoi në Shkup 16.000 ushtarë nën gjeneralin Shefqet Turgut Pasha. Idriz Seferi me 9.000 burra e mbajti hekurudhën te Kaçaniku disa ditë, derisa u zmbraps me humbje të rënda.

Ndeshja tjetër u bë në Carralevë, mbi rrugën Ferizaj–Prizren. Aty Isa Boletini dhe Idriz Seferi u përpoqën ta ndalnin marshimin e ushtrisë drejt perëndimit. Ishin më pak dhe u anashkaluan, sepse ushtrinë nëpër male e udhëhoqën fshatarë e mësues serbë të vendit; u tërhoqën. Nga mesi i majit ushtria mori Prizrenin, dhe në fund të qershorit kryengritja ishte shtypur, me varje të përditshme në pazarin e Prizrenit. Kronika e komunës e mban Carralevën si fitore të kryengritësve; Malcolm e regjistron si tërheqje. Të dyja pajtohen se gryka ishte vendi ku shqiptarët zgjodhën ta prisnin ushtrinë.

Gryka nuk e humbi atë rol. Më 2 janar 1943, sipas kronikës së komunës, tetëmbëdhjetë luftëtarë të aradhës partizane «Zenel Hajdini» i zunë pritë në Carralevë një kolone të motorizuar italiane; italianët patën 23 të vrarë, ndërsa nga aradha ra i riu Abdullah Shabani nga Mitrovica.

1996–1998: lufta para luftës

Shtimja hyri herët në hartën e qëndresës së armatosur. Human Rights Watch shënon se natën e 22 prillit 1996, një ditë pasi një student shqiptar ishte vrarë në Prishtinë, në Shtime u vra një polic, në një nga sulmet e asaj nate që udhëheqës të UÇK-së pohuan pas luftës se ishin planifikuar paraprakisht. Në vitet 1998–1999, sipas OSBE-së, në pjesën perëndimore të komunës vepronte brigada 161 e UÇK-së, dhe kontrolli i rrugës Prishtinë–Prizren u kontestua rëndë; kronika e komunës shënon se shtabi i Zonës Operative të Nerodimes ishte në fshatin Mollopolc.

Në korrik 1998 pjesa perëndimore e komunës u bë skenë luftimesh të rënda. Një raport i paraqitur te OSBE-ja në shkurt 1999 numëronte, për dymbëdhjetë fshatra, pesë persona dhe një familje të vrarë, 15 të torturuar, 10 të plagosur e një të zhdukur, dhe rreth 60 për qind të afro 1.000 shtëpive të djegura. OSBE-ja regjistroi po ashtu rrëmbime serbësh në rajonin e Shtimes, kryesisht në verën e 1998-s, dhe rrëmbime nga UÇK-ja: nëntë veta në Dramnjak më 12 dhjetor 1998 dhe nëntë shqiptarë gjatë varrimit të të vrarëve të Reçakut, të liruar të nesërmen. Nga 26 ankesat për shkelje të të drejtave të njeriut që misioni mori për komunën, 15 e kishin UÇK-në si autore.

Reçaku, 15 janar 1999

Më 8 janar 1999 UÇK-ja vrau tre policë në një sulm mbi rrugën Suharekë–Shtime; më 12 janar vdiq një polic tjetër, i qëlluar dy ditë më parë mbi rrugën Shtime–Ferizaj. Reçaku, fshat krejt shqiptar rreth një kilometër larg stacionit të policisë së Shtimes, kishte rreth 2.000 banorë para zhvendosjeve të viteve 1998–99; në janar 1999 kishin mbetur aty rreth 350, dhe UÇK-ja kishte një bazë pranë centralit elektrik.

Në mëngjesin e 15 janarit, sipas gjetjeve të Tribunalit të Hagës në gjykimin e Vlastimir Đorđević-it, ndihmësministrit të MUP-it serb, në stacionin e policisë së Shtimes u thirrën të gjithë policët aktivë e rezervistë, bashkë me një togë të PJP-së dhe 10 deri në 12 pjesëtarë të njësisë speciale SAJ; vetë Đorđević-i mbërriti në stacion rreth orës 8:30 ose 9:00. Nga kodrat mbi fshat, tanket T-55 dhe pragat e ushtrisë jugosllave qëlluan mbi Reçak dhe mbi kodrat përreth, duke ua prerë civilëve rrugën e ikjes, ndërsa forcat e MUP-it hynë shtëpi më shtëpi. Gjatë operacionit nga fshati nuk u qëllua; Tribunali e quajti operacion të planifikuar e të përbashkët të ushtrisë dhe të policisë.

Të nesërmen verifikuesit e OSBE-së gjetën mbi 20 trupa në një përrua, që dukeshin të qëlluar nga afër në kokë, burra 50 deri 60 vjeç pa uniforma, disa me plisa në kokë; më tej gjetën një vajzë 18-vjeçare dhe një djalë 12-vjeçar. Tribunali konstatoi se ishin vrarë jo më pak se 45 shqiptarë, të veshur me rroba civile, ndërsa forcat serbe kishin pësuar një të plagosur. Më 18 janar policia i mori me forcë trupat nga xhamia e Reçakut dhe i çoi në morgun e Prishtinës; prokurores së Tribunalit iu ndalua hyrja në Kosovë. Varrimi u bë më 11 shkurt, para mijëra vetave. Numrat ndryshojnë sipas burimit: OSBE-ja dhe Tribunali flasin për 45; aktakuza që Prokuroria Speciale e Kosovës ngriti më 30 dhjetor 2025 kundër 21 pjesëtarëve të Brigadës 243 të Mekanizuar të ushtrisë jugosllave dhe të MUP-it, me propozim për gjykim në mungesë, flet për të paktën 42 civilë; muri i homazhit në memorial u kushtohet 44 të vrarëve.

Reçaku e ndryshoi qëndrimin e botës. OSBE-ja e quajti pikë kthese, pas së cilës bashkësia ndërkombëtare pranoi se shkeljet e të drejtave të njeriut ishin në thelb të konfliktit; Human Rights Watch shënon se qeveritë perëndimore nisën të konsultoheshin si ta mbështetnin diplomacinë me forcë. Më 6 shkurt nisën bisedimet e Rambujesë, pastaj bombardimet e NATO-s.

Pranvera e 1999-s: dëbimi

Më 20 mars 1999, ditën kur OSBE-ja u largua nga Kosova, policia dhe ushtria u vendosën në qendër të Shtimes. Natën e 24 marsit, kur nisi fushata ajrore e NATO-s, ato granatuan lagjet shqiptare të qytetit; pastaj policia hyri, plaçkiti dhe dogji shtëpi, dyqane e zyra, mes tyre zyrën e LDK-së dhe magazinën e Shoqatës «Nëna Terezë». Banorët që s'kishin ikur u nxorën me kërcënime me vdekje. Dëshmitë e mbledhura nga OSBE-ja flasin për vrasje mes 25 marsit dhe 5 prillit, mes tyre katër fqinjë të vrarë e të djegur në ballkonin e shtëpisë. Shumica e banorëve ikën drejt Vojnovcit, Rashincës e Godancit të Poshtëm; nga mesi i prillit shumica e banorëve e kishin lënë qytetin.

Shtimja u bë edhe korridor i dëbimit. Më 6 prill të dëbuarit e Lipjanit u nisën drejt Shqipërisë nëpër Shtime, në një kolonë që një dëshmitar e numëroi me rreth 670 traktorë e mjete të tjera; më 15 prill një tjetër kolonë me mijëra të zhvendosur nga Lipjani kaloi nëpër qytet, e shoqëruar nga policia deri te kufiri shqiptar. Rreth 12 majit forcat serbe sulmuan Topillën dhe Petrovën, ku ishin strehuar mijëra të zhvendosur nga Suhareka, Ferizaji e pjesë të tjera të komunës; një dëshmi e mbledhur nga OSBE-ja i numëron 20.000, një tjetër 50.000; para Tribunalit të Hagës, një dëshmitar tregoi se civilët e një kolone prej rreth 50.000 vetash nga drejtimi i Shtimes i thanë se prej saj ndaheshin burrat. Burrat u ndanë nga gratë e fëmijët dhe u rrahën në shkollën fillore të Shtimes, para se të çoheshin për hetim në Ferizaj.

Kronika e komunës numëron 46 luftëtarë të UÇK-së të rënë, 88 invalidë lufte dhe mbi 90 civilë të vrarë, 1.413 shtëpi të shkatërruara dhe dëme mbi 40 milionë euro. Shtimja u çlirua më 12 qershor 1999.

Shtimja sot

Regjistrimi i Agjencisë së Statistikave të Kosovës i vitit 2024 numëroi në komunë 24.308 banorë: 7.487 në qytet dhe 16.821 në fshatra. Prej tyre 23.533 deklaruan përkatësi shqiptare, 732 ashkali, 17 rome, 10 boshnjake, një turke e një egjiptiane; asnjë banor serb. Shqipen si gjuhë amtare e kanë 24.287 banorë. Në regjistrimin e vitit 2011 komuna kishte 27.324 banorë, kështu që në trembëdhjetë vjet humbi mbi 3.000 veta. Fshati më i madh është Petrova, me 2.135 banorë; Reçaku ka 1.265, nga rreth 2.000 që kishte para luftës, ndërsa Karaçica dhe Llanishta nuk kishin asnjë banor në vitin 2024. Pas luftës, Human Rights Watch raportoi sulme kundër romëve edhe në komunën e Shtimes.

Shenja më e fortë e komunës sot është Kompleksi Përkujtimor «Masakra e Reçakut» në qendër të fshatit. Projekti u miratua nga kuvendi komunal më 24 qershor 2004; faza e parë e punimeve nisi më 2008 dhe kushtoi 234 mijë euro, e dyta më 2009 rreth 500 mijë. Portali i hyrjes ka formën e plisit, dhe varret janë ndërtuar për të kujtuar tumat ilire. Në një komunë ku historia është shkruar gjithnjë mbi rrugë, kujtesa ka zgjedhur format më të vjetra që njeh.

Burimet

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i popullsisë, ekonomive familjare dhe banesave 2024 (tab. 4.4–4.6)

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit, 2024 (tab. 2.22, Komuna e Shtimes)

• Komuna e Shtimes — Historiku (arkivuar 30.10.2020)

• Komuna e Shtimes — Qyteti: pozita, sipërfaqja, popullsia (arkivuar 17.07.2019)

• Komuna e Shtimes — Kompleksi Përkujtimor «Masakra e Reçakut» (arkivuar 07.03.2016)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998), f. 226–227, 241–242

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999), Pjesa V: Stimlje/Shtime

• ICTY — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011, par. 396–408, 728, 2084

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)

• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC) — Račak posle 27 godina: optužnica, činjenice i poricanje, 15 janar 2026

• Lajmi.net — Nis në korrik gjykimi ndaj 21 të akuzuarve për masakrën e Reçakut (aktakuza e 30 dhjetorit 2025)

---

# Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
https://zhurma.press/hakif-zejnullahu/
Type: person
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nipi dhe zëvendësi i Zahir Pajazitit, ra me të në pritën e Pestovës më 31 janar 1997; shtëpia e tij në Lladoc u bë baza e parë e UÇK-së në Llap.

Hakif Zejnullahu (22 qershor 1962 – 31 janar 1997) ishte njeriu i heshtur pas Zahir Pajazitit: nipi, zëvendësi dhe furnizuesi i tij, ai që dinte ku fshihej komandanti kur e kërkonte policia serbe. Shtëpia e babait të tij në Lladoc të Podujevës u bë baza e parë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në Llap. Më 31 janar 1997 ra bashkë me Zahirin dhe Edmond Hoxhën në pritën e Pestovës, më shumë se një vit para se lufta e hapur të niste në Drenicë.

Pse ka rëndësi

• Ishte zëvendësi i Zahir Pajazitit dhe njëri nga tre luftëtarët e UÇK-së që ranë më 31 janar 1997 në pritën e policisë serbe te Pestova e Vushtrrisë, ndër të rënët e parë të asaj ushtrie.

• Shtëpia e babait të tij në Lladoc ishte vendnisja dhe vendtakimi i aksioneve të UÇK-së në Llap; sot aty qëndron Kompleksi Memorial «Baza e parë e UÇK-së».

• Pritën e ngriti policia serbe, por emrat e atyre që qëlluan nuk diheshin ende as më 2023; dëshmia materiale që mbeti, një Ladë e gjelbër me gjurmët e plumbave, ruhet nën xham në oborrin e shtëpisë së tij.

Lladoci: fshati buzë kufirit

Hakifi lindi më 22 qershor 1962 në Lladoc, fshat i Podujevës në Llap, në familjen e Sabit Zejnullahut. Shkollën fillore e kreu në fshat, të mesmen në Podujevë. Lladoci rri afër kufirit me Serbinë, dhe biografia që i kushton Radio Kosova e Lirë e nis pikërisht nga kjo: nga rrëfimet e pleqve për përplasjet me bandat që zbrisnin nga ana tjetër e kufirit, sidomos në vitet pas Luftës së Dytë Botërore. Brezi i tij u rrit me ato tregime.

Me Zahir Pajazitin ishin, sipas së njëjtës biografi, «dajë e nip» dhe të pandarë që në rini; Prishtina Insight e quan Hakifin nip të Zahirit. Ishin pothuajse moshatarë: Hakifi kishte lindur pak muaj para dajës së vet. Në pranverën e vitit 1981, kur ishte tetëmbëdhjetë vjeç dhe sapo kishte mbaruar të mesmen, u përfshi në përhapjen e demonstratave dhe mori pjesë në to. Rreth tij ishte krijuar tashmë një rreth shokësh me të njëjtat ide.

Nga Çeta e Llapit te UÇK-ja

Kthesa erdhi në fund të viteve '80. Në vitin 1989, vitin e heqjes së autonomisë, Ali Ajeti dhe shokët e tij krijuan në Llap një grup të armatosur që populli e quajti «Çeta e Llapit». Ali Ajeti u vra në shkëmbim zjarri me policinë serbe. Biografia e Radio Kosovës së Lirë shkruan se Hakifi pa në atë rënie dy gjëra njëherësh: frikën që kishte hyrë te pushtetarët dhe simpatinë e madhe që ngjalli te njerëzit e thjeshtë. Prej andej ideja e formacioneve të armatosura iu bë më e vendosur.

Që në vitin 1992, sipas Radio Kosovës së Lirë, bëheshin përpjekje për të dërguar djem nga Kosova në Shqipëri për stërvitje ushtarake; vetë Zahiri, sipas biografisë që i kushton e njëjta radio, kishte qenë që në nëntor 1991 ndër 150 të rinjtë kosovarë që u stërvitën atje. Për rolin e Hakifit në to burimet nuk përputhen: biografia e Radio Kosovës së Lirë shkruan se ai nuk kishte shkuar ende dhe priste të nisej, ndërsa zëri i Wikipedias shqip e vendos dy herë në Shqipëri atë vit. Për hyrjen në radhët e UÇK-së, biografia e Hakifit jep vitin 1995: kur Zahiri u lidh me militantët e ushtrisë së re, me të hyri edhe Hakifi. Biografia e Zahirit e tregon atë që nga maji i vitit 1994 duke kaluar kufirin me Shqipërinë për t'u sjellë armë grupeve guerile që po bëheshin ushtri.

Kamioni, shtëpia dhe heshtja

Puna e tij nuk shihej, dhe pikërisht kjo e bënte të domosdoshme. Hakifi punonte me një kamion; sipas Radio Kosovës së Lirë, i ndihmonte njësitë guerile të arrinin pranë vendeve të aksioneve, merrte pjesë në hartimin e planeve dhe i furnizonte shokët e ilegales me armë. Familja i tregoi Prishtina Insight-it se ai përdorte herë veturën e herë kamionin, që të mos shihej gjithmonë me të njëjtin mjet. Kur Zahiri u bë i kërkuar nga policia serbe, Hakifi mbeti i vetmi që e dinte ku ndodhej dhe ku strehohej.

Shtëpia e Sabit Zejnullahut në Lladoc ishte, sipas Telegrafit, vendnisja dhe vendtakimi i të gjitha aksioneve që kryen luftëtarët e UÇK-së të Zonës Operative të Llapit. Prishtina Insight e quan atë bazën e parë ushtarake të UÇK-së. Portali Mesazhi e përshkruan Hakifin si zëvendësin dhe ndihmësin e Zahirit, një figurë të rëndësishme që e mbajti vendin e caktuar me një heshtje të jashtëzakonshme. Ndër shokët e tij të ngushtë, biografia përmend edhe Ilir Konushevcin.

Ishte koha kur lëvizja e armatosur ende nuk kishte fytyrë publike. Human Rights Watch shënon se dhuna e parë e organizuar nisi më 11 shkurt 1996, me granata të hedhura te portat e kampeve të refugjatëve serbë në pesë qytete, pa asnjë të plagosur, dhe se gjatë verës e vjeshtës së atij viti sulmet kundër policisë serbe vazhduan, ndërsa udhëheqësit shqiptarë dhe zyrtarët serbë mohonin çdo përfshirje e fajësonin njëri-tjetrin. Në atë rrjet të fshehtë, njerëz si Hakifi ishin lidhja mes fshatit, armës dhe njeriut që e mbante.

Pestova, 31 janar 1997

Ditën e fundit, sipas rrëfimit të familjes te Prishtina Insight, Hakifi mori një thirrje urgjente nga Zahiri, i cili e donte në Prishtinë. Nga Prishtina u nisën drejt Vushtrrisë, dhe në fshatin Pestovë ranë në një pritë të organizuar nga forcat e policisë serbe. Radio Kosova e Lirë shkruan se ktheheshin nga një mision. Në veturë ishin tre, të armatosur: Zahir Pajaziti, Hakif Zejnullahu dhe Edmond Hoxha, një djalë nga Juniku, i lindur më 10 tetor 1975 sipas Radio Kosovës së Lirë (pra njëzet e një vjeç; Prishtina Insight e jep njëzet e dy), që ishte bashkuar me UÇK-në në mesin e vitit 1996. Sipas biografive që u kushton e njëjta radio, disa vetura të policisë e ndoqën Ladën që nga dalja e Prishtinës, dhe në hyrje të Pestovës, rreth orës 16:05, policia hapi zjarr mbi të pa paralajmërim; të tre u përgjigjën me armë. Asnjëri nuk shpëtoi.

Familja e mori lajmin rreth orës 00:15 të asaj nate. Një i afërm erdhi te Sabiti dhe e pyeti ku i kishte djemtë; babai u përgjigj se dy i kishte në shtëpi e të tretin nuk e dinte ku ishte. Ai i tretë ishte në morgun e Prishtinës. Hakifi u varros të nesërmen, më 1 shkurt, në varrezat e fshatit. Ishte i martuar dhe nuk la fëmijë.

Ajo që mbeti pa u zbardhur

Trupat u gjetën menjëherë; vetura jo. Lada e gjelbër me targat PR-137-979 nuk u gjet gjatë gjithë luftës. Pas luftës dikush e njoftoi familjen se ishte në Qafë të Prishtinës, dhe ajo u gjet në një garazh që kishte qenë i Sekretariatit të Punëve të Brendshme. Disa pjesë ishin vjedhur e zëvendësuar, përfshirë pjesën e përparme dhe timonin; brenda kishin mbetur njolla gjaku që mezi dalloheshin më.

Pritën, sipas Radio Kosovës së Lirë dhe Prishtina Insight-it, e ngriti policia serbe; cilët policë e ngritën dhe cilët qëlluan nuk dihet. Më 2023, njëzet e gjashtë vjet pas vrasjes, Prishtina Insight shkruante se emrat e vrasësve dhe hollësitë se si ndodhi vrasja mbeten të panjohura. Edhe pjesa më e madhe e jetës së Hakifit njihet nga kujtesa e familjes dhe e bashkëluftëtarëve, jo nga dokumente: titulli që i jepet, zëvendëskomandant i UÇK-së te Prishtina Insight dhe zëvendës i Zahirit te Mesazhi, i përket një ushtrie që, sipas Human Rights Watch, deri në masakrat e Drenicës të pranverës së vitit 1998 ishte ende një varg grupesh rajonale e familjesh të armatosura, të cilat vetëm atëherë nisën të bashkoheshin.

Kujtesa: nga Lladoci te rruga e tre heronjve

Presidenca e Kosovës i dha pas vdekjes Urdhrin «Hero i Kosovës», bashkë me Edmond Hoxhën: emrat e tyre janë në listën e dekoratave të akorduara në vitet 2012–2013 dhe të dorëzuara në ceremoninë e 16 shkurtit 2013. Zahir Pajaziti e kishte marrë të njëjtin titull më 31 janar 2008. Përvjetori i 31 janarit përkujtohet çdo vit nga institucionet e shtetit, nga akademia e 15-vjetorit në 2012 deri te homazhet e vitit 2026 në Prishtinë, në Orllan dhe në sheshin e Podujevës.

Shtëpia e Lladocit u kthye në Kompleksin Memorial «Baza e parë e UÇK-së». Telegrafi njoftonte më 4 maj 2016 se kompleksi do të inaugurohej të nesërmen, me tre të rënët e Pestovës dhe Ilir Konushevcin të skalitur në bronz; Prishtina Insight e daton themelimin e kompleksit në vitin 2015. Në oborr, nën një kapak xhami, qëndron Lada e vrasjes; pranë saj, që nga viti 2022, edhe kamioni i Hakifit, i ruajtur me paratë që babai i la me testament për këtë qëllim.

Në Pestovë, në vendin e rënies, të treve u është ngritur një përmendore. Kazerma pranë fshatit Lupç mban emrin e tij dhe në oborrin e saj qëndron busti i tij; palestra e sporteve në Podujevë quhet «Hakif Zejnullahu». Më 14 maj 2018 nisën punimet në rrugën nacionale nga Millosheva në Mitrovicë, që mban emrin «Rruga e tre heronjve Zahir Pajaziti, Hakif Zejnullahu dhe Edmond Hoxha».

Zahiri u bë fytyra e asaj nate, dhe me të drejtë. Por komandanti pa njeriun që dinte ku të fshihej, pa kamionin që çonte armët dhe pa shtëpinë ku takoheshin shokët nuk do të kishte qenë komandant. Hakif Zejnullahu e mbajti atë vend të dytë, me natyrshmërinë që i njihnin shokët, deri në fund, në të njëjtën veturë.

Burimet

• Radio Kosova e Lirë — Hakif Sabit Zejnullahu (22.6.1962 – 31.1.1997)

• Radio Kosova e Lirë — Zahir Qerim Pajaziti (1.11.1962 – 31.1.1997)

• Radio Kosova e Lirë — Edmond Hysni Hoxha (10.10.1975 – 31.1.1997)

• Prishtina Insight (BIRN) — The Lada in which Hakif Zejnullahu was killed, 31 janar 2023

• Telegrafi — Kompleksi Memorial «Baza e parë e UÇK-së» në shtëpinë e heroit Hakif Zejnullahu, 4 maj 2016

• Mesazhi — 27 vjet nga rënia heroike e Zahir Pajaziti, Hakif Zejnullahu dhe Edmond Hoxhës, 31 janar 2024

• Presidenca e Kosovës — Ceremonia e dhënies së dekoratave, 16 shkurt 2013 (lista e Urdhrit «Hero i Kosovës»)

• Presidenca e Kosovës — Akademia përkujtimore në 15-vjetorin e rënies së Zahir Pajazitit, Hakif Zejnullahut e Edmond Hoxhës, 31 janar 2012

• Presidenca e Kosovës — Homazhet në Prishtinë, në Orllan e në sheshin e Podujevës, 31 janar 2026

• Presidenca e Kosovës — Nisja e punimeve në «Rrugën e tre heronjve», 14 maj 2018

• Indeksonline — Renovohet palestra e sporteve «Hakif Zejnullahu» në Podujevë

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kapitulli «Background»

• Wikipedia shqip — Hakif Zejnullahu

---

# Tuzi: qyteza nën Deçiq që malësorët e mbrojtën më 1880 dhe Londra e ndau
https://zhurma.press/tuzi/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteza e Hotit dhe e Grudës nën Deçiq: e mbrojtur me armë më 1880, e marrë nga kryengritësit më 1911, e dhënë Malit të Zi më 1913, komunë më vete që nga 1 shtatori 2018.

Tuzi shtrihet në fushën në jug të Podgoricës, nën malin e Deçiqit, aty ku toka e Hotit dhe e Grudës zbret drejt liqenit të Shkodrës. Ishte një qytezë e vogël osmane me një shesh bari në mes, por kufiri i Shqipërisë u vizatua dhe u luftua pikërisht mbi të: më 1880 Fuqitë e Mëdha ia dhanë Malit të Zi dhe malësorët e mbrojtën me armë, më 1911 kryengritësit e Malësisë dëbuan prej saj garnizonin osman, më 1913 Londra e la jashtë Shqipërisë. Që nga 1 shtatori 2018 Tuzi është komunë më vete, me shumicë shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Më 22 prill 1880, kur osmanët lëshuan kalanë e Tuzit për t'ia dorëzuar Malit të Zi, vullnetarët shqiptarë e zunë para ushtrisë malazeze dhe e thyen atë te ura e Rrzhanicës e në Helm; në qershor Fuqitë e Mëdha vendosën t'i jepnin Malit të Zi Ulqinin në vend të Hotit e të Grudës.

• Në pranverën e vitit 1911 malësorët e prirë nga Dedë Gjo Luli morën Tuzin dhe më 6 prill ngritën flamurin shqiptar mbi Bratilën e Hotit, në luftimet e Deçiqit; në qershor krerët e tyre miratuan Memorandumin e Greçës.

• Sipas regjistrimit të Monstat të dhjetorit 2023, komuna e Tuzit kishte 12.979 banorë, nga të cilët 8.119 shqiptarë (62,6 për qind): njëra nga dy komunat e Malit të Zi me shumicë shqiptare, bashkë me Ulqinin.

Tuzët, Hoti dhe Gruda

Emri i qytezës është edhe emri i një bashkësie mesjetare. Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë së Shkencave i rendit Tuzët, krahas Hotëve, Bitidosëve e Dushmanëve, ndër krerët e bashkësitë që në fillim të shekullit XV ishin klientë të Venedikut, dhe shënon se Balsha III, pas paqes me Venedikun të nëntorit 1412, zuri, vrau, gjymtoi e torturoi shumë burra nga bashkësitë e Hotëve, të Tuzëve, të Bitidosëve e të Matagushëve.

Ndue Bacaj, në Gazetën Dielli, sjell nga kadastra veneciane e Shkodrës e viteve 1416–1417 gjashtëmbëdhjetë kryefamiljarë që mbanin të gjithë mbiemrin Tuzi, dhe nga defteri osman i vitit 1485 fshatin Tuz si timar të Hasan Arnautit, me tridhjetë kryefamiljarë, gjashtë prej tyre beqarë, të gjithë të krishterë. Më 1614 Mariano Bolizza, nëpunës i Venedikut nga Kotorri, numëronte në Tuz 30 shtëpi me 70 burra nën armë dhe në Grudë 40 shtëpi me 100 burra, dhe shënonte se Gruda e Tuzi, me shtatëmbëdhjetë fshatra gjithsej, ishin të ritit roman, pra katolikë.

Rreth qytezës jetonin dy nga fiset e mëdha të Malësisë së Madhe. Sipas Elsie-t, emri i Hotit shënohet që më 1330 dhe ai i Grudës më 1648. George Gawrych, në librin e tij mbi shqiptarët në dekadat e fundit osmane (1874–1913), shkruan se Hoti kishte rreth 500 shtëpi katolike dhe vetëm 23 myslimane, ndër to edhe ajo e bajraktarit, ndërsa Gruda ndahej përgjysmë, 225 me 225; kur Malësia e Madhe mobilizohej për luftë, qeveria osmane e njihte bajraktarin më të vjetër të Hotit si prijës të forcës së përbashkët.

Kazaja e vogël nën Deçiq

Sipas ndarjes administrative të vitit 1888, Tuzi ishte një nga kazatë e sanxhakut të Shkodrës. Vendi ishte i vogël: kur eksploruesi austriak Baumann, atëherë nëntëmbëdhjetëvjeçar, kaloi andej në gusht 1883, gjeti rreth tridhjetë kasolle druri rreth një sheshi me bar, një ndërtesë guri me flamurin turk për autoritetet dhe, në një divan, kajmekamin, një shqiptar mysliman me fustanellë e fes të kuq, të rrethuar nga malësorë të fiseve katolike të Hotit e të Grudës. Mali i Deçiqit, i treguan, sapo kishte qenë fushë beteje mes Hotit dhe ushtrisë osmane, dhe tani mbi të qëndronte një fortesë.

Një statistikë osmane e viteve 1908–1909, e analizuar nga Pal Nikolli në Gazetën Dielli, i jep njësisë së Tuzit 7.647 banorë, të gjithë shqiptarë; vetë Nikolli këshillon kujdes me metodologjinë osmane. Sipas Bacajt, xhamia e Qazim Beut, e ngritur më 1907, qëndron edhe sot.

1878–1880: kur Fuqitë e Mëdha e ofruan Tuzin

Traktati i Shën-Stefanit i vitit 1878 parashikonte që Mali i Zi të merrte një varg krahinash shqiptare: Ulqinin, Krajën, Anamalin, Hotin, Grudën, Tuzin, Kelmendin, Plavën, Gucinë e Rugovën. Kongresi i Berlinit e rishikoi traktatin, por i la Malit të Zi Plavën e Gucinë, dhe shqiptarët e Lidhjes iu përgjigjën me armë. Pas njëzet muajsh përpjekjesh të kota, ambasadori italian në Stamboll, konti Corti, propozoi që Malit të Zi t'i jepeshin në vend të tyre viset e Hotit e të Grudës, bashkë me një pjesë të Kelmendit. Më 18 prill 1880 ambasadorët e Fuqive të Mëdha e miratuan të ashtuquajturën vijë Korti; dorëzimi u caktua për 22 prill.

Fuqitë e Mëdha, shkruan Akademia, menduan se popullsia katolike e këtyre viseve nuk do ta kundërshtonte bashkimin me Malin e Zi të krishterë. Gawrych shton se vija e re i priste Hotin e Grudën më dysh, dhe se fiset u lidhën me besë për ta kundërshtuar. Krerët e tyre kishin zbritur në Shkodër që më 1 mars 1880 për të shpallur se nuk do ta pranonin; më 11 prill Komiteti Ndërkrahinor i Shkodrës formoi një Shtab Ushtarak me në krye kolonelin Hodo Sokoli, ku bënin pjesë Dedë Gjoni dhe Ismail Marku nga Hoti, Ismail Martini dhe Bazo Kurti nga Gruda.

Më 22 prill trupat turke lëshuan kalanë e Tuzit, por vullnetarët shqiptarë i zunë pikat para se të mbërrinin malazezët, dhe Shtabi Ushtarak u vendos në vetë kalanë; përgjatë vijës qëndronin rreth 6.000 vullnetarë. Te ura e Rrzhanicës, pika më e përparuar e kufirit të vjetër, pararojat shqiptare hapën zjarr kur malazezët nuk u ndalën; forcat e Malësisë, nën Ismail Markun e Bazo Kurtin, sulmuan trupat kryesore malazeze në Helm, në bregun e Cemit, dhe pas disa orësh i detyruan të tërhiqeshin në Podgoricë.

Më 15 qershor 1880 Fuqitë e Mëdha miratuan propozimin e Anglisë dhe të Austro-Hungarisë: Malit të Zi do t'i jepej, në vend të Hotit e të Grudës, qyteti i Ulqinit me rrethin e tij. Tuzi mbeti osman; çmimin e asaj fitoreje e pagoi Ulqini.

Deçiqi, 1911

Më 24 mars 1911 një grup malësorësh sulmoi fortifikatën kufitare të Rrapshës, dhe brenda pak ditësh kryengritësit, rreth 3.000 veta të prirë nga Dedë Gjo Luli, Gjekë Marash Luli e të tjerë, rrethuan dhe morën Tuzin. Edith Durham shkruan se ata dëbuan garnizonin e pakët turk, por se ky fillim i nxituar, para se myslimanët e të krishterët të ngriheshin bashkë siç ishte menduar, qe një gabim fatal. Luftimet më të përgjakshme u bënë nga Tuzi deri në Kastrat, sidomos në malin e Deçiqit, dhe më 6 prill mbi Bratilën e Hotit u ngrit flamuri shqiptar: dita që kryengritësit e quajtën «Dita e Shqipnisë».

Elsie shënon se Dedë Gjo Luli, luftëtar i Hotit i lindur në Traboin më 1840, u kishte rezistuar inkursioneve malazeze në Hot e në Grudë që pas Lidhjes së Prizrenit, dhe se Gjergj Fishta e përjetësoi në Lahutën e Malcís. Në radhët e kryengritësve kishte edhe gra. Frank Shkreli, në Gazetën Dielli, kujton se gazeta e Stambollit «E Vërteta» përcillte më 27 mars 1911 nga shtypi turk lajmin se mes malësorëve luftonin gra të armatosura si burrat, dhe se njëra prej tyre ishte Tringë Smajli e Grudës, e bija e bajraktarit Smajl Martini, të cilën New York Times-i, nga Cetina më 9 maj 1911, e krahasoi me Jeanne d'Arc.

Përgjigja osmane ishte e ashpër. Shefqet Turgut pasha erdhi me forca që Gawrych i vlerëson 8.000 veta dhe Akademia rreth 20.000; më 11 maj shpalli shtetrrethimin në vilajetin e Shkodrës dhe u premtoi kryengritësve falje, por jo krerëve, dhe pas tri ditësh dy divizione sulmuan përgjatë vijës Tuz–Deçiq–Kastrat. Durham shkruan se beteja vazhdoi gjithë ditën e 14 majit dhe se Deçiqi ra: flamuri turk valëvitej mbi majën e tij të zhveshur, mbi qytezën e vogël të Tuzit. Akademia shënon se Turgut pasha dogji fshatrat e Malësisë dhe masakroi pleq, gra e fëmijë.

Më 23 qershor 1911, në pllajën e Greçës, krerët miratuan Memorandumin e Greçës, të njohur si Libri i Kuq: dymbëdhjetë kërkesa, të formuluara këtë herë më plotësisht nga Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi e të tjerë, për njohjen e kombit shqiptar, administratë e xhandarmëri me vendës, shqipen krahas turqishtes, shkolla shqipe dhe shërbim ushtarak brenda vendit. Gawrych numëron njëzet e dy nënshkrues nga gjashtë fise, mes tyre katër nga Gruda e katër nga Hoti. Marrëveshja e Podgoricës, më 3 gusht 1911, u dha malësorëve amnisti, shkolla fillore dhe dëmshpërblim nga sulltani.

1912–1913: aleatët që erdhën si zotër

Kur shpërtheu lufta ballkanike në tetor 1912, malësorët u rreshtuan përkrah Malit të Zi. Durham shkruan se ushtria malazeze kaloi pas Deçiqit nëpër trojet e fiseve shqiptare, që i kishin dhënë rrugë të lirë, dhe se burrat e Kastratit e të Shkrelit sulmuan fshatrat myslimane buzë liqenit. Më 14 tetor Tuzi u bombardua nga gjashtë pika, mes tyre edhe nga maja e Deçiqit, dhe u dorëzua menjëherë; atë mbrëmje ushtarët malazezë u vunë flakën fshatrave myslimane të Vllanës e të Vranës.

Sipas Durham-it, malësorët kishin pritur që në Tuz të ngrihej flamuri shqiptar dhe thoshin se nuk e kishin derdhur gjakun aq herë në Deçiq për t'ia dhënë atë Malit të Zi; po zbulonin se Mali i Zi i shihte si të pushtuar, jo si aleatë. Më 1913 Konferenca e Ambasadorëve në Londër i dha Malit të Zi, sipas Elsie-t, Hotin, Grudën dhe pjesën më të madhe të Kelmendit, si edhe Plavën e Gucinë, pavarësisht protestave të popullsisë shqiptare që ishte shumicë atje. Dedë Gjo Luli u vra më 24 shtator 1915 nga forcat malazeze pranë Oroshit në Mirditë.

Nën Malin e Zi

Kur e pa Tuzin në korrik 1918, At Anton Harapi e përshkroi, sipas citimit që sjell Bacaj, si një grumbull prej 15–20 shtëpish, me shtatë-tetë dyqane e shumë pijetore, ku nuk shihje veç malësorë të Hotit, të Grudës, të Trieshit e të Kojës. Sipas Bacajt, mësimi bëhej turqisht deri më 1912, serbokroatisht pas 1913-s, shqip nën pushtimin austro-hungarez të 1916–1918 dhe sërish vetëm në gjuhën sllave nga 1918 deri më 1941. Po sipas Bacajt, kisha e Shën Antonit (Shna Ndout) u ndërtua më 1929–1930 nga At Marjan Prela, me ndihmën e familjeve të Grudës, dhe në oborrin e saj qëndron sot shtatorja e Dedë Gjo Lulit.

Sipas Bacajt, me dekretin e mëkëmbësit italian të 7 gushtit 1941, qendra e nënprefekturës së Malësisë së Madhe u transferua nga Kopliku në Tuz. Në dhjetor 1944, shkruan Historia e Shqipërisë, brigadat e Divizionit VI të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare dhe partizanët jugosllavë e morën Tuzin pas luftimesh të përgjakshme. Bacaj shkruan se 15 dhjetori, që festohet si dita e çlirimit, është për të njëkohësisht dita e ripushtimit, dhe kujton se atë ditë pesë malësorë nga Hoti e Gruda ranë në Deçiq duke luftuar kundër gjermanëve. Sipas tij, Tuzi mbeti komunë më vete deri më 1958 dhe pas kësaj varej nga Podgorica.

Komuna e vitit 2018

Bacaj shënon se Tuzi kishte 1.118 banorë më 1948 dhe 2.722 më 1991, dhe se qyteza u rrit me familje që zbritën nga fshatrat e Malësisë. Kuvendi i Malit të Zi miratoi më 27 prill 2017 ndryshimin e Ligjit për organizimin territorial (Fleta Zyrtare nr. 31/2017) që e shtoi Tuzin, deri atëherë komunë në kuadër të Kryeqytetit Podgoricë, në listën e komunave të vendit, me zbatim nga 1 shtatori 2018. Më 31 gusht 2018 Top Channel njoftonte se shqiptarët e Tuzit e kishin kërkuar këtë status prej 27 vitesh. Statuti i komunës, i miratuar në qershor 2019, e caktoi 1 shtatorin si festë të komunës.

Regjistrimi i Entit të Statistikave të Malit të Zi (Monstat), i kryer nga 3 deri më 30 dhjetor 2023, numëroi në komunën e Tuzit 12.979 banorë: 8.119 shqiptarë (62,6 për qind), 1.964 malazezë (15,1 për qind), 1.772 boshnjakë (13,7 për qind) dhe 258 serbë. Shqipen e deklaruan gjuhë amtare 7.820 veta (60,3 për qind); sipas fesë, 7.097 banorë (54,7 për qind) u deklaruan myslimanë dhe 5.150 (39,7 për qind) katolikë. Komuna shtrihet në 246,8 kilometra katrorë, nga liqeni i Shkodrës deri te kalimi kufitar i Bozhajt, 14 kilometra larg qendrës.

Tuzi sot mban emrin e një fisi mesjetar, xhaminë e vitit 1907 dhe kishën e vitit 1930, dhe mbi të gjitha Deçiqin, malin ku malësorët ngritën flamurin dhe e humbën brenda një pranvere.

Burimet

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. III (1912–1944), 1984

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (2002)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006)

• M. Edith Durham — The Struggle for Scutari (1914)

• Oscar Baumann — From Tuzi to Scutari (1883), albanianhistory.net

• Mariano Bolizza — Report and Description of the Sanjak of Shkodra (1614), albanianhistory.net

• Monstat — Regjistrimi i popullsisë 2023, njoftimi II: përkatësia kombëtare, feja, gjuha

• Fleta Zyrtare e Malit të Zi nr. 31/2017 — Ligji për ndryshimin dhe plotësimin e Ligjit për organizimin territorial (Kuvendi, 27 prill 2017)

• Komuna e Tuzit — Statuti i Komunës së Tuzit (2019)

• Top Channel — «Tuzi shpallet komunë» (31 gusht 2018)

• Komuna e Tuzit — Të dhëna të përgjithshme

• Gazeta Dielli — Ndue Bacaj, «Tuzi në kapërcyejt e shekujve»

• Gazeta Dielli — Ndue Bacaj, «15 dhjetori 1944: dita e çlirimit apo e ripushtimit të Tuzit»

• Gazeta Dielli — Pal Nikolli, statistika osmane e viteve 1908–1909 për Tuzin, Gucinë e Rozhajën

• Gazeta Dielli — Frank Shkreli, «Tringë Smajlja: një malësore që nderon kombin shqiptar»

---

# Kërçova: udha e Kastriotëve drejt Shkupit dhe komuna e bashkuar e 2013-s
https://zhurma.press/kercova/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti nën Kitino Kale, mbi udhën që Skënderbeu e mbajti drejt Shkupit; kazaja që e përshkroi Sami Frashëri; komuna që më 2013 u bashkua me Zajazin e Osllomenë.

Kërçova shtrihet në një luginë me pyje, në udhën që nga Shkupi zbret drejt Dibrës e Ohrit, nën kodrën e Kitino Kalesë, të banuar që nga epoka e bronzit. Nëpër këtë udhë kaloi ushtria e Skënderbeut, për këtë kasaba shkroi Sami Frashëri, dhe për të u grindën Serbia e Bullgaria para se ushtria serbe ta merrte në nëntor 1912. Më 2013 komuna u bashkua me Zajazin, Osllomenë, Drugovën e Vraneshticën; sipas regjistrimit të vitit 2021, shqiptarët dhe maqedonasit numërohen aty pothuajse njësoj.

Pse ka rëndësi

• Në muajt pas çlirimit të Krujës më 28 nëntor 1443, luftëtarët e Skënderbeut, bashkë me trupat e Gjergj Arianitit e të Zahari Gropës, morën Ohrin dhe Sfetigradin, dhe me to ranë në duar shqiptare edhe Struga e Kërçova; Skënderbeu vuri nën kontroll rrugën Shkup–Kërçovë përgjatë luginës së Treskës.

• Kamus al-A'lam i Sami Frashërit e përshkruan Kërçovën me pesë xhami, pesë teqe, një medrese e 170 dyqane: portreti i një kasabaje që ishte qendër kazaje në sanxhakun e Manastirit.

• Bashkimi i pesë komunave më 2013 e lidhi qytetin me fshatrat shqiptare të Zajazit e të Osllomesë: e njëjta hapësirë kishte sipas regjistrimit të vitit 2002 mbi 54 për qind shqiptarë, ndërsa regjistrimi i vitit 2021 numëroi 16.373 shqiptarë (41,3 për qind) dhe 16.020 maqedonas; shqiptarët janë grupi më i madh, por jo shumicë.

Kitino Kale dhe Uskana e penestëve

Mbi qendrën e qytetit ngrihet kodra e Kitino Kalesë, ku kërkimet kanë zbuluar shtresa të parahistorisë, të antikitetit e të mesjetës; evidenca zyrtare arkeologjike e përcakton si vendbanim të fortifikuar të epokës së bronzit e të hekurit dhe të mesjetës. Literatura historike e lidh shpesh hapësirën e Kërçovës me Uskanën, qytetin më të madh të penestëve, por vetë komuna e Kërçovës shënon se vendndodhja e Uskanës dhe njësimi i saj me qytetin e sotëm nuk janë përcaktuar përfundimisht.

Roli i Uskanës në luftën e fundit të mbretërisë ilire, përkundrazi, është i dokumentuar. Sipas Historisë së Popullit Shqiptar të Akademisë së Shkencave, në kohën e Gentit mbretëria përfshinte tokat e Penestisë, me Uskanën si kryeqendër. Në mesin e dimrit 170–169 p.e.s. mbreti maqedon Perseu u nis nga Stubera me 12.500 veta dhe e rrethoi; pas një qëndrese të shkurtër garnizoni romak prej 4.000 vetash u dorëzua, ndërsa uskanasit dhe ilirët e zënë rob u shitën. Në fund të atij dimri romakët u përpoqën pa sukses ta rimerrnin qytetin.

Kiçavisi, peshkopata dhe udha e Kastriotëve

Përmendja e parë e sigurt e qytetit vjen nga viti 1018, në kartat e perandorit bizantin Bazili II, me emrin Kiçavis. Kur Bazili II ia rikonfirmoi Kryepeshkopatës së Ohrit selitë e saj pas rënies së Perandorisë Bullgare, ndër to ishte edhe peshkopata e Kërçovës, krahas atyre të Dibrës, Prizrenit, Shkupit e Manastirit. Pas sundimeve bizantine e serbe, treva ra nën osmanët në fund të shekullit XIV: kronikat e vjetra osmane e vënë pushtimin më 1385, burimet sllave më 1395.

Historia e Akademisë shënon se zotërimet e Gjon Kastriotit në jug shtriheshin deri pranë Kërçovës, tashmë osmane, dhe se rruga që e lidhte atë me rajonin e Gostivarit quhej në dokumentet mesjetare Rruga Kërçovë–Dibër. Pas çlirimit të Krujës, luftëtarët e Skënderbeut kaluan në Dibrën e Sipërme dhe, bashkë me trupat e Gjergj Arianitit e të Zahari Gropës, çliruan Ohrin dhe kështjellën e Sfetigradit; me to ranë në duar shqiptare edhe Struga dhe Kërçova. Skënderbeu vuri nën kontroll rrugën Shkup–Kërçovë, që ndiqte luginën e Treskës.

Kjo udhë mbeti arteria e luftës. Më 1462, sipas Marin Barletit të cituar nga Akademia, pasi thyen ushtritë osmane të Sinan Beut në Mokër dhe të Hasan Beut pranë Ohrit, luftëtarët shqiptarë u drejtuan nga Kërçova, ndoqën Treskën dhe goditën befas pranë Shkupit ushtrinë e tretë, të Isuf Beut. Pas fushatave të viteve 1466–1467, kur osmanët vijuan regjistrimin kadastral në rajonet e Tetovës e të Kërçovës, këto vise lindore u shkëputën nga tokat e lira dhe ranë nën pushtimin osman.

Kazaja: xhamia e Fatihut, teqetë e Zajazit, Kamusi i Samiut

Nën osmanët Kërçova u bë qendër ushtarake e administrative. Machiel Kiel, në zërin «Kırçova» të Enciklopedisë Islame të TDV-së, shkruan se pas pushtimit osmanët vendosën një garnizon në kala dhe sollën në qytet një grup myslimanësh turq, por kjo politikë nuk arriti fshatrat e krishtera — ndër to, në veriperëndim, fshatra shqiptarësh të krishterë. Regjistri osman i vitit 1455 shënon në Kërçovë 30 shtëpi myslimane dhe 145 të krishtera; ai i vitit 1521, 178 shtëpi, nga të cilat 95 myslimane. Xhamia e madhe që ngriti sulltan Mehmeti II qëndron ende dhe mban emrin e tij.

Në shekullin XVII, sipas Kielit, fshatrat e kazasë u islamizuan shpejt, nën ndikimin e myslimanëve të sjellë nga malësitë e Shqipërisë dhe të dervishëve bektashinj; nga mesi i shekullit XVIII dega Hajati e tarikatit Halveti kishte ngritur tri teqe në Kërçovë dhe në fshatin Zajaz, ndërsa në lindje të kazasë shumica mbeti e krishterë. Sipas ndarjes së vitit 1888, që mbeti në fuqi deri në fund të sundimit osman, kazaja e Kërçovës bënte pjesë në sanxhakun e Manastirit, bashkë me ato të Manastirit, Ohrit, Follorinës e Përlepit. Salnameja e vilajetit të Manastirit e vitit 1892 numëronte në qytet 600 shtëpi myslimane dhe 190 të krishtera.

Portretin më të plotë të kasabasë e la Sami Frashëri në Kamus al-A'lam, enciklopedinë gjashtëvëllimëshe të historisë e të gjeografisë që botoi në Stamboll më 1889–1896. Sipas Kielit, ajo e përshkruan Kërçovën me pesë xhami, pesë teqe, një medrese, një rushdije dhe një shkollë fillore, një kullë sahati, një kishë dhe katër shkolla fillore bullgare a maqedonase, 170 dyqane, shtatë hane, një hamam dhe tetëmbëdhjetë furra.

1878–1913: harta që e vizatuan të tjerët

Traktati i Shën-Stefanit, paqja ruso-osmane e 3 marsit 1878, ia jepte Bullgarisë, ndër të tjera, krahinat shqiptare të Strugës, Dibrës, Kërçovës, Gostivarit e Tetovës. Në marrëveshjen serbo-bullgare të 13 marsit 1912, territori mes Sharrit, Strumës dhe liqenit të Ohrit, me Dibrën, Kërçovën, Gostivarin, Tetovën, Kumanovën e Shkupin, u shpall zonë e diskutueshme, me carin e Rusisë si arbitër. Raporti i Komisionit Ndërkombëtar të Fondacionit Carnegie shënon se më 15 shtator 1912 përfaqësuesi i Serbisë mori një qarkore të fshehtë që kërkonte Përlepin, Kërçovën dhe Ohrin përtej kufirit të rënë dakord.

Lufta erdhi në vjeshtë. Sipas komunës së Kërçovës, më 4 dhe 5 nëntor 1912 u luftua për qytetin mes forcave serbe e osmane, dhe pas tërheqjes osmane Kërçova kaloi nën sundimin serb. Një vit më vonë shqiptarët u ngritën. Sipas Historisë së Shqipërisë të Akademisë (vëllimi III), malësorët dibranë dëbuan xhandarët e ushtarët serbë nga fshatrat e tyre, më 21 shtator 1913 iu drejtuan qytetit të Dibrës dhe, pas luftimesh të ashpra, e çliruan; trupat serbe u tërhoqën edhe nga Ohri, Struga e Gostivari, dhe disa mijëra kryengritës marshuan drejt Kërçovës. Popullsia maqedonase, e mbetur nën Serbinë pas Traktatit të Bukureshtit, e përkrahu kryengritjen. Në fillim të tetorit ushtria serbe kaloi në mësymje.

Pasojat i regjistroi Komisioni Carnegie. Në raportin e vitit 1914 ai riprodhon një korrespondencë shqiptare të botuar në gazetën Mir të Sofjes në kapërcyell të viteve 1913–1914: në Kërçovë 150 fshatarë ishin rrahur në praninë e autoriteteve, shtatëmbëdhjetë veta kishin vdekur nga goditjet dhe kufomat e tyre ishin djegur; në Plasnicë një patrullë serbe kishte vrarë gjashtë fshatarë. Pakënaqësia ishte e përgjithshme, shkruante Komisioni, dhe terrori me të cilin i përgjigjej pushteti nuk po pakësohej.

Lufta e Dytë Botërore: shqiptarë në të dyja anët

Kur Jugosllavia u copëtua në prill 1941, pjesa perëndimore e Maqedonisë iu bashkua Shqipërisë nën kontroll italian, dhe Kërçova ra në zonën italiane. Sulo Gozhina, në një reportazh të Gazetës Dielli mbi kujtimet e ish-nxënësve, shkruan se më 1941, me Ernest Koliqin (1939–1941) ministër të Arsimit, mësuesi Petref Therepeli nga Skrapari hapi shkollën shqipe në fshatin Jagoll, ku sipas një ish-nxënësi u regjistruan në fillim 90 nxënës, 70 djem e 20 vajza.

Kapitullimi i Italisë në shtator 1943 e ktheu qytetin në fushëbetejë. Komuna e Kërçovës e kujton 11 shtatorin 1943, kur njësitë partizane hynë në qytet; Historia e Akademisë shënon se pas kapitullimit reparte të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare çliruan Dibrën, Gostivarin e Kërçovën. Më 1 dhe 2 tetor 1943 forcat gjermane, bashkë me formacione të Ballit Kombëtar, e rimorën qytetin; në nëntor partizanët u kthyen, dhe kontrolli ndërroi duar disa herë. Në shtator 1944 Brigada XVIII e Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare luftoi për Kërçovën, ku më 23 shtator ra, ndër të tjerë, zëvendëskomisarja e kompanisë Hibe Palikuqi. Qyteti u çlirua përfundimisht më 15 nëntor 1944.

Shqiptarët e Kërçovës ishin në të dyja anët e asaj lufte. Feti Mehdiu, në një shkrim përkujtimor në Gazetën Dielli (2025), kujton Mefail Shehun nga Zajazi (1898–1945), komandantin e qëndresës antikomuniste në rajon, i cili, sipas rrëfimit të bashkëluftëtarit Haki Mehdiu, në vjeshtën e vonë të 1944-s urdhëroi uljen e armëve dhe e la të kalonte pa luftë Brigadën e Katërt Sulmuese shqiptare, që marshonte nga Kërçova drejt Shkupit. Pas ardhjes së pushtetit të ri, Historia e Akademisë e rendit Kërçovën ndër krahinat ku forcat jugosllave ndërmorën operacione ndëshkimore kundër popullsisë shqiptare.

Gjuha, shkolla dhe Ohri

Pas luftës, shkruan Kiel, Kërçova u lidh me hekurudhë e me rrugë të reja dhe u rrit shpejt: qyteti kishte 10.324 banorë më 1961 dhe 24.987 më 1994. Me pavarësinë e Maqedonisë, shkruan Elsie, statusi i shqiptarëve u ul nga barazia zyrtare në atë të pakicës kombëtare. Ligji i tetorit 1995 kërkonte mbishkrime dygjuhëshe në komunat ku një pakicë kalonte 20 për qind të popullsisë, dhe sipas Human Rights Watch shqipja do të përdorej kështu edhe në Kërçovë; Ministria e Arsimit premtonte aty tri shkolla të reja fillore shqipe, ndërsa shqiptarët dyshonin nëse do të hapeshin vërtet.

Në shkurt 2001 u shfaq Ushtria Çlirimtare Kombëtare, dhe konflikti zgjati rreth gjashtë muaj; Human Rights Watch dokumentoi shkelje të rënda nga të dyja palët. Lufta u mbyll me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, të përfunduar në Ohër dhe të nënshkruar në Shkup më 13 gusht 2001, e cila parashikonte që kufijtë e komunave të rishikoheshin brenda një viti pas një regjistrimi të ri nën mbikëqyrje ndërkombëtare dhe që Kuvendi të miratonte deri në fund të vitit 2002 një ligj të ri për kufijtë komunalë. Për Kërçovën, ky rishikim erdhi me vonesë.

2013: komuna e bashkuar dhe numrat e saj

Sipas raportit përfundimtar të OSBE/ODIHR për zgjedhjet lokale të vitit 2013, ndryshimet e vitit 2008 në ligjin për organizimin territorial parashikuan bashkimin e komunave të Kërçovës, Zajazit, Osllomesë, Vraneshticës dhe Drugovës në një komunë të vetme me emrin Kërçovë, me efekt nga zgjedhjet lokale të 2013-s; numri i komunave në vend ra nga 84 në 80. Zgjedhjet e 24 marsit dhe të 7 prillit 2013 ishin të parat pas bashkimit, dhe ODIHR shënonte se profili i ri demografik i Kërçovës e kishte ashpërsuar garën ndëretnike; VMRO-DPMNE dhe LSDM paraqitën lista të përbashkëta në Kërçovë e në Strugë, ku pritej garë e ngushtë mes kandidatëve shqiptarë e maqedonas.

Arsyeja shihet te numrat e Entit Shtetëror të Statistikave. Në regjistrimin e vitit 2002, komuna e vjetër e Kërçovës kishte 30.138 banorë, nga të cilët 16.140 maqedonas (53,6 për qind) dhe 9.202 shqiptarë (30,5 për qind); Zajazi numëronte 11.605 banorë, nga të cilët 11.308 shqiptarë, dhe Osllomeja 10.425, nga të cilët 10.257 shqiptarë. E mbledhur, hapësira e komunës së re kishte më 2002 gjithsej 56.739 banorë dhe 30.932 shqiptarë, pra mbi 54 për qind. Regjistrimi i vitit 2021 dha një tablo më të ngushtë: komuna kishte 39.669 banorë rezidentë, nga të cilët 16.373 shqiptarë (41,3 për qind), 16.020 maqedonas (40,4 për qind), 2.553 turq dhe 2.003 romë, ndërsa për 2.405 veta të dhënat u morën nga burime administrative, pa përkatësi etnike. Shqiptarët janë kështu grupi më i madh i komunës, por jo shumicë.

Komuna e sotme e Kërçovës është e ndarë pothuajse barabar mes dy bashkësive më të mëdha, dhe zgjedhjet e saj të para, më 2013, u bënë edhe garë mes tyre. Mbi qytet ngrihet ende Kitino Kale; në qytet qëndron xhamia e Fatihut, në çarshinë e vjetër muzeu i luftës, i themeluar më 1973, ndërsa miniera e linjitit në Osllomej, shkruan Kiel, mbetet burim jetese për banorët.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (2002)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. III (1912–1944), 1984

• Machiel Kiel — «Kırçova», TDV İslâm Ansiklopedisi

• Komuna e Kërçovës — Historia e qytetit

• Enti Shtetëror i Statistikave — Regjistrimi 2021, popullsia sipas përkatësisë etnike dhe komunave (T1008P21)

• Enti Shtetëror i Statistikave — Regjistrimi 2002, Libri X: popullsia sipas vendbanimeve dhe përkatësisë etnike

• OSBE/ODIHR — Raporti përfundimtar, zgjedhjet lokale 24 mars dhe 7 prill 2013

• Marrëveshja Kornizë e Ohrit, 13 gusht 2001 (teksti në OSBE)

• Human Rights Watch — A Threat to «Stability»: Human Rights Violations in Macedonia (1996)

• Human Rights Watch — World Report 2002: Macedonia

• Carnegie Endowment — Report of the International Commission … Balkan Wars (1914)

• Encyclopaedia Britannica — North Macedonia: history

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë

• Gazeta Dielli — Sulo Gozhina, «Nga Jagolli i Uskanës, Kërçovë»

• Gazeta Dielli — Feti Mehdiu, «Komandant Mefail Zajazi: shmangu luftën vëllavrasëse në Kërçovë» (2025)

---

# Fushë Kosova: qyteti i hekurudhës që mban emrin e fushës
https://zhurma.press/fushe-kosova/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-22

Qyteti i hekurudhës së vitit 1874 në rrafshin e Kosovës: kalatë e lashta, 24 prilli 1987, trenat e dëbimit të 1999-s dhe komuna me përqindjen më të lartë të të ardhurve në Kosovë.

Fushë Kosova është qytet hekurudhe në rrafshin e Kosovës, pak kilometra në perëndim të Prishtinës, që shtrihet mbi linjën Selanik–Mitrovicë të vitit 1874; komuna e saj ka 63.949 banorë sipas regjistrimit të ASK-së më 2024.

Fushë Kosova është qyteti i vogël modern mbi linjën kryesore hekurudhore, pak kilometra në perëndim të Prishtinës, në mes të rrafshit që mban të njëjtin emër si gjithë vendi. Këtu dega nga Prishtina bashkohet me linjën Selanik–Mitrovicë të vitit 1874, dhe kjo nyje e ka shoqëruar qytetin në çdo kthesë: në prill 1987 nga Shtëpia e tij e Kulturës nisi karriera nacionaliste e Millosheviqit, në pranverën e 1999-s nga stacioni i tij u dëbuan me tren dhjetëra mijëra shqiptarë, dhe sot komuna, me 63.949 banorë, është vendi i Kosovës ku më shumë se kudo tjetër banorët kanë ardhur nga komuna të tjera.

Pse ka rëndësi

• Fushë Kosova është qytet hekurudhe: linja Selanik–Shkup–Mitrovicë, e hapur në fund të vitit 1874, kalonte gjashtë milje në perëndim të Prishtinës, dhe stacioni i qytetit u bë nyja ku bashkohet dega nga Prishtina.

• Më 24 prill 1987, në Fushë Kosovë, Sllobodan Millosheviqi u bë heroi i serbëve të Kosovës; dymbëdhjetë vjet më vonë stacioni hekurudhor i Fushë Kosovës u bë pikë tranziti për dëbimin me tren të dhjetëra mijëra shqiptarëve drejt Maqedonisë.

• Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës më 2024, komuna ka 63.949 banorë, 91 për qind shqiptarë, me bashkësitë ashkali dhe egjiptiane më të mëdha se ajo serbe; nga 59.004 banorë të regjistruar sipas vendbanimit të parë, 56 për qind e kishin atë në një komunë tjetër, përqindja më e lartë në Kosovë.

Kalatë mbi rrafsh

Rrafshi ishte banuar shumë kohë para qytetit. Mbi një kodër pranë Bardhit të Madh, mbi lumin Drenica dhe disa qindra metra në jug të malit të Çiçavicës, ruhen gjurmët e fortesës parahistorike të Bellaçecit, një kala trapezoide me sipërfaqe të brendshme 70 me 50 metra. Shtresa e saj kulturore ka ruajtur enë qeramike të zbukuruara me kanelyra e me vija të pikëzuara, tipike për stilin dardan të epokës së hekurit, dhe regjistri i trashëgimisë kulturore të Kosovës e daton vendbanimin nga shekulli VIII deri në shekullin V para erës sonë, dëshmi e Dardanisë në këtë fushë.

Rreth nëntë kilometra në juglindje të qytetit, dy kilometra në perëndim të aeroportit që sot mban emrin e Adem Jasharit, ngrihet Kalaja e Harilaqit, fortesë e shekujve IV–VI. Gërmimet e viteve 2005–2010 zbuluan murin rrethues me kulla, një kishë me tri nefe dhe gjetje të shumta të kohës së Justinianit. Edhe mesjeta e hershme la gjurmë: pranë Grabocit të Ulët, buzë Drenicës, gërmimet që nisën më 2004 zbuluan një varrezë me dhjetëra varre, inventarin e të cilave, me stoli, armë e vegla pune, regjistri e lidh me kulturën arbërore.

Fusha e dy betejave

Qyteti mban emrin e fushës, jo anasjelltas. Noel Malcolm shkruan se emri Kosovë shfaqet për herë të parë në tregimet e betejës së vitit 1389, e cila u zhvillua në Kosovo Polje, domethënë në Fushën e Kosovës; kos në serbisht do të thotë mëllenjë, prandaj gjermanët e quajnë vendin Amselfeld dhe kronikat latine campus merulae. Por qyteti nuk është vetë fusha e betejës. Forcat e princit Llazar u rreshtuan më 15 qershor 1389, shkruan Malcolm, disa milje në veriperëndim të Prishtinës, aty ku Llapi bashkohet me Sitnicën; dhe monumenti i Gazimestanit ndodhet në komunën fqinje të Obiliqit, siç e rendit edhe propozimi gjithëpërfshirës i OKB-së për statusin e Kosovës më 2007. Për Betejën e Kosovës dihen me siguri pak gjëra: luftimi qe i ashpër, humbjet të rënda nga të dyja anët, ranë si Llazari, si sulltan Murati.

Fusha pa edhe një betejë që e lidh drejtpërdrejt me historinë shqiptare. Në tetor 1448 ushtria hungareze e Janosh Huniadit depërtoi deri në Fushën e Kosovës dhe u shkatërrua atje nga sulltani; sipas historianëve të hershëm, beteja zgjati tri ditë, dhe në ditën e tretë, më 19 tetor, një pjesë e tërë e ushtrisë hungareze u rrethua e u asgjësua. Skënderbeu, që po marshonte për t'iu bashkuar, ndeshi njëzet milje larg fushës ushtarë hungarezë që iknin, mësoi se gjithçka kishte humbur dhe u kthye në malet e veta. Malcolm e quan këtë betejë të dytë të Kosovës një nga mundësitë e mëdha të humbura të Ballkanit: një ushtri e freskët shqiptare, nën një prijës me pesë vjet përvojë kundër osmanëve, mund të kishte qenë vendimtare.

Hekurudha e vitit 1874

Fushë Kosova e sotme është qytet hekurudhe. Në fund të viteve 1860, shkruan Malcolm, qeveria osmane nënshkroi me financierin belg baron Hirsh një kontratë për disa linja, mes tyre një nga Selaniku në Prishtinë. Plani u ndryshua në një linjë Selanik–Shkup–Mitrovicë, që kalonte mjaft pa leverdi gjashtë milje në perëndim të Prishtinës, dhe u hap për trafik publik në fund të vitit 1874. Linja kishte edhe qëllim ushtarak, por pati edhe pasoja ekonomike: mallrat e shkarkuara në skelat e Selanikut mbërrinin në Kosovë të nesërmen, dhe qendra tregtare e vendit u zhvendos nga Prizreni drejt Prishtinës dhe dy qyteteve hekurudhore, Mitrovicës e Ferizajt.

Qyteti që mban emrin e fushës shtrihet mbi këtë linjë. Malcolm e përshkruan si një qytet të vogël modern mbi linjën kryesore hekurudhore, dhe OSBE-ja më 1999 si nyjën ku dega nga Prishtina bashkohet me linjën kryesore drejt kufirit maqedonas. Sot në Fushë Kosovë ka selinë Trainkos-i, operatori hekurudhor i Kosovës.

24 prilli 1987 në Shtëpinë e Kulturës

Në mesin e viteve 1980 Fushë Kosova ishte qyteti i njërit prej drejtuesve të lëvizjes së serbëve e malazezëve të Kosovës, dhe qyteti u bë skena e saj. Në prill 1986, shkruan Malcolm, pas arrestimit të tij, këtu u mbajt një demonstratë e madhe. Një vit më vonë, para një proteste të re në Beograd, aktivistët i kërkuan kryetarit të partisë së Serbisë t'u fliste në Fushë Kosovë; ai ngurroi dhe dërgoi zëvendësin e vet, Sllobodan Millosheviqin. Më 24 prill 1987, ndërsa Millosheviqi dëgjonte fjalimet e zemëruara të përfaqësuesve vendorë në Shtëpinë e Kulturës, jashtë nisi përleshja mes turmës serbe dhe policisë, që u përgjigj me shkopinj. Përleshja, shkruan Malcolm, ishte planifikuar me kujdes nga një prej drejtuesve vendorë serbë, i cili më vonë pranoi se kishte rregulluar që një kamion plot me gurë të parkohej para ndërtesës. Millosheviqi doli para turmës dhe, para kamerave, i siguroi serbët se askush nuk do të guxonte t'i rrihte; televizioni i Beogradit e transmetoi fjalimin sërish e sërish. Nga ajo ditë, shkruan OSBE-ja, ai u bë heroi i serbëve të Kosovës dhe e bëri programin e tyre nacionalist programin e vet; deri në fund të vitit e kishte në dorë partinë dhe qeverinë e Serbisë.

Për shqiptarët e Fushë Kosovës, ajo ditë hapi një dekadë përjashtimi. Më 28 mars 1989 Kuvendi i Serbisë e ktheu autonominë e Kosovës në një formalitet, dhe më 28 qershor, në 600-vjetorin e betejës, Millosheviqi u lavdërua në festimin e madh serb të Gazimestanit, në Obiliqin fqinj, me një adhurim që Malcolm e krahason vetëm me kultin e Titos. Përjashtimi vazhdoi deri në prag të luftës: në vitin 1998, rrëfyen banorët e fshatrave për OSBE-në, rreth 700 shqiptarë humbën punën në minierën e qymyrit të Bardhit të Madh dhe u zëvendësuan me punëtorë serbë.

Pranvera e 1999-s: stacioni i dëbimit

Para luftës, sipas OSBE-së, komuna kishte pak më pak se 40 mijë banorë, 59 për qind shqiptarë, 24 për qind serbë dhe 17 për qind nga bashkësi të tjera, ndërsa qyteti, me mbi 16 mijë banorë, ishte i vetmi qytet i konsiderueshëm i Kosovës ku shqiptarët ishin pakicë. Lufta erdhi në verën e 1998-s: në gjysmën e dytë të qershorit UÇK-ja zuri minierën e Bardhit të Madh, më 22 qershor nëntë punonjës serbë të minierës u rrëmbyen rrugës për në punë, ushtria e policia sulmuan, dhe pothuajse të gjithë banorët e fshatrave përreth ikën drejt Drenicës ose Prishtinës. Më 17 dhjetor 1998 u rrëmbye dhe u vra nënkryetari serb i komunës, i njohur si i moderuar, që kishte bërë shumë për shqiptarët; OSBE-ja supozon se e vranë ekstremistë, shqiptarë ose serbë, ndërsa UÇK-ja mohoi çdo përgjegjësi.

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së më 20 mars 1999, gjendja u përkeqësua menjëherë. Natën e 24 marsit kryetari i Shoqatës Nëna Terezë i Fushë Kosovës u gjet i vdekur në oborrin e vet. Më 27 mars sekretari i degës vendore të Lidhjes Demokratike u arrestua bashkë me gruan e me fqinjët dhe u rrah aq rëndë në stacionin e policisë sa vdiq më 4 prill në spitalin e Tetovës. Natën e 29 marsit ushtria jugosllave dhe policia hynë me forcë në shtëpinë-klinikë të një mjeku të njohur shqiptar, e plaçkitën dhe i dëbuan banorët; një dëshmitar që hyri më vonë gjeti aty njëmbëdhjetë të vrarë, mes tyre dy fëmijë, dhe vetëm një vajzë katërvjeçare të mbijetuar. Shumë nga kryerësit, shënon OSBE-ja, dukej se ishin vendas, sepse të intervistuarit i njihnin. Mes 23 marsit e 4 majit banorët e Nakaradës e të qytetit panë pranë hekurudhës për në Krushevc dy vende varrimi masiv, ku traktorë sillnin trupa nga Obiliqi, Plemetina e Millosheva, në komunën fqinje të Obiliqit.

Hekurudha e vitit 1874 u bë mjet dëbimi. Shqiptarët e qytetit u drejtuan kryesisht drejt stacionit, prej nga duhej të niseshin për në Maqedoni, dhe Human Rights Watch shkruan se stacioni i Fushë Kosovës u përdor si pikë tranziti për dëbimin me tren të dhjetëra mijëra shqiptarëve, pjesë e dëbimit masiv të asaj pranvere. Të dëbuarit e Gllogovcit silleshin me autobusë deri te një stacion hekurudhor pranë Fushë Kosovës dhe paguanin 25 marka gjermane për t'u çuar te treni; më 4 maj, rrëfeu një i dëbuar, mbi 30 autobusë u nisën nga Gllogovci drejt stacionit të Fushë Kosovës, dhe treni i çoi në Bllacë. Më 6 maj, sipas një dëshmie për OSBE-në, policia ndali pranë qytetit një tren që forcat serbe e kishin kthyer mbrapsht nga kufiri, i shtriu udhëtarët në një hendek me baltë dhe ndau njëzet burra; një nga ata që u hipën në autobusin për Prishtinë ishte Fehmi Agani, sociologu dhe një nga themeluesit e LDK-së, trupi i të cilit u gjet të nesërmen pranë Lipjanit. Rrethanat e vrasjes së tij, shënon Human Rights Watch, mbetën të paqarta.

Pas luftës: faqja e hakmarrjes

Pas qershorit 1999 barra ndërroi krah. Human Rights Watch shkruan se serbët e mbetur u përqendruan në enklava si Fushë Kosova, dhe se në shtator 1999 një sulm i dyfishtë me granata në një treg plot civilë serbë në qytet vrau dy veta e plagosi 47. Shumica e serbëve të qytetit u zhvendosën në fshatrat serbe përreth, Uglar, Kuzmin e Batusë, por mbi njëqind shtëpi në qytet mbetën të banuara prej tyre. Më 17 mars 2004, gjatë trazirave që përfshinë Kosovën, një turmë prej disa mijë vetash, ku sipas HRW-së kishte ekstremistë të ardhur me makina e autobusë nga Drenica dhe shumë të rinj të vetë qytetit, dogji spitalin serb, shkollën Shën Sava, postën dhe të paktën njëqind shtëpi serbe; një serb gjashtëdhjetë e dy vjeçar u rrah për vdekje. Asnjë nga dëshmitarët e HRW-së nuk pa ushtarë të KFOR-it në rrugët e qytetit, dhe mbrojtja u la në duart e disa dhjetëra policëve të Shërbimit Policor të Kosovës dhe të një grushti policësh të UNMIK-ut. Disa prej tyre vepruan me guxim, shumë të tjerë qëndruan duarkryq, dhe të paktën në një rast policë vendorë akuzohen se i vunë vetë zjarrin një shtëpie serbe.

Fushë Kosova sot

Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës (ASK) të vitit 2024, komuna ka 63.949 banorë: 58.401 shqiptarë, 3.224 ashkalinj, 850 egjiptianë, 516 serbë, 498 romë, 195 turq dhe pak të tjerë; gjuha amtare e 62.627 prej tyre është shqipja. Nga 16 vendbanimet, tri janë urbane dhe mbajnë 50.904 banorë: vetë qyteti me 40.962, Bresja dhe Nakarada; në fshatra jetojnë 13.045 vetë. Bashkësitë ashkali dhe egjiptiane janë të përqendruara në Bresje, ku nga 7.606 banorë 2.431 janë ashkalinj dhe 696 egjiptianë; Kuzmini, ku u strehuan shumë serbë të qytetit pas vitit 1999, ka sot 338 serbë nga 475 banorë.

Ndërsa Kosova, sipas ASK-së, ra nga 1.739.825 banorë më 2011 në 1.585.566 më 2024, Fushë Kosova vazhdon të rritet: vlerësimi zyrtar jugosllav i vitit 1991, i bërë sepse shqiptarët e bojkotuan atë regjistrim, i jepte komunës 35.570 banorë. Shumica e banorëve kanë ardhur nga gjetkë. Nga 59.004 banorë për të cilët regjistrimi i vitit 2024 shënoi vendbanimin e parë rezident, 33.043, pra 56 për qind, e kishin atë në një komunë tjetër, përqindja më e lartë në Kosovë. Qyteti i stacionit është bërë kështu qyteti i të ardhurve.

Burimet

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999): kapitujt 1, 19 e 22 dhe kreu për komunën Kosovo Polje/Fushë Kosovë

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)

• Human Rights Watch — Failure to Protect: Anti-Minority Violence in Kosovo, March 2004: Kosovo Polje/Fushë Kosovë

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (tab. 2.1, 4.3, 4.4, 4.6)

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (tab. 2.9, Komuna e Fushë Kosovës)

• ICTY, Prokuroria — Helge Brunborg, Report on the size and ethnic composition of the population of Kosovo (14 gusht 2002)

• Trashëgimia Kulturore e Kosovës (Ministria e Kulturës) — Fortesa parahistorike e Bellaçecit (Bardh i Madh)

• Trashëgimia Kulturore e Kosovës (Ministria e Kulturës) — Kalaja e Harilaqit

• Trashëgimia Kulturore e Kosovës (Ministria e Kulturës) — Nekropola mesjetare në Graboc të Ulët

• Kombet e Bashkuara — Propozimi gjithëpërfshirës për zgjidhjen e statusit të Kosovës, S/2007/168/Add.1 (2007), shtojca V

• Trainkos — Kontakti (selia në Fushë Kosovë)

---

# Bujanoci: komuna më e përzier e Luginës, nga kufiri i 1878-s te Konçuli
https://zhurma.press/bujanoci/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-23

Komuna më e përzier e Luginës së Preshevës: kufiri osman i 1878-s, referendumi i 1992-s, fshatrat e UÇPMB-së, Marrëveshja e Konçulit dhe katër regjistrime, dy prej tyre të bojkotuara.

Bujanoci (serbisht Bujanovac) është qyteti në veri të Preshevës, në Luginën e Preshevës, në jug të Serbisë, pranë kufirit me Kosovën, mbi udhën e vjetër që zbret nëpër luginën e Moravës drejt Shkupit e Selanikut. Është komuna më e përzier e Luginës: në fshatrat e saj shqiptarët janë shumicë e qartë, ndërsa në qytet shqiptarët, romët dhe serbët jetojnë pothuajse në numër të barabartë. Në fshatrat e saj, në Dobrosin, Konçul e Tërnoc, ndodhën ngjarje kyçe të luftës së viteve 2000–2001, dhe emri i Konçulit mbeti te deklarata që e mbylli atë.

Pse ka rëndësi

• Sipas regjistrimit të vitit 2022 të Entit Republikan të Statistikave të Serbisë, komuna ka 41.068 banorë, prej tyre 25.465 shqiptarë (62 për qind), 10.467 serbë dhe 3.532 romë; vetë qyteti numëron 3.902 shqiptarë, 3.442 romë dhe 2.933 serbë.

• Deklarata e çmilitarizimit që i dha fund kryengritjes së UÇPMB-së, e nënshkruar më 21 maj 2001, mban datën 20 maj 2001 dhe emrin e Konçulit, fshat i kësaj komune: luftëtarët hoqën dorë nga armët në këmbim të amnistisë, kthimit të refugjatëve, një policie shumetnike dhe përfshirjes së shqiptarëve në institucione.

• Regjistrimet e Bujanocit tregojnë si mund të zhduket një popull nga statistika: më 2011, kur shumica e shqiptarëve e bojkotoi numërimin, në komunë u regjistruan vetëm 244 shqiptarë; më 2022, me pjesëmarrjen e tyre, 25.465.

Qyteti mbi rrugën e Moravës

Bujanoci shtrihet në luginën e sipërme të Moravës, të cilën Grupi Ndërkombëtar i Krizave (ICG) e përshkruan si një luginë relativisht pjellore, të mbyllur nga male të larta në lindje dhe nga male më të ulëta në perëndim, që e ndajnë nga Kosova. Nëpër të kalojnë hekurudha kryesore veri–jug e Serbisë dhe Korridori X, rruga që lidh Europën Qendrore me Greqinë. Noel Malcolm shkruan se, kur pas vitit 1878 u braktis plani për ta zgjatur hekurudhën osmane nga Mitrovica drejt Bosnjës, në vitet 1880 u ndërtua në vend të saj linja e Shkupit, Vranjës e Beogradit, e cila e anashkalonte Kosovën.

Sipas regjistrimit të vitit 2022, në qytet jetojnë 11.468 vetë dhe në fshatrat e komunës 29.600; në fshatra shqiptarët janë 21.563. Fshati më i madh është Tërnoci i Madh (serbisht Veliki Trnovac), me 7.894 banorë më 2022; BBC-ja më 2000 dhe ICG-ja më 2007 e përshkruanin si vendbanim pothuajse tërësisht shqiptar prej rreth dhjetë mijë vetash. ICG-ja e quante Bujanocin komunën me ekuilibrin etnik më të ndërlikuar të Luginës dhe shkruante se në qendër të qytetit tri bashkësitë jetojnë pothuajse në numër të barabartë.

Kufiri i 1878-s dhe kazaja e Preshevës

Bujanoci hyri në historinë moderne si vend kufiri. Gjatë luftës së viteve 1877–1878 ushtria serbe pushtoi Nishin, Vranjën, Prokuplën e Leskocin dhe depërtoi deri në Gjilan e Kaçanik; për disa muaj, shkruan Nehat Hyseni, administrata e saj ushtarake kontrolloi edhe Bujanocin e Preshevën. Pastaj Kongresi i Berlinit e preu hapësirën më dysh: Vranja mbeti te Serbia, ndërsa Presheva, Bujanoci dhe pjesa e epërme e Pçinjës mbetën osmane dhe u organizuan si kazaja e Preshevës, brenda sanxhakut të Prishtinës në Vilajetin e Kosovës; Ristovci u bë pikë kufitare mes dy shteteve.

Ajo që ndodhi matanë vijës la gjurmë edhe këtu. Noel Malcolm shkruan se nga lugina e Moravës u dëbuan pothuajse të gjithë myslimanët, se aty kishte pasur qindra fshatra shqiptare dhe popullsi të konsiderueshme shqiptare në qytete si Prokupla, Leskoci e Vranja, dhe se, sipas kujtimeve të një mësuesi serb nga Leskoci, dëbimi u bë në dhjetor 1877, në një të ftohtë të madh. Njëri nga komandantët e ushtrisë serbe ngurroi t'i dëbonte shqiptarët e Vranjës, sepse i quante njerëz të qetë e paqësorë, por urdhrat erdhën nga majat e Beogradit: politika shtetërore ishte krijimi i një territori etnikisht të pastër. Një pjesë e të dëbuarve, muhaxhirët, u vendosën në Kosovë, në Preshevë e në Bujanoc.

Sundimi osman këtu mbaroi në vjeshtën e vitit 1912. Në tetor Idriz Seferi, kryengritësi i Karadakut, luftoi në krye të mijëra luftëtarëve shqiptarë kundër ushtrisë serbe në rajonet e Bujanocit, të Gollakut, të Llapit e të Kumanovës; forcat serbe megjithatë morën Preshevën e Bujanocin dhe vazhduan drejt Kosovës.

Një shekull diskriminimi dhe referendumi i 1992-s

Për pjesën më të madhe të shekullit XX, shkruan ICG-ja, Bujanocin e qeverisën vetëm serbët. Diskriminimi i institucionalizuar i shqiptarëve të Luginës zgjati dekada dhe u thellua nga regjimi i Millosheviqit në fund të viteve 1980, në vitet kur Kosovës iu hoq autonomia. Gjurmët e tij ishin ende të lexueshme më 2007: në fabrikën e ujit Heba, nga 518 punonjës 500 ishin serbë dhe joserbët punonin vetëm te rampa e ngarkimit; fabrika e duhanit kishte 195 serbë nga 200 punonjës, ndonëse duhanin e kultivonin kryesisht shqiptarët; në qendrën shëndetësore shqiptarët ishin 48 nga 245 punonjës, dhe në gjykatën komunale një gjyqtar nga dhjetë. Policia ishte më e përzier, me 105 shqiptarë e 185 serbë, por të gjithë komandantët ishin serbë.

Shqiptarët e Bujanocit iu përgjigjën shpërbërjes së Jugosllavisë me votë. Më 1 dhe 2 mars 1992, bashkë me ata të Preshevës e të Medvegjës dhe pesë muaj pas referendumit të Kosovës të shtatorit 1991, mbajtën një referendum për autonomi politike e territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën. Sipas Telegrafit, morën pjesë 98 për qind e shqiptarëve të tri komunave; ICG-ja e quan votimin referendum jozyrtar dhe shënon se një shumicë dërrmuese shprehu dëshirën që kjo pjesë e Serbisë jugore t'i bashkohej Kosovës. Me atë rast krahina u shpall autonome dhe u themelua Kuvendi për Autonomi Territoriale-Politike të shqiptarëve të saj.

Dobrosini, Konçuli, Tërnoci: lufta e 2000–2001

Lufta e Kosovës e preku drejtpërdrejt Luginën. Gjatë konfliktit dhe pas tij, shkruan ICG-ja, forcat serbe të sigurisë e të policisë e ngacmuan popullsinë shqiptare të Luginës, në disa raste duke torturuar e ekzekutuar civilë. Marrëveshja e Kumanovës e qershorit 1999 krijoi përgjatë vijës me Kosovën një brez pesë kilometra të gjerë, Zonën e Sigurisë Tokësore, ku ushtria jugosllave nuk mund të hynte dhe ku lejohej vetëm policia lokale serbe. Në këtë brez, në fillim të vitit 2000, nisën të organizoheshin grupet e vogla të Ushtrisë Çlirimtare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, UÇPMB, me mbështetje nga elemente të UÇK-së brenda Kosovës.

Ushtria e re doli publikisht në Dobrosin, fshat i komunës, në janar 2000: luftëtarët e UÇPMB-së u paraqitën për herë të parë në varrimin e dy vëllezërve të vrarë, Isa dhe Shaip Saqipi. Në trevjetorin e vrasjes, në janar 2003, në Dobrosin u mbajt një tubim përkujtimor me banorë të Bujanocit, të Preshevës e të Gjilanit. Përleshjet u shtuan gjatë vitit. Më 13 tetor 2000 një minë kundërtank shpërtheu nën një automjet policie mes Tërnocit të Vogël e të Madh, duke vrarë dy policë serbë e duke plagosur nëntë të tjerë; më 22 nëntor BBC-ja raportoi se pranë Konçulit ishin gjetur trupat e katër policëve serbë. Në gjithë krahinën, sipas ICG-së, luftimet lanë rreth 100 të vrarë dhe 12.500 shqiptarë të larguar.

Fundi erdhi në Konçul. Deklarata e çmilitarizimit, e njohur si Marrëveshja e Konçulit, mban datën 20 maj 2001 dhe u nënshkrua më 21 maj 2001 nga komandanti i UÇPMB-së, me shefin e zyrës së NATO-s në Jugosllavi si dëshmitar. Teksti i saj thotë se shqiptarët e tri komunave kishin duruar vite diskriminimi e persekutimi nga qeveritë e mëparshme, se ndër arsyet që i shtynë të merrnin armët ishin keqtrajtimi dhe largimi i tyre nga institucionet, dhe se UÇPMB-ja e kishte tërhequr vëmendjen ndërkombëtare mbi gjendjen e tyre; tani ishte koha të liheshin armët e të kërkohej ndryshimi me mjete politike. Në këmbim, Beogradi u zotua për amnisti, kthim të refugjatëve, një polici shumetnike dhe përfshirje të shqiptarëve në institucionet nga të cilat ishin përjashtuar për dekada.

Më 24 maj, ditën e parë kur forcat jugosllave hynë në sektorin e fundit të zonës, policia serbe e sigurisë vrau Ridvan Qazimin, Komandant Lleshin, një nga komandantët më të njohur të UÇPMB-së, që e kishte mbështetur marrëveshjen; zyra serbe e shtypit në Bujanoc e konfirmoi vrasjen. Brenda pak ditësh forcat serbe morën pothuajse pa rezistencë pjesën më të madhe të zonës, sepse shumica e luftëtarëve ishin tërhequr. Varri i madh prej mermeri i Komandant Lleshit, mbi rrugën kryesore në hyrje të Tërnocit të Madh, me flamurin shqiptar që valon mbi të, shihej më 2007 nga serbët e Luginës si provokim i hapur, shënonte ICG-ja.

Komuna pas Konçulit

Në zgjedhjet komunale të 4 qershorit 2006 partitë shqiptare fituan 22 nga 41 ulëset e kuvendit të Bujanocit dhe, kundër këshillës së OSBE-së, formuan një qeverisje vetëm me shqiptarë. Punësimi në komunë nisi të pasqyronte përbërjen e popullsisë: më 2002 vetëm katër nga 120 punonjës komunalë ishin shqiptarë, kurse më 2007 ishin 58 nga 137. ICG-ja, që i dokumentoi këto shifra, nuk i kursen as shqiptarët: ndryshimi pati çmimin e vet, me shkarkimin e drejtorit serb të qendrës shëndetësore e të drejtuesve të tjerë, dhe mënyra e vrazhdë me të cilën shqiptarët e morën komunën nuk i ndihmoi punët. Raporti shënon edhe incidente që nuk i nderojnë: më 28 nëntor 2006 nxënës shqiptarë hoqën flamurin serb nga Qendra e Kulturës «Vuk Karaxhiq», hynë me forcë në ndërtesën e komunës përballë, rrahën portierin serb dhe varën flamurin shqiptar; sipas po këtij raporti, kisha ortodokse serbe e shekullit XIV pranë Tërnocit të Madh dëmtohej vazhdimisht nga banorë vendas shqiptarë dhe vetëm më 2007 u sulmua dy herë.

Pabarazia e shtetit mbeti e rëndë. Më 2006 Bujanoci, me 34 për qind serbë, mori për banor vetëm 32 për qind të investimit që Trupi Koordinues i qeverisë serbe bëri në Medvegjë; më 2007 qeveria po ndërtonte në Cepotin, pesë kilometra larg qytetit, një bazë të madhe ushtarake, ndërsa në Bujanoc jetonin mbi 3.500 refugjatë serbë nga Kosova. Shkolla ishte fusha ku ndryshimi dukej më qartë: nga mbi 1.400 nxënës të shkollës së mesme në Bujanoc, pak më shumë se 900 ishin shqiptarë dhe rreth 500 serbë; në qytet ishte hapur një shkollë e mesme e re në shqip, dhe në dhjetor 2006 u arrit marrëveshja për një kolegj mësuesish në Bujanoc, degë e Universitetit të Nishit, ku mësuesit shqiptarë të formoheshin në gjuhën e tyre; më 2007 programi ishte ende në pritje.

Opinioni i vitit 2025 i Komitetit Këshillimor të Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare shënon, sipas përfaqësuesve shqiptarë, se papunësia në Bujanoc i kalon 40 për qindëshin; kujdesi spitalor, pranojnë autoritetet, gjendet vetëm në Vranjë, 20 kilometra larg. Mungojnë mësuesit shqiptarë, sepse Serbia nuk i njeh diplomat e Kosovës, dhe radioja e Bujanocit u privatizua e, pas largimit të gazetarëve shqiptarë, nuk ka më program në shqip; si shembull të mirë, Komiteti përmend klubin e basketbollit të qytetit, ku fëmijë shqiptarë, serbë e romë luajnë bashkë. Më 7 mars 2017 Bujanoci priti presidentin e Shqipërisë, Bujar Nishanin, në një vizitë që përfaqësuesit shqiptarë të komunës e quajtën historike; sipas agjencisë Beta, ishte vizita e parë e një presidenti të Shqipërisë në Serbi që nga viti 1948.

Katër regjistrime dhe një popull i fshehur

Më 1991 shumica e shqiptarëve e bojkotoi regjistrimin, dhe Enti Republikan i Statistikave i Serbisë botoi për Bujanocin e Preshevën vetëm vlerësime. Më 2002 morën pjesë: regjistrimi numëroi në komunë 23.681 shqiptarë (54,69 për qind), 14.782 serbë (34,14 për qind) dhe 3.867 romë (8,93 për qind). Kryetari shqiptar i komunës pretendonte më 2007 se, po të numëroheshin edhe 10.760 punëtorët shqiptarë në Europën Perëndimore, shqiptarët do të ishin 64 për qind e popullsisë. Më 2011 bojkotuan sërish, dhe vetë enti shënoi se mbulimi i komunës ishte i cunguar nga bojkoti: u numëruan vetëm 18.067 vetë, prej tyre 12.989 serbë, 4.576 romë dhe 244 shqiptarë.

Më 2022 shqiptarët u regjistruan. Krahasuar me vitin 2002, numri i serbëve ra me mbi katër mijë, ndërsa ai i shqiptarëve u rrit me afro dy mijë, prirje që ICG-ja e kishte parashikuar kur shkruante se serbët, me popullsi të plakur dhe me shanse shkollimi e pune në qytetet e mëdha të Serbisë, do të bëheshin në Bujanoc një pakicë gjithnjë e më e vogël. Por adresa ku numërohen mbetet e kontestuar. Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës shkruan se ankesat e shqiptarëve për «pasivizimin» e adresave, pezullimin administrativ të vendbanimit të përhershëm, kanë të bëjnë sidomos me Bujanocin, Medvegjën dhe Preshevën, dhe se kush mbetet pa adresë rrezikon të humbasë të drejtën e votës e ka vështirësi të rinovojë dokumentet. Pas bojkoteve të 1991-shit e të 2011-s, çështja nuk është më vetëm nëse shqiptarët e Bujanocit numërohen, por edhe nëse u mbetet adresa ku të numërohen.

Burimet

• International Crisis Group — Serbia: Maintaining Peace in the Presevo Valley, Europe Report N°186 (16 tetor 2007)

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2022: përkatësia kombëtare sipas komunave (me shënimet për 1991 dhe 2011)

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2022: mosha dhe gjinia sipas vendbanimeve

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2011: përkatësia kombëtare

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998)

• Bota Sot (opinion, 29 gusht 2026) — Nehat Hyseni, Formimi i vilajetit të Kosovës, kazasë së Preshevës dhe konsullatës serbe në Prishtinë (1877–1912)

• Shqipopedia — Seferi, Idriz

• Telegrafi — 29 vjet nga Referendumi në Luginë (2 mars 2021)

• Koha Juaj — Referendumi i 1 e 2 marsit të vitit 1992 në komunën e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit

• PA-X Peace Agreements Database (University of Edinburgh) — Demilitarization Statement (Konculj Agreement), 20 maj 2001

• BBC News — Gabriel Partos, Presevo valley tension (2 shkurt 2001)

• BBC News — Mine kills Serb police (14 tetor 2000)

• BBC News — Five killed in Serbian ethnic clashes (22 nëntor 2000)

• BBC News — Kostunica warns of fresh fighting (29 janar 2001)

• BBC News — Rebel Albanian chief surrenders (26 maj 2001)

• Stars and Stripes — Yugoslav troops advance in buffer zone, brace for backlash from top rebel's death (26 maj 2001)

• Radio Evropa e Lirë — «Bujanoc» (26 janar 2003): tubimi përkujtimor për vëllezërit Saqipi në Dobrosin

• ICTY, Prokuroria — Helge Brunborg, Report on the size and ethnic composition of the population of Kosovo (2002), për bojkotin e regjistrimit të 1991-shit

• Radio Evropa e Lirë — Presheva dhe Bujanoci përgatiten për pritjen e presidentit Nishani (6 mars 2017)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)

• Këshilli i Evropës, Komiteti Këshillimor i Konventës Kuadër për Pakicat Kombëtare — Opinioni i pestë për Serbinë (26 shkurt 2025)

---

# Drenasi: qyteti i Feronikelit në zemër të Drenicës
https://zhurma.press/drenasi/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti që ligji e quan ende Gllogoc jetoi me Feronikelin; fshatrat e tij, Likoshani më 1998 e Pokleku më 1999, mbajnë disa nga plagët më të rënda të luftës.

Drenasi, që në ligj dhe në statistikat zyrtare quhet ende Gllogoc, është njëra nga dy qendrat e Drenicës dhe selia e një komune ku, sipas regjistrimit që Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK) bëri më 2024, jetojnë 48.079 banorë, pothuajse të gjithë shqiptarë. Për dekada jeta ekonomike e qytetit u mbështet te miniera dhe shkritorja e Feronikelit, ndërsa fshatrat përreth tij, Likoshani, Pokleku, Abria e Epërme e Çikatova, mbajnë disa nga plagët më të rënda të luftës së viteve 1998–1999.

Pse ka rëndësi

• Më 28 shkurt dhe 1 mars 1998, në Likoshan të Drenasit dhe në Çirezin fqinj të Skënderajt, forcat speciale serbe vranë njëzet e pesë shqiptarë, mes tyre dhjetë burra të familjes Ahmeti; Human Rights Watch i quajti këto sulme, bashkë me atë mbi Prekazin pak ditë më vonë, pikë kthese të krizës së Kosovës.

• Në Poklekun e Vjetër, më 17 prill 1999, policia vrau në një dhomë të vetme 47 deri në 53 civilë, shumica gra e fëmijë, dhe dy javë më vonë qyteti u zbraz me autobusë drejt kufirit me Maqedoninë.

• Feronikeli, i ndërtuar më 1984, ishte një nga shtyllat e industrisë së Kosovës; më 1998–1999 shërbeu herë pas here si bazë e forcave serbe dhe më 29 prill 1999 u bombardua nga NATO-ja.

Kalatë e kodrave

Drenasi shtrihet në Kosovën qendrore, në luginën e lumit Drenica; komuna e përshkruan territorin e vet të rrethuar nga malet e Berishës, Kasmaçit, Qyqavicës, Goleshit e Lipovicës, dhe Human Rights Watch e vendoste qytetin rreth njëzet e pesë kilometra në jugperëndim të Prishtinës. Gjurmët më të vjetra të banimit ruhen në kodrat përreth. Databaza e Trashëgimisë Kulturore e Ministrisë së Kulturës regjistron në fshatin Vuçak, rrëzë malit Kasmaç, rreth 12 kilometra në jugperëndim të Drenasit, rrënojat e dy fortifikimeve të njohura si Gjyteti i Madh dhe Gjyteti i Vogël. Materiali arkeologjik i gjetur aty shkon nga parahistoria deri në mesjetë, por kalaja është tipike për antikitetin e vonë dhe shërbente si mbrojtje për popullsinë vendase; databaza e daton në shekullin IV, dhe kalaja është nën mbrojtje të përhershme që nga viti 1988. Rreth dhjetë kilometra në jugperëndim të qendrës, në jug të Grykës së Llapushnikut, e njëjta databazë shënon Kalanë e Llapushnikut: një mur rrethues rreth 200 me 300 metra, i trashë mbi dy metra e me kulla; databaza e rendit në epokën e bronzit, ndërsa në gjithë lokalitetin shënon tulla e tjegulla të antikitetit të vonë.

Kullat e fshatrave

Nga shekujt osmanë, databaza e trashëgimisë ruan në komunë shtëpi e kulla fshatarësh. Në Gradicë ajo regjistron kompleksin e banimit të familjes Dërvisholli, të shekujve XVIII–XIX, me kullën e burrave, kullën e grave, shtëpinë e banimit, dy hambarë e dy koshë; njihet si vendi ku mblidheshin burrat e fshatit dhe luftëtarët për t'u pleqëruar për mbrojtjen e vendit. Në Çikatovë ruhet kulla dykatëshe e Ibish Morinës, e ngritur nga fundi i shekullit XIX, dhe në Poklekun e Vjetër shtëpia e Smail Haxhiut, nga fillimi i po atij shekulli, me çardak druri. Kulla e Morinës, shënon databaza, shpreh mënyrën e banimit, zakonet dhe traditat e kohës kur u ngrit. Vetë komuna, sipas faqes së saj, u themelua si njësi administrative më vete para Luftës së Dytë Botërore.

Nga kaçakët te Shaban Polluzha

Pas vitit 1918 Drenica u bë një nga vatrat e lëvizjes kaçake. Noel Malcolm shkruan se veprimet e mëdha të vitit 1919 nisën sidomos në Drenicë, ku prijësi kaçak Azem Bejta, i njohur si Azem Galica, kishte shumë ndjekës, dhe se në nëntor 1920 një operacion i ushtrisë e i xhandarmërisë jugosllave, me ndihmën e një avioni, mundi një forcë të madhe kaçakësh në këtë krahinë. Më pas u godit pronësia: me valën e konfiskimeve që nisi më 1935, gjithë popullsia shqiptare e njëzet e tre fshatrave të Drenicës së Epërme, 6.064 vetë, u shpronësua më 1938, shkruan Malcolm, në kuadër të kolonizimit jugosllav.

Në fund të Luftës së Dytë Botërore, prej këtu doli komandanti i kryengritjes së Drenicës së vitit 1945. Shaban Polluzha, i lindur, sipas RTV21, më 1871 në fshatin Polluzhë të Drenasit, refuzoi në fillim të vitit 1945, shkruan Malcolm, urdhrin për ta çuar forcën e tij në frontin e Sremit, sepse donte të qëndronte e ta mbronte Drenicën nga sulmet e bandave çetnike mbi shqiptarët. Po sipas Malcolmit, forca e tij, rreth 8.000 burra, u sulmua nga njësi të tjera partizane, luftimet në Drenicë zgjatën deri në mars dhe u shkatërruan dyzet e katër fshatra, ndërsa, sipas një vlerësimi, Polluzhës iu bashkuan mbi 20.000 shqiptarë vendas. Polluzha u vra më 21 shkurt 1945 në Tërstenik, bashkë me Mehmet Gradicën, shkruan Telegrafi; varri i tij është në Polluzhë. Të dy fshatrat bëjnë sot pjesë në komunën e Drenasit.

Feronikeli

Në gjysmën e dytë të shekullit XX ekonomia e Drenasit u lidh me nikelin. Sipas kompanisë, shenjat e xeherorit të nikelit në Kosovë u zbuluan që më 1958, ndërsa uzina, me dy linja prodhimi, dy furra elektrike e dy furra rrotulluese, u ndërtua më 1984, kryesisht me teknologji sovjetike. Faqja e komunës, që e quan diskriminuese politikën ekonomike të pushteteve të kaluara të dirigjuara nga qendra, e shënon ndërtimin e kompleksit si lëvizjen pozitive në ekonominë e pazhvilluar të Drenasit. Rënia nisi në vitet nëntëdhjetë, pas masave represive të regjimit serb, shkruan Radio Evropa e Lirë.

1998: Likoshani, Pokleku i Ri dhe Abria

Human Rights Watch shkruan se fshatrat rreth Gllogocit e Skënderajt janë djepi i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, që nisi veprimet e armatosura në Drenicë më 1996, dhe se deri më 1997 shqiptarët e quanin krahinën territor të çliruar. Më 28 shkurt dhe 1 mars 1998, pasi, sipas raporteve të policisë, një patrullë e saj ishte sulmuar pranë Likoshanit dhe ishin vrarë katër policë, forcat speciale serbe, me helikopter, transportues të blinduar e mortaja, sulmuan Likoshanin dhe Çirezin, dy fshatra rreth dy kilometra larg njëri-tjetrit. Sipas HRW-së, njëzet e pesë shqiptarë u vranë, shumica pa bërë asnjë qëndresë; në Likoshan u ekzekutuan dhjetë burra të familjes Ahmeti, nga 16 deri në 50 vjeç, bashkë me një mysafir. Më 3 mars rreth 30.000 vetë morën pjesë në varrimin e viktimave të Likoshanit dhe Çirezit, dhe në mars policia sulmoi kompleksin e Jasharëve në Prekaz, në komunën fqinje të Skënderajt. Për HRW-në, këto ngjarje ishin pikë kthese e krizës së Kosovës.

Më 31 maj 1998 rreth 300 policë të njësive speciale sulmuan Poklekun e Ri, lagje në skaj të qytetit; morën me vete dhjetë burra, njëri prej të cilëve, shtatëmbëdhjetëvjeçari Ardian Deliu, u gjet i vrarë po atë mbrëmje, ndërsa nëntë të tjerët nuk u gjetën më. Për Human Rights Watch, forcat serbe të vendosura në uzinën e Feronikelit e mbajtën Poklekun vend të rrezikshëm deri në mars 1999. Në shtator, pasi në luftime me UÇK-në u vranë të paktën katërmbëdhjetë policë, forcat speciale vranë më 26 shtator në Abrinë e Epërme njëzet e një anëtarë të familjes Deliaj, të gjithë civilë; katërmbëdhjetë prej tyre, mes tyre gjashtë gra dhe pesë fëmijë nga tetëmbëdhjetë muajsh deri në nëntë vjeç, u vranë në pyllin ku ishin fshehur nga granatimet. Qindra burra të kapur nëpër pyjet përreth u mbajtën e u keqtrajtuan në stacionin e policisë së Gllogocit.

Ai vit ka edhe një faqe tjetër, të vërtetuar në gjyq. Tribunali i Hagës u bind se në qershor e korrik 1998 UÇK-ja mbajti në një fermë në Llapushnik, fshat i komunës, një kamp burgimi për të burgosur kryesisht civilë, shqiptarë e serbë, dhe më 30 nëntor 2005 dënoi me trembëdhjetë vjet burg një nga rojet e tij, ndër të tjera për vrasjen e nëntë të burgosurve në malet e Berishës më 25 ose 26 korrik 1998, dënim që Dhoma e Apelit e la në fuqi më 2007; dy të akuzuarit e tjerë u shpallën të pafajshëm.

1999: Pokleku, Shavarina dhe dëbimi

Pasi vëzhguesit e OSBE-së u larguan nga Kosova në mars 1999, shkruan HRW, në Drenicë pasuan tre muaj terrori. Fshatarët e ikur a të dëbuar nga shtëpitë u strehuan në Gllogoc, të cilin policia serbe e mbajti gjithmonë dhe që u kursye nga luftimet; nga rreth 12.000 banorë para luftës, deri në fund të prillit popullsia e tij kaloi 30.000. Më 17 prill, në Poklekun e Vjetër, policët mbyllën në një dhomë të shtëpisë së Sinan Muqollit dhjetëra gra, fëmijë e pleq dhe i vranë me bomba e breshëri: Human Rights Watch numëroi të paktën 47 të vrarë, mes tyre me siguri njëzet e tre fëmijë nën pesëmbëdhjetë vjeç, ndërsa Fondi për të Drejtën Humanitare dhe Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë numërojnë 53. Krimi njihet si Masakra e Poklekut.

Natën e 29 prillit NATO-ja bombardoi uzinën e Feronikelit, të cilën forcat serbe e kishin përdorur herë pas here si bazë që nga fillimi i vitit 1998. Të nesërmen forcat serbe sulmuan Vërbocin e Shtuticën e Drenasit dhe Baksin e Skënderajt; sipas HRW-së, u vranë deri në njëqind burra dhe mbi dyqind u zunë robër. Më 1 maj, te miniera e Shavarinës pranë Çikatovës së Vjetër, të paktën njëqind të burgosur u zbritën nga kamionët dhe u pushkatuan, dhe numri përfundimtar i të vrarëve në këtë operacion besohet të jetë mbi dyqind. Në vetë qytetin, sipas raportimeve që mblodhi HRW, u ekzekutuan të paktën pesë e deri në nëntëmbëdhjetë civilë.

Po atë 1 maj nisi zbrazja masive e Gllogocit; një grup i parë, rreth dyqind vetë, ishte nisur me dy autobusë më 26 prill. Për pesë ditë, me autobusë që policia e qytetit i organizonte e i shpallte, shumica e banorëve dhe e të zhvendosurve u nisën drejt kufirit me Maqedoninë ose drejt një stacioni hekurudhor pranë Fushë Kosovës, nga ku vazhdonin me tren; çdo i rritur paguante 50 marka gjermane për autobusin deri në kufi ose 25 për transferimin te treni, dhe pranohej edhe nafta si pagesë. Qyteti u bë pjesë e dëbimit masiv të shqiptarëve të Kosovës.

Dy emra për një qytet

Qyteti mban dy emra. Ligji për kufijtë administrativë të komunave, i vitit 2008, e emërton «Komuna e Gllogovcit me seli në Gllogovc»; statuti i komunës, i miratuar më 2009, e vendos selinë në Gllogoc; edhe regjistrimi i ASK-së i vitit 2024 dhe profili i OSBE-së e quajnë Gllogoc. Përkundrazi, faqja zyrtare e komunës e paraqet territorin e vet si komunë të Drenasit, ish-Gllogocit, ndonëse në fund të së njëjtës faqe shkruan ende «Komuna e Gllogocit», dhe institucione shtetërore si Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës shkruajnë «komuna e Drenasit». Drenasi është kështu emri që përdorin vetë komuna dhe institucione të shtetit, ndërsa në ligj e në statistika qyteti mbetet Gllogoc.

Drenasi sot

Sipas regjistrimit të ASK-së të vitit 2024, komuna ka 48.079 banorë, 48.036 prej tyre shqiptarë; vetë qyteti ka 7.081 banorë, ndërsa popullsia urbane e komunës, bashkë me Komoranin e Çikatovën e Re, arrin 12.315. Në regjistrimin e vitit 2011, sipas OSBE-së, komuna kishte 58.531 banorë. Ajo shtrihet në rreth 290 kilometra katrorë; profili i OSBE-së i vitit 2018 numëronte në të 17 xhami, shtatë prej të cilave ishin dëmtuar në luftën e vitit 1999, si dhe një kishë katolike funksionale në Llapushnik.

Feronikeli, simboli industrial i qytetit, u privatizua më 2006 dhe ndërroi pronarë më 2018 e më 2022. Sipas Radios Evropa e Lirë, në vitin 2020 eksportoi mbi 80 milionë euro, por prodhimi u ndal në nëntor 2023, furra elektrike u fik në mars 2025 dhe në fund të atij viti kompania shkëputi kontratat e mbi 600 punëtorëve; në shkurt 2026 kishte 80 punonjës në administratë dhe asnjë prodhim. Kujtesa e luftës ka marrë trajtë: shtëpia e Muqollëve në Poklek, ku u kryen vrasjet e 17 prillit 1999, ishte bërë në vitin 2024 muze me sendet e viktimave, shkruan Radio Evropa e Lirë.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare (Tab. 4.4, Gllogoc)

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi 2024: Popullsia e Komunës së Gllogovcit sipas vendbanimit, gjinisë dhe etnicitetit

• Komuna e Drenasit (Gllogocit) — Historiku

• Gazeta Zyrtare e Republikës së Kosovës — Ligji Nr. 03/L-041 për kufijtë administrativë të komunave (2008)

• Gazeta Zyrtare e Republikës së Kosovës — Statuti i Komunës së Gllogocit (16.09.2009)

• OSBE, Misioni në Kosovë — Municipal Profile 2018: Gllogoc/Glogovac

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Gjyteti i Madh dhe Gjyteti i Vogël në Vuçak

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kalaja e Llapushnikut

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kompleks banimi, familja Dërvisholli (Gradicë)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kullë, Ibish Morina (Çikatovë)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Shtëpi banimi, Smail Haxhiu (Poklek i Vjetër)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): kaçakët e Drenicës, konfiskimet e 1938-s, kryengritja e vitit 1945

• RTV21 — Homazhe te varri i Shaban Polluzhës (21 shkurt 2020)

• Telegrafi — 77 vjet nga vrasja e Shaban Polluzhës

• NewCo Ferronikeli — History

• Zëri / Radio Evropa e Lirë — Ferronikeli pas dy dekadash privatizim: 80 punëtorë, zero prodhim (2 shkurt 2026)

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998): Likoshani, Çirezi, Novi Poklek

• Human Rights Watch — A Week of Terror in Drenica (1999): Abria e Epërme

• Human Rights Watch — «Ethnic Cleansing» in the Glogovac Municipality (korrik 1999): The Village of Poklek

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 5: Drenica Region

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Case Information Sheet: Limaj et al. (IT-03-66)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Kallëzim penal për krimin kundër 53 civilëve shqiptarë në Poklek (17 gusht 2015)

• Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë — Masakra e Poklekut (14 prill 2025)

• Radio Free Europe/Radio Liberty — 53 Civilians Were Massacred In This Home In Kosovo. Now It's A Museum. (6 maj 2024)

---

# Tepelena: kalaja e Ali Pashës mbi Vjosë dhe kampi ku vdiqën fëmijët
https://zhurma.press/tepelena/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Mbi bashkimin e Drinos me Vjosën, Tepelena mbajti kalanë e Ali Pashës, priti Bajronin më 1809 dhe, nën diktaturë, kampin ku vdiqën qindra fëmijë të internuar.

Tepelena ngrihet mbi Vjosë, pranë vendit ku Drinoja derdhet në të, në një nyjë luginash që zotëron rrugët e jugut. Kjo pozitë e bëri vendin kështjellë bizantine, vendqëndrim të dytë të Ali Pashës, skenë të vargjeve të Bajronit dhe, nën diktaturë, vendin e kampit famëkeq ku u internuan familje të tëra me fëmijët e tyre. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Tepelenës ka 6.761 banorë.

Pse ka rëndësi

• Tepelena është qyteti i Ali Pashës: Britannica e lind aty më 1744, Robert Elsie e vendos lindjen herë në qytet e herë në Hormovën fqinje, dhe pashai e rindërtoi kështjellën bizantine si vendqëndrimin e tij të dytë pas Janinës.

• Në vjeshtën e vitit 1809 Lord Bajroni udhëtoi nëntë ditë nga Janina për ta takuar pashanë në Tepelenë, dhe qyteti hyri me minaret e veta në Këngën e Dytë të «Childe Harold's Pilgrimage».

• Nga viti 1949 deri më 1953 ose 1954, sipas burimit, regjimi komunist mbajti këtu pas telave me gjemba rreth 1.500 familje, sipas Kujto-s dhe AIDSSH-së; Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur numëron rreth 600 të vdekur, 300 prej tyre fëmijë.

Gryka e Antigonesë

Robert Elsie e përshkruan Tepelenën si një qytet të vogël në bashkimin e Vjosës me Drinon, me një kështjellë që zotëron kalimin nga veriu në jug dhe grykën e Këlcyrës aty pranë. Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë së Shkencave, duke ndjekur Polibin, rrëfen se në vitin 230 para erës sonë, në kohën e mbretëreshës Teuta, ndërsa forcat ilire të zbarkuara nga deti merrnin Foiniken, kryeqendrën e Lidhjes Epirote, 5.000 ilirë nën komandën e Skerdilaidit zbritën drejt jugut nëpër ngushticën e Antigonesë, të cilën Akademia e njëjtëson me grykën e Tepelenës. Forcat epirote të dërguara kundër tyre nuk e ndalën dot marshimin, dhe pak më pas ushtria epirote u shpartallua buzë lumit pranë Foinikes.

Kampi i sulltanit dhe teqet e dervishëve

Kur sulltan Bajaziti II u nis vetë më 1492 për të shtypur kryengritjen e Himarës e të Labërisë, ushtria perandorake arriti në maj në Tepelenë dhe vendosi aty kampin e saj, ndërsa një flotë prej 300 anijesh mbyllte bregdetin. Fushata mori 8.000 robër për tregjet e skllevërve, por qëndresën nuk e theu: sulltani u njohu malësorëve vetëqeverisjen sipas dokeve të tyre kundrejt një tributi të vogël. Sipas kronistit osman Aliu, kur ushtritë po largoheshin nga Tepelena, një kryengritës i veshur si dervish iu sul sulltanit në rrugë, por nuk arriti ta vriste.

Emri i qytetit, me prejardhje turke sipas Elsie-t, është regjistruar si Tepedelen më 1506. Sipas Elsie-t, dervishët sadi kujdeseshin për tyrben e Demir Hanit në Tepelenë, dhe arkivat osmane dokumentojnë aty në shekullin XIX dy teqe sadie, atë të Ali Pashës dhe atë të Ibrahim Pashës.

Shtëpia e Ali Pashës

Britannica e lind Ali Pashë Tepelenën më 1744 në Tepelenë, djalë i Veliut, beut të vendit, i cili vdiq i varfër kur Aliu ishte katërmbëdhjetë vjeç. Robert Elsie, në zërin kushtuar pashait, pajtohet për Tepelenën; në zërin kushtuar qytetit e vendos lindjen në Hormovën fqinje, fshat i njësisë së sotme Qendër Tepelenë. Nga prijës kaçakësh ai u ngrit në pasha të Janinës më 1788 dhe ngriti, sipas Elsie-t, një principatë gati autonome brenda Perandorisë Osmane. Elsie shkruan se e rindërtoi kështjellën e vjetër bizantine në vitet 1809–1812 dhe e bëri vendqëndrimin e tij të dytë pas Janinës; Fondi Shqiptar i Zhvillimit e daton rindërtimin në vitin 1819 dhe i jep kalasë katër deri në pesë hektarë, tri hyrje e tri kulla.

Diplomati francez François Pouqueville, i strehuar në pallat në fillim të shekullit XIX, e pa ndryshe nga i zoti: pashai ia lavdëronte Tepelenën si parajsë të dytë, ai pa një luginë të zymtë dhe një pallat me «the repulsive air of a prison», nën të cilin, netëve, dëgjonte zinxhirët e të burgosurve në birucat e gdhendura në shkëmb.

Bajroni në Tepelenë, 1809

Në vjeshtën e vitit 1809 erdhi në Tepelenë Lord Bajroni. Në letrën që i dërgoi së ëmës nga Preveza më 12 nëntor, poeti rrëfen se në Janinë nuk e kishte gjetur pashanë, sepse ky ishte me ushtrinë duke rrethuar Ibrahim Pashën në kështjellën e Beratit. Nga Janina iu deshën nëntë ditë për të arritur në Tepelenë, rezidencën fshatare të pashait. Hyri në qytet në orën pesë pasdite, kur dielli po perëndonte, mes shqiptarësh me fustanella të bardha, dyqind kuajsh të shaluar dhe daullesh që binin. Pashai e priti në këmbë, e uli në të djathtë të vet dhe e trajtoi si bir; Bajroni qëndroi tri ditë. Nderimet nuk e verbuan: në të njëjtën letër e quajti mikpritësin «a remorseless tyrant, guilty of the most horrible cruelties».

Udhëtimi u bë poezi në Këngën e Dytë të «Childe Harold's Pilgrimage», botuar më 1812, ku strofa LV e sjell udhëtarin në muzg, mbi brigjet e lumit që Bajroni e quan Laos, para «The glittering minarets of Tepalen». Ali Pasha u vra në Janinë më 1822, në fund të rrethimit osman; Tepelenës i mbeti kështjella e tij.

Nga kryengritja e 1833-s te Marrëveshja e Tepelenës

Sipas Historisë së Shqipërisë të Akademisë së Shkencave, në fillim të korrikut 1833 banorët e krahinës së Tepelenës ngritën krye dhe morën qytetin; kryengritja, e udhëhequr nga Balil Nesho, u shtri në Gjirokastër e në Delvinë, dhe te fshati Luzat trupat e qeveritarit të ri osman, Emin Pashës, u shpartalluan. Më 1847, në kryengritjen që lindi nga Kuvendi i Mesaplikut, vullnetarët e Tepelenës hynë si grupe më vete në të dy grupimet e saj, në atë të veriut me Rrapo Hekalin dhe në atë të jugut me Zenel Gjolekën, shkruan historiani Bernard Zotaj.

Anastas Byku nga Lekli botoi në vitet 1861–1862 në Lamia të Greqisë gazetën greqisht-shqip «Pellasgos», kushtuar çështjes shqiptare, dhe më 1861 një abetare të vogël që e shkruante shqipen me alfabet grek; Akademia shënon se, ndonëse punoi për shkolla shqipe, ai u shpreh kundër zhvillimit të pavarur të shqiptarëve dhe për hyrjen e tyre në gjirin e helenizmit. Kur në maj të vitit 1877 patriotët e jugut ngritën në Janinë një komitet të fshehtë nën kryesinë e Abdyl Frashërit, Tepelenën e përfaqësonte aty Sulejman Tahiri.

Lëvizja e armatosur e vitit 1911 u mbyll pikërisht këtu. Pas marrëveshjes së Podgoricës me malësorët e veriut, qeveria xhonturke dërgoi në jug Abdyl Ypin dhe Fejzi Alizotin, dhe më 18 gusht 1911 u mblodhën në Tepelenë përfaqësuesit e parisë shqiptare dhe krerët e çetave të vilajetit të Janinës. Marrëveshja e Tepelenës, sipas Akademisë, parashikonte për jugun të drejta më të gjera se ato të veriut: falje të përgjithshme, mësimin e shqipes në shkollat shtetërore dhe subvencione për shkollat shqipe, nëpunës që njihnin gjuhën e vendit, shërbim ushtarak në vend në kohë paqeje dhe rihapjen e Shkollës Normale të Elbasanit.

1920: flamuri i grisur

Në pranverën e vitit 1920 Tepelena kishte ende garnizon italian. Sipas historisë akademike, të përmbledhur nga studiuesi Albert Habazaj në gazetën Dielli, në maj, kur autoritetet e qeverisë hynë në Tepelenë për ta marrë në dorëzim qytetin, që ndodhej jashtë zonës që Roma synonte ta aneksonte, ushtarët italianë grisën flamurin shqiptar, dëbuan komisionerin qeveritar dhe e shpërndanë me dhunë popullin e mbledhur për të festuar. Ultimatumi që komiteti «Mbrojtja Kombëtare» i dërgoi pak më vonë gjeneralit italian kërkonte që Vlora, Tepelena dhe Himara t'i dorëzoheshin qeverisë kombëtare. Kur nisi Lufta e Vlorës, në mbrëmjen e 5 qershorit, garnizoni i Tepelenës qe ndër ato ku u luftua më ashpër gjatë natës; luftimet aty zgjatën pesë ditë, dhe kur ra Tepelena, më 10 qershor, e gjithë krahina ishte e lirë, përveç Vlorës e Kaninës. Nga Salaria e Tepelenës ishte Selam Musai, plaku që udhëhoqi çetën e fshatit të vet dhe ra në ullishtet e Vlorës gjatë sulmit të përgjithshëm mbi qytetin; një shesh në zonën historike të kështjellës mban emrin e tij. Pas protokollit shqiptaro-italian të gushtit, gati 1.400 ushtarë e oficerë italianë, që mbaheshin robër në kampet e Vajzës e të Tepelenës, u lanë të lirë.

Kampi i Tepelenës, 1949–1954

Diktatura e goditi Tepelenën që në vitet e para: sipas Elsie-t, Baba Kamil Glava i Tepelenës u ekzekutua më 1946 në Gjirokastër, dhe Baba Shefket Koshtani i Tepelenës një vit më vonë, në persekutimin e klerit bektashi. Por emri i qytetit do të lidhej me internimet. Sipas studiuesit Kastriot Dervishi, ish-drejtor i Arkivit të Ministrisë së Brendshme, dhe sipas arkivit Kujto, kampi nisi punën në maj të vitit 1949, kur aty u sollën të internuarit e kampit të Beratit, dhe u ngrit në kabinat e mbetura nga pushtimi italian. Brenda telave me gjemba, nën roje të armatosura, mbaheshin familjarët e të dënuarve, të të arratisurve dhe të ushtarakëve dezertorë: pleq, gra e fëmijë që, sipas Dervishit, regjimi i mbante si pengje për të arratisurit politikë dhe i lironte kur ata dorëzoheshin. Burrat, gratë dhe fëmijët mbi dymbëdhjetë vjeç prisnin dru në malet përreth dhe i bartnin në shpinë për kilometra, shkruan Harta e Kujtesës. Një e mbijetuar i tha BIRN-it se fëmijët dhe ata që nuk punonin merrnin 400 gramë bukë misri, punëtorët 600.

Shifrat ndryshojnë sipas burimit. Arkivi Kujto dhe AIDSSH-ja, autoriteti për dosjet e ish-Sigurimit, flasin për rreth 1.500 familje të dërguara në Tepelenë. Statistikat e vitit 1950 që botoi Dervishi japin 554 fëmijë të pranishëm në maj, numrin më të lartë të atij viti, dhe 1.405 të internuar gjithsej në gusht. Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit, në njoftimin e konferencës së vitit 2014, shkruan se në kamp jetuan, vuajtën e vdiqën më shumë se 1.200 njerëz dhe e jep kampin në funksion në vitet 1945–1954. Për të vdekurit, Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP), në një projekt me AIDSSH-në, jep rreth 600 të vdekur e të vrarë në vitet 1949–1954, mes tyre 300 fëmijë; Harta e Kujtesës, duke u mbështetur te Dervishi, flet për të paktën 300 fëmijë që i morën epidemitë, uria, mungesa e mjekimit dhe minat e mbetura në tokë; BIRN-i shkruan për disa qindra fëmijë. Dokumentet që AIDSSH-ja citoi për BIRN-in regjistrojnë vdekje nga dizenteria në vitet 1949–1950 dhe një rënie të numrit të fëmijëve në kamp nga 460 në janar në 164 në dhjetor të vitit 1950; kryetarja e autoritetit tha se dokumentet tregojnë edhe një epidemi tifoje. Eshtrat e fëmijëve, sipas Hartës së Kujtesës, u zhvendosën disa herë me vendim të nëpunësve të kampit dhe përfunduan buzë lumit Bënçë.

Edhe data e mbylljes ndryshon. Dervishi dhe Kujto shkruajnë se vdekshmëria e lartë e fëmijëve dhe nevoja për ta konsoliduar internimin sollën mbylljen e dy kampeve të fundit me tela me gjemba në fund të vitit 1953; BIRN-i, me AIDSSH-në dhe një të mbijetuar, e shënon mbylljen më 1954, ndonëse sipas zëdhënëses së AIDSSH-së vendimi u mor në fund të 1953-shit. Kampi u bë i njohur edhe jashtë vendit: sipas Dervishit, ai zuri vend në raportin që qeveria amerikane i paraqiti OKB-së në shkurt 1955. Heqja e telave nuk i dha fund internimit; kampet e hapura, pa tela me gjemba, vazhduan, shënon BIRN-i.

Tepelena sot

Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Tepelenës ka 6.761 banorë, 3.479 burra e 3.282 gra; 844 prej tyre janë nën pesëmbëdhjetë vjeç dhe 1.723 janë 65 vjeç e sipër, më shumë se një në katër banorë. Në regjistrimin e vitit 2011, të njëjtat katër njësi kishin 8.949 banorë. Bashkia u formua me reformën territoriale të vitit 2014 nga njësitë Tepelenë, Qendër Tepelenë, Lopës e Kurvelesh dhe, sipas vetë bashkisë, përfshin një qytet e 24 fshatra në 431 kilometra katrorë.

Kështjella nuk është muze i heshtur: sipas Fondit Shqiptar të Zhvillimit, brenda mureve të saj jetojnë rreth 300 banorë. Krahina mban gjallë edhe një trashëgimi tjetër: Elsie e radhit Tepelenën, bashkë me Vlorën, Gjirokastrën e Përmetin, ndër viset ku njihet më shumë polifonia, dhe shënon se Kanuni i Labërisë zbatohej sidomos brenda të ashtuquajturave tri ura, të Drashovicës, të Tepelenës e të Kalasës.

Kampi është sot gërmadhë. Të mbijetuarit dhe organizatat që studiojnë diktaturën kanë kërkuar që të shndërrohet në muze kujtese; një projektligj i paraqitur në parlament në qershor 2022, për ta kthyer në muze kombëtar bashkë me burgun e Spaçit, nuk ishte ndjekur me asnjë masë deri në shtator 2023, shkruan BIRN-i, dhe, ndryshe nga Spaçi, kampi nuk ishte shpallur monument kulture. ISKK-ja e ka rindërtuar kampin në filmin «Muzeu virtual i Tepelenës», me grafikë tredimensionale.

Burimet

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore (Tab. 7, popullsia sipas bashkive)

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave 2011: Gjirokastër (Tepelenë, Qendër Tepelenë, Lopës, Kurvelesh)

• Fletorja Zyrtare nr. 137/2014 — Ligji nr. 115/2014 për ndarjen administrativo-territoriale të njësive të qeverisjes vendore

• Bashkia Tepelenë — Historiku i bashkisë

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (Toena, 2002): fushata ilire e vitit 230 p.e.s., fushata osmane e vitit 1492

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (Tiranë, 1984): kryengritja e 1833-s, Anastas Byku, komiteti i Janinës (1877), mbledhja e Tepelenës (1911)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (2010): Tepelena, Ali Pasha Tepelena, Sa'di, Bektashi, Polyphonic music, Kanun of Labëria

• Encyclopaedia Britannica — Ali Paşa Tepelenë

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lord Byron: Letters on Albania, 1809–1810 (letra e 12 nëntorit 1809)

• Project Gutenberg — Lord Byron, Childe Harold's Pilgrimage, Kënga II, strofa LV

• Robert Elsie, albanianhistory.net — François Pouqueville: Travels in Epirus and Albania

• Dielli — Bernard Zotaj, «Tiparet e kryengritjeve të armatosura të popullit shqiptar» (31 maj 2025)

• Dielli — Albert R. Habazaj, «Lufta e Vlorës dhe qëndrimi i historisë ndaj kësaj epopeje kombëtare» (17 korrik 2013)

• Fondi Shqiptar i Zhvillimit — Rijetëzimi i zonës historike, Kalaja e Ali Pashë Tepelenës (16 korrik 2020)

• Kujto.al — Kampi i Tepelenës

• Harta e Kujtesës — Tepelena Camp (burimi: Kastriot Dervishi)

• Panorama — Kastriot Dervishi: Del dokumenti, fëmijët në kampet e internimit në Tepelenë e Krujë

• Panorama — Kastriot Dervishi: statistika e kampeve me tela me gjemba gjatë vitit 1950

• BIRN / Balkan Insight — Të mbijetuarit e kampit të Tepelenës kërkojnë të mos harrohet historia e represionit (13 shtator 2023)

• ICMP — Survivors of Albania's communist camps share stories in ICMP-supported documentary film (17 maj 2021)

• Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit — Konferenca e Tepelenës

• Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit — Kampi i Tepelenës në 3D: muzeu i parë virtual

---

# Përmeti: nga Frashëri i Rilindjes te kongresi që ngriti shtetin komunist
https://zhurma.press/permeti/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti mbi Vjosë: në fshatin e tij Frashër lindën Abdyli, Naimi e Samiu dhe u miratua programi i 1878-s; në maj 1944 kongresi i tij ngriti shtetin komunist.

Përmeti është qyteti i vogël mbi Vjosë që e ka lidhur emrin me dy themelime. Nga fshati i tij, Frashëri, dolën tre vëllezër — Abdyli, Naimi e Samiu — që idenë e Shqipërisë e kthyen në program politik, në varg e në alfabet; në vetë qytetin, në maj të vitit 1944, një kongres partizan ngriti organet e para të pushtetit që do ta sundonte vendin për gati gjysmë shekulli. Mes këtyre dy kujtesave rrjedh Vjosa, një nga lumenjtë e fundit të egër të Evropës.

Pse ka rëndësi

• Abdyl (1839), Naim (1846) dhe Sami Frashëri (1850) lindën në fshatin Frashër të Përmetit; në teqenë bektashiane të fshatit, një kuvend pronarësh myslimanë e të krishterë miratoi programin e autonomisë që Lidhja e Prizrenit e pranoi më 27 nëntor 1878.

• Më 24–28 maj 1944 Kongresi i Përmetit ngriti këshillin antifashist dhe një komitet me atributet e qeverisë së përkohshme, me Enver Hoxhën në krye: akti themelues i shtetit që Partia Komuniste do ta sundonte deri në pluralizmin e dhjetorit 1990.

• Sipas Censusit INSTAT 2023, bashkia e Përmetit kishte 7.980 banorë, nga të cilët 2.391 mbi 65 vjeç; njësia administrative Frashër kishte 144 banorë, vetëm dy prej tyre nën 15 vjeç.

Premeti mbi Vjosë

Përmeti shtrihet në bregun e majtë të rrjedhës së sipërme të Vjosës, nën kodrën e Bolëngës dhe rrëzë malit të Dhëmbelit. Vjosa, shkruan Robert Elsie, buron në malet e Pindit në Greqinë veriore, kalon pranë Përmetit, Këlcyrës e Tepelenës dhe derdhet në Adriatik në veri të Vlorës; është lumi i dytë i vendit pas Drinit, dhe autorët antikë e njihnin si Aoos. Emri i qytetit, sipas Elsie-t, është regjistruar më 1431 si Premeti. Në hyrje të qytetit, mbi lumë, ngrihet Guri i Qytetit, një shkëmb 42 metra i lartë që bashkia e quan simbolin e identitetit të Përmetit. Legjenda vendase tregon se mbi të kishte ngritur një kala Premti, zoti i krahinës që i dha emrin qytetit, dhe se, kur erdhën osmanët, Diestra, e bija e nipit të tij, u hodh nga maja e shkëmbit me foshnjën në krahë për të mos rënë në duart e tyre. Nga mesjeta ruhet në fshatin Kosinë kisha e Shën Mërisë, e shekujve XII–XIII, monument kulture që nga viti 1963.

Kisha, teqe dhe kalldrëm

Përmeti i shekujve osmanë ishte qytet i dy besimeve. Në lagjet e vjetra, Kisha e Shën Premtes, një bazilikë 22 metra e gjatë, u ndërtua më 1776 nga kryemjeshtri Ilia Kristo; pikturat e saj murale i punoi më 1808 Terpo Zografi, ndërsa ikonostasi u gdhend nën drejtimin e mjeshtrit Dhimitër nga Konica. Teqeja e Frashërit u ngrit më 1781 nga Sulejman bej Frashëri, dhe Elsie e rendit Përmetin edhe ndër vendet ku pati teqe urdhri halveti. Rrugët me kalldrëm të lagjeve Shënkoll e Teqe, ku ruhen gjurmët më të vjetra të qytetit, me porta të harkuara e me një vijë uji në mes që mullinjtë e hapnin për t'i larë, i takojnë sipas bashkisë fillimit të shekullit XIX; Këshilli Kombëtar i Restaurimit e ka shpallur Përmetin Qendër të Mbrojtur Historike. Në Bënjë ruhet Ura e Katiut mbi Lengaricë, me një hark kryesor 15,5 metra të gjerë e 6 metra mbi ujë, një tip ure që në Shqipëri njihet mirë në shekullin XVIII.

Frashëri: tre vëllezër dhe një teqe

Në fshatin Frashër lindën, sipas Elsie-t, tre vëllezërit që i dhanë Rilindjes trurin, zërin dhe gjuhën: Abdyli më 17 gusht 1839, Naimi më 25 maj 1846 dhe Samiu më 1 qershor 1850. Naimi e kaloi fëmijërinë në Frashër, ku, shkruan Elsie, nisi pa dyshim të mësonte turqisht, persisht e arabisht dhe ku, në teqenë bektashiane, u brumos me traditën shpirtërore të Lindjes; më 1865 familja u shpërngul në Janinë. Abdyli u zgjodh më 1877 deputet i Janinës në parlamentin osman dhe po atë dhjetor, në Stamboll, themeloi bashkë me Samiun Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Popullit Shqiptar. Pas kuvendit të Prizrenit të qershorit 1878, ku thuhet se mbajti fjalën e hapjes, ai u kthye në jug: në teqenë bektashiane të fshatit të tij, një kuvend pronarësh myslimanë e të krishterë miratoi një program autonomie që Lidhja e Prizrenit e pranoi më 27 nëntor 1878 dhe që Samiu e botoi në gazetën e Stambollit «Tercüman-ı Şark».

Në fillim të 1879-s Samiu drejtoi komisionin që hartoi një alfabet mbi bazë latine, me disa shkronja greke e cirilike, dhe më 12 tetor 1879 u vu në krye të Shoqërisë së Stambollit për botimin e shkrimeve shqip. Autor i rreth pesëdhjetë veprave, ndër to një enciklopedi turqisht në gjashtë vëllime, ai i dha lëvizjes kombëtare më 1899, në Bukuresht, manifestin e saj shumë të lexuar, «Shqipëria – Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet?». Naimi, poeti kombëtar, botoi po në Bukuresht më 1886 «Bagëti e bujqësi», një poemë baritore prej 450 vargjesh, dhe më 1898 «Istorinë e Skënderbeut», epos prej 11.500 vargjesh që ai e mbante për kryeveprën e vet; mesazhi i tij, sipas Elsie-t, synonte mbi të gjitha vetëdijen kombëtare dhe, në traditën bektashiane, kapërcimin e ndarjeve fetare. Nga kjo shtëpi doli edhe brezi tjetër: Mid'hat Frashëri, i biri i Abdylit, publicisti me pseudonimin Lumo Skendo. Shtëpia e vëllezërve në Frashër është sot Monument Kulture i Kategorisë I, dhe në teqenë e fshatit, që sipas bashkisë përbën fillesat e arsimit shqip në rrethin e Përmetit, Baba Alushi hapi më 1908 një shkollë shqipe.

1914: jugu në flakë

Pavarësia nuk i solli paqe jugut. Në pranverën e vitit 1914, kur xhandarmëria shqiptare, nën komandën e oficerëve holandezë, shkoi të merrte në dorëzim krahinat që Greqia duhej t'i lëshonte, u ndesh me armë me forcat që luftonin për të ashtuquajturin «Epir të Veriut», një emër që, shkruan Elsie, pasqyronte pretendimet territoriale të nacionalistëve grekë. Mid'hat Frashëri, në pamfletin e tij të vitit 1915, tregon se më 19 mars 1914 xhandarët shqiptarë u qëlluan nga kisha e fshatit Odriçan, pranë Frashërit: oficeri Qani u plagos dhe dymbëdhjetë burra u vranë. Ai e rendit Përmetin e Frashërin ndër njëmbëdhjetë krahinat e jugut që u kthyen në gërmadha dhe riboton një listë fshatrash të djegur, të botuar në «Corriere delle Puglie» në dhjetor 1914, ku gjenden edhe fshatra të Përmetit; Elsie shënon se autori shkruante me pasion antigrek dhe se fatkeqësinë duket se e kishte përjetuar vetë. Bashkia e Përmetit ruan një dëshmi më të qetë: teqeja e Baba Aliut në Alipostivan u dogj dy herë, më 1870 nga turqit dhe më 1914 nga grekët. Trupat greke, shton Elsie, hynë në jug të Shqipërisë në tetor e nëntor 1914 dhe deri në prill 1916 shpallën bashkimin e «Epirit të Veriut» me Greqinë.

Përmeti dha në këto vite edhe burra shteti. Turhan Pasha Përmeti, që e mbante emrin e qytetit, ishte kryeministër i Shqipërisë më 1914 dhe sërish nga 1918 deri më 1920. Ali bej Këlcyra, i lindur në Këlcyrë, në rrethin e dikurshëm të Përmetit, mori pjesë në Kongresin e Lushnjës dhe në luftën e verës së 1920-s për të dëbuar trupat italiane nga Vlora. Dhe në shkurt të vitit 1919, pas varrimit të Ismail Qemalit, një djalë pesëmbëdhjetëvjeçar nga krahina e Përmetit, Odhise Paskali, u nis për të studiuar në Torino; prej duarve të tij do të dilnin monumentet e Ismail Qemalit në Vlorë (1932), të Çerçiz Topullit në Gjirokastër (1934) dhe të Skënderbeut në Kukës (1939).

Maj 1944: kongresi që themeloi shtetin komunist

Më 24 maj 1944, në qytetin tashmë të çliruar të Përmetit, u hap Kongresi Antifashist Nacionalçlirimtar, që zgjati deri më 28 maj. Rreth dyqind delegatët ishin zgjedhur me votim të hapur në zonat e çliruara e në formacionet partizane, ndërsa në zonat e pushtuara i kishin caktuar këshillat e qarqeve e të qyteteve. Miranda Vickers shkruan se udhëheqja partizane e thirri kongresin me ngut, nga frika e një zbarkimi aleat, dhe e modeloi sipas AVNOJ-it, këshillit antifashist të partizanëve jugosllavë. Kongresi zgjodhi Këshillin Antifashist Nacionalçlirimtar, një trup prej 122 anëtarësh që, sipas historikut të Kuvendit të Shqipërisë, kishte karakterin e një parlamenti, dhe në krye të kryesisë së tij vuri Omer Nishanin, që kishte studiuar mjekësi në Stamboll. Ngriti edhe një Komitet Antifashist Nacionalçlirimtar me atributet e një qeverie të përkohshme, me kryetar Enver Hoxhën, sekretarin e përgjithshëm të Partisë Komuniste, e me nënkryetar Myslym Pezën. Shfuqizoi marrëveshjet politike e ekonomike që qeveria e Zogut kishte lidhur me shtete të huaja, i ndaloi ish-mbretit kthimin në Shqipëri dhe vendosi të mos njihej asnjë qeveri e formuar brenda ose jashtë vendit «kundër vullnetit të popullit». Synimi, shkruan Vickers, ishte t'u paraqitej Aleatëve një fakt i kryer.

Bashkia e Përmetit e përkujton sot kongresin si vendin «ku u hodhën themelet e shtetit të ri shqiptar». Leximi është i saktë, me një plotësim të domosdoshëm: shteti që u themelua në Përmet ishte shteti i Partisë Komuniste, dhe Vickers e quan kongresin bazën e kushtetutës së shtetit shqiptar të pasluftës. Në tetor 1944 komunistët formuan në Berat një qeveri të përkohshme me Hoxhën kryeministër, në fund të nëntorit morën Tiranën, dhe Hoxha mbeti komandant i përgjithshëm i ushtrisë deri më 1985; më 11 janar 1946 Asambleja Kushtetuese shpalli Republikën Popullore, ndërsa pluralizmi politik u dekretua vetëm më 17 dhjetor 1990. Përmeti i dha shtetit të ri edhe një nga udhëheqësit e parë që ai i spastroi. Sejfulla Malëshova, poet nga krahina e Përmetit dhe dikur sekretar i Fan Nolit, ishte ndër udhëheqësit e fotografuar në kongres; si ministër i Kulturës në qeverinë e parë të pasluftës ndoqi një vijë relativisht liberale e pajtuese dhe nuk i dënonte si reaksionarë të gjithë shkrimtarët e paraluftës, si Gjergj Fishtën. Më 21 shkurt 1946 Komiteti Qendror e përjashtoi nga Byroja Politike dhe nga vetë Komiteti, me akuzën e oportunizmit dhe të devijimit të djathtë; pas dy a tre vjetësh internim në Ballsh, e kaloi pjesën tjetër të jetës si magazinier në Fier.

Kujtesa e Frashërit u nda po ashtu. Nipi i Naimit, Mid'hat Frashëri, në fund të vitit 1942 ishte vënë në krye të Ballit Kombëtar, dhe në vjeshtën e 1944-s, kur fitorja komuniste ishte e qartë, iku në Italinë e jugut. Një tjetër bir i qytetit, Stefanaq Pollo (1923–1997), u bë historiani përfaqësues i periudhës komuniste: për 35 vjet drejtoi Institutin e Historisë dhe bashkë me Aleks Budën shkroi «Historinë e popullit shqiptar» (1965–1967). Bashkësia bektashiane e Shqipërisë, që e kishte në teqenë e Frashërit selinë e njërit prej gjashtë rretheve të saj, u persekutua që në fillim dhe u shpërbë krejt më 1967, kur një dekret ndaloi çdo veprimtari fetare.

Përmeti sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, më 18 shtator 2023 bashkia e Përmetit kishte 7.980 banorë: 4.809 në njësinë administrative të qytetit dhe të tjerët në Çarçovë, Qendër Piskovë, Petran e Frashër. Vetëm 819 prej tyre ishin nën 15 vjeç, ndërsa 2.391 kishin mbushur 65 vjeç. Njësia administrative e Frashërit, ku ndodhet fshati që i dha kombit tre vëllezërit, kishte 144 banorë, dy prej tyre fëmijë nën 15 vjeç. Qarku i Gjirokastrës, ku bën pjesë Përmeti, numëronte 60.013 banorë, me dendësi 20,8 banorë për kilometër katror; qysh me të dhënat e vitit 2004, shënonte Elsie, rrethi i Përmetit kishte dendësinë e dytë më të ulët në vend, pas Kolonjës.

Më 2023 Vjosa u shpall Park Kombëtar, sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit parku i parë i një lumi të egër në Evropë. Në Bënjë, në të dy brigjet e kanionit të Lengaricës, nga një çarje e thellë tektonike burojnë ujëra sulfurore që derdhen në vaska natyrore; sipas bashkisë, vetëm gjatë vitit 2025 zonën e vizituan 103.761 vetë. Glikoja, e gatuar me fruta të stinës, me pak sheqer e pa konservues, është shenja e kuzhinës përmetare, dhe polifonia e jugut, që Elsie e quan ndoshta llojin më të njohur dhe, për veshin e huaj, më të pazakontin të muzikës shqiptare, e ka Përmetin ndër vatrat e veta. Mbi të gjitha, në hyrje të qytetit, qëndron Guri i Qytetit, më i vjetër se çdo emër që i është vënë Përmetit.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): «Permet, District of», «Vjosa», «Frasheri, Abdyl / Naim / Sami / Mid'hat», «League of Prizren», «Bektashi Order of Dervishes», «Halveti Order of Dervishes», «Maleshova, Sejfulla», «Pollo, Stefanaq», «Paskali, Odhise», «Nishani, Omer», «Kelcyra, Ali bey», «Prime Minister», «Hoxha, Enver», «Music», «Northern Epirus», «World War I», kronologjia

• Mid'hat Frashëri — The Epirus Question: the Martyrdom of a People (1915), me hyrjen e Robert Elsie-t (Texts and Documents of Albanian History)

• Sami Frashëri — What will Become of Albania? (1899), me hyrjen e Robert Elsie-t (Texts and Documents of Albanian History)

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave 2023: Qarku Gjirokastër

• Panorama — Fatmir Fezga, «Kongresi i Përmetit, vendimet që ndryshuan Shqipërinë» (25 maj 2021)

• Miranda Vickers — The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris), f. 155

• Library of Congress — Albania: A Country Study (1994), «The Communist Takeover of Albania»

• Kuvendi i Shqipërisë — Historiku i parlamentarizmit shqiptar

• Bashkia Përmet — Muze

• Bashkia Përmet — Objekte kulti

• Bashkia Përmet — Guri i Qytetit

• Bashkia Përmet — Një qytet i tërë në Shqipëri shpallet qendër e mbrojtur historike

• Bashkia Përmet — Ujërat termale Bënjë

• Bashkia Përmet — Projekti «Bënja – Destinacion Ndërkombëtar Turistik» (2026)

• Bashkia Përmet — Festa e Teqesë së Frashërit

• Bashkia Përmet — 24 maj: 82 vjet Kongresi i Përmetit

• Bashkia Përmet — 170-vjetori i lindjes së Naim Frashërit

• Bashkia Përmet — VITA Vjosa

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Parku Kombëtar i Lumit të egër Vjosa

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Glikoja e Përmetit

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Guri i Qytetit

---

# Peshkopia: Dibra e Poshtme që kufiri i 1913-s e bëri kryeqendër
https://zhurma.press/peshkopia/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga peshkopata që i dha emrin te kasabaja osmane e Dibrës së Poshtme, nga zjarri serb i 1913-s te Elez Isufi: qyteti mes Korabit e Drinit të Zi që trashëgoi krahinën.

Peshkopia është qyteti që mban në emër një peshkop dhe në histori një kufi. Për shekuj me radhë ajo ishte kasabaja e vogël e Dibrës së Poshtme, në hijen e Dibrës së Madhe; u bë kryeqendra e krahinës vetëm pasi Fuqitë e Mëdha e lanë qytetin e madh matanë vijës së vitit 1913. Sot, mes Korabit dhe luginës së Drinit të Zi, Peshkopia është qendra e qarkut të Dibrës dhe ruajtësja e kujtesës së një krahine që u nda më dysh.

Pse ka rëndësi

• Kur Konferenca e Londrës ia la Serbisë Dibrën e Madhe, Peshkopia, kasabaja e Dibrës së Poshtme, mbeti në anën shqiptare dhe në verën e vitit 1920 u bë seli e administratës së parë shqiptare në rang prefekture.

• Në vjeshtën e vitit 1913 ushtria serbe dogji Peshkopinë: një raport zyrtar për Fuqitë e Mëdha, i botuar më 21 dhjetor 1913, numëron 57 shtëpi të djegura, gjashtë burra të vrarë dhe bagëtinë e grabitur.

• Sipas Censusit INSTAT 2023, njësia administrative Peshkopi kishte 14.710 banorë, bashkia e Dibrës 50.775 dhe qarku i Dibrës, me qendër në Peshkopi, 107.178.

Dibra e Poshtme dhe emri i peshkopit

Dibra është emër i vjetër. Robert Elsie shënon se fjala është regjistruar për herë të parë në latinisht si Deborus dhe se Dibra, si krahinë gjeografike, shtrihet edhe në Maqedoninë e Veriut; nëpër të rrjedh drejt veriut, për 150 kilometra, Drini i Zi, që buron në Strugë nga liqeni i Ohrit. Moisi Murra, në një shkrim të botuar më 2010 në gazetën dibrane «Rruga e Arbërit» dhe të mbështetur te vëllimi akademik «Ilirët dhe Iliria» (1965), e lidh trevën me penestët ilirë, qytezat e të cilëve, Uskanën dhe Oenean, i përmendin Polibi dhe Livi, dhe shkruan se gjetjet arkeologjike në qendër të qytetit dëshmojnë një jetë qytetare ilire të shekujve III–II p.e.s. Sipas tij, më 1020 Dibra pati peshkopatën e vet, me qendër pikërisht këtu, në mëhallën Bulke të Dobrovës. Selia e peshkopit ndërroi më vonë vend, por qytetit i la emrin.

Nga kjo krahinë doli shtëpia që do t'i jepte kombit emrin më të madh. Elsie i quan Kastriotët një familje pronarësh tokash nga krahina e Dibrës, dhe Gjon Muzaka, në kronikën e tij të vitit 1515, shkruan se gjyshi i Skënderbeut, Pal Kastrioti, sundonte jo më shumë se dy fshatra, Signa (Sinë) dhe Gardi Ipostesi. I biri, Gjon Kastrioti, e shtriu pushtetin nga Dibra përmes luginës së Matit deri në Adriatik. Më 1440 osmanët e emëruan Skënderbeun sanxhakbe të Dibrës; në nëntor 1443, kur ushtria osmane u shpartallua pranë Nishit, ai la radhët e saj bashkë me nipin, Hamzain, dhe me treqind kalorës, u kthye në Dibër dhe prej andej mori Krujën. Krahina mbeti vija e parë e luftës: një ushtri e madhe osmane u zmbraps në Dibër në fund të qershorit 1444, dhe një tjetër po aty në shtator 1446.

Kasabaja osmane në hijen e Dibrës së Madhe

Nën osmanët Peshkopia mbeti për shekuj një vendbanim i vogël pranë qytetit të madh tregtar të Dibrës së Madhe. Murra, që mbështetet te defteri osman i vitit 1467, shkruan se ajo kishte atëherë 32 shtëpi me 224 banorë, dhe se sipas regjistrit të livasë së Ohrit të vitit 1583 banorët e saj ishin kthyer tashmë të gjithë në fenë islame. Po sipas Murrës, më 1864 osmanët e bënë Peshkopinë qendër të kazasë së Dibrës së Poshtme. Peshkopia ishte edhe një qendër shpirtërore: Elsie shkruan se ajo ka qenë ndoshta qendra më e rëndësishme e tarikatit kadiri dhe se rreth vitit 1900 kryeshehu i urdhrit thuhet se ishte një shejh nga Dibra.

1912–1913: vija e Londrës dhe zjarri

Në vjeshtën e vitit 1912, gjatë Luftës së Parë Ballkanike, ushtria serbe pushtoi Kosovën dhe krahinën e Dibrës. Kur Konferenca e Londrës vizatoi kufijtë e shtetit të ri, Fuqitë e Mëdha ia lanë Serbisë Kosovën, Dibrën, Ohrin dhe Manastirin, dhe më 7 shtator 1913 Beogradi shpalli aneksimin e tokave të pushtuara. Dibra e Poshtme, me Peshkopinë, mbeti në anën shqiptare të vijës, por ushtria serbe nuk u largua. Raporti i Komisionit Ndërkombëtar të Fondacionit Carnegie për Luftërat Ballkanike, i botuar më 1914, riprodhon një letër nga Elbasani, të botuar në një gazetë bullgare, sipas së cilës më 20 shtator 1913 trupat serbe u morën malësorëve të Dibrës gjithë bagëtinë, vranë barinjtë që u bënë qëndresë dhe dogjën fshatrat nëpër të cilat kaluan, ndër to Peshkopinë. Në qytetin e Dibrës, Dibrën e Madhe të sotme, u arrestuan dyzet e tetë parë; kur fshatarët e grabitur rrethuan qytetin për të marrë mbrapsht bagëtinë, të burgosurit u vranë. Atëherë dibranët u ngritën, me armë, me sëpata, me gurë e me shkopinj, dhe i dëbuan serbët nga qyteti. Komisioni shënon se nuk mundi t'i verifikonte këto të dhëna, por se nuk kishte arsye t'i vinte në dyshim.

Kryengritja shqiptare e asaj vjeshte, në Lumë, në malet në perëndim të Gjakovës e në Dibër, u shtyp nga një forcë serbe prej mbi njëzet mijë ushtarësh, e cila, shkruan Elsie, u fut në Shqipëri dhe gati arriti në Elbasan. Beogradi shpalli amnisti në tetor, por masakrat vazhduan. Një raport zyrtar për Fuqitë e Mëdha, i botuar në gazetën «Corriere delle Puglie» të Barit më 21 dhjetor 1913, i numëron ato fshat për fshat në Dibër, në Dibrën e Poshtme dhe në Lumë. Për Peshkopinë ai shënon se, pasi u plaçkitën të gjitha shtëpitë, pesëdhjetë e shtatë prej tyre, ndër to më të rëndësishmet, iu vu zjarri; gjashtë burra u vranë dhe u morën 180 krerë gjedhë, 450 dele e dhi, 15 mushka e 20 kuaj. Në Rabdisht raporti numëron 65 burra të vrarë me bajonetë, në Luzni 45. Disa nga fshatrat e asaj liste, si Luznia, Maqellara e Sllova, janë sot njësi administrative të bashkisë së Dibrës.

Elez Isufi dhe prefektura e re

Lufta e Parë Botërore solli ushtri të tjera: sipas Murrës, bullgarët hynë në Dibër më 1 janar 1916 dhe austro-hungarezët po atë vit. Në verën e vitit 1920 në Peshkopi u ngrit administrata e parë vendore shqiptare në rang prefekture, me prefekt Ramiz bej Dibrën, ndonëse, shënon Murra, krahina vazhdonte të ishte nën pushtimin serb. Burri që i dha formë qëndresës ishte Elez Isufi, i lindur më 1861 në Sllovë. Me çetën e tij ai u kishte rezistuar forcave serbe që më 1912; aleat i ngushtë i Bajram Currit, më 15 gusht 1921 ngriti kryengritjen për ta çliruar krahinën nga forcat serbe, dhe luftimet vazhduan deri në dhjetor. Po atë vit Hasan Prishtina, i ikur nga Kosova pas pushtimit serb, u zgjodh deputet i Dibrës. Më 1 mars 1922 Isufi u ngrit sërish, këtë herë kundër regjimit të Ahmet Zogut, dhe luftëtarët e tij dibranë kapërcyen malet e hynë në Tiranë. Në revolucionin e 1924-s ai mbajti anën e Fan Nolit dhe më 29 dhjetor 1924 u vra nga trupat jugosllave. Sot shëtitorja «Elez Isufi», me blirë në të dy anët, i ka dhënë Peshkopisë emrin «Qyteti i Blirëve».

Peshkopia nën diktaturë

Nga kjo krahinë doli edhe kreu formal i shtetit komunist për gati tridhjetë vjet. Haxhi Lleshi, i lindur më 1913 në Reshan të Dibrës në një familje të pasur myslimane, ishte komandant partizan në Dibër në vitet 1941–1943; pas marrjes së pushtetit nga komunistët u bë ministër i Brendshëm dhe nga gushti 1953 deri në nëntor 1982 kryetar i Presidiumit të Kuvendit Popullor, pra formalisht kreu i shtetit. Më 16 dhjetor 1995, pas rënies së diktaturës, u vu në arrest shtëpie, i akuzuar për vdekjet e shqiptarëve që përpiqeshin të arratiseshin fshehurazi përtej kufirit. Peshkopia e atyre dekadave u rrit si qendër administrative: Murra numëron 15 ndërmarrje shtetërore të ngritura në qytet ndërmjet viteve 1946 dhe 1990, nga ndërmarrja tregtare te mermeri e uzina mekanike, dhe një popullsi që nga 1.414 banorë më 1938 arriti në 5.041 më 1960 e në 12.300 më 1990. Më 30 nëntor 1967 Dibrën dhe Librazhdin i goditi një tërmet. Po atë vit regjimi mbylli kishat e xhamitë dhe ndaloi çdo veprimtari fetare; bashkësia kadiri, e njohur pas vitit 1945 me në krye një shejh nga Peshkopia, ra nën të njëjtin ndalim.

Peshkopia sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, më 18 shtator 2023 njësia administrative Peshkopi kishte 14.710 banorë. Bashkia e Dibrës, që përfshin edhe Maqellarën, Kastriotin, Sllovën, Luznin e Kalanë e Dodës, kishte 50.775 banorë, prej të cilëve 9.237 nën 15 vjeç, ndërsa qarku i Dibrës, me qendër në Peshkopi dhe me bashkitë e Bulqizës, të Klosit e të Matit, kishte 107.178 banorë, me dendësi 41,4 banorë për kilometër katror. Në qendër të qytetit, në ndërtesën e dikurshme të Shtëpisë së Kulturës «Haki Stërmilli», Muzeu Etnografik e Historik ruan rreth dy mijë objekte në tri pavione: gjetje arkeologjike nga Çetushi, Burimi, Çidhna, Topojani e Grezhdani, nga neoliti i hershëm deri në mesjetë; një pavion historie ku zënë vend Vehbi Dibra, Elez Isufi e Haxhi Lleshi; dhe veshjet, odat e veglat e Dibrës.

Rreth një kilometër e gjysmë në lindje të qytetit, në luginën e Shërimit, burojnë llixhat e Peshkopisë: sipas Agjencisë Kombëtare të Turizmit, ujërat termominerale dalin nga gjipset e Korabit me temperaturë 35–43,5 gradë Celsius dhe me prurje 14 litra në sekondë, me 600 miligramë sulfur hidrogjeni për litër. Në verilindje të qytetit ngrihet Korabi, mali më i lartë i Shqipërisë, në kufi me Maqedoninë e Veriut: Elsie i jep 2.751 metra, Agjencia 2.764. Malësia e Korabit bën pjesë në Parkun Natyror Korab–Koritnik, me 55.550,2 hektarë, prej të cilëve 20.663,4 në qarkun e Dibrës dhe pjesa tjetër në atë të Kukësit. Në vitet '90 tarikati kadiri u rimëkëmb dhe e vendosi qendrën e vet në Peshkopi. Matanë kufirit, në Maqedoninë e Veriut, qëndron ende Dibra e Madhe, qyteti prej të cilit Peshkopia trashëgoi barrën e kryeqendrës.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): «Dibra, District of», «Drin», «Scanderbeg», «Isufi, Elez», «Prishtina, Hasan bey», «Lleshi, Haxhi», «Kadiri Order of Dervishes», «Geographical Position», «Conference of Ambassadors», «Bektashi Order», kronologjia

• Gjon Muzaka — Kronikë e shkurtër mbi pasardhësit e dinastisë Muzaka, 1515 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Dole in Dibra: Official Report Submitted to the Great Powers, «Corriere delle Puglie», 21 dhjetor 1913 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Carnegie Endowment for International Peace — Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (1914), f. 149–151 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Moisi Murra — «Qyteti i Peshkopisë nga lashtësia në ditët tona», Rruga e Arbërit, nr. 45, janar 2010, f. 8

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave 2023: Qarku Dibër

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Burimi termomineral i llixhave të Peshkopisë

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Muzeu Etnografik e Historik i Peshkopisë

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Rrafshi i Korabit

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Parku Natyror Korab–Koritnik

---

# Kavaja: pazari i bregut ku shpërtheu demonstrata e parë antikomuniste
https://zhurma.press/kavaja/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga pazari që pa Evlija Çelebiu dhe kulla e sahatit te kryengritja e Haxhi Qamilit, xhamitë e rrëzuara më 1967 dhe 26 marsi 1990: Kavaja, qyteti i bregut që i doli i pari diktaturës.

Kavaja është qyteti i fushës bregdetare në jug të gjirit të Durrësit, që u ngrit si pazar osman kur Durrësi kishte rënë në rrënim dhe që Evlija Çelebiu e gjeti më 1670 me 400 shtëpi guri e 200 dyqane. Nëpër të kaloi kryengritja e fshatarëve të vitit 1914, mbi të ra më 1967 dora e diktaturës që rrafshoi xhamitë e saj, dhe në rrugët e saj, më 26 mars 1990, u zhvillua demonstrata e parë antikomuniste në Shqipëri. Sot është qendra e një bashkie që, me qytetin dhe fshatrat përreth, numëron 30.012 banorë sipas Censit të INSTAT-it të vitit 2023.

Pse ka rëndësi

• Më 25 mars 1990, gjatë ndeshjes Besa–Partizani, stadiumi i Kavajës thirri «Liri-Demokraci!»; të nesërmen, më 26 mars, qyteti doli në demonstratën e parë antikomuniste të vendit dhe turma theu xhamat e policisë e të komitetit të partisë.

• Kavaja ishte një nga vatrat e kryengritjes së fshatarëve të Shqipërisë së Mesme të viteve 1914–1915, një lëvizje që nisi nga halli i tokës, kërkoi një princ mysliman dhe në dhjetor 1914, nën krerët e saj proosmanë, u shpall gati të vepronte sipas urdhrave të Stambollit.

• Xhamia Kubelie, e ngritur më 1735–1736 nga Kapllan beu në zemër të pazarit, u rrafshua më 1967; pranë vendit të saj qëndron ende kulla e sahatit, 23,3 metra e lartë, monument i kategorisë së parë.

Udha e bregut: nga Egnatia te Kavalja

Fusha e Kavajës ka qenë rrugë kalimi që në antikitet. Dy degët e Via Egnatia-s, ajo që nisej nga Durrësi dhe ajo që nisej nga Apolonia, bashkoheshin pranë Rrogozhinës së sotme (në antikitet Asparagium Dyrrachinorum), në jug të Kavajës, dhe prej andej udha ngjitej nëpër luginën e Shkumbinit drejt Ohrit e Lindjes. Në bregun në jug të Durrësit, më 48 p.e.s., u përplasën Jul Cezari dhe Pompeu në luftën civile romake. Kur piktori anglez Edward Lear kaloi nëpër Kavajë më 1848, në varrezën në mes të qytetit pa shumë kolona që i dukeshin antike, shumica pa kapitele, dhe hamendësoi se mund të ishin sjellë nga Apolonia ose nga Dyrrachiumi.

Emri i qytetit shfaqet në regjistrin osman të Sanxhakut të Shqipërisë të viteve 1431–1432 si Kavalje, një fshat me 16 shtëpi; në shekullin XVI shfaqet si Borgo Cavaglia, dhe më 1583 defteri i Elbasanit e numëron ende fshat, por tashmë me 150 shtëpi. Sipas Robert Elsie, vendbanimi i sotëm daton nga periudha osmane, kur Durrësi kishte rënë në rrënim; në shekullin XVII edhe kadiu i Durrësit do të rrinte në Kavajë.

Pazari i Evlija Çelebiut

Më 1670 udhëtari osman Evlija Çelebi erdhi nga Durrësi dhe e gjeti Kavajën një qytet të hijshëm në një fushë të gjerë e pjellore, të rrethuar me kopshte e vreshta. Kalaja e Durrësit, shkruan ai, ishte e veçuar dhe e pafrytshme, prandaj kadiu i Durrësit rrinte në Kavajë dhe kishte nën juridiksion 73 fshatra. Qyteti kishte 400 shtëpi guri me një e dy kate, me çati me tjegulla, kopshte, pellgje e shatërvane, saraje me kulla, katër lagje, katër xhami të mëdha e katër mesxhide, dy medrese — por nxënësit, vëren ai, nuk kishin shumë dëshirë për dije — tri shkolla fillore, dy teqe dhe 200 dyqane të mbara në pazar, me rrugën e hijëzuar nga mana. Banjë publike nuk kishte; familjet e mëdha kishin mbi 40 banja private.

Gurët e atij pazari i numëron sot një shkrim i botuar te «Drita Islame», mbështetur te studimi i arkitektit Isuf Sukaj: Xhamia Plakë e Ali Hajdarit (1561), që u prish më 1922 nga nënprefekti i Kavajës për të zgjeruar një rrugë; Xhamia e Myderrizit (1589); ajo e Haxhi Alushit (1625), e prishur më 1964–1965 për një pallat; ajo e Kaikut (1652), e mirëmbajtur tre shekuj nga i njëjti fis, derisa u rrëzua më 1967. Më e bukura ishte Xhamia Kubelie, e ngritur më 1735–1736 nga Kapllan beu në mes të pazarit, me portik me harqe guri, shatërvan e medrese, dhe me një sallë lutjesh 8,60 me 8,60 metra nën një kupolë mbi tambur tetëkëndësh. Në dekadat e fundit osmane Kavaja ishte kaza e Sanxhakut të Durrësit; në fushën e saj kultivohej orizi, dhe në fund të shekullit XIX rrugë qerresh e lidhën me Tiranën, Durrësin e Elbasanin.

Kulla e sahatit dhe udhëtari i 1848-s

Lear mbërriti më 11 tetor 1848 dhe e quajti Kavajën qytetin më jugor të gegëve në breg. Hyrja nëpër një rrugë të gjatë e të ndotur nuk i premtonte shumë, por pa dy a tri xhami më piktoreske se zakonisht dhe pazare të gjata të mbuluara. Hani ishte i pabanueshëm, ndaj e strehoi një prift ortodoks, Papa Andrea, ikonom i Kavajës — dëshmi se qyteti, me kulturë të fortë myslimane, kishte edhe të krishterët e vet. Mëngjesin e 12 tetorit Lear u ngjit në kodrën mbi qytet dhe pa prej andej ullinjtë, xhamitë, varrezat dhe një kullë të lartë sahati. Guvernatori Ahmet bej e priti në një sallë të praruar dhe i tregoi me krenari një hartë të Londrës, që doli të ishte hartë e deteve të Japonisë dhe e Javës, botuar në Holandë një shekull më parë.

Kulla e sahatit e Kavajës qëndron ende. Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore e daton në shekullin XIX, pa vit të saktë: është ngritur pranë xhamisë Kubelie, me planimetri katrore 4,37 me 4,37 metra, mure 0,85 metra të trasha dhe lartësi 23,3 metra, dhe është monument i kategorisë së parë, pronë e shtetit.

1912–1915: flamuri dhe kryengritja e Haxhi Qamilit

Në nëntor 1912, me ushtrinë serbe që u afrohej Durrësit e Tiranës, Ismail Qemali dhe shokët e tij, të shoqëruar nga delegatët e Durrësit, Shijakut, Tiranës e Krujës, u nisën për në Kavajë dhe prej andej, nëpër Karatoprak, në Fier e në Vlorë. Më 27 nëntor Kavaja shpalli pavarësinë bashkë me Peqinin e Lushnjën, një ditë para kuvendit të 28 Nëntorit.

Dy vjet më vonë Kavaja u bë një nga vatrat e kryengritjes që ishte ndër shkaqet e largimit të princ Vidit. Në maj 1914 fshatarët e Shqipërisë së Mesme u armatosën me pushkë e municione për ekspeditën kundër Epirit, por refuzuan të marshonin, sepse, thoshin, nuk donin të vrisnin vëllezërit e tyre. Esat pashë Toptani shkoi vetë në Shijak, Tiranë e Kavajë dhe i raportoi princit se gjithçka ishte në rregull. Pas përpjekjes së 17 majit te Ura e Limuthit, kryengritësit morën Kavajën, Krujën e Peqinin. Kapiteni irlandez Duncan Heaton-Armstrong, sekretar i princit, shkoi te postat e tyre dhe dëgjoi dy gjëra njëherësh: se donin të hiqnin qafe Esatin dhe gjithë pronarët e tokave, që sipas tyre s'bënin tjetër veç t'u merrnin fshatarëve paratë e pastaj t'i rrihnin; dhe se myslimanët ishin të mirë, turqit ishin të mirë, imamët ishin të mirë. Ai përfundoi se rebelimi kishte dy shkaqe: fanatizmin fetar dhe pakënaqësinë agrare.

Të dyja ishin të vërteta. Më 3 qershor, në Shijak, kryengritësit i kërkuan Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit një princ mysliman, një përfaqësues turk në komision dhe alfabetin turko-arab për shqipen. Princi iku më 3 shtator 1914. Në mesin e dhjetorit, në Tiranë, përfaqësuesit e Elbasanit, Tiranës, Kavajës, Shijakut e Peqinit u mblodhën në Këshillin e ri të Përgjithshëm, që do të vepronte sipas urdhrave të Stambollit ose programit të xhonturqve. Prijësi kryesor, Haxhi Qamili (Qamil Zyber Xhameta, 1876–1915), nga Sharra e Tiranës, nisi t'u ndante fshatarëve tokat e çifligarëve, por zbatoi edhe atë që Shpuza e quan terror revolucionar: vari në vend qehajanë e një bejleri Toptan dhe ekzekutoi sheh Hysenin e Elbasanit, babain e teqesë bektashiane të Krujës. Kryengritjen e shtypi një ushtri e huaj. Më 2 qershor 1915 ushtria serbe nisi marshimin drejt Shqipërisë së Mesme dhe më 11 qershor hyri në Tiranë; dy ditë më vonë e nxori Esatin nga rrethimi i Durrësit; gjyqi i posaçëm i Esatit në Durrës, i kryesuar nga Xhelal Zogu, dënoi me vdekje Haxhi Qamilin dhe mbi 40 fshatarë, dhe ai u var në Durrës. Gjashtë dekada më vonë regjimi komunist e bëri hero: monografia e Gazmend Shpuzës e vitit 1979 deklaron që në parathënie se mbështetet në vlerësimin e Enver Hoxhës.

Nga Moisiu te familja Kadiu

Kavaja i dha botës një nga aktorët e mëdhenj të skenës gjermane, Aleksandër Moisiun (1879–1935). Burimet nuk pajtohen për vendlindjen e tij: sipas Elsie-t lindi në Trieste, nga një baba kavajas dhe një nënë arbëreshe; sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar të vitit 1985 lindi në Kavajë, dhe po ky fjalor shënon se në prill 1934 mori shtetësinë shqiptare. Po në Kavajë lindi, më 5 maj 1900, Spiro Moisiu, gjeneral i Ushtrisë Nacionalçlirimtare në Luftën e Dytë Botërore. Pas vitit 1920 Kavaja priti edhe shkollën amerikano-shqiptare të bujqësisë e të ekonomisë shtëpiake, dhe në tokën e saj Lady Carnarvon, e ëma e mikut të shqiptarëve Aubrey Herbert, pas vdekjes së të birit më 1923 ngriti një fshat për refugjatët nga Kosova, që atëherë quhej Herbert e sot quhet Helmas.

Gjatë pushtimit italian, hebrenj nga Kosova u internuan në Kavajë, ashtu si në Berat, Shijak, Lushnjë e Fier. Kur Italia kapitulloi në shtator 1943, shkruan Samuilo Mandil më 1945, shqiptarët i nxorën nga kampet dhe i fshehën nëpër fshatra ku gjermanët nuk mbërrinin. Në Kavajë, Besim dhe Aishe Kadiu strehuan dy hebrenj nga Greqia të ardhur nga Tirana, vëllanë e motrën Jakov e Sandra Batino, njëherë më 1940 dhe sërish më 1944; kur gjermanët nisën kontrollet shtëpi më shtëpi, Besimi i çoi në një fshat të largët dhe i mbajti atje deri në çlirim. Më 21 korrik 1992 Yad Vashem i njohu të dy si të Drejtë midis Kombeve.

Diktatura: xhamitë e rrëzuara dhe stadiumi që thirri

Më 1967 regjimi e ndaloi zyrtarisht fenë dhe mbylli të gjitha kishat e xhamitë e vendit. Në Kavajë goditja ishte e plotë: «Drita Islame» shkruan se atë vit u rrëzuan të gjitha xhamitë e qytetit, mes tyre Kubelia e Kapllan beut. Sipas një pedagogu të arkitekturës, të intervistuar nga TV Klan, në vendin e saj regjimi ndërtoi banja publike, dhe kavajasit, si shenjë respekti për xhaminë, refuzuan t'i përdornin për më shumë se 30 vjet. Burgu dhe gjyqet ushtarake i ranë edhe njerëzve: folkloristi Stavro Frashëri i Kavajës ishte ndër intelektualët e arrestuar e të burgosur pas Luftës, dhe kavajasi Ali Kavaja, student i shkollës teknike të Tiranës, u arrestua më 17 janar 1946; më 2 korrik 1946 Gjykata e Lartë Ushtarake e shpalli «armik të popullit» dhe e dënoi me vdekje.

Mbi këtë kujtesë u ndez marsi i vitit 1990. Të dielën e 25 marsit, në ndeshjen Besa–Partizani, tribunat grisën veprat e Enver Hoxhës dhe thirrën «E duam Shqipërinë si gjithë Evropa!»; policia arrestoi në stadium dhe natën nëpër shtëpi. Të nesërmen, më 26 mars, sipas dëshmisë së një pjesëmarrëseje, njerëzit që dolën nga kinemaja u bënë turmë dhe marshuan te godina e policisë duke kërkuar lirimin e të arrestuarve, i thyen xhamat e të dy kateve, hynë në oborr, pastaj thyen xhamat e komitetit të partisë dhe demonstruan në shesh. Më pas qyteti u vu nën ndalim qarkullimi nga ora 6 e mbrëmjes deri në 7 të mëngjesit, me forca speciale në rrugë. Elsie e shënon 26 marsin e Kavajës si demonstratën e parë antikomuniste në Shqipëri; tre muaj më vonë mbi pesë mijë veta u futën në ambasadat e Tiranës, dhe më 11 dhjetor, ditën kur u pranua pluralizmi politik në mes të lëvizjes së studentëve, trazirat nisën në Kavajë e pastaj në Shkodër, Elbasan e Durrës.

Kavaja sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Kavajës, pra qyteti bashkë me njësitë administrative përreth, numëron 30.012 banorë. Elsie e përshkruan si qytet që u rrit pas vitit 1990 nga ardhja e njerëzve prej maleve dhe nga turizmi në plazhin ranor aty pranë, por që vuante ende nga papunësia e lartë. Në vitet 1990 bregu i saj u bë, krahas Vlorës, burimi kryesor i skafeve që kalonin natën Adriatikun me emigrantë të paligjshëm drejt Italisë, praktikë që u ndal vetëm në fund të vitit 2002. Më 1994 Kavaja ngriti një xhami të re Kubelie, ndër monumentet fetare më të mëdha të ndërtuara atë vit, dhe pranë saj qëndron ende kulla e sahatit e shekullit XIX.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (2010): Kavaja, Via Egnatia, Durrës, Herbert, Moissi, kronologjia 1990

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Evliya Çelebi: Seyahatname, udhëtimi në Vlorë, Durrës e Kavajë (1670)

• Edward Lear — Journals of a Landscape Painter in Albania &c. (1851)

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (1984)

• Drita Islame (ribotuar nga IslamGjakova.net) — Vështrim historik për xhamitë e Kavajës

• Drejtoria Rajonale e Trashëgimisë Kulturore Tiranë — Kulla e Sahatit, Kavajë

• TV Klan — Xhamia e Kavajës: u prish nga sistemi komunist dhe u ndërtuan banjo publike (2026)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Duncan Heaton-Armstrong: An Uprising in the Six-Month Kingdom (1914)

• Gazmend Shpuza — Kryengritja e fshatarësisë së Shqipërisë së Mesme e udhëhequr nga Haxhi Qamili (1914–1915), Tiranë 1979

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Qamili Haxhi

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Moisiu Aleksandër

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Samuilo Mandil: The Jews in Albania (1945)

• Yad Vashem — Besa: Besim and Aishe Kadiu

• Encyclopaedia Britannica — Albania: Albanian nationalism

• Fjalori enciklopedik i viktimave të terrorit komunist, vëll. IV, në Shqipopedia — Kavaja Ali

• Kujto.al — Sofika Cara Prifti, 25–26 mars 1990: revoltat e para antikomuniste në Kavajë (nga botimi i ISKK-së, 2014)

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023, Rezultatet kryesore (Tab. 7)

• Wikipedia — Spiro Moisiu

---

# Lushnja: qyteti ku u rimëkëmb shteti dhe fusha ku u internuan familjet
https://zhurma.press/lushnja/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga fusha e Savrës dhe hanet e Myzeqesë te Kongresi i janarit 1920 dhe kampet e internimit të Savrës e Gradishtës: Lushnja, ku shteti u rimëkëmb dhe diktatura mbylli familje të tëra.

Lushnja është qyteti i Myzeqesë që e mban historinë e vet në dy ndërtesa: në shtëpinë e Kaso Fugës, ku në janar të vitit 1920 u rimëkëmb shteti shqiptar, dhe në barakat e Savrës, ku tri dekada më vonë diktatura komuniste mbylli familje të tëra, mes tyre edhe familjen e një prej delegatëve të vitit 1920. Qyteti u rrit nga një qendër e vogël bujqësore rrëzë kodrave në lindje të fushës, pranë vendit ku më 1385 ra Balsha II. Sot është qendra e një bashkie që, me qytetin dhe fshatrat përreth, numëron 63.135 banorë sipas Censit të INSTAT-it të vitit 2023.

Pse ka rëndësi

• Më 21–31 janar 1920, në shtëpinë e Kaso Fugës, Kongresi i Lushnjës ngriti qeverinë e Sulejman Delvinës dhe një Këshill të Lartë prej katër vetash; qeveria e re u vendos pastaj në Tiranë, e cila nga ai vit mbeti kryeqytet.

• Nga fundi i vitit 1953 deri më 1990 Savra dhe fshatrat e fermës «29 Nëntori» — Gradishta, Plugu, Gjaza, Rrapëza e të tjera — ishin qendrat e internimit ku familje të tëra dilnin në apel çdo ditë dhe nuk lëviznin dot pa leje.

• Në fushën e Savrës, në jug të qytetit, ra më 18 shtator 1385 Balsha II, në betejën që Robert Elsie e shënon si fillimin e depërtimit osman në Shqipëri.

Myzeqeja, fusha e Savrës dhe Ardenica

Lushnja i përket Myzeqesë, fushës bregdetare që zbret nga bregu jugor i Shkumbinit deri te Vlora: rreth 65 kilometra e gjatë, rreth 50 e gjerë, afro 1.350 kilometra katrorë, hambari i Shqipërisë. Emri i krahinës është emër dere. Toponimi u regjistrua më 1417 si Musachia dhe vjen nga Muzakajt, dera fisnike që e zotëroi këtë fushë në mesjetë dhe që Elsie e vendos në periudhën 1280–1600. Para bonifikimeve të shekullit XX, shënon Fjalori Enciklopedik Shqiptar i vitit 1985, kënetat, baltovinat e livadhet zinin rreth 70 për qind të fushës, dhe malaria ishte tepër e përhapur. Ishte tokë pjellore që e mundonte njeriun me ujë e me ethe.

Në jug të qytetit shtrihet fusha e Savrës. Atje, më 18 shtator 1385, u ndesh ushtria e Balshës II me një ushtri osmane që në Arbëri e kishte thirrur vetë një zot arbëror: Karl Topia, i trembur nga zgjerimi i Balshajve, i kërkoi sulltanit ndihmë kundër tyre. Balsha ra në fushë. Ekrem bej Vlora e vendos betejën pranë fshatit Karbunarë, në jug të Lushnjës; Elsie e quan atë ditë fillimin e depërtimit turk në Shqipëri. Rrëfimin e plotë e mban faqja Beteja e Savrës. Në kodrat midis Lushnjës dhe Fierit ngrihet manastiri ortodoks i Ardenicës, i themeluar në shekullin XIII ose XIV, me kishën e Shën Mërisë të përfunduar më 1743. Pelegrinët, të krishterë e myslimanë njëlloj, vinin për një burim që besohej se shëronte; tradita thotë se aty u kurorëzuan Skënderbeu dhe Andronika, e bija e Gjergj Arianitit.

Hanet e udhës dhe tokat e bejlerëve

Lushnja përmendet që në shekullin XV me emrin Lusnie dhe, sipas Fjalorit Enciklopedik, deri në fillim të shekullit XX mbeti një qendër e vogël bujqësore. Por edhe nga kjo qendër e vogël doli një emër që u printe krahinave. Kur kryengritësit e Shqipërisë së Jugut, të mbledhur më 1834 në një kuvend në Berat, u lidhën në një besëlidhje, kryetar i pleqësisë së saj u zgjodh Abaz bej Lushnja, nga familja e Ngurzajve, ndërsa Tafil Buzi mori drejtimin e luftës.

Më 13 tetor 1848 piktori anglez Edward Lear, që po udhëtonte nga Kavaja për në Berat nëpër shi e baltë, kaloi nëpër Lushnjë. Ai e shkruan Leustri, ose Lusna, dhe nuk u ndal veçse sa për të çlodhur kuajt në një han buzë rrugës: çatia pikonte, dyshemenë e kishte zënë një tregtar shkodran, dhe nuk gjendej as bukë, as ujë. Toka e fushës kishte zotër të tjerë. Historia e Shqipërisë e Akademisë së Shkencave numëron për vitin 1912, krahas Vrionëve e Toptanëve, edhe dy familje çifligarësh të Lushnjës: Resulajt me 4.500 hektarë dhe Vokopolajt me 3.000 hektarë. Ky ishte dheu mbi të cilin do të shpërthenin trazirat e viteve që erdhën.

1912–1914: flamuri dhe kryengritja

Në nëntor 1912, ndërsa ushtria serbe u afrohej Durrësit, Tiranës, Krujës e Elbasanit, qytetet e Shqipërisë së Mesme nxituan ta shpallnin vetë pavarësinë, për t'i vënë pushtuesit para faktit të kryer: Elbasani më 25 nëntor, Durrësi e Tirana të nesërmen, dhe më 27 nëntor Kavaja, Peqini e Lushnja, një ditë para kuvendit të 28 Nëntorit në Vlorë.

Dy vjet më vonë Myzeqeja u përfshi nga kryengritja e fshatarëve të Shqipërisë së Mesme kundër qeverisë së princ Vidit. Sipas monografisë së Gazmend Shpuzës (1979), forcat qeveritare të Aziz pashë Vrionit nuk e mbajtën dot Lushnjën dhe u tërhoqën, ndërsa çetat e bejlerëve që u dërguan për ta rimarrë jo vetëm dështuan, por me plaçkitjet e reprezaljet e tyre i shtynë fshatarët e Myzeqesë t'u bashkoheshin në masë kryengritësve. Ishte e njëjta lëvizje që më 3 qershor, në Shijak, kërkoi një princ mysliman dhe alfabetin turko-arab për shqipen, dhe një prej krerëve të së cilës, Mustafa Ndroqi, do të ngrinte flamurin turk në Vlorë: një revoltë me hall të vërtetë për tokën, por me kërkesa që i kthenin shpinën flamurit dhe alfabetit të shtetit të sapolindur kombëtar.

Janar 1920: shteti në shtëpinë e Kaso Fugës

Pas Luftës së Parë Botërore Shqipëria kishte kaluar shtatë vjet anarki që nga shpallja e pavarësisë, siç i quan Elsie, dhe në Paris Britania, Franca e Italia bisedonin një plan për ta ndarë. Përgjigjja erdhi nga Lushnja. Më 21–31 janar 1920, në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, u mblodhën 56 delegatë, sipas Gazetës Dielli — Elsie flet për rreth pesëdhjetë — nga tetë prefektura të vendit, nga Malësia e Gjakovës dhe nga mërgata. Mes tyre ishin Xhafer Ypi për Durrësin dhe Ahmet Zogu për Dibrën, që e ruajti kuvendin me forcat e veta dhe doli prej tij ministër i Brendshëm. Kongresi i Lushnjës nuk e njohu më qeverinë e Durrësit, ngriti një qeveri të re nën Sulejman Delvinën dhe vuri në krye të shtetit një Këshill të Lartë prej katër vetash, një për secilin besim: Aqif pashë Elbasani (bektashi), Abdi bej Toptani (sunit), Mihal Turtulli (ortodoks) dhe imzot Luigj Bumçi (katolik). U zgjodh edhe një senat me 37 anëtarë. Institucionet e reja hynë në Tiranë më 11 shkurt 1920, në një qytet të vogël prej 12.000 banorësh, i cili nga ai vit mbeti kryeqytet. Enciklopedia Britannica e përmbledh shkurt: kongresi i Lushnjës hodhi themelet e një qeverie të re, dhe në dhjetor të po atij viti Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve.

Në gusht Lushnja priti edhe Kongresin Arsimor, që punoi këtu më 15–25 gusht 1920 dhe i vijoi punimet në Elbasan deri më 29 gusht. Ministri i Arsimit Sotir Peci i kishte shkruar qeverisë më 26 korrik se komisioni që do të njësonte programet e shkollave, të ndara deri atëherë sipas zonave të pushtimit, duhej «të mblidhet në Lushnjë, si vend historik». Delegatët e tij vinin, me origjinë a me punë, nga Mitrovica, Prishtina, Prizreni e Gjakova po aq sa nga Korça, Gjirokastra e Vlora. Shtëpia e Kaso Fugës u hap si muze më 1970; salla ku punoi kongresi është në katin e sipërm.

Savra, Gradishta, Plugu: internimi në fushë

Në fund të nëntorit 1953 regjimi mbylli kampin famëkeq të Tepelenës. Ata që u liruan ikën në këmbë; mijëra të tjerë u hipën në kamionët e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe u zbritën në Savër, fshatin buzë rrugës në jug të Lushnjës, në zonën kënetore ku po zgjerohej ferma shtetërore «29 Nëntori». Harta e Kujtesës e jep vitin e ngritjes së kampit 1953 në versionin shqip dhe 1954 në atë anglisht, kurse vitin e mbylljes 1990. Savra ishte qendra e internimit ndër 11 sektorët e fermës dhe aty rrinte komanda. Familjet u futën në shtatë baraka. Sipas Hartës së Kujtesës, në fillim, kur aty punonin edhe të burgosur, të internuarit mbetën të rrethuar; më vonë telat ranë, por ata dilnin në apel çdo ditë dhe nuk largoheshin dot pa leje.

Mes tyre ishin dyer të mëdha të vendit — Markagjonët, Pervizët, Bajraktarët, Dukagjinët, Koliqët, Merlikat, Kupët, Dostët, Kaloshët, Mirakajt e dhjetëra të tjerë — dhe familjet e pesë kryeministrave: Koço Kotës, Fejzi Alizotit, Mehdi Frashërit, Mustafa Merlikës e Fiqiri Dines. Koço Kota ishte ulur më 1920 si delegat i Korçës në Kongresin e Lushnjës; tri dekada më vonë familja e tij jetonte në barakat e Savrës, në jug të të njëjtit qytet. Në ato baraka profesor Guljelm Deda vijonte përkthimin shqip të «Orlandit të çmendur» të Ariostos, me 40.000 vargje. Aty u rritën edhe fëmijë të lindur në internim, si Jozef Radi, biri i shkrimtarit Lazër Radi (1916–1998), të cilin regjimi e liroi vetëm më 1991, pas 45 vjetësh burg e internim.

Kur afria e këtyre familjeve filloi t'u dukej rrezik arkitektëve të sistemit, Savra u shpërnda nëpër fshatrat e fushës: Çermë, Grabian, Gradishtë, Kryekuq, Karavasta, Bedat, Plug, Gjazë, Rrapëz, Kolonjë, Dushk, Zhamë, Sulzotaj, Karbunarë. Internimi jepej zakonisht për pesë vjet dhe zgjatej sa herë që afati mbaronte, për 35 vjet me radhë. Në Gjazë kufiri ishte një vijë uji që të internuarit nuk e kapërcenin dot. Në Gradishtë, ku përqendrimi u rrit veçanërisht pas vitit 1969, familjet jetonin në baraka, me një gropë jashtë shtëpisë në vend të nevojtores dhe me ujë të pijshëm që për disa vjet vinte me racion, me qerre. Puna e tyre ishte në ara, në hapjen e kanaleve dhe në tharjen e kënetave. Fjalori Enciklopedik i vitit 1985 e lavdëron fermën «29 Nëntori» për 9.500 hektarët e fituar nga bonifikimi i kënetës së Tërbufit deri më 1964 dhe e përshkruan Savrën si «fshat i ri» me 1.500 banorë, shkollë tetëvjeçare e vatër kulture. Për të internuarit nuk thotë asnjë fjalë.

Sa kampe ishin, burimet nuk i numërojnë njësoj: Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit (AIDSSH) flet për rreth shtatë, Zëri i Amerikës, i cituar nga Gazeta Dielli, për katërmbëdhjetë qendra internimi. Instituti për Integrimin e të Përndjekurve Politikë ka dokumentuar mbi 700 familje që e shkuan jetën në to, dhe AIDSSH e quan këtë zonën ku u internuan 90 për qind e kundërshtarëve politikë të regjimit. AIDSSH e vendos vendimin e fundit të internimit më 10 shkurt 1990; ligji për internimet e dëbimet u shfuqizua më 8 maj 1990.

Kooperativa e parë dhe vitet e trazuara

Myzeqeja e Lushnjës ishte edhe vendi ku nisi kolektivizimi: në Krutje u ngrit më 1946 kooperativa e parë bujqësore e vendit. Kur sistemi u shemb, uria doli në rrugë. Më 25–29 shkurt 1992 depot e ushqimeve u plaçkitën në Pogradec, Lushnjë e Tiranë, me disa të vdekur. Pesë vjet më vonë, kur u rrëzuan skemat piramidale, policia në jug humbi kontrollin më 25 janar 1997 pas demonstratave masive, dhe Elsie shënon plaçkitje në Berat, Lushnjë e Gramsh, në fillimet e krizës së vitit 1997. Qyteti që kishte rimëkëmbur shtetin më 1920 ishte ndër të parët që e pa atë të shpërbëhej.

Lushnja sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Lushnjës, pra qyteti bashkë me njësitë administrative përreth, numëron 63.135 banorë. Qyteti mbetet qendra e Myzeqesë së Madhe, pjesës së fushës midis Shkumbinit dhe Semanit. Shtëpia-Muze e Kongresit ruan sallën e janarit 1920. Lushnja është qyteti i lindjes së Vaçe Zelës (7 prill 1939), zërit që fitoi edicionin e parë të Festivalit të Këngës dhe që e fitoi gjithsej njëmbëdhjetë herë (sipas disa numërimeve, dymbëdhjetë). Më 5 shtator 2016, në hyrje të qytetit, u përurua një memorial 4,5 metra i lartë me mbiemrat e familjeve të internuara. Kështu, Lushnja mban sot në të njëjtat rrugë dy kujtesa: atë të shtetit që u rimëkëmb këtu dhe atë të njerëzve që i njëjti shtet, i rrëmbyer nga diktatura, i mbylli në fushat përreth.

Burimet

• Gazeta Dielli — Kongresi Kombëtar i Lushnjës (21–31 janar 1920)

• Gazeta Dielli — Engjëll Zerdelia, Kongresi Arsimor i Lushnjës (15–29 gusht 1920)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (2010): Myzeqeja, Ardenica, Congress of Lushnja, kronologjia

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (1984)

• Encyclopaedia Britannica — Albania: Albanian nationalism

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Lushnja

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Myzeqeja

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Savra

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Ndërmarrja Bujqësore «29 Nëntori» Lushnjë

• Fjalori Enciklopedik Shqiptar (1985), në Shqipopedia — Shtëpia-Muze e Kongresit të Lushnjës

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Ekrem bej Vlora, The Ruling Families of Albania in the pre-Ottoman Period

• Edward Lear — Journals of a Landscape Painter in Albania &c. (1851)

• Gazmend Shpuza — Kryengritja e fshatarësisë së Shqipërisë së Mesme e udhëhequr nga Haxhi Qamili (1914–1915), Tiranë 1979

• AIDSSH Mediateka — Kampet e Lushnjes

• Alb-Spirit — projekti i AIDSSH-së: Historia e patreguar e kampeve të Lushnjës (2019)

• Harta e Kujtesës — Kampi i Savrës, Lushnjë

• Harta e Kujtesës — Gradishtë

• Gazeta Dielli — Një memorial për internimet e diktaturës komuniste shqiptare në Lushnje (2016)

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023, Rezultatet kryesore (Tab. 7)

• Wikipedia — Vaçe Zela

---

# Masakra e Pastasellës: 106 burra të pushkatuar më 31 mars 1999
https://zhurma.press/masakra-e-pastaselles/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Më 31 mars 1999 forcat serbe pushkatuan në grupe, buzë një përroi të Pastasellës, mbi njëqind burra shqiptarë; trupat e varrosur nga fshatarët u zhvarrosën në prill.

Më 31 mars 1999 forcat serbe rrethuan Pastasellën (Pusto Selo), një fshat shqiptar në veriperëndim të Rahovecit ku ishin strehuar qindra të zhvendosur, dëbuan gratë e fëmijët dhe pushkatuan burrat në grupe buzë një përroi. Human Rights Watch dhe Tribunali i Hagës numërojnë 106 të vrarë dhe trembëdhjetë të mbijetuar; Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 103 burra të pushkatuar në katër grupe. Fshatarët i varrosën të vrarët, por pasi NATO-ja publikoi fotografitë ajrore të varreve, forcat serbe i zhvarrosën trupat në prill dhe i rivarrosën nëpër varreza të tjera.

Pse ka rëndësi

• Sipas Human Rights Watch, ishte krimi më i rëndë në komunën e Rahovecit larg rrugës Prizren–Gjakovë: më shumë se njëqind burra, shumica mbi 55 vjeç, të pushkatuar brenda një pasditeje.

• Fotografitë ajrore të varreve, të publikuara nga NATO-ja më 11 prill 1999, ishin ndër provat më bindëse që aleanca nxori gjatë luftës, dhe zhvarrosja që pasoi tregon se si shteti serb u përpoq ta zhdukte krimin.

• Edhe pse nuk ishte në aktakuzë, Tribunali vërtetoi në vitin 2011 vrasjen e jo më pak se 106 burrave dhe e përfshiu në dënimin për persekutim, vendim që Dhoma e Apelit e la në fuqi më 2014.

Fshati që u mbush me të shpërngulur

Pastasella shtrihet rreth tetë kilometra në veriperëndim të qytetit të Rahovecit, mes Petkoviqit, Kaznikut e Senocit; para luftës kishte rreth njëqind shtëpi dhe banorë vetëm shqiptarë. Në fund të marsit 1999 popullsia e saj, sipas BIRN-it, u dyfishua. Rreth 26 marsit mbërritën me traktorë, me rimorkio e në këmbë të zhvendosur nga Klina, Gremniku, Dollova, Jashanica e Rahoveci; disa prej tyre i thanë një fshatari se vetë forcat serbe i kishin nisur atje. Më 28 mars ushtria, njësitë speciale të policisë dhe rezervistët nisën një ofensivë kundër UÇK-së në jug të Klinës e në verilindje të Rahovecit, dhe banorët e fshatrave përreth ikën nën granata. Deri më 31 mars, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, në Pastasellë ishin strehuar mbi 1.000 vetë, nëpër shtëpi dhe në ndërtesën e shkollës fillore që mban emrin e Jusuf Gërvallës.

Human Rights Watch shënon se përleshjet e mëparshme mes UÇK-së dhe forcave qeveritare, ndoshta në fshatin fqinj Drenoc, mund ta kenë nxitur masakrën; një nga të mbijetuarit i tha organizatës se UÇK-ja kishte bazë në Drenoc, jo në Pastasellë. Tribunali vërtetoi se burrat e vrarë ishin të paarmatosur, nuk merrnin pjesë në luftime dhe u vranë sepse ishin shqiptarë. Po ai raport i Fondit për të Drejtën Humanitare përshkruan edhe vrasjen e 34 civilëve shqiptarë në pyllin e Joviqit, në komunën e Malishevës, ku ishin strehuar të ikurit nga granatimet e 30 marsit: forcat serbe i pushkatuan në mëngjesin e 31 marsit.

31 marsi: katër grupe buzë përroit

Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, rreth mesditës së 31 marsit forcat serbe e rrethuan fshatin, dhe një orë më vonë hynë në të me tanke, autoblinda e kamionë; sipas aktgjykimit Đorđević, mbërritën ndërmjet orës një e tre pasdite, me shtatë a tetë tanke nga Polluzha. Tanket qëlluan mbi fshat dhe njerëzit, në panik, zbritën drejt përroit poshtë tij. Human Rights Watch, që intervistoi të mbijetuarit në qershor 1999, shkruan se në fushën poshtë fshatit ishin mbledhur mbi 2.000 vetë dhe se rreth orës tre ata u dorëzuan duke valëvitur fasha të bardha para paramilitarëve që i kishin rrethuar, disa prej tyre me shami të kuqe. Mes ushtarëve e policëve, disa nga të pranishmit njohën dy rezervistë serbë nga Klina e Rahoveci.

Forcat serbe i ndanë burrat nga gratë e fëmijët. Grave ua morën paratë e stolitë dhe i dëbuan, me urdhër që të shkonin në Shqipëri. Burrat që mbetën ishin kryesisht mbi 55 vjeç, sepse të rinjtë kishin ikur në mal. Ua morën disa mijëra marka gjermane dhe letërnjoftimet; i urdhëruan të uleshin si në xhami, të hiqnin kapelet dhe të shikonin dheun, që ushtarët e quanin tokë të Serbisë. Tribunali e veçoi këtë skenë si provë se vrasësit vepruan me qëllim të drejtuar kundër shqiptarëve.

Pastaj nisën pushkatimet. Sipas aktgjykimit Đorđević, rreth 15 burra më të rinj u rrahën dhe u çuan te Prroni i Vogël, rreth 50 metra larg, ku shtatë a tetë pjesëtarë të forcave serbe shtinë mbi ta; mes të vrarëve të këtij grupi, dëshmitari Avdyl Mazreku njohu Fadil, Behlul, Regjup, Salih, Zaim e Isuf Krasniqin, dy burra me emrin Shaban Krasniqi dhe Zymer Kastarin. Një grup i dytë u pushkatua 20 deri në 40 metra më poshtë, pastaj burrat e mbetur, mes dy vendeve të para. Human Rights Watch flet për katër grupe me 25 deri në 30 burra secili; Fondi për të Drejtën Humanitare, për 103 burra 14 deri 81 vjeç. Bajram Mazreku, 82 vjeç, xhaxhai i Avdylit, nuk pranoi të ecte deri te përroi dhe e mbartën Avdyli me një burrë tjetër; të dy shpëtuan të gjallë. Pas të shtënave, njëri nga ushtarët vuri re se disa lëviznin ende, një tjetër u përgjigj se ishin të gjithë të vdekur.

Avdyl Mazreku, i plagosur në shpinë, dhe Beqir Krasniqi, që u hodh mes shkurreve në ujë e mbeti nën trupat e të tjerëve, ishin dy nga trembëdhjetë burrat që mbijetuan; më vonë dëshmuan të dy në Hagë. Tribunali pranoi dëshminë se u vranë 106 burra, 40 prej tyre nga vetë Pastasella. Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 41 nga fshati dhe të tjerët të strehuar nga Çifllaku, Kazniku, Kramoviku, Petkoviqi, Polluzha, Senoci, Zatriqi, Mrasori e Potoku në komunën e Rahovecit, nga Gremniku, Kërnica, Mleqani e Sverka në komunën e Klinës dhe nga vetë qyteti i Klinës; tre të tjerë, të vrarë po atë ditë në Kaznik, u varrosën bashkë me ta. Në fshat ishin atë ditë mbi 120 pjesëtarë të forcave serbe, dhe 20 deri në 25 prej tyre morën pjesë drejtpërdrejt në vrasje. Pas pushkatimit forcat serbe u vunë zjarrin shtëpive; Human Rights Watch shkruan se të nesërmen nxorën nga përroi 20 deri në 25 trupa dhe i dogjën në një shtëpi të fshatit.

Varret pranë xhamisë dhe fotografitë nga ajri

Kur forcat serbe u larguan më 1 prill, të mbijetuarit e fshatarët gjetën trupat në përrua e nëpër fshat, mes tyre Pajazit Krasniqin, vëllain e Beqirit, dhe pranë shkollës trupa të djegur mbi rimorkion e një traktori. Për dy ditë i bartën të vrarët lart, pranë xhamisë së fshatit, dhe i varrosën. Forcat serbe u kthyen gjatë varrimit dhe qëlluan mbi ta; njerëzit ikën dhe e vazhduan punën pasi ato ikën, deri më 3 prill. Beqir Krasniqi i numëroi të vdekurit teksa i varroste: 106, të gjithë meshkuj, nga 16 deri në 90 vjeç. Një tjetër i mbijetuar i tregoi BIRN-it më 2019 se emrat ua shkruan mbi rripa e mbi dërrasat e varreve, që t'i njihnin një ditë.

Më 9 prill një aeroplan zbulimi i NATO-s, që po e bombardonte Jugosllavinë që nga mbrëmja e 24 marsit, fotografoi fshatin; më 11 prill aleanca e publikoi pamjen krahas një fotografie më të hershme: në të re dukeshin dy vija të gjata paralele me dhjetëra varre të freskëta. Rreth dy javë më vonë forcat serbe u kthyen për ta zhdukur provën. Sipas dëshmisë së një zyrtari të policisë serbe, më 18 prill policia e Prizrenit i dorëzoi prokurorisë dhe gjyqtarit hetues një raport për dy varre masive, dhe gjyqtari urdhëroi zhvarrosjen. Punëtorë të ndërmarrjeve komunale Higijena të Prizrenit e të Rahovecit, nën mbikëqyrjen e policisë, i nxorën trupat ditën dhe i futën në thasë të numëruar. Data ndryshon sipas burimit: Human Rights Watch jep rreth 24 prillin, raporti i policisë serbe, sipas aktgjykimit, 24 prillin, Fondi për të Drejtën Humanitare dhe BIRN-i 21 prillin, ndërsa Beqir Krasniqi e kujtonte më 12 ose 13 prill. Një i mbijetuar që e ndiqte fshatin me dylbi pa burra me rroba mjekësore e maska t'i ngarkonin trupat në dy kamionë civilë drejt Rahovecit.

Trupat u çuan në morgun e Prizrenit, pastaj për autopsi në Institutin e Mjekësisë Ligjore në Prishtinë, dhe u rivarrosën: rreth 30 në varrezat e Rahovecit, 15 deri në 16 në Xërxë, nëntë a dhjetë në Dushanovë e tre në Prizren, sipas një punëtori që mori pjesë në zhvarrosje. Tribunali pranoi se në prill u zhvarrosën 95 nga 106 trupat që kishin varrosur fshatarët. Raporti zyrtar për to u kërkua nga policia kriminale e Beogradit vetëm më 18 shtator 2001 dhe përfundonte se nuk kishte prova për ekzekutim masiv; Tribunali nuk e pranoi si të vërtetë shpjegimin e vonesës dhe vendosi se vdekjet nuk u hetuan kurrë në mënyrë të mirëfilltë. Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, pas luftës një punëtor i ndërmarrjes Higijena tregoi ku ishin varrosur 94 trupa, ndërsa 12 të tjerë deri më 2011 nuk ishin gjetur; BIRN-i raportonte më 2019 tetë të zhdukur.

Mohimi dhe vendimi i Hagës

Ndërsa trupat zhvarroseshin, nisi mohimi. Më 24 prill 1999, sipas Agence France-Presse, një e përditshme holandeze vuri në dyshim vërtetësinë e fotove të NATO-s, dhe për muaj me radhë mungesa e trupave në Pastasellë u përmend në artikuj që e akuzonin NATO-n se i kishte fryrë krimet serbe. Human Rights Watch, që i intervistoi të mbijetuarit në vend dhe e pa përroin, konfirmoi se masakra kishte ndodhur ashtu siç ishte raportuar dhe se pushteti serb i kishte zhvarrosur e larguar pastaj trupat. Në qershor 1999, një nga të mbijetuarit i tha organizatës se të mos dije ku janë fshehur trupat ishte si t'i vrisnin për herë të dytë.

Pastasella nuk ishte në aktakuzat e Tribunalit të Hagës. Megjithatë, në çështjen kundër Vlastimir Đorđević-it, ndihmësministër i Punëve të Brendshme të Serbisë, Dhoma Gjyqësore vërtetoi më 23 shkurt 2011 se jo më pak se 106 burra u pushkatuan në Pastasellë më ose rreth 31 marsit 1999 nga forcat serbe që kryenin një operacion në atë zonë; nuk mundi të përcaktonte nëse vrasësit ishin ushtarë apo pjesëtarë të forcave të tjera serbe (par. 546). E përfshiu masakrën në dënimin për persekutim, dhe më 27 janar 2014 Dhoma e Apelit vendosi se dëshmitë e njoftuara para gjyqit ia kishin bërë të qartë të akuzuarit këtë akuzë dhe e la në fuqi atë pjesë të dënimit (par. 680–683). Fondi për të Drejtën Humanitare shënonte më 2011 se në Serbi askush nuk ishte ndjekur penalisht për krimin e Pastasellës.

Kujtesa

Pastasella i përkujton të vrarët e saj në përvjetorin e 31 marsit te varrezat e fshatit, ku mblidhen familjarët, të mbijetuarit dhe banorët e fshatrave që humbën njerëz atje. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, fshati ka 757 banorë, të gjithë shqiptarë. Pastasella i ngjan Izbicës, ku tri ditë më parë u vranë mbi njëqind njerëz dhe ku, po ashtu, forcat serbe u kthyen më vonë për të zhvarrosur të vrarët që fshatarët kishin varrosur: dy fshatra ku krimit iu shtua fshehja e tij.

Burimet

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 9: Orahovac Municipality (Pusto Selo)

• ICTY — Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i shkallës së parë, 23 shkurt 2011 (par. 535–547, 1271–1274, 1783–1784, 2092–2095, 2230)

• ICTY — Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i Apelit, 27 janar 2014 (par. 678–683)

• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC) — So we know: Jović/Joviq and Pusto Selo/Pastasel, 31 March 1999 (30 mars 2011)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999), pjesa V: Orahovac/Rrahovec (arkiv)

• BIRN / Balkan Insight — Kosovo Massacre Memories Torment Survivors, 20 Years On (1 prill 2019)

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit, Regjistrimi 2024, tab. 2.16

• Komuna e Rahovecit — Në fshatin Pastasellë u përkujtuan 106 civilë të vrarë më 31 mars 1999 (31 mars 2023)

• Komuna e Rahovecit — Përkujtohen 106 martirë në fshatin Pastasellë (31 mars 2021)

---

# Masakra e Bellacërkës: 25 mars 1999, vrasjet te ura e hekurudhës
https://zhurma.press/masakra-e-bellacerkes/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Më 25 mars 1999 policia serbe vrau te përroi i Bellajës, pranë Rahovecit, 59 deri në rreth 60 civilë shqiptarë, gra e fëmijë mes tyre; dy gjykime të Hagës e vërtetuan krimin.

Më 25 mars 1999, disa orë pasi nisi fushata ajrore e NATO-s, ushtria dhe policia serbe hynë në Bellacërkë (Bela Crkva), një fshat tërësisht shqiptar në jugperëndim të Rahovecit, dhe policët pushkatuan banorët e strehuar në përroin e Bellajës, pranë urës së hekurudhës. Tribunali i Hagës vërtetoi 59 të vrarë në vitin 2009 dhe rreth 60 në vitin 2011, mes tyre gra e fëmijë; Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 65 civilë të vrarë në fshat nga 25 deri më 28 mars. Fshati u dogj, xhamia u hodh në erë dhe të mbijetuarit u dëbuan.

Pse ka rëndësi

• Bellacërka ishte ndër fshatrat e parë të goditur pas bombardimeve të NATO-s, dhe vrasjet e saj u renditën, në maj 1999, mes vrasjeve masive të aktakuzës së parë të Tribunalit kundër Sllobodan Millosheviqit dhe katër zyrtarëve të tjerë të lartë.

• Dy dhoma të ndryshme të Tribunalit, në vitet 2009 dhe 2011, e vërtetuan krimin mbi dëshminë e dy fshatarëve dhe mbi zhvarrosjet e ekipit mjekoligjor britanik, ndërsa komandantëve që e mohuan nuk iu besua.

• Ngjarja shpalos modelin e rrugës Prizren–Gjakovë në fund të marsit 1999: ushtria granatonte, policia hynte, burrat ndaheshin nga gratë e fëmijët, grabiteshin e pushkatoheshin, të tjerët dëboheshin drejt Shqipërisë.

Fshati buzë rrugës Prizren–Gjakovë

Bellacërka shtrihet ndërmjet Rahovecit dhe rrugës kryesore Prizren–Gjakovë: OSBE-ja e vendos rreth 7 kilometra në jugperëndim të qytetit, Tribunali rreth 10 kilometra larg tij. Në fillim të vitit 1999 kishte rreth 350 shtëpi dhe rreth 3.000 banorë (aktgjykimi Milutinović e të tjerë jep 2.800), të gjithë shqiptarë.

Sipas Human Rights Watch, Beogradi donte ta pastronte brezin kufitar me Shqipërinë, rruga Prizren–Gjakovë ishte jetike për trupat, fshatra si Krusha e Madhe njiheshin për mbështetjen ndaj UÇK-së dhe Retia aty pranë ishte bazë e saj. Tribunali vërtetoi se UÇK-ja kishte lidhje me zonën, por edhe se të vrarët e Bellacërkës ishin civilë të paarmatosur, që nuk merrnin pjesë në luftime, dhe se u vranë sepse ishin shqiptarë.

Rreth 18 marsit mbërritën në fshat afro 40 policë e ushtarë dhe hapën bunkerë në kodrën mbi shtëpitë. Më 23 mars Komanda e Përbashkët urdhëroi ushtrinë që, bashkë me policinë, ta shkatërronte UÇK-në në këtë zonë; Brigadës së 549-të të Motorizuar iu caktua sulmi në drejtim të Bellacërkës, Celinës, Krushës së Madhe e Brestocit, dhe urdhri i vetë brigadës parashikonte bashkëveprim me njësitë speciale të policisë (PJP) nga Nishi, Prizreni e Gjakova. Ditari luftarak i një batalioni të saj shënon për 25 marsin se Bellacërka, Celina, Nagafci dhe një pjesë e Krushës së Madhe u bllokuan dhe u pastruan.

Mëngjesi i 25 marsit

Ndërmjet orës dy e tre e gjysmë të mëngjesit, tanket e ushtrisë jugosllave hynë në fshat nga drejtimi i Rahovecit, i Gjakovës e i Prizrenit dhe zunë vend te xhamia, në oborrin e shkollës dhe në kodrën mbi Celinën. Pak më vonë nga bunkerët u qëllua mbi kulmet e shtëpive si paralajmërim, dhe policët nisën t'u vinin zjarrin shtëpive me benzinë e me flakëhedhës. Rreth 700 banorë u fshehën në përroin e Bellajës, mes brigjeve të larta, dhe ecën përgjatë tij drejt urës së hekurudhës: fshati ishte rrethuar dhe kjo ishte e vetmja rrugëdalje.

Të parët që ranë në duart e policëve ishin katërmbëdhjetë veta nga familja Zhuniqi e Bellacërkës dhe nga familja Spahiu e Opterushës, e cila jetonte te Zhuniqët që kur forcat serbe ia kishin shkatërruar fshatin në korrik 1998. Policët i shanë, u thanë t'i kërkonin ndihmë NATO-s dhe hapën zjarr. Dhjetë nga të katërmbëdhjetët ishin gra e fëmijë; trembëdhjetë vdiqën dhe shpëtoi vetëm një djalë dyvjeçar. Pak më tutje u vra Halim Fetoshi, një plak rreth 66 vjeç.

Te ura, policët i nxorën njerëzit nga përroi dhe i ndanë në tri grupe, gratë e fëmijët në njërin e burrat në dy të tjerët. Burrat u zhveshën deri në të brendshme, u grabitën dhe dokumentet ua grisën; Isuf Zhuniqit, që njohu mes tyre një polic që e kishte parë në patrullë në Rahovec, ia morën edhe 1.200 marka gjermane. Gratë e fëmijët u nisën përgjatë hekurudhës drejt Xërxës.

Atëherë foli mjeku i fshatit, Nesim Popaj, që sipas një dëshmitari të Human Rights Watch kishte studiuar në Sarajevë, në Zagreb e në Gjermani dhe ishte njeriu më i respektuar i fshatit: tha se ishin bujq, jo pjesëtarë të UÇK-së. Udhëheqësi i policëve e qëlloi për vdekje dhe pastaj vrau nipin e tij shtatëmbëdhjetëvjeçar, Shendet Popajn, të cilit i kishte vënë këmbën mbi qafë. Rreth 65 burra u urdhëruan të zbrisnin sërish në përrua; policët shtinë mbi ta me automatikë rreth pesë minuta, pastaj u kthyen te ata që merrnin ende frymë. Isuf Zhuniqi, i plagosur në sup, mbeti nën trupat e të tjerëve dhe, kur u ngrit, numëroi 41 të vrarë që i njihte me emër e njëmbëdhjetë burra të tjerë. Pak minuta më vonë, në kanalin drejt Celinës, policët vranë edhe gjashtë burra, mes tyre imamin e fshatit, Hajrulla Begun. Rreth nëntë burra mbijetuan, dy prej tyre vdiqën shpejt; gra të fshatit, me traktorin e një fshatari, i çuan të plagosurit në Xërxë.

Varret e natës dhe fshati në flakë

Të vrarët i varrosën vetë fshatarët, natën. Në mbrëmjen e 26 marsit Sabri Popaj, me gruan dhe fqinjë, i nxori trupat nga përroi; të nesërmen i mbështollën me plastmas e batanije dhe në mbrëmje, me njerëz nga Bellacërka e Xërxa, i varrosën: 35 nga 38 trupat në një gropë të përbashkët rreth 20 metra nga përroi. Emrat e rreth 17 të vrarëve i shkroi në copa letre dhe i futi në shishe të vogla qelqi pranë trupave. Gjithsej i ishin vrarë 26 anëtarë të familjes, mes tyre dy djemtë, Shendetin dhe Agonin katërmbëdhjetëvjeçar, dhe dy vëllezërit, Nazmiun dhe mjekun Nesim.

Fshati u dogj: sipas fshatarëve që Isuf Zhuniqi i gjeti në mal rreth 30 marsit, nga afro 350 shtëpi vetëm dy nuk ishin djegur. Më 28 mars, ditën e Bajramit, xhamitë e Celinës, të Bellacërkës e të Rogovës u hodhën në erë njëra pas tjetrës brenda pak minutash; xhamia e Bellacërkës, me minaren 46 metra të lartë, u shkatërrua, dhe Tribunali e vërtetoi këtë si persekutim. Sipas OSBE-së, banorët që kishin mbetur u dëbuan rreth 16 prillit me tridhjetë minuta afat, dhe shtëpitë u plaçkitën e u dogjën. Sabri Popaj kaloi kufirin më 13 maj, te Vërbnica, ku rojet serbe ua hodhën dokumentet në zjarr, gjatë dëbimit masiv të vitit 1999.

Në të njëjtin aksion u vranë dhjetëra njerëz në Celinë dhe qindra burra e djem në dy Krushat (Masakra e Krushës); më 26 mars policia e Suharekës vrau në një piceri dhjetëra pjesëtarë të familjes Berisha (Masakra e Suharekës). Fondi për të Drejtën Humanitare ia atribuon Brigadës së 549-të tetë sulme mbi fshatra të Kosovës në mars e prill 1999, me 885 të vrarë gjithsej, nga Bellacërka te Meja.

Numrat, sipas burimit dhe datës

Aktakuza e majit 1999 kundër Millosheviqit fliste për 12 të vrarë pranë urës, mes tyre dhjetë gra e fëmijë, për mjekun me nipin dhe për rreth 65 burra të pushkatuar në përrua. Ekipi mjekoligjor britanik kreu nga 30 qershori deri më 3 korrik 1999 gjithsej 54 autopsi: 42 viktima të identifikuara e 12 të paidentifikuara, 47 meshkuj (tre prej tyre fëmijë) dhe shtatë femra (katër fëmijë). Drejtuesi i hetimit nga Scotland Yardi i tha New York Timesit se kishte gjetur 60 trupa, mes tyre shtatë fëmijë nën 12 vjeç. Në nëntor 1999 prokurorja e Tribunalit i raportoi Këshillit të Sigurimit të OKB-së 77 trupa të zhvarrosur nga vendi (sipas Human Rights Watch); OSBE-ja, duke cituar një përmbledhje të Tribunalit të 1 tetorit 1999, shënon një varr masiv me 69 trupa.

Në çështjen Milutinović e të tjerë, më 26 shkurt 2009, Dhoma Gjyqësore vërtetoi 59 të vrarë nga policia serbe (MUP) më 25 mars: të paktën dhjetë te përroi, të paktën 42 burra te ura dhe shtatë të tjerë aty pranë (vëll. 2, par. 381–382). Në çështjen Đorđević, më 23 shkurt 2011, një tjetër Dhomë Gjyqësore vërtetoi rreth 60: trembëdhjetë në grupin e parë, jo më pak se 41 burra te ura dhe gjashtë në kanal (par. 465, 472–473, 2097). Fondi për të Drejtën Humanitare, në dosjen e vitit 2013, numëron 65 civilë të vrarë nga 25 deri më 28 mars, duke përfshirë edhe njerëz të vrarë nëpër shtëpi pas masakrës.

Dëshmitarët kundër komandantëve

Prokuroria e Tribunalit të Hagës e vuri Bellacërkën në aktakuzën e majit 1999 kundër Sllobodan Millosheviqit; gjykimi i Millosheviqit u ndërpre më 14 mars 2006, pas vdekjes së tij, pa vendim. Krimi u gjykua në dy çështje të tjera, ku rrëfimi erdhi kryesisht nga dy fshatarë: Isuf Zhuniqi, i mbijetuari i pushkatimit, dhe Sabri Popaj, që e pa vrasjen e grupit të parë nga një gropë rreth 120 metra larg. Komandanti i Brigadës së 549-të dhe komandanti i batalionit të tij pranuan se njësitë e tyre kishin kaluar nëpër fshat atë mëngjes, por mohuan çdo vrasje. Dhoma Gjyqësore e quajti dëshminë e fshatarëve shumë të hollësishme e të qëndrueshme dhe vendosi se nuk mund t'u besonte komandantëve (vëll. 2, par. 380).

Më 26 shkurt 2009 Dhoma i shpalli Nikola Šainović-in, Nebojša Pavković-in dhe Sreten Lukić-in përgjegjës, si pjesëtarë të një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale, edhe për vrasjet në Bellacërkë (vëll. 3, par. 475, 788, 1138); më 23 janar 2014 Dhoma e Apelit e hodhi poshtë ankesën e Lukić-it për këtë vend, megjithëse për shtatë nga 59 viktimat nuk ishin identifikuar eshtrat. Më 23 shkurt 2011 u shpall fajtor edhe Vlastimir Đorđević, ndihmësministër i Punëve të Brendshme të Serbisë, për vrasjet në mbarë Kosovën, mes tyre në Bellacërkë, dhe për shkatërrimin e xhamive. Ky aktgjykim shënon se vrasjet e Bellacërkës nuk u regjistruan as në seksionin e krimeve të rënda të raporteve të shtabit të policisë dhe se autoritetet serbe nuk u përpoqën t'i hetonin (par. 472, 2097). Fondi për të Drejtën Humanitare shkruante më 2013 se në Serbi askush nuk ishte ndjekur penalisht për krimet e Brigadës së 549-të.

Kujtesa

Në fillim të korrikut 1999, pasi ekipi britanik e mbaroi punën, Bellacërka i rivarrosi të vrarët me ceremoni në një kodër mbi fshat. Fëmijët e hapën kortezhin me fotografitë e të afërmve në duar; BBC numëroi 65 të varrosur, New York Times 64, mes tyre katër të vrarë diku tjetër. Mbi varret u ngulën hunj druri me emrin, datëlindjen dhe datën 25-3-99.

Fshati sot quhet Fortesë, dhe komuna e Rahovecit i përkujton në përvjetorët e masakrës të rënët e 25 marsit në Fortesë, Celinë e Brestoc; më 2025, në përvjetorin e 26-të, nderoi 68 martirë të Fortesës. Regjistrimi i Agjencisë së Statistikave të Kosovës i vitit 2024, ku fshati mban ende emrin Bellacrkë, numëron 1.582 banorë, nga të cilët 1.563 shqiptarë. Dy dhoma të Tribunalit, një ekip mjekoligjor dhe dy fshatarë që nuk heshtën vërtetuan atë që komandantët mohuan: policia serbe vrau atë mëngjes civilë të paarmatosur vetëm sepse ishin shqiptarë.

Burimet

• ICTY — Prosecutor v. Milutinović et al., aktgjykimi i shkallës së parë, vëll. 2, 26 shkurt 2009 (par. 288–383: Rahoveci, Bellacërka)

• ICTY — Prosecutor v. Milutinović et al., aktgjykimi i shkallës së parë, vëll. 3, 26 shkurt 2009 (par. 475, 788, 1138)

• ICTY — Prosecutor v. Šainović et al., aktgjykimi i Apelit, 23 janar 2014 (par. 183, 565–572)

• ICTY — Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i shkallës së parë, 23 shkurt 2011 (par. 456–478, 2097, 2230)

• ICTY — Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i Apelit, 27 janar 2014 (par. 794–802)

• ICTY — Aktakuza kundër Millosheviqit e të tjerëve (IT-99-37), maj 1999, par. 98(b) dhe Shtojca B

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 12: The Prizren–Djakovica Road

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999), pjesa V: Orahovac/Rrahovec (arkiv)

• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC) — Dossier: 549th Motorized Brigade of the Yugoslav Army (2013)

• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC) — Deadly Toll of Yugoslav Brigade’s Kosovo Attacks Revealed (21 mars 2013)

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit, Regjistrimi 2024, tab. 2.16

• Komuna e Rahovecit — U shënua përvjetori i 26-të i masakrave në Brestoc, Fortesë dhe Celinë (25 mars 2025)

• BBC News — Massacre victims buried (6 korrik 1999)

• The New York Times — After Scotland Yard Inquiry, a Kosovo Village Buries 64 (6 korrik 1999)

---

# Masakra e Rezallës: të pushkatuarit e 5 prillit u fshehën në Serbi
https://zhurma.press/masakra-e-rezalles/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Më 5 prill 1999 forcat serbe pushkatuan burrat e Rezallës pranë varrezave të fshatit; trupat u fshehën në Rudnicë e Kizhevak, në Serbi, dhe shumica u gjetën vite më vonë.

Më 5 prill 1999, në Rezallë, rreth shtatë kilometra në jug të Skënderajt, forca të ushtrisë jugosllave dhe të policisë serbe i nxorën banorët dhe të zhvendosurit nga shtëpitë, i mbajtën gjithë ditën në një oborr, ndanë burrat dhe në mbrëmje i pushkatuan pranë varrezave të fshatit. Fondi për të Drejtën Humanitare (FDH) ka dokumentuar të paktën 41 të vrarë atë ditë, 39 prej tyre në një ekzekutim të vetëm; komuna dhe institucionet e Kosovës përkujtojnë 98. Trupat u zhvarrosën dhe u fshehën në Serbi, ku shumica u gjetën pesëmbëdhjetë e njëzet e një vjet më vonë, në gurore të Rudnicës dhe në minierën e Kizhevakut pranë Rashkës.

Pse ka rëndësi

• Dy të mbijetuar, të mbuluar nga trupat e të tjerëve, rrëzuan me dëshminë e tyre rrëfimin e zjarrit të kryqëzuar që, sipas Human Rights Watch, forcat serbe duket se u përpoqën ta sajonin po atë ditë.

• Rezalla e tregon zinxhirin e fshehjes nga brenda: skuadra e vetë brigadës ushtarake njoftoi më 13 prill për 30–40 trupa pranë varrezave, gjyqtari hetues urdhëroi që sipër t'u hidhej më shumë dhé, dhe eshtrat dolën më vonë në dy vendvarrime brenda Serbisë.

• Vrasja nuk u ngarkua në aktakuzat e Tribunalit të Hagës për Kosovën, dhe sipas BIRN-it, deri më 2021 asnjë gjykatë serbe nuk kishte dënuar njeri për fshehjen e trupave në varrezat masive të Serbisë.

Fshati në jug të Skënderajt

Rezalla shtrihet në pjesën jugore të komunës së Skënderajt, afër maleve të Drenicës. Zona mes Skënderajt e Gllogovcit, në perëndim të rrugës që i lidh, kishte qenë skenë luftimesh të ashpra më 1998: OSBE-ja shënon se shumë fshatra, mes tyre Marina, Rezalla, Makërmali e Likoci, ishin shkatërruar dhe në to jetonin pak civilë. Marina, me fushën e saj ajrore, raportohej se shërbente si bazë e ushtrisë jugosllave, dhe sipas dëshmive që mblodhi OSBE-ja, fshatrat ku qëndronte ushtria përdoreshin si vende ndalimi për burra të mbledhur në Skënderaj e Gllogovc, të detyruar të hapnin llogore e bunkerë.

Pas nisjes së bombardimeve të NATO-s, Drenica u bë objektiv i një ofensive të përbashkët të ushtrisë e të policisë kundër UÇK-së dhe bazës së saj mbështetëse. Aktgjykimi i Tribunalit të Hagës në çështjen Milutinović e të tjerë citon një urdhër të Komandës së Përbashkët të 24 marsit 1999, që i caktonte Brigadës së 125-të të Motorizuar të mbështeste policinë në boshtin Klinë e Epërme–Llaushë–Turiçec–Krushec–Rezallë (vëll. 1, par. 1125; vëll. 2, par. 596). Brigada e 37-të e Motorizuar, me bazë në Rashkë dhe rreth 4.500 ushtarë, kishte nisur të vinte në Drenicë që në fillim të marsit; urdhri i saj i marshimit, i 1 prillit, i caktonte kontrollin e zonës që përfshinte Likocin e Rezallën. Më 28 mars Drenica kishte përjetuar masakrën e Izbicës.

Oborri i Dergutit, 5 prill

Më 3 prill, sipas dëshmisë që Besim Deliu i dha BIRN-it, një snajperist i policisë serbe që e kishte rrethuar fshatin vrau dy nipërit e tij, gjashtëvjeçarin Bleart dhe dymbëdhjetëvjeçarin Lulver. Më 5 prill, rreth orës 9, forca serbe me tanke e automjete të blinduara hynë në Rezallë nga drejtimi i Marinës e i Likocit. Pjesëtarë të këtyre forcave, me uniforma kamuflazhi e me shirita të bardhë në krah, i nxorën banorët e të zhvendosurit nga shtëpitë dhe u vunë zjarrin shtëpive; një plak u vra me plumb në kokë para familjes, sapo doli nga dera. Disa qindra njerëz u mblodhën te shkolla dhe pastaj u futën në oborrin e shtëpisë së Hashim Dergutit. Aty i kontrolluan, u morën paratë e stolitë dhe i rrahën burrat me qytat e pushkëve para grave e fëmijëve. Sipas njërit prej të mbijetuarve, burrat nga katërmbëdhjetë deri në pesëdhjetë vjeç u ndanë dhe u lidhën me duar prapa; tjetri kujtonte mes tyre pleq e të verbër. Sipas Human Rights Watch, u ndaluan 83 burra që ndodheshin në fshat, disa prej tyre nga Marina, ndërsa shumica e burrave të Rezallës ishin në kodra.

Gjatë ditës një grup forcash shtinte drejt fshatit, ndërsa të tjerët u thoshin të ndaluarve se po qëllonte UÇK-ja; Human Rights Watch mendon se ky mund të ketë qenë një pretekst, që vrasja të paraqitej si zjarr i kryqëzuar. Rreth orës 17 policët që i ruanin u larguan drejt Likocit, dhe në oborr hyri një grup më i madh, që një i mbijetuar e përshkroi si ushtarë të rinj të ardhur me kamionë. Gratë e fëmijët u nisën jashtë fshatit. Burrat u rreshtuan dy nga dy dhe u çuan rreth pesëdhjetë metra larg, pranë varrezave, me fytyrë nga pushkët, ndërsa traktorët u vërtiteshin përreth me motorët ndezur. Një mitraloz i vendosur në katin e parë të shtëpisë së Dergutit hapi zjarr i pari, pastaj qëlluan me automatikë ata që qëndronin përballë. Pas rreth dhjetë minutash, sipas FDH-së, vrasësit kaluan mes trupave dhe u dhanë breshëri të tjera atyre që ende jetonin. Tridhjetë e nëntë civilë u vranë aty, mes tyre tre djem; të paktën dy të tjerë u vranë në pyllin afër.

Dy të mbijetuarit

Human Rights Watch takoi në tetor 1999 dy të mbijetuar, një djalë gjashtëmbëdhjetëvjeçar të plagosur me tri plumba dhe një burrë gjashtëdhjetëvjeçar, të cilët u shtrinë si të vdekur deri pas largimit të forcave; Instituti i Krimeve të Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) emëron si të mbijetuar Misin Deliun dhe Ismet Rukollin. Fillimisht kishin qenë katër: Pajazit Kelmendi, 68 vjeç, vdiq nga plagët katër ditë më vonë, dhe Sadri Gashi, 50 vjeç, sipas njërit prej të mbijetuarve, u kap dhjetë ditë pas masakrës bashkë me vëllanë dhe u vra. Human Rights Watch shkruan se mbijetesa e dy dëshmitarëve nuk lë asnjë dyshim për shkakun e vdekjes së burrave të Rezallës.

Trupat që u zhdukën

Më 6 prill ushtarët u kthyen dhe i mbuluan trupat me dhé. Më 13 prill komandanti i skuadrës së Brigadës së 37-të për pastrimin e fushëbetejës njoftoi policinë serbe në Mitrovicë se pranë varrezave të Rezallës kishte 30 deri në 40 trupa, të mbuluar me dhé e rrënoja nga pjesëtarë të ushtrisë. Gjyqtari hetues i Mitrovicës doli në vend dhe konstatoi nën dhé gjurmë trupash, por refuzoi të urdhëronte zhvarrimin: urdhëroi që sipër t'u hidhej një shtresë tjetër dheu rreth 80 centimetra dhe ua la hetimin organeve ushtarake. Sipas një dëshmitari, rreth një javë pas vrasjes ushtarët i nxorën trupat, i ngarkuan në kamion dhe u nisën drejt Mitrovicës. Human Rights Watch raportonte më 2001, sipas informatave të UÇK-së, se varret ishin hapur me buldozerë në fund të majit dhe se gazetarët gjetën aty në qershor mbetje lopësh; hetuesit e Hagës nuk gjetën asnjë trup.

Familjet pritën pesëmbëdhjetë vjet. Më 13 dhjetor 2013, në një gurore në Rudnicë pranë Rashkës, rreth 80 kilometra larg Rezallës, u gjetën mbetjet e para mortore; deri në gusht 2014 aty u zhvarrosën 52 trupa. Sipas Zyrës për Personat e Zhdukur të Kosovës, të cituar nga FDH-ja, 27 prej tyre ishin të vrarë të Rezallës; IKKL-ja numëron 29 nga 54 të zhvarrosur. Dy viktima të tjera ishin gjetur pas luftës në varrezat e familjes Derguti në fshat. Në nëntor 2020, pas imazheve ajrore dhe me pjesëmarrjen e ekspertëve të EULEX-it, u zbulua një varr tjetër në minierën sipërfaqësore të Kizhevakut, po pranë Rashkës. Më 30 shtator 2021 eshtrat e shtatë viktimave të reja të Rezallës u dorëzuan në Merdar, ndërsa ADN-ja lidhi edhe dy mbetje të tjera me trupa të gjetur më parë në Rudnicë. Sipas BIRN-it, Kizhevaku ishte vendvarrimi masiv i pestë i këtij lloji që zbulohej në Serbi pas luftës; më i madhi prej tyre është ai i Batajnicës pranë Beogradit.

Sa ishin

Numri i të vrarëve ndryshon sipas burimit dhe sipas asaj që numërohet. OSBE-ja, më 1999, kishte vetëm dëshmi jo të drejtpërdrejta për vrasjet; njëra prej tyre fliste për 85 të vrarë, nga një dëshmitar që OSBE-ja e vinte në dyshim. FDH-ja, në dosjen «Rudnica» të janarit 2015, vërtetoi të paktën 41 civilë të vrarë më 5 prill dhe dha emrat e 27 të gjeturve në Rudnicë e të dhjetë që ende kërkoheshin. Në këto lista më i riu, Burim Zabeli, kishte lindur më 1987, dhe më i moshuari, Shefqet Zabeli, më 1912; shumica vinin nga familjet Rukolli, Zabeli, Deliu e Hoti. IKKL-ja numëron 94 të vrarë gjatë luftës në Rezallë e rrethinë, 80 banorë dhe 14 të ardhur nga fshatrat fqinje, nëntë gra e 85 burra, më i riu rreth gjashtë vjeç, nga të cilët tre ishin ende të zhdukur më 2025. Komuna e Skënderajt, institucionet e shtetit dhe BIRN-i (2021) flasin për 98 të vrarë. Shifrat matin gjëra të ndryshme: FDH-ja vrasjet e dokumentuara të 5 prillit, IKKL-ja të gjithë të vrarët e luftës në fshat e rrethinë.

Përgjegjësia

FDH-ja, mbështetur në urdhra e raporte të ushtrisë jugosllave të paraqitura si prova në Hagë, arriti në përfundimin se krimi u krye gjatë një operacioni ushtarako-policor nën komandën e Brigadës së 37-të të Motorizuar, me pjesëmarrjen e një njësie ende të paidentifikuar të policisë, ka gjasë nga njësitë e posaçme PJP. Një kompani e Batalionit të 2-të të brigadës, bashkë me policinë dhe me mbështetjen e artilerisë, kishte për detyrë të bllokonte, të kontrollonte e të shkatërronte UÇK-në pikërisht në mëhallën e Delijajve, prej nga të ndaluarit u çuan në oborr e u vranë. Brigadën e komandonte Ljubisha Dikoviq, i cili më 2015, kur u botua dosja, ishte shef i Shtabit të Përgjithshëm të ushtrisë së Serbisë; FDH-ja identifikoi shumë persona, në shumicë ish-pjesëtarë të brigadës, përfshirë komandantin e saj, që të paktën dinin ose kishin arsye të dinin për krimet, si dhe të tjerë që urdhëruan e kryen zhvendosjen e trupave, dhe kërkoi një hetim të pavarur për të gjetur përgjegjësit. Ministria serbe e Mbrojtjes refuzoi t'i jepte FDH-së raportet luftarake të brigadës për 5 dhe 6 prill.

Në Tribunalin e Hagës, Rezalla nuk u ngarkua si vend krimi në aktakuzat kundër Sllobodan Millosheviçit, kundër Milutinović e të tjerëve apo kundër Vlastimir Đorđević; në aktgjykimin Milutinović emri i saj del vetëm si pikë në boshtet e sulmit dhe në një urdhër të 13 prillit për zbulim në drejtimin Likoc–Rezallë (vëll. 2, par. 639).

Kujtesa

Mbi kodrën në hyrje të lagjes, ku sipas banorëve u ekzekutuan burrat, sot ngrihet përmendorja e viktimave. Për më shumë se dy dekada disa familje ruajtën aty varre bosh, duke pritur eshtrat që do t'i mbushnin; Besim Deliu, që pastronte varrin e zbrazët të të atit, Xhelilit, i tha BIRN-it më 2021 se familja priste jo një skelet të plotë, por një a dy eshtra. Çdo 5 prill komuna e Skënderajt mban aty tubimin përkujtimor. Fshehja e trupave nuk ishte pasojë e luftës, por vazhdim i saj: shteti që vrau te varrezat e fshatit u kujdes që të vrarët të mos kishin as varr. Që shumica e tyre u kthyen në shtëpi, e bënë të mundur dëshmitarët, hetuesit që nuk u dorëzuan dhe imazhet ajrore që gjetën atë që shteti kishte groposur përtej kufirit.

Burimet

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Dosja: Rudnica (janar 2015), kap. VII.1: vrasja e të paktën 41 civilëve në Rezallë

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Kalendari: Rezala, 5 prill 1999

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 5: Drenica Region, Rezala

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komuna e Skënderajt, zona Marinë–Makërmal

• Instituti i Krimeve të Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) — Masakra e Rrezallës (5 prill 2025)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Milan Milutinović e të tjerë, aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 1 (par. 1125)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Milan Milutinović e të tjerë, aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 2 (par. 596, 639)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Aktakuza e dytë e ndryshuar IT-99-37-PT kundër Millosheviçit e të tjerëve, 29 tetor 2001

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011

• EULEX — Missing persons’ remains repatriated (1 tetor 2021)

• BIRN / Balkan Insight — War Victims Found in Serbian Mass Grave Repatriated to Kosovo (30 shtator 2021)

• Prishtina Insight (BIRN) — Grisly discovery in Serbia brings trauma back to Kosovo village (9 korrik 2021)

• Telegrafi — Përkujtimi i Masakrës së Rezallës (5 prill 2026)

• Radio Kosova e Lirë — Përkujtohet masakra e Rezallës, kërkohet drejtësi për 98 martirët (5 prill 2025)

---

# Masakra e burgut të Dubravës: të burgosurit u pushkatuan pas bombave
https://zhurma.press/masakra-e-burgut-te-dubraves/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Pas dy bombardimeve të NATO-s, më 22–23 maj 1999 forcat serbe vranë dhjetëra të burgosur shqiptarë në burgun e Dubravës pranë Istogut; 97 varre u gjetën te Rakoshi.

Më 22 dhe 23 maj 1999, në burgun e Dubravës pranë Istogut, burgun më të madh të Kosovës, forcat serbe i rreshtuan të burgosurit shqiptarë në fushën e sportit, gjoja për t'i transferuar, hapën zjarr mbi ta nga kullat e muret dhe pastaj i gjuajtën nëpër bodrume e kanale. Masakra erdhi pas dy bombardimeve të NATO-s, më 19 dhe 21 maj, që sipas burimit kishin vrarë nga nëntëmbëdhjetë deri në njëzet e gjashtë veta. Human Rights Watch vlerëson se forcat qeveritare vranë të paktën 82 vetë, ndoshta deri në 96; Fondi për të Drejtën Humanitare numëron 67 të vrarë në ato dy ditë dhe 116 viktima gjithsej të lidhura me burgun.

Pse ka rëndësi

• Të vrarët ishin të burgosur në duart e shtetit, të regjistruar e të paarmatosur; Human Rights Watch e quan Dubravën vrasjen më të madhe të vetme në komunën e Istogut dhe një nga ngjarjet më të rënda të luftës.

• Beogradi ua ngarkoi të gjitha vdekjet bombave të NATO-s, 95 të vrarë sipas raportit të vet të korrikut 1999; dëshmitë e të mbijetuarve dhe ajo që panë gazetarët e huaj e rrëzuan këtë version.

• Drejtësia mbeti e cunguar: akuza e Tribunalit të Hagës për Dubravën nuk arriti kurrë në aktgjykim, dhe në Kosovë gjyqi i parë për vrasjet përfundoi më 2025 me lirim, të cilin Gjykata e Apelit e anuloi më 2026.

Burgu më i madh i Kosovës

Burgu i Dubravës ngrihet disa kilometra në lindje të Istogut, mes fshatrave Dubravë, Bellopojë, Mojstir e Synejë, dhe kishte tri pavijone me kapacitet mbi 1.000 vetë. OSBE-ja e quan objektin më famëkeq të burgimit në Kosovë: i ndërtuar për të dënuarit, në fillim të vitit 1999 mbante në paraburgim qindra shqiptarë të akuzuar për terrorizëm. Misioni verifikues i OSBE-së nuk u lejua kurrë të hynte, dhe sipas raportit të saj besohet se të paktën katër a pesë burra vdiqën nga lëndimet e marra në burg.

Sipas ish-të burgosurve, kur nisi bombardimi i NATO-s, më 24 mars 1999, në burg ndodheshin 900 deri në 1.100 të burgosur, mes tyre rreth tridhjetë serbë; gjatë pranverës u sollën të tjerë, si rreth 165 shqiptarë të arrestuar në Gjakovë. Mes të burgosurve ishte edhe filozofi Ukshin Hoti, që po vuante vitin e fundit të një dënimi pesëvjeçar. Më 16 maj, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare (FDH), ai doli nga porta e burgut i shoqëruar nga roje e nga një zyrtar i burgut, dhe që atëherë nuk dihet ku është. Të nesërmen u vranë dy të burgosur pasi dolën nga burgu, Shkëlzen Pepshi, që e kishte mbaruar dënimin, dhe Rasim Plava, që kishte marrë leje tri ditësh.

Bombat e 19 dhe 21 majit

Më 19 maj avionët e NATO-s e goditën burgun pa paralajmërim. NATO-ja e quajti objektiv ushtarak legjitim, pjesë të një kompleksi ku sipas saj qëndronin ushtria jugosllave e policia speciale. Sipas raportit të Human Rights Watch të vitit 2000 për fushatën ajrore, nga sulmi i parë u raportuan të vrarë tre të burgosur dhe një roje. Të burgosurit kaluan dy netë jashtë, brenda mureve; dy dëshmitarë thanë se me llamba fluoreshente shkruan në oborr fjalën HELP për avionët sipër tyre.

Më 21 maj, ndërsa rojet po i rreshtonin në oborr, erdhi vala e dytë e bombardimeve, që sipas Human Rights Watch vrau të paktën nëntëmbëdhjetë të burgosur. FDH-ja numëron për të dyja ditët 25 të burgosur shqiptarë dhe zëvendësdrejtorin e burgut të vrarë nga bombat, si dhe dhjetëra të plagosur; agjencia shtetërore Tanjug njoftoi se zëvendësdrejtori, Nexhmedin Kaliqanaj, 41 vjeç, ishte mes të vrarëve të 21 majit. Sipas versionit serbisht të botimit të FDH-së, rojet kishin vrarë që më 20 maj një të burgosur boshnjak, dhe më 21 maj, bashkë me të burgosur serbë të armatosur, nëntë shqiptarë që dilnin nëpër të çarat e murit; edhe dy të mbijetuar i thanë Human Rights Watch se rojet kishin armatosur të burgosur serbë.

22 maj: rreshtimi në fushën e sportit

Sipas ish-komandantit të rojeve, që foli më vonë me FDH-në, në mëngjesin e 22 majit hyri në burg një njësi speciale e policisë serbe, duke u thirrur në një vendim të ministrit serb të Drejtësisë që i jepte asaj kontrollin e burgut. Në orën 5:40 një polic nga kulla e rojës i urdhëroi me altoparlant të burgosurit, shumë prej të cilëve e kishin kaluar natën në fushën e sportit, të rreshtoheshin për t'u transferuar në burgje të tjera; një i mbijetuar e kujtonte urdhrin si transferim në Nish, për sigurinë e tyre. Në orën 6:00 urdhri u përsërit me afat dhjetë minuta, dhe rreth 800 vetë u rreshtuan në afro dhjetë radhë. Pastaj nga kulla, nga muret dhe nga të çarat që kishin hapur bombat u hap zjarr me mitraloza e pushkë snajperi, ndërsa mbi turmë ranë granata dore, predha nga granatahedhës dhe mina mortaje. Dëshmitarët folën për njëzet deri në tridhjetë minuta të shtëna.

Human Rights Watch vlerëson se në këtë sulm u vranë të paktën shtatëdhjetë vetë; FDH-ja emëron 59 të vrarë dhe numëron të paktën 100 të plagosur. Një i mbijetuar që i numëroi të vdekurit një orë më vonë i tha Human Rights Watch se ishin rreth 97; shokët i mbuluan me batanije dhe atyre që i njihnin u futën në rroba një letër me emrin. Një letër e drejtorit të burgut për Ministrinë e Drejtësisë, e paraqitur në Hagë nga prokuroria, pohon se njësia speciale hyri rreth orës pesë të mëngjesit, se rojet u tërhoqën në perimetrin e jashtëm dhe se u dëgjuan shpërthime; FDH-ja gjykon se ajo u shkrua më vonë, për ta mbrojtur ministrin.

23 maj: gjuetia nëpër bodrume

Të mbijetuarit u fshehën nëpër pavijone, bodrume e kanale. Në mbrëmje një grup policësh specialë a paramilitarësh hyri në burg dhe hodhi granata në ndërtesën e shkollës; natën të burgosurit i strehuan rreth 120 deri në 150 të plagosur në bodrumin e pavijonit C. Në agimin e 23 majit forcat u kthyen: sipas FDH-së, pjesëtarë të maskuar të njësisë speciale hodhën granata në puset ku fshiheshin të burgosurit dhe qëlluan mbi ata që ishin strukur pas tubave e kaldajave të ngrohjes, duke vrarë tetë vetë dhe duke plagosur mbi dhjetë. Human Rights Watch numëron të paktën dymbëdhjetë të vrarë në njëzet e katër orët pas pushkatimit.

Pas një ultimatumi pesëmbëdhjetë minutash, të burgosurit dolën nga strehimet. Të plagosurit u morën me kamionë; të tjerët, me rreth dhjetë autobusë, u çuan në burgun e Lipjanit, ku kaluan mes dy radhëve policësh që i rrihnin me shkopinj. Atje, më 24 maj, rojet e rrahën aq rëndë Gani Morinën sa ai vdiq po atë mbrëmje ose të nesërmen. Më 10 qershor, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Kumanovës, Serbia i nxori rreth 2.500 të burgosur shqiptarë nga të gjitha burgjet e Kosovës në burgjet e veta. Disa të mbijetuar të Dubravës vdiqën atje; njëri prej tyre, Bujar Himaj, i plagosur nga bombat më 19 maj dhe me të dyja këmbët në allçi, u rrah për vdekje nga rojet sapo autobusi mbërriti në burgun e Zabelës.

Numrat, mohimi dhe varret e Rakoshit

Qeveria jugosllave njoftoi më 21 maj nëntëmbëdhjetë të vrarë nga bombat. Katër ditë më vonë shifra u ngjit befas, por edhe vdekjet e reja iu ngarkuan bombave, dhe raporti i Ministrisë së Jashtme jugosllave i korrikut 1999 numëronte 95 të burgosur të vrarë e 196 të plagosur nga NATO-ja. Gazetarët që u sollën në burg më 24 maj panë 25 trupa të grumbulluar në një dhomë pothuajse të padëmtuar; korrespondentja e BBC-së, Jacky Rowland, dëshmoi më vonë në Hagë se disa prej tyre i kishin pantallonat të zbritura. Më 13 gusht 1999 një ekip mjeko-ligjor spanjoll nisi të hapte 97 varre jashtë fshatit Rakosh, pranë burgut, të gjitha të shënuara me shkurtesën serbe KPD të institucionit ndëshkimor-korrektues; kryeprokurorja e Tribunalit të Hagës i raportoi Këshillit të Sigurimit më 10 nëntor 1999 se aty ishin gjetur 97 trupa, pa dhënë shkakun e vdekjes.

Human Rights Watch (2001): rreth nëntëmbëdhjetë të vrarë nga NATO-ja dhe deri në 96 nga forcat qeveritare. Aktakuzat e Tribunalit të Hagës të vitit 2001: rreth 50 të vrarë më 22–23 maj. FDH-ja (2026): 26 nga bombat, dhjetë nga rojet më 20–21 maj, 67 nga policia më 22–23 maj dhe 116 gjithsej, përfshirë të vdekurit e të zhdukurit para masakrës dhe ata që vdiqën pas saj në burgjet e Serbisë. Prokuroria Speciale e Kosovës (2023): 109 të vrarë e 108 të plagosur.

Gjyqet, nga Haga te Prishtina

Dubrava hyri në akuzat e Tribunalit të Hagës me aktakuzën e ndryshuar kundër Sllobodan Millosheviçit e katër zyrtarëve të tjerë, të 29 qershorit 2001, dhe mbeti në aktakuzën e dytë të ndryshuar të 29 tetorit 2001 (par. 66(k)). Në gjyqin e Millosheviçit dëshmuan për prokurorinë dy ish-të burgosur dhe gazetarja Rowland; i akuzuari pretendoi se të gjithë kishin rënë nga bombat. Millosheviçi vdiq më 11 mars 2006 dhe gjyqi i tij u mbyll pa aktgjykim. Në gjyqin kundër Milan Milutinović e pesë të akuzuarve të tjerë, Dhoma e Gjykimit vendosi më 11 korrik 2006 të mos lejonte prova për Reçakun, Padalishtën e Dubravën, me arsyetimin se këto vrasje nuk lidheshin me vende prej nga popullsia ishte dëbuar me forcë. Akuza mbeti formalisht në fuqi pa u shqyrtuar (aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 1, par. 16), dhe më 7 prill 2009 Dhoma deklaroi se nuk mbetej asnjë akuzë e pazgjidhur.

Serbia, ndërkohë, gjykonte të vdekurit. Gjykata e Qarkut në Leskovc dënoi pas vdekjes, në janar e shkurt 2000, katër të burgosur të vrarë në Dubravë: Hysen Ademin e Agim Elshanin me nga 15 vjet burg për terrorizëm, Metë Osmanajn me katër e Zahir Agushin me pesë vjet. Në Kosovë, sipas FDH-së, njëri nga rojet që rrahën Gani Morinën në Lipjan u identifikua dhe Gjykata e Apelit e dënoi me 14 vjet burg. Për vetë masakrën, policia arrestoi në dhjetor 2022 një ish-gardian serb të burgut, dhe më 29 nëntor 2023 Prokuroria Speciale e akuzoi për pjesëmarrje në vrasjen e 109 të burgosurve. Gjykata Themelore e Prishtinës e liroi më 16 qershor 2025: ajo nuk e vuri në dyshim se masakra kishte ndodhur, por gjeti se nuk ishte provuar që i akuzuari kishte qëlluar mbi të burgosurit. Më 16 mars 2026 Gjykata e Apelit e anuloi lirimin, me arsyetimin se provat e dëshmitë nuk ishin vlerësuar plotësisht, dhe e ktheu çështjen në rigjykim.

Kujtesa

Çdo 22 maj ish-të burgosurit, familjet dhe institucionet e shtetit mblidhen në Dubravë, ku emrat e të vrarëve janë gdhendur në një memorial; më 2026 krerët e shtetit folën për 116 të vrarë, po aq sa FDH-ja, dhe një i mbijetuar tha se drejtësia ishte lënë pas dore. Kujtesa e ndershme i mban të dyja të vërtetat e majit 1999: të vrarët nga bombat e NATO-s, që Beogradi i përdori si alibi, dhe të pushkatuarit nga shteti që i kishte në ruajtje, në pranverën e dëbimit masiv.

Burimet

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 7: Istok Municipality, Dubrava Prison

• Human Rights Watch — Civilian Deaths in the NATO Air Campaign (2000): Bombing of the Dubrava Penitentiary

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): Istok/Istog, burgu i Dubravës

• Fondi për të Drejtën Humanitare dhe FDH Kosova — Dubrava Prison → 116 → State Crime (30 maj 2026)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Zatvor Dubrava → 116 → Državni zločin (versioni origjinal serbisht, 30 maj 2026)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Aktakuza e ndryshuar IT-99-37-I kundër Millosheviçit e të tjerëve, 29 qershor 2001 (Shtojca J)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Aktakuza e dytë e ndryshuar IT-99-37-PT («Kosova»), 29 tetor 2001 (par. 66(k))

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Fleta e çështjes Sllobodan Millosheviç (IT-02-54)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Milan Milutinović e të tjerë, aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 1 (par. 16)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Milan Milutinović e të tjerë, aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 3 (par. 1213)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Nikola Šainović e të tjerë, aktgjykimi i Apelit, 23 janar 2014 (fusnota 19)

• IWPR — Mirko Klarin: Analysis: Dubrava Jail Deaths Dispute (Tribunal Update 278, kopje në Internet Archive)

• BIRN / Balkan Insight — Kosovo Indicts Serb for 1999 Dubrava Prison Massacre (29 nëntor 2023)

• BIRN / Balkan Insight — Kosovo Court Acquits Serb of Involvement in Dubrava Prison Massacre (16 qershor 2025)

• Fondi për të Drejtën Humanitare Kosovë — Newsletter, shtator 2025: aktgjykimet janar–qershor 2025

• Betimi për Drejtësi — Apeli anulon aktgjykimin lirues për masakrën e Dubravës, lënda kthehet në rigjykim (12 korrik 2026)

• Epoka e Re — Përkujtohen të rënët në masakrën e Dubravës (22 maj 2026)

• Komuna e Istogut — Plani Zhvillimor Komunal: vendndodhja e burgut të Dubravës

---

# Masakra e Qyshkut: 14 maj 1999, burrat e ndarë dhe tri shtëpitë në flakë
https://zhurma.press/masakra-e-qyshkut/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Më 14 maj 1999 forcat serbe rrethuan Qyshkun e Pejës, ndanë burrat nga familjet dhe i pushkatuan në tri shtëpi që pastaj i dogjën; HRW numëron 41 të vrarë.

Më 14 maj 1999 një forcë serbe prej rreth tetëdhjetë vetash rrethoi Qyshkun, fshat me rreth dy mijë banorë tre kilometra në lindje të Pejës, grabiti banorët e mbledhur te varrezat e fshatit, ndau burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatoi në tri shtëpi, të cilave pastaj u vuri flakën. Human Rights Watch numëron 41 të vrarë, bashkë me ata që u vranë gjatë grumbullimit; nga secila shtëpi shpëtoi vetëm një burrë. Nga Qyshku forcat u nisën drejt Pavlanit e Zahaqit, që u sulmuan po atë ditë.

Pse ka rëndësi

• Është ndër krimet e luftës në Kosovë që u dokumentuan më hollësisht: Human Rights Watch i kushtoi një raport të veçantë, dhe të mbijetuarit e dëshmitarët u dëgjuan në gjykatat e Hagës, të Beogradit e të Stokholmit.

• Tribunali i Hagës e rendit Qyshkun, bashkë me Bellacërkën, Krushën e Vogël, Izbicën e Pastasellën, mes fshatrave ku forcat serbe ndanë burrat nga gratë e fëmijët, i vranë në grupe të vogla dhe i dëbuan të tjerët.

• Drejtësia mbeti e cunguar: gjyqi në Beograd zgjati katërmbëdhjetë vjet deri në aktgjykimin e rigjykimit, që ende nuk është i formës së prerë, ndërsa në Suedi një ish-polic serb u dënua me burgim të përjetshëm dhe pastaj u shpall i pafajshëm.

Një fshat i kursyer deri në maj

Qyshku (serbisht Ćuška) shtrihet pranë rrugës kryesore Pejë–Prishtinë, rreth tre kilometra në lindje të Pejës. Para luftës kishte rreth dyqind shtëpi dhe dy mijë banorë, pothuajse të gjithë shqiptarë; aty jetonin edhe tri familje serbe dhe një malazeze. Tribunali i Hagës nuk gjeti asnjë provë për prani ushtarake të UÇK-së në fshat në vitet 1998 e 1999, dhe rrethina e tij nuk kishte qenë skenë luftimesh.

Kur nisën bombardimet e NATO-s, Peja u zbraz brenda pak ditësh: deri më 29 mars, sipas Human Rights Watch, mbi nëntëdhjetë për qind e banorëve shqiptarë të saj ishin nisur me forcë drejt Malit të Zi ose Shqipërisë. Edhe fshatrat përgjatë rrugës për Prishtinë u boshatisën në mars e prill, por Qyshku, Pavlani e Zahaqi u lanë për një kohë të paprekur, pa u ditur pse. Më 16 ose 17 prill policia e ushtria hynë në Qyshk dhe dogjën disa shtëpi; banorët që provuan të largoheshin u kthyen mbrapsht dhe iu kërkua të dorëzonin armët. Më 13 maj një rezervist policie lajmëroi se të nesërmen do të vinin forca të tjera, ndërsa një komandant policie u tha banorëve të Katundit të Ri, fshatit ngjitur, të shkonin në Qyshk, sepse prej andej të nesërmen të gjithë shqiptarët do të niseshin për në Shqipëri. Atë mbrëmje në Qyshk mbërritën shtatëdhjetë deri në tetëdhjetë të zhvendosur.

Varrezat dhe tri shtëpitë

Rreth orës gjashtë të mëngjesit të 14 majit një forcë e armatosur prej rreth tetëdhjetë vetash, me uniforma kamuflazhi të gjelbra e blu, pa shenja njësie dhe me fytyrat të lyera, rrethoi fshatin, ndërsa policë me tri vetura patrullonin rrugën për në Pejë. Shumë burra të rinj ikën në kodrat përreth. Gjatë grumbullimit, sipas Human Rights Watch, në pjesë të ndryshme të fshatit u vranë rreth dymbëdhjetë burra. Mes tyre ishte Hasan Çeku, babai i udhëheqësit ushtarak të UÇK-së: ushtarët pyetën se cili ishte babai i komandantit, e morën mënjanë dhe e vranë; po atë ditë u vra edhe i vëllai, Kadri. Human Rights Watch shënon se motivi i sulmit mbetet i paqartë dhe se banorët e lidhnin me këtë familje.

Rreth dyqind e pesëdhjetë deri në treqind banorë, kryesisht gra e fëmijë, me tridhjetë e pesë deri në pesëdhjetë burra, u mblodhën te varrezat në qendër të fshatit, duke besuar se do t’i dëbonin në Shqipëri. Forcat i urdhëruan të hidhnin paratë e stolitë në tokë, ndërsa dy djem të vegjël i mblodhën; dokumentet e identitetit u grisën e u dogjën. Pastaj burrat u ndanë nga gratë e fëmijët.

Burrat u ndanë në tri grupe dhe u futën në tri shtëpi të familjes Gashi. Në secilën forcat i rreshtuan ose i ulën, qëlluan mbi ta me breshëri automatiku dhe pastaj u vunë flakën dhomave me sfungjer dyshekësh, batanije dhe mjete ndezëse. Në secilin grup shpëtoi nga një burrë. Isa Gashi, i plagosur në këmbë, doli nga poshtë trupave të vëllait të tij, Halim Gashit, dhe të Ibër Kelmendit; Rexhë Kelmendi u fut në një dhomë tjetër sapo nisën të shtënat dhe u hodh nga dritarja; Hazir Berisha, rëndë i plagosur, doli nga dritarja dhe, nga jashtë, pa çatinë e shtëpisë të shembej në flakë. Dëshmitë e tyre, të mbledhura nga Human Rights Watch dhe nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Beograd, janë boshti i çdo rrëfimi për atë ditë; Hazir Berisha dëshmoi edhe në Hagë.

Atë mëngjes u vranë edhe të tjerë. Qaush Lushi, që u kishte dhënë para forcave për t’i kursyer jetën të birit, u ekzekutua në nevojtoren e një oborri; Avdi Berisha u qëllua nga një snajperist nga makina e policisë teksa provonte të largohej. Gratë, fëmijët e pleqtë u hipën në traktorë dhe u nisën drejt Pejës (Idish Kadrijen e qëlluan sepse nuk dinte ta ngiste traktorin), por te fabrika e baterive e Trepçës policia i mbajti me orë dhe i ktheu prapë në fshat. Forcat serbe u nisën pastaj drejt Pavlanit e Zahaqit, ku, sipas Human Rights Watch, po atë ditë u vranë përkatësisht dhjetë e nëntëmbëdhjetë veta.

Varri i përbashkët dhe numrat

Kur forcat u larguan, banorët hynë në tri shtëpitë dhe i gjetën trupat ende duke u djegur. I mblodhën, i fshehën nga policia dhe i varrosën në një varr të përbashkët në qendër të fshatit, bashkë me të vrarë të tjerë të fshatit. Në korrik 1999, kur Human Rights Watch vizitoi fshatin, ekspertë mjekoligjorë danezë po punonin aty për Tribunalin e Hagës dhe kishin gjetur gjurmë gjaku njerëzor në nevojtoren ku ishte vrarë Qaush Lushi.

Numri i të vrarëve ndryshon sipas burimit. Human Rights Watch numëron 41 dhe i jep me emër në shtojcën e raportit të tetorit 1999, nga 19 deri në 69 vjeç; Fondi për të Drejtën Humanitare shënon 39; gjykata e rrethit në Stokholm, rreth 40; aktakuza e prokurorisë serbe të vitit 2010 për 44, ndërsa aktgjykimi i Beogradit i vitit 2024 vërtetoi të paktën 41. Në përkujtimin zyrtar të vitit 2020 dhe në shtypin kosovar përmenden 44 të vrarë.

Gjyqet: Haga, Beogradi, Stokholmi

Aktakuza e Tribunalit të Hagës kundër Vlastimir Đorđevićit nuk e përmendte Qyshkun veçmas, por Dhoma gjyqësore i shqyrtoi provat në kuadër të akuzës për persekutim. Në aktgjykimin e 23 shkurtit 2011 ajo vërtetoi se forcat serbe, ushtri e polici, i vranë burrat në tri grupe, u vunë flakën shtëpive dhe i shpërngulën me dhunë gratë e fëmijët. Gjykata e rendit Qyshkun, bashkë me Bellacërkën, Krushën e Vogël, Izbicën e Pastasellën, mes fshatrave ku u përsërit e njëjta skemë. Vuri re gjithashtu se raporti i Human Rights Watch për Qyshkun, i botuar në vjeshtën e vitit 1999, u ishte dërguar autoriteteve serbe, përfshirë Ministrinë e Brendshme, dhe e renditi mes provave se i akuzuari ishte në dijeni të krimeve.

Në Serbi prokuroria për krime lufte njoftoi më 13 mars 2010 arrestimin e nëntë të dyshuarve dhe ngriti aktakuzën e parë më 10 shtator 2010; gjyqi nisi në dhjetor të atij viti dhe më pas u zgjerua me vrasjet në Lybeniq, Pavlan e Zahaq. Të akuzuarit ishin pjesëtarë të Detashmentit 177 Ushtarako-Territorial të Pejës, në varësi të Brigadës 125 të Motorizuar të ushtrisë jugosllave, dhe të togut të saj të ndërhyrjes, të njohur si «Šakali» (Çakejtë), nën komandën e Nebojša Minićit, i cili vdiq në Argjentinë në vitin 2005. Më 11 shkurt 2014 gjykata e Beogradit dënoi nëntë prej tyre me gjithsej 106 vjet burg dhe shpalli se nuk ishin paramilitarë, por ushtarë të rregullt; komandanti i Detashmentit 177, Toplica Miladinović, mori 20 vjet. Në vitin 2015 Gjykata e Apelit e prishi aktgjykimin, sepse faktet e tij ishin të pakuptueshme e kontradiktore, dhe e ktheu për rigjykim.

Rigjykimi përfundoi më 24 prill 2024. Miladinović u dënua sërish me 20 vjet, sepse urdhëroi sulmin mbi civilët shqiptarë dhe shpërnguljen e tyre duke ditur se pjesëtarët e njësisë do të vrisnin e plaçkitnin; gjashtë pjesëtarë të togut morën dënime nga dy deri në trembëdhjetë vjet, dhe dy të akuzuar u shpallën të pafajshëm. Gjatë katërmbëdhjetë vjetëve tre të akuzuar vdiqën, dy u shpallën të paaftë për gjykim dhe një mbeti në arrati. Fondi për të Drejtën Humanitare i quajti dënimet tepër të ulëta, disa nën minimumin ligjor, dhe vuri në dukje se aktgjykimi la jashtë vrasjen e 42 civilëve në Lybeniq e të 17 në Zahaq, ndërsa hetimi kundër komandantit të Brigadës 125 u pezullua në vitin 2017. Deri në maj 2026 procesi i apelit nuk kishte përfunduar.

Rasti arriti edhe në Suedi. Një ish-polic serb, i arrestuar atje në prill 2010, u dënua më 20 janar 2012 nga gjykata e rrethit në Stokholm me burgim të përjetshëm për krim të rëndë kundër së drejtës ndërkombëtare, vrasje, tentativë vrasjeje dhe zjarrvënie të rëndë, edhe pse nuk u provua se kishte qëlluar vetë. Më 19 dhjetor 2012 Gjykata e Apelit Svea e shpalli të pafajshëm: identifikimet ishin bërë vite pas ngjarjes, nga njerëz që nuk e njihnin, pasi fotografitë e tij kishin dalë në media.

Kujtesa

Human Rights Watch e botoi raportin për Qyshkun në tetor 1999 me titullin «A Village Destroyed», si dokumentim i asaj që ndodhi në një fshat brenda një dite; në vitin 2002 Fred Abrahams dhe Eric Stover e zgjeruan në libër. Rasti ishte i veçantë, sipas organizatës, për dy arsye: në secilin grup burrash mbijetoi një njeri, dhe banorët arritën të njihnin në fotografi disa nga njerëzit që kishin parë me forcat serbe në fshat.

Në Kosovë Qyshku përkujtohet më 14 maj. Në homazhet zyrtare të vitit 2020, të bëra bashkë për Qyshkun, Pavlanin, Zahaqin e Llabjanin, u përmendën 44 të vrarë në Qyshk, 17 në Zahaq, 21 në Pavlan e 13 në Llabjan; në 27-vjetorin, më 2026, shtypi kosovar kujtoi edhe mbi katërqind banorët e dëbuar dhe shtëpitë e djegura. Bashkë me Lybeniqin, Pavlanin e Zahaqin, Qyshku është pjesë e rrethit të fshatrave rreth Pejës ku, sipas një grupi vendor për të drejtat e njeriut të cituar nga Human Rights Watch, u vranë më shumë se pesëqind veta gjatë bombardimeve të NATO-s, në kohën e dëbimit masiv të vitit 1999.

Burimet

• Human Rights Watch — A Village Destroyed: War Crimes in Kosovo (tetor 1999)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 10: Komuna e Pejës

• Human Rights Watch — Serbia: 9 Arrested for Kosovo War Crimes (16 mars 2010)

• ICTY — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi (23 shkurt 2011), §743–764, 1643–1644, 1998, 2028, 2042

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Zona e (pa)përgjegjësisë: Qyshk, 14 maj 1999

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Çështja Ćuška/Qyshk (Toplica Miladinović e të tjerë)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Aktgjykimi i rigjykimit për Lybeniqin, Qyshkun, Pavlanin e Zahaqin (26 prill 2024)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Koha e hëngri drejtësinë: Lybeniq, Qyshk, Pavlan e Zahaq (14 maj 2026)

• Balkan Insight — Timeline: Cases for War Crimes in Pec Villages (11 prill 2013)

• Balkan Insight — Serbian Fighters Jailed for Kosovo War Murders (11 shkurt 2014)

• Radio Evropa e Lirë — Anulohen aktgjykimet për «Šakali» (31 mars 2015)

• The Local — Swedish court jails Serb over Kosovo war crimes (21 janar 2012)

• Balkan Insight — Sweden Acquits Serbian Policeman of Kosovo Crimes (20 dhjetor 2012)

• Svea hovrätt — Aktgjykimi B 1248-12 (19 dhjetor 2012), ICC Legal Tools

• Zyra e Kryeministrit të Kosovës — Përkujtohen masakrat e Qyshkut, Pavlanit, Zahaqit dhe Llabjanit (14 maj 2020)

• Epoka e Re — 27 vjet nga masakra e Qyshkut (14 maj 2026)

• Human Rights Center, UC Berkeley — A Village Destroyed, May 14, 1999 (2002)

---

# Masakra e Studimes: nata e 2–3 majit 1999 në kolonën e të dëbuarve
https://zhurma.press/masakra-e-studimes/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Natën e 2 drejt 3 majit 1999, mes dy Studimeve të Vushtrrisë, forcat serbe grabitën e vranë burra nga kolona e të zhvendosurve; rreth njëqind të vrarë sipas HRW.

Natën e 2 drejt 3 majit 1999, në rrugën mes Studimes së Epërme e Studimes së Poshtme (serbisht Gornja e Donja Sudimlja), pesë e dy kilometra në lindje të Vushtrrisë, forcat serbe ndalën kolonën e madhe të shqiptarëve që iknin nga Shala, i grabitën dhe nxorën burra nga traktorët për t’i pushkatuar para familjeve. Human Rights Watch e vlerëson numrin e të vrarëve rreth njëqind; në korrik 1999 ekspertët mjekoligjorë francezë që punonin për Tribunalin e Hagës zhvarrosën 93 trupa në varrezat e Studimes së Epërme. Të mbijetuarit u mbyllën në kooperativën bujqësore të Vushtrrisë, nga ku burrat u dërguan në burgun e Smrekonicës, ndërsa gratë e fëmijët u dëbuan drejt Shqipërisë.

Pse ka rëndësi

• Është një nga vrasjet masive të vitit 1999 kundër një kolone të zhvendosurish: Human Rights Watch e vlerëson numrin e të vrarëve rreth njëqind, dëshmitarët e OSBE-së folën për 90 deri në 160, ndërsa në përkujtimin zyrtar të vitit 2026 u kujtuan 116 civilë.

• Tribunali i Hagës e shqyrtoi dy herë (Milutinović e të tjerët, 2009; Đorđević, 2011), por vërtetoi me emër vetëm tri, përkatësisht katër vrasje: për të tjerët prova kryesore ishte një listë e hartuar pas luftës, dhe në zonë luftohej.

• Ajo e shfaq të plotë skemën e pranverës së vitit 1999: grabitjen e kolonës, vrasjen e burrave, ndarjen e tyre në kooperativë, burgun e Smrekonicës dhe dëbimin e grave e fëmijëve drejt Shqipërisë.

Shala e mbushur me të zhvendosur

Vushtrria u granatua ditën e parë të bombardimeve të NATO-s dhe mijëra banorë të saj u dëbuan që në javën e parë. Gjatë gjithë prillit dhjetëra mijëra shqiptarë të zhvendosur u grumbulluan në krahinën e Shalës, në veri e në lindje të qytetit, ku vepronin forcat e UÇK-së. Fshatrat si Bajgora, Vesekoci e Sllakoci u mbushën aq sa në disa shtëpi flinin mbi njëqind veta; në Sllakoc UÇK-ja mbante një spital fushor.

Më 2 maj ofensiva e forcave qeveritare e çau vijën e UÇK-së pranë Bajgorës e Melenicës. Të zhvendosurit ikën në dy drejtime: në lindje, drejt Podujevës, ose në jug, rrjedhës së lumit të Sllakocit. Dhoma gjyqësore në çështjen Milutinović gjeti se atë ditë forcat e policisë dhe të ushtrisë jugosllave vepronin rreth Sllakocit, Cecelisë e dy Studimeve, ku UÇK-ja ishte e fortë, dhe se aksioni e shpërbëu UÇK-në në atë zonë. Gjeti gjithashtu se njerëzit u nisën të paktën pjesërisht me udhëzim të UÇK-së, por se, sapo dolën në rrugë, lëvizjen e tyre e kontrollonte policia serbe, e cila i grabiti dhe i keqtrajtoi.

Për madhësinë e kolonës burimet nuk pajtohen: dëshmitarët e Human Rights Watch folën për disa qindra automjete me tre deri në pesë mijë veta, ndërsa Tribunali i Hagës, në gjykimin e Đorđević, pranoi si vlerësimin më të matur mbi 30.000 veta që lanë Sllakocin rreth orës një pas dite.

Nata mes dy Studimeve

Sipas gjetjeve të Tribunalit, kolona u granatua nga ushtria jugosllave mes Cecelisë dhe Studimes së Epërme dhe rreth orës tre pasdite u detyrua të ndalej; rreth orës gjashtë u ndal sërish, tre kilometra pas Studimes së Epërme dhe një kilometër para Studimes së Poshtme. Kur ra nata, shtëpitë e Studimes së Epërme digjeshin.

Forcat që iu afruan kolonës, me uniforma kamuflazhi të gjelbra e blu ose të zeza, disa me fytyra të lyera a maska, ishin, sipas gjykimit të Đorđević, të përziera: paramilitarë, policë të Ministrisë së Brendshme serbe dhe ushtarë jugosllavë. Ata shkonin nga traktori në traktor, kërkonin para dhe qëllonin burrat që nuk paguanin. Hysni Bunjaku, njëzet e një vjeç, u tërhoq nga traktori që ngiste dhe u vra me breshëri automatiku, ndërsa i ati, Sherif Bunjaku, u lutej policëve ta kursenin. Haki Gërxhaliu u qëllua sapo zbriti nga traktori. Rreth orës njëmbëdhjetë e gjysmë të natës policë me maska e tërhoqën Jetish Xhafën te rruga, i drejtuan pushkën në kokë dhe e qëlluan; pastaj tërhoqën të atin, Miran Xhafën, shtatëdhjetë e një vjeç, dhe e vranë pranë tij. Jetishi mbijetoi. Më tutje, mbi traktorin e vet, u gjet i vrarë Veli Xhafa.

Dëshmitë që mblodhi Human Rights Watch shtojnë emra të tjerë: Remzi Aliun, pesëdhjetë e katër vjeç, dhe Ramadan Aliun, tridhjetë e tetë, që dy paramilitarë me maska i morën mënjanë dhe i vranë; tre burra të familjes Gërguri, Agimin, Enverin e Namanin, të vrarë pranë traktorit të tyre, edhe pse një i afërm kishte paguar për dy prej tyre 800 e 1.400 marka gjermane. Të shtënat zgjatën nga ora nëntë deri rreth dhjetë e gjysmë. Një dëshmitar dëgjoi forcat të thoshin se kishin vrarë rreth pesëdhjetë veta dhe se nuk do të ndaleshin pa mbërritur te njëqind; një tjetër dëgjoi në radio numrin shtatëdhjetë e pesë.

Në një degëzim, ku forcat serbe e drejtuan kolonën për në Vushtrri, predhat që ranë pranë saj e ndanë në dysh. Pjesa më e vogël, rreth një mijë veta, arriti në kooperativën bujqësore të qytetit rreth orës dhjetë të mbrëmjes; pjesa kryesore, që policë nga Vushtrria e urdhëruan të nisej rreth orës njëmbëdhjetë e gjysmë, mbërriti mes mesnatës dhe orës dy të mëngjesit të 3 majit. Gjatë rrugës njerëzit panë trupa në të dy anët. Sipas vendit ku ishin në kolonë, njëri numëroi njëzet e pesë, të tjerë tridhjetë, shtatëdhjetë ose mbi njëqind.

Varret e Studimes së Epërme

Më 3, 4 dhe 5 maj banorë të fshatit dhe luftëtarë të UÇK-së i varrosën të vrarët në varrezat e Studimes së Epërme, shpesh pesë a gjashtë në një gropë. Komandanti vendor i UÇK-së i tha Human Rights Watch se njësia e tij kishte varrosur nëntëdhjetë e dy trupa nga kolona, shumicën të qëlluar nga afër, në kokë ose në pjesën e sipërme të trupit. Një dëshmitar i Tribunalit pa atje një listë me nëntëdhjetë e shtatë emra të të vrarëve.

Në korrik 1999 një ekip mjekoligjor francez, që punonte për Tribunalin e Hagës, i hapi dy varrezat e Studimes së Epërme dhe ekzaminoi 93 trupa: 17 nga varret individuale të së parës dhe 76 nga 102 të varrosurit në të dytën; 26 të tjerët nuk u zhvarrosën, sepse ekipi francez i gjykoi të palidhur me vrasjet e 2 majit. Ishin 87 burra e gjashtë gra, nga 18 deri në 86 vjeç; 86 kishin vdekur me dhunë, 97 për qind prej tyre nga plumbat, zakonisht të shkrehur nga afër, dhe shtatë nga shkaqe natyrore. Human Rights Watch, duke cituar prokuroren e Tribunalit para Këshillit të Sigurimit më 10 nëntor 1999, shënon 98 trupa në Studimen e Epërme; OSBE-ja, 98 në të Epërmen dhe 12 në të Poshtmen deri më 1 tetor.

Shifra e të vrarëve ka mbetur e hapur. Sabit Kadriu, kryetar i komisionit vendor për krimet e luftës, hartoi pas luftës një listë me 104 emra të vrarësh të natës së 2–3 majit në vende të ndryshme të komunës, të cilën prokuroria e Hagës e mori të plotë në aktakuzë. Në akademinë përkujtimore të vitit 2026, në emër të Presidencës së Kosovës, u kujtuan 116 civilë të vrarë brenda dy orëve.

Kooperativa, Smrekonica dhe dëbimi

Në kooperativën bujqësore, një kompleks shtetëror me depo të mëdha pranë motelit Vicianum, mijëra njerëz kaluan natën të ngjeshur dhe nën roje, pa u lejuar të dilnin as për ujë. Pastaj policia ndau burrat nga familjet: më 3 maj sipas Human Rights Watch, OSBE-së dhe aktgjykimit Milutinović, më 4 maj sipas aktgjykimit Đorđević. Sipas OSBE-së, rreth dyqind shoferë traktorësh u lanë të ktheheshin te familjet, ndërsa rreth gjashtëqind burra u futën në kamionë; policët, të rreshtuar, i rrihnin me shkopinj teksa vraponin drejt tyre. Kamionët i dërguan në burgun e Smrekonicës, në gjysmë të rrugës për në Mitrovicë. Gratë, fëmijët e pleqtë u regjistruan; atyre që kishin traktor iu urdhërua të niseshin për në Shqipëri, të tjerët u kthyen më këmbë drejt Smrekonicës e Dobërllukës.

Në Smrekonicë burrat u mbajtën rreth tri javë në kushte të mjerueshme, u rrahën dhe u morën në pyetje për lidhjet me UÇK-në; pastaj u çuan në kufirin shqiptar, ku u detyruan të dorëzonin dokumentet e identitetit dhe të kalonin në Shqipëri. Sipas OSBE-së, më shumë se tre mijë burra nga ky burg u dëbuan kështu në fund të majit e në fillim të qershorit, një hallkë e dëbimit masiv të vitit 1999.

Vdekja nuk u largua nga Studimja bashkë me kolonën. Më 31 maj forcat serbe vranë në Studimen e Poshtme dymbëdhjetë anëtarë të familjes Gërxhaliu: tre burra pranë shtëpisë dhe nëntë të tjerë brenda saj, mes tyre gjashtë fëmijë nën katërmbëdhjetë vjeç.

Dy gjykime në Hagë

Vrasjet e kolonës u gjykuan në dy procese të Tribunalit të Hagës. Në aktgjykimin Milutinović e të tjerët, më 26 shkurt 2009, Dhoma gjyqësore e quajti kolonën kryesisht civile, edhe pse në të ose pranë saj kishte disa pjesëtarë të UÇK-së, dhe vërtetoi se forca të policisë serbe vranë Haki Gërxhaliun dhe Ali Mernicën, ndërsa Miran Xhafa u vra nga policë ose paramilitarë serbë; prova për pjesëmarrjen e ushtrisë në kontrollin e kolonës ose në vrasje nuk gjeti. Listën e Kadriut e quajti dëshmi të tërthortë, të pamjaftueshme për të dënuar; sipas raportit francez, tre nga personat e listës kishin vdekur nga shkaqe natyrore. Për kolonën, mes krimesh të tjera, Nikola Šainović, Nebojša Pavković dhe Sreten Lukić u shpallën fajtorë edhe për vrasje.

Në aktgjykimin kundër Vlastimir Đorđevićit, shefit të Resorit të Sigurimit Publik në Ministrinë e Brendshme të Serbisë, më 23 shkurt 2011, gjykata vërtetoi katër vrasje, të Hysni Bunjakut, Haki Gërxhaliut, Miran Xhafës dhe Veli Xhafës, të kryera nga forcat e policisë serbe natën e 2 drejt 3 majit. Fjalët e dëgjuara për njëqind të vrarë gjykata i lexoi si qëllim për të vrarë njëqind shqiptarë. Për të tjerët nuk pati prova për rrethanat e vdekjes, dhe meqë në komunë luftohej, gjykata nuk mund të përjashtonte që disa të kishin rënë në luftim. Dhoma e Apelit e la në fuqi këtë gjetje më 27 janar 2014; gjyqtari Tuzmukhamedov e kundërshtoi vetëm për Veli Xhafën.

Kujtesa e 2 majit

Human Rights Watch e raportoi vrasjen që më 20 maj 1999, kur lufta vazhdonte ende; studiuesit e saj kishin intervistuar dëshmitarët në Kukës. Në Kosovë ngjarja mbahet mend si Masakra e Studimes dhe përkujtohet çdo 2 maj. Në vitin 2022, në akademinë e 23-vjetorit, Komuna e Vushtrrisë e quajti një nga masakrat më të përgjakshme në Kosovë.

Mes 116 të vrarëve që kujton Kosova dhe vrasjeve të pakta të vërtetuara me emër në Hagë nuk qëndron mohimi i krimit, por kufiri i provës gjyqësore: shumica e të vrarëve u varrosën nga banorët javë para se të vinin hetuesit, dëshmitarët panë vetëm pjesën e tyre të kolonës, dhe gjykatat kërkuan për çdo emër rrethanat e vdekjes. Ajo që u vërtetua mjafton për të thënë se natën e 2 majit 1999 policia serbe grabiti, vrau dhe dëboi njerëz të paarmatosur që shkonin me traktorë drejt Vushtrrisë. Si te Meja pak ditë më parë, vrasja e burrave u bë pjesë e vetë rrugës së dëbimit.

Burimet

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 14: Komuna e Vushtrrisë

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999), pjesa V: Vushtrria

• ICTY — Prokurori kundër Milutinović e të tjerëve, aktgjykimi, vëll. 2 (26 shkurt 2009), §731–800

• ICTY — Prokurori kundër Milutinović e të tjerëve, aktgjykimi, vëll. 3 (26 shkurt 2009), §475, 788, 1138

• ICTY — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi (23 shkurt 2011), §1179–1215, 1423–1427, 1742–1743

• ICTY — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i Apelit (27 janar 2014), §773–777

• Komuna e Vushtrrisë — Në nderim të 2 majit, Masakrës së Studimes (2022)

• Telegrafi — Përkujtohet masakra në Studime të Vushtrrisë (2026)

---

# Masakra e Poklekut: gra e fëmijë të mbyllur në një dhomë, 17 prill 1999
https://zhurma.press/masakra-e-poklekut/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Më 17 prill 1999, në shtëpinë e Sinan Muqollit në Poklek të Drenasit, policët serbë vranë me bomba e breshëri 47 deri në 53 civilë, shumica gra e fëmijë, dhe u vunë flakën.

Më 17 prill 1999, në Poklek të Drenasit, policët serbë mbyllën në një dhomë të shtëpisë së Sinan Muqollit dhjetëra gra, fëmijë e pleq që ishin strehuar aty, hodhën brenda bomba, vranë me automatik këdo që kishte mbetur gjallë dhe u vunë flakën trupave. Fondi për të Drejtën Humanitare dhe Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë numërojnë 53 të vrarë, mes tyre 23 a 24 fëmijë; Human Rights Watch, që e vizitoi shtëpinë në qershor 1999, shënoi të paktën 47. Deri në prill 2024 askush nuk ishte dënuar për këtë krim.

Pse ka rëndësi

• Viktimat ishin në shumicën dërrmuese gra e fëmijë: sipas IKKL-së, 34 nga 53 të vrarët ishin femra dhe 24 ishin nën 18 vjeç, ndërsa sipas Fondit për të Drejtën Humanitare shumica e fëmijëve nuk i kishin mbushur shtatë vjeç.

• Krimi u dokumentua që në vitin 1999 nga Human Rights Watch dhe OSBE-ja, me dëshmi të të mbijetuarve dhe me vizitë në vendngjarje, por nuk u gjykua në Hagë, dhe kallëzimi penal që Fondi për të Drejtën Humanitare paraqiti në Beograd më 2015 nuk kishte marrë epilog gjyqësor deri në prill 2024.

• Shtëpia e Muqollëve, e djegur dy herë, mbeti në këmbë dhe në vitin 2024 ishte bërë shtëpi-muze me sendet e viktimave.

Fshati buzë Feronikelit

Poklek shtrihet në skaj të Gllogocit, qendrës së komunës që sot quhet Drenas, në Drenicë. Ka dy pjesë, Poklekun e Vjetër dhe Poklekun e Ri; ky i fundit, sipas OSBE-së, është një lagje në buzë të qytetit, pranë fabrikës së Feronikelit. Fabrika e përcaktoi fatin e fshatit: sipas Tribunalit të Hagës, që nga maji i vitit 1998 aty qëndronin përforcime të policisë speciale nga Serbia, dhe Human Rights Watch shënon se prania e tyre e mbajti Poklekun vend të rrezikshëm deri në mars 1999; shumë banorë u shpërngulën në Gllogoc ose në Vasilevën fqinje. UÇK-ja ishte aktive në fshat e përreth tij të paktën që nga marsi i vitit 1998. Një vlerësim i bërë për Bashkimin Evropian në janar 1999 gjeti të dëmtuara 40 për qind të 70 shtëpive të Poklekut të Ri dhe 47,6 për qind të 164 shtëpive të Poklekut të Vjetër. Lufta në Drenicë kishte nisur një vit më parë, kur sulmet e policisë në Prekaz, Likoshan e Qirez dhe luftimet që pasuan lanë 83 fshatarë të vrarë, mes tyre të paktën 24 gra e fëmijë.

31 maji 1998: dhjetë burrat e Poklekut të Ri

Më 31 maj 1998 rreth 300 policë të njësive speciale, me rreth 22 transportues të blinduar e xhipa që erdhën nga baza e Feronikelit, sulmuan Poklekun e Ri. Rreth gjashtëdhjetë gra e fëmijë dhe dhjetë burra u mbyllën në shtëpinë e Sahit Qorrit; gratë e fëmijët u lëshuan më pas drejt Vasilevës. Ardian Deliu, shtatëmbëdhjetë vjeç, u gjet i vrarë po atë mbrëmje. Nëntë të tjerët, Ahmet Berisha, Hajriz Hajdini, Muhamet Hajdini, Sahit Qorri, Sefer Qorri, Ferat Hoti, Rama Asllani, Fidel Berisha dhe pesëmbëdhjetëvjeçari Blerim Shishani, nuk u panë më; deri në shtator 1998 policia nuk u kishte dhënë familjeve asnjë të dhënë për ta. OSBE-ja, duke iu referuar Amnesty International, shënon dy të vrarë dhe tetë të zhdukur.

Prilli i Drenicës

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së në mars 1999, shkruan Human Rights Watch, në Drenicë pasuan tre muaj terrori: policia dhe paraushtarakët serbë, të mbështetur nga ushtria, i zbrazën fshatrat një nga një, për të shkatërruar UÇK-në dhe bazën e saj. Burrat u ndaluan në masë dhe qindra prej tyre u ekzekutuan; si më parë në Obri të Epërme e në Reçak, u vranë edhe gra e fëmijë nga familjet e njerëzve të lidhur me UÇK-në. Në Izbicë ishte kryer më 28 mars një nga masakrat më të mëdha të konfliktit. Po atë të shtunë, 17 prill, forcat serbe sulmuan edhe Çikatovën e Vjetër, disa kilometra larg, dhe vranë njëzet e katër burra të familjes Morina; trupa të viktimave të Çikatovës, sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, u gjetën më vonë në varrin masiv të Rudnicës në Serbi, ku ishin fshehur për pesëmbëdhjetë vjet.

E shtuna, 17 prill 1999

Ishte ditë me shi. Policia e sulmoi fshatin rreth orës 6:00 dhe të shtënat nisën në 8:30, i tregoi më vonë Human Rights Watch një grua e familjes Muqolli. Banorët ikën nëpër ara drejt Gllogocit; grupi i saj arriti, por një grup i dytë u ndal nga policia dhe u kthye prapa. Një burrë pesëdhjetë e pesë vjeç nga ky grup, që i mbijetoi masakrës, kujtonte se policët u kishin thënë të ktheheshin, sepse në Poklek nuk do të ndodhte asgjë.

Të kthyerit u strehuan në shtëpinë e Sinan Muqollit, në pjesën e vjetër të fshatit, bashkë me fqinjë e të zhvendosur, shumica gra, fëmijë e pleq: 59 vetë sipas FDH-së, 57 sipas IKKL-së, 64 sipas dëshmive që mblodhën Human Rights Watch dhe OSBE-ja. Pasdite, rreth orës 16:00 sipas FDH-së dhe IKKL-së, rreth 17 a 18 sipas dëshmitarëve të HRW-së e të OSBE-së, dy policë hynë në oborr. Sinani doli dhe u tha se brenda kishte kryesisht gra e fëmijë; policët i nxorën të gjithë me duar lart, i kontrolluan, i kthyen brenda dhe mbajtën në oborr vetëm Sinanin dhe Ymer Elshanin, pesëdhjetëvjeçar nga Korrotica, autor librash për fëmijë, që ndodhej aty si mik. Pas pak minutash, ata që ishin brenda dëgjuan breshëritë: të dy burrat u vranë.

Pastaj njëri nga policët theu dritaren e dhomës, hapi derën dhe hodhi brenda një bombë, e pas një a dy minutash një tjetër; sipas dëshmive që mblodhën OSBE-ja dhe IKKL-ja, e para ishte bombë tymi. Disa minuta më vonë i njëjti polic hyri në dhomë dhe vrau me breshëri automatiku këdo që pa se ishte ende gjallë. Gjashtë vetë arritën të shpëtonin. Mes tyre ishte Elhame Muqolli, atëherë katërmbëdhjetë vjeç, e plagosur në këmbë, që doli nga dritarja ndonëse e dinte se në oborr kishte policë; atë ditë ajo humbi nënën, tri motra e dy vëllezër. Policët u kthyen me dy kanaçe me benzinë dhe i vunë flakën dhomës; sipas FDH-së, katër të mbijetuar që nuk kishin dalë ende, mes tyre një fëmijë dyvjeçar, u dogjën të gjallë. Dy ditë më vonë shtëpia u dogj sërish.

Numrat dhe emrat

Numri i saktë mbeti i diskutueshëm, sepse trupat u dogjën dhe eshtrat i mblodhën vetë familjarët. Human Rights Watch shkruante në korrik 1999 se të paktën 47 vetë ishin vrarë në dhomë, mes tyre me siguri njëzet e tre fëmijë nën pesëmbëdhjetë vjeç, dhe botoi vetëm emrat që gjendeshin në të dyja listat që i dha familja, njëra me 44 emra e shtatë viktima të panjohura, tjetra me 48 emra. OSBE-ja, nga dëshmia e një të mbijetureje, numëroi 46 të vrarë nga breshëritë, dy gra të vrara nga bomba dhe dy burrat e nxjerrë në oborr. FDH-ja, në vitin 2015, dhe IKKL-ja, në vitin 2025, japin 53 të vrarë: sipas FDH-së 24 gra e 23 fëmijë, sipas IKKL-së 34 femra e 19 meshkuj, 24 prej tyre nën 18 vjeç. Për vendin burimet pajtohen: Human Rights Watch, IKKL-ja dhe dy kapituj tematikë të raportit të OSBE-së e vendosin masakrën në Poklekun e Vjetër; vetëm kapitulli i OSBE-së për Gllogocin e rendit nën Poklekun e Ri, nga ku ishte nisur familja e dëshmitares.

Shumica e të vrarëve ishin të familjes Muqolli; me ta u vranë edhe pjesëtarë të familjeve Elshani, Hoxha e Cerraku. Lista e Human Rights Watch nis me Sinanin, pesëdhjetë e pesë vjeç, dhe përmban, mes të tjerëve, Lirinë, shtatë muajshe, Qendrimin, një vjeç, Lindita Hoxhën nga Korrotica, njëzet vjeç, dhe Halim Klunën, shtatëdhjetë e shtatë vjeç, i cili, sipas listës, u vra diku tjetër dhe thuhet se u hodh në një pus. Fadil Muqolli, luftëtar i UÇK-së që atë ditë nuk ishte në shtëpi, humbi gruan, të bijën Shehide dhe djemtë Naser, Ylber e Egzon. Teuta Elshani, e bija e Ymerit, humbi prindërit dhe katër vëllezërit.

Pas masakrës

Të nesërmen katër gra nga Poklek, që u përpoqën të arrinin në Gllogoc, u qëlluan nga snajperët te ura pranë Feronikelit; njëra u vra, të tjerat u plagosën. Pas katër ditësh të mbijetuarit gjetën trupat e Sinanit e të Ymerit të djegur e të hedhur në pus; më 23 prill tetë vetë u kthyen në shtëpi, fotografuan vendin dhe i çuan eshtrat në një vend të sigurt. Pasi NATO-ja bombardoi më 29 prill fabrikën e Feronikelit, mijëra civilë u dëbuan me autobusë nga Gllogoci; më 1 maj një grup të zhvendosurish nga Çikatova e Vjetër dhe Poklek pagoi nga 50 marka gjermane për t'u hipur në autobusët për Maqedoni, pjesë e dëbimit masiv të shqiptarëve. Human Rights Watch e vizitoi shtëpinë më 25 qershor: ishte kryesisht e djegur, me gjurmë plumbash nëpër mure, me gëzhoja të një arme të kalibrit të madh në dysheme dhe me gjak të tharë në bodrumin poshtë dhomës. Familjarët i treguan studiuesit një kuti kartoni me eshtra dhe pusin aty pranë.

Kallëzimi që nuk u bë gjyq

Masakra e Poklekut nuk u gjykua në Tribunalin e Hagës: as aktgjykimi i vitit 2009 kundër gjashtë zyrtarëve të lartë serbë e jugosllavë për Kosovën, as ai i vitit 2011 kundër Vlastimir Đorđević, nuk e kanë Poklekun mes vendeve të krimit. Më 17 gusht 2015 Fondi për të Drejtën Humanitare i paraqiti Prokurorisë për Krime Lufte të Serbisë kallëzim penal kundër dy pjesëtarëve të paidentifikuar të njësitit të 86-të të Njësive Speciale të Policisë (PJP) të Ministrisë së Brendshme të Serbisë, si dhe kundër ish-komandantit të njësitit dhe komandantit të çetës së tyre, për mosparandalim e mosndëshkim të krimit. Bashkë me kallëzimin u dorëzuan 26 prova. Sipas FDH-së, një dokument i ministrisë, i paraqitur si provë në Hagë, vërteton se njësiti i 86-të ishte në Poklek ditën e krimit, në përputhje me uniformat që përshkruan të mbijetuarit, ndërsa përreth zhvillohej një aksion me Brigadën e 15-të të Blinduar dhe Brigadën e 37-të të Motorizuar të ushtrisë jugosllave. Në prill 2024 drejtuesi i një organizate që dokumenton viktimat e luftës i thoshte Zërit të Amerikës se krimi ende nuk kishte marrë epilog gjyqësor.

Shtëpia-muze

Shtëpia e Sinan Muqollit mbeti në këmbë, ndërsa qindra shtëpi të ngjashme u rrafshuan ose u shkatërruan. Njëzet e pesë vjet pas masakrës ajo ishte bërë muze, me rrobat, fletoret e sendet e 53 viktimave, me fotografitë e tyre nëpër mure dhe me fotografitë e bëra pak pas masakrës; sipas Radios Evropa e Lirë, dyert mbaheshin të mbyllura, sepse nuk kishte guidë për vizitorët. IKKL-ja e quan masakrën një nga më makabret e luftës në Kosovë. Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në Poklek 1.875 banorë, 1.873 prej tyre shqiptarë.

Në shtëpinë e Muqollëve, sipas të gjitha dëshmive, nuk pati luftime. Pati një dhomë me gra e fëmijë, bomba, një automatik dhe dy kanaçe me benzinë. Dëshmitë, emrat dhe gjurmët në mure u regjistruan që në pranverë e verë të vitit 1999; ajo që mungon është gjykimi.

Burimet

• Human Rights Watch — Federal Republic of Yugoslavia: «Ethnic Cleansing» in the Glogovac Municipality, vëll. 11, nr. 8 (D), korrik 1999: The Village of Poklek (dëshmitë dhe lista e të vrarëve)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 5: Drenica Region (Poklek, Çikatova e Vjetër, Gllogoci)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 4: March–June 1999, An Overview (fshehja e provave në Poklek)

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (tetor 1998): Attack on Novi Poklek

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komuna e Gllogocit, Novi Poklek/Poklek i Ri; kap. 5 e 14

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Kallëzim penal ndaj pjesëtarëve të policisë për krimin kundër 53 civilëve shqiptarë në Poklek (17 gusht 2015)

• Humanitarian Law Center — Presentation of «Rudnica» Dossier (30 janar 2015): Rezalla, Çikatova e Vjetër, Zabeli i Ulët, Gllanasella

• Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) — Masakra e Poklekut (14 prill 2025), me tabelën e viktimave

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — çështja IT-05-87-T (gjashtë të akuzuarit për Kosovën), aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 2 (par. 568: PJP-ja në Feronikel që nga maji 1998)

• Zëri i Amerikës — 25 vjet pas masakrës së Poklekut në Kosovë, dhimbje dhe apel për drejtësinë e munguar (17 prill 2024)

• Radio Free Europe/Radio Liberty — 53 Civilians Were Massacred In This Home In Kosovo. Now It's A Museum. (6 maj 2024)

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (Komuna e Gllogovcit, Poklek)

---

# Masakra e Kotlinës: 22 burra në dy puse, 24 mars 1999
https://zhurma.press/masakra-e-kotlines/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Ditën e parë të bombardimeve të NATO-s, forcat serbe hodhën në dy puse të thata dhe i shpërthyen me eksploziv të paktën 22 burra të Kotlinës së Kaçanikut.

Më 24 mars 1999, ditën kur NATO-ja nisi bombardimet mbi Jugosllavinë, forcat serbe e granatuan dhe e rrethuan Kotlinën, fshat shqiptar në jugperëndim të Kaçanikut; gratë e fëmijët i nisën me kamionë drejt Kaçanikut, ndërsa burrat e kapur në kodër i çuan te dy puse të thata në hyrje të fshatit, i hodhën brenda dhe i shpërthyen me eksploziv. Tribunali i Hagës, në aktgjykimin e vitit 2011 kundër Vlastimir Đorđević, që u la në fuqi më 2014, vërtetoi se aty u vranë jo më pak se 22 burra shqiptarë, robër e të paarmatosur; Human Rights Watch, në raportin e vitit 2001, jep në vende të ndryshme 22, 23 dhe 25 të vrarë.

Pse ka rëndësi

• Masakra ndodhi ditën e parë të bombardimeve të NATO-s, dhe për të kanë mbetur dokumentet e vetë ushtrisë jugosllave: urdhri i 21 marsit për bllokadën e fshatit dhe raporti luftarak i 24 marsit, që, me fjalorin e vet, shënonte 26 terroristë të asgjësuar dhe rreth 20 armë të kapura.

• Dy dhoma të Tribunalit të Hagës arritën në përfundime të ndryshme për të njëjtat puse: më 2009, në gjyqin e gjashtë zyrtarëve të lartë serbë e jugosllavë, gjyqtarët mbetën në dyshim të arsyeshëm për mënyrën e vrasjes; më 2011, në çështjen Đorđević, e vërtetuan atë, dhe më 2014 Dhoma e Apelit e la vendimin në fuqi.

• Puset ishin përpjekje për ta fshehur krimin: sipas Human Rights Watch, trupat u futën në dy puse natyrore të thella dhe pas tyre u hodhën eksplozivë, ndërsa ekspertët austriakë gjetën më pas aty gjurmë TNT-je.

Fshati në luginë

Kotlina shtrihet në një luginë mes lartësive të komunës së Kaçanikut, rreth gjashtë kilometra në jugperëndim të qytetit. Në shkurt e mars të vitit 1999 kishte 450 deri në 500 banorë, të gjithë shqiptarë, në tri lagje, Dreshec, Reka e Poshtme e Reka e Epërme. Rrugët e saj të çonin në Ivajë, Strazhë, Kaçanik dhe Glloboçicë, fshat buzë kufirit me Maqedoninë.

Para bombardimeve, sipas Tribunalit të Hagës, zona e Kotlinës njihej si pikë e nxehtë: aty vepronte UÇK-ja, që para 28 shkurtit kishte formuar në rajon një forcë prej 120 deri në 160 luftëtarësh, ndërsa forcat serbe e quanin zonën kyçe. OSBE-ja shënon se më 5 mars UÇK-ja mbajti në Kotlinë, kundër vullnetit të tyre, të zhvendosur të cilëve UNHCR-ja dhe OSBE-ja u kishin rregulluar transportin. Hazbi Loku, banor i Kotlinës që dëshmoi në dy gjyqe në Hagë, tha se në fshat nuk kishte pasur kurrë njësi të UÇK-së: disa të rinj ishin anëtarë të saj, por kishin dalë në mal.

9 marsi: sulmi i parë

Më 9 mars, rreth orës 4:00, raketat e ndriçuan qiellin mbi fshat; rreth tridhjetë të rinj që dolën të shihnin ku ishin forcat serbe ranë nën zjarrin e snajperëve. Gratë, fëmijët e pleqtë u nisën drejt Glloboçicës, por të shtënat paralajmëruese i detyruan të fshiheshin në një përrua; 60 deri në 70 burra nga 16 deri në 45 vjeç u fshehën nëpër grykat përreth. Tanke e transportues të blinduar përparuan drejt fshatit, dhe dy shtëpi u përfshinë nga flakët. Rreth gjashtë ditë më vonë u gjetën trupat e Emrlah Kuqit dhe Milaim Lokut, dy të rinj me rroba civile e pa armë; Tribunali nuk arriti të përcaktonte rrethanat e vdekjes së tyre.

Më 20 mars vëzhguesit e OSBE-së u larguan nga Kosova. Të nesërmen Brigada e 243-të e Mekanizuar e ushtrisë jugosllave urdhëroi bllokadën e sektorit të Kotlinës për 23 e 24 mars, për të marrë nën kontroll territorin rreth fshatit e rrugën Hani i Elezit–Kaçanik dhe për të shkatërruar forcat e UÇK-së.

24 marsi 1999

Në 6:30 të mëngjesit të 24 marsit Kotlina u granatua për herë të dytë, deri në orën 9:00; Tribunali vërtetoi se vetëm ushtria jugosllave kishte mjetet për këtë granatim. Pastaj këmbësoria, e shoqëruar nga tanke, hyri nga Glloboçica, Strazha e Ivaja. Burrat ikën me grupe të vogla drejt përroit në jug dhe kodrës në veri. Një tank arriti në majë të kodrës bashkë me një nga grupet; burrat që u kapën aty u rrahën me qytat e pushkëve, u shkelmuan dhe u rrëzuan tatëpjetë. Mes forcave kishte ushtarë me kamuflazh të gjelbër dhe policë me uniforma blu, disa me maska të zeza.

Gratë, fëmijët e pleqtë ishin mbledhur vetë në një arë në jug të fshatit, në vend të hapur, që t'i shihnin e të ishin të sigurt. Rreth mesditës forcat serbe kishin mbledhur aty gjithë popullsinë që kishte mbetur; pleqtë i ndanë, i shtrinë përdhe, i pyetën për UÇK-në dhe i keqtrajtuan. Idriz Kuçi, rreth 55 a 60 vjeç, me plis të bardhë në kokë, u mor nga katër a pesë burra me uniformë policie; pak orë më vonë u gjet i vrarë, i qëlluar nga afër në pjesën e pasme të kokës. Në orën 15:00 erdhën dy kamionë ushtarakë: gratë, fëmijët e pleqtë u çuan në Kaçanik, në kamionë ose në këmbë pas tyre. Disa u çuan në stacionin e policisë së Ferizajt, ku u keqtrajtuan dy a tri ditë; të tjerët ikën më pas në Maqedoni, si më shumë se 300.000 vetë që kaluan atë kufi deri në fund të majit gjatë dëbimit masiv.

Puset

Pak pasi u nisën kamionët, rreth 150 pjesëtarë të forcave serbe e shtynë grupin e rreth 20 burrave të kapur në kodër, me duart mbi kokë, drejt dy gropave të mëdha në hyrje veriore të fshatit. Ishin puse të hapura për ujë, por atëherë të thata. Te puset burrat u rrahën përsëri. Dy a tre u hodhën të parët brenda; të tjerët u përpoqën të rezistonin, u rrahën rëndë dhe në fund u hodhën të gjithë. Pastaj puset u minuan, ndërsa në fshat u vunë flakën shkollës dhe disa shtëpive. Më pas u dëgjua një shpërthim i fortë dhe mbi puse u ngrit një re pluhuri e tymi; rreth orës 18:30 forcat u larguan drejt Kaçanikut. Hazbi Loku i ndoqi ngjarjet me dylbi gjuetie nga një shpat në jug, më pak se 600 metra larg.

Burrat që ishin fshehur u kthyen dhe gjetën trupat e Idriz Kuçit e të Vejsel Vlashit, 55 vjeç, si dhe Zimer Lokun, 67 vjeç, të plagosur rëndë; ai vdiq po atë ditë. Natën e 25 marsit 48 burra u nisën për në Maqedoni; tre mbetën për t'i varrosur të vrarët në oborrin e xhamisë.

Hetimi në puse

Pasi KFOR-i hyri në Kosovë dhe banorët u kthyen, një ekip hetimi nga Austria, me pjesëtarë të ekipit zviceran për identifikimin e viktimave, punoi në Kotlinë më 7 dhe 9–16 shtator 1999. Fshatarët kishin nisur vetë gërmimin dhe kishin arritur 5,8 metra thellë në pusin e sipërm e 7,2 metra në të poshtmin; OSBE-ja shënoi gjashtë trupa në pusin më të vogël dhe 16 në më të madhin. Ekspertët gjetën mbetjet e të paktën 22 vetëve, të veshur me rroba civile, pa asnjë uniformë të UÇK-së. Në 21 trupa kishte shenja shpërthimi, në 10 plagë plumbash; gëzhojat ishin qëlluar nga tri pushkë të ndryshme, me shumë gjasë kallashnikovë, dhe në copat e metalit e në murin e pusit të poshtëm u gjetën gjurmë TNT-je.

Të 22 u identifikuan me ndihmën e familjarëve: Ismail Kuqi, Nexhadi Kuqi, Xhemjal Kuqi, Danush Kuqi, Sherif Kuqi, Minah Kuqi, Agim Loku, Atmir Loku, Bajram Loku, Cen Loku, Garip Loku, Ibush Loku, Ismajl Loku, Ismet Loku, Izijah Loku, Mahi Loku, Naser R. Loku, Naser F. Loku, Sabit Loku, Sabri Loku, Sali M. Vlashi dhe Neshat Rexha. Këshilli i fshatit vendosi që të vrarët e marsit të varroseshin në oborrin e shkollës, përveç tetë vetëve që u varrosën në varrezat e dëshmorëve të UÇK-së në Kaçanik, sipas provave në gjyq sepse kishin kontribuar për çështjen kombëtare para 24 marsit.

OSBE-ja, që paralajmëroi se të gjitha dëshmitë ishin dhënë pas një artikulli të gazetës Fakti më 16 prill dhe mund të ishin ndikuar prej tij, regjistroi 22 burra të vrarë, 11 prej tyre, sipas fshatarëve, ushtarë të UÇK-së të paarmatosur e me rroba civile. Human Rights Watch jep në të njëjtin kapitull tri shifra: 25 burra të ekzekutuar, disa prej tyre pjesëtarë të UÇK-së; 22 të vrarë te puset; 23 të hedhur në puse me bomba dore.

Dy aktgjykime për të njëjtat puse

Më 26 shkurt 2009 dhoma gjyqësore e Tribunalit të Hagës që gjykoi gjashtë zyrtarë të lartë serbë e jugosllavë për krimet në Kosovë vërtetoi se më 9 mars ushtria dhe policia e sulmuan dhe e dogjën pjesërisht fshatin dhe se më 24 mars pjesë të Brigadës së 243-të të Mekanizuar, bashkë me forcat e Ministrisë së Brendshme, përfshirë njësitë speciale të policisë (PJP), e granatuan dhe e rrethuan; dëbimin e banorëve e gjykoi si deportim dhe transferim me forcë, krime kundër njerëzimit. Për puset, megjithatë, dhoma mbeti në dyshim të arsyeshëm: dëshmia e Lokut nuk përputhej plotësisht me ekspertizën, vendi ishte prekur nga fshatarët para ardhjes së ekipit austriak, dëshmitari i kishte parë ngjarjet nga të paktën 400 metra, në një zonë me pyll, dhe prokuroria nuk i kishte trajtuar këto mangësi. Gjyqtarët shprehën shqetësim edhe për ngurrimin e tij për të pranuar praninë e një force të konsiderueshme të UÇK-së në zonë.

Më 23 shkurt 2011 dhoma në çështjen kundër Vlastimir Đorđević, ish-ndihmësministër i Brendshëm i Serbisë dhe shef i Departamentit të Sigurimit Publik, i peshoi të njëjtat kundërshtime dhe arriti në përfundim tjetër. Loku ishte i ndershëm e në përgjithësi i besueshëm, ndonëse jo i plotë. Burrat nuk ishin vrarë diku tjetër: u detyruan të shkonin te puset, u rrahën aty dhe u hodhën brenda para se të shpërthenin eksplozivët, dhe të paktën dhjetë prej tyre u qëlluan aty. Dhoma vërtetoi se forcat serbe vranë jo më pak se 22 burra shqiptarë dhe se, edhe nëse ndonjëri kishte qenë i UÇK-së, ata ishin robër të paarmatosur, jashtë luftimit; se Idriz Kuçi u vra nga policia ndërsa ishte i paarmatosur e në duart e saj; dhe se shqiptarët u dëbuan me forcë nga Kotlina. Ushtria dhe policia vepruan së bashku: sipas raportit luftarak të Brigadës së 243-të, Grupi Luftarak 3, me Batalionin e 57-të Kufitar dhe dy kompani të PJP-së, bllokoi zonën e Strazhës e të Kotlinës.

Më 27 janar 2014 Dhoma e Apelit e la në fuqi gjetjen për Kotlinën dhe shtoi se nuk ka rëndësi nëse të vrarët kishin qenë pjesëtarë të UÇK-së. Dënimin e Đorđević-it, 27 vjet burg në shkallë të parë, e uli në 18 vjet, sepse dënimet që rrëzoi peshonin më shumë se ato që shtoi.

Kotlina sot

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në Kotlinë 85 banorë; në pranverën e vitit 1999 kishte 450 deri në 500. Më 24 mars 2025 Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë botoi fotografi të masakrës nga fondi i Komunës së Kaçanikut. Puset e Kotlinës tregojnë si provohet një krim lufte: një dëshmitar në shpatin përballë, ekspertiza e plumbave dhe e TNT-së, dokumentet e ushtrisë që e kreu.

Burimet

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011 (par. 1103–1126, 1428–1436, 1744)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i Apelit, 27 janar 2014 (par. 778–782, 980)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — çështja IT-05-87-T (gjashtë të akuzuarit për Kosovën), aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 2 (par. 1021–1078)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — çështja IT-05-87-T, aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 3 (Kotlina: deportim e transferim me forcë)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komuna e Kaçanikut, Kotlina

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 4: March–June 1999, An Overview (Kaçaniku, Kotlina, puset; shifrat 25, 22 e 23)

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (Komuna e Kaçanikut, Kotlinë)

• Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) — Foto nga fondi i Komunës së Kaçanikut lidhur me masakrën e Kotlinës (fotografi të ndjeshme, 24 mars 2025)

---

# Istogu: qyteti i burimit nën Moknë dhe plaga e burgut të Dubravës
https://zhurma.press/istogu/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-22

Nga tumat e Lubozhdës e banjat romake te kullat e Podgurit, nga Cërrca e Rugovës te masakra e burgut të Dubravës: Istogu, qyteti që lind nga burimi i vet.

Istogu është qyteti në skajin verior të Rrafshit të Dukagjinit, nën malet e Moknës, ku buron lumi që mban emrin e tij; komuna e tij, me 50 vendbanime, kishte 33.008 banorë në regjistrimin e vitit 2024.

Istogu shtrihet në skajin verior të Rrafshit të Dukagjinit, nën malet e Moknës, aty ku lumi që mban emrin e tij del nga toka pranë qytetit me rreth tre metra kub ujë në sekondë. Krahina përreth, Podguri, ruan tuma ilire, ujërat termale të Banjës dhe kulla guri, njëra prej të cilave ishte jatak i Haxhi Zekës e i Azem Galicës. Në Cërrcë të Istogut lindi Ibrahim Rugova; në burgun e Dubravës, në maj 1999, forcat serbe kryen një nga krimet më të përgjakshme të luftës së Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Burimi i lumit të Istogut, monument natyror i mbrojtur që nga viti 2008, i jep qytetit ujë të pijshëm, ujit fushën dhe vë në punë një hidrocentral, para se lumi të derdhet në Drinin e Bardhë.

• Në burgun e Dubravës, pas dy bombardimeve të NATO-s më 19 dhe 21 maj 1999, forcat serbe vranë dhjetëra të burgosur shqiptarë më 22–23 maj: Human Rights Watch vlerëson të paktën 82, ndoshta deri në 96, ndërsa Fondi për të Drejtën Humanitare 67.

• Istogu i dha Kosovës Ibrahim Rugovën, të lindur në Cërrcë më 1944 dhe President i Republikës nga viti 1992; nga Shushica e Istogut kishte shkuar në Stamboll i ati i Mehmet Akif Ersoyt, poetit të himnit kombëtar turk.

Burimi i Istogut: ku lumi del nga toka

Komuna e Istogut zë pjesën veriore të Rrafshit të Dukagjinit, e ndarë nga Mali i Zi prej maleve që ngrihen mbi 2.000 metra. Kufizohet me Malin e Zi e Serbinë në veriperëndim, me Zubin Potokun në verilindje, me Skënderajn në lindje, me Klinën në jug dhe me Pejën në jugperëndim, ku Drini i Bardhë shërben si kufi natyror. Ka 50 vendbanime, mes tyre qytezën e Gjurakocit.

Lumi i Istogut buron nga ujërat nëntokësore të Moknës, pranë qytetit, dhe pas 14 kilometrash derdhet si degë e majtë në Drinin e Bardhë, lumin më të madh të Kosovës. Sipas planit zhvillimor të komunës, prurja e burimit luhatet nga 1,4 deri në 4,5 metra kub në sekondë; burimi furnizon me ujë të pijshëm Istogun e Gjurakocin, ujit arat nga qershori në shtator, vë në punë hidrocentralin në muajt e tjerë dhe ushqen rritoren e peshkut. Në veriperëndim, 5.062 hektarë të komunës hyjnë në Parkun Kombëtar Bjeshkët e Nemuna, të shpallur me ligj më 2013.

Tumat, termat dhe kisha e Vrellës

Gjurma më e vjetër e njeriut në komunë vjen nga Rakoshi, ku u gjet një sëpatë stralli e neolitit të vonë. Në Bajicë, arkeologët e Muzeut të Kosovës gërmuan më 1979 një tumë me 18 varre: varri qendror i takonte epokës së bronzit, ndërsa 17 varret e shtresës së sipërme ishin të shekujve XII–XIII, dhe aty u gjetën edhe monedha romake të shekujve III–IV. Në Lubozhdë, katër kilometra në perëndim të qytetit, punimet bujqësore të viteve 1970 nxorën dy stoli argjendi të hekurit të vonë, të shekujve VI–IV para Krishtit; Instituti Arkeologjik i Kosovës gërmoi tumat e fshatit më 2014 dhe 2016 dhe gjeti se njëra prej tyre ishte ngritur mbi një varr qendror të bronzit të hershëm.

Më 1974, gjatë ndërtimit të një hoteli kurativ në Banjë, në rrugën Pejë–Istog, dolën rastësisht përkrenare ushtarake ilire, dhe gërmimet e po atij viti zbuluan varrin princëror të një çifti, të shekujve VI–V para erës sonë. Banja mban emrin e Pejës, por i takon komunës së Istogut. Burimet e saj termale, në 540 metra lartësi, dalin me 46–48 gradë, dhe mbetjet e një banje të vjetër e të tubave prej balte tregojnë se u përdorën që nga romakët. Në Cërrcë, dy kilometra në perëndim të Istogut, një pllakë balte me mbishkrim, e gjetur rastësisht në Arat e Njoma, dëshmon se aty pranë kishte një banjë romake. Në Vrellë gërmimet e vitit 2010 nxorën një kishë paleokristiane të shekujve IV–VI, me nekropol përbri dhe me një varr me qemer brenda saj.

Kazaja e Istogut dhe kullat e Podgurit

Nën osmanët, kazaja e Istogut i takonte Sanxhakut të Pejës, bashkë me kazatë e Gjakovës, Beranës e Gucisë. Nga ajo kohë ruhet në pjesën e vjetër të qytetit, pranë rritores së peshkut, një xhami e restauruar e shekullit XVIII; mbi qytet qëndrojnë muret e një kalaje bizantine. Territori i komunës përputhet gati plotësisht me krahinën etnografike të Podgurit, dhe Podguri është vend kullash: mjeshtër vendës e dibranë ngritën në fillim të shekullit XIX kullën e Bicajve në Vrellë dhe atë të Kajtazëve në Lubovë. Kulla e Avdurrahman Ramë Kajtazit në Lubovë, sipas regjistrit të trashëgimisë kulturore, ishte jatak për patriotët e trevës, dhe aty qëndruan e mbajtën tubime Haxhi Zeka dhe Azem Galica.

Nga Shushica, që enciklopedia islame turke TDV e vendos në kazanë e Pejës, u nis fëmijë për të studiuar në Stamboll Mehmed Tahir Efendiu, më vonë mësues në medresenë e Fatihut. I biri i tij, Mehmet Akif Ersoy, i lindur në Stamboll në dhjetor 1873, shkroi vargjet që Kuvendi i Madh Kombëtar i Turqisë i miratoi njëzëri më 12 mars 1921 si tekst të himnit kombëtar. Në Shushicë një xhami mban sot emrin e poetit.

Rrethi i 1913-ës dhe kolonët

Pas pushtimit serbo-malazez, pushteti i ri e organizoi më 1913 rrethin e Istogut në gjashtë komuna, Istog, Gjurakoc, Rakosh, Zllakuqan, Vrellë e Radavc, dhe më 30 prill 1924 e shpalli Istogun qytezë; Istogu mbeti qendër rrethi deri më 1947. Në vitet e sundimit jugosllav, rrafshi u bë tokë e kolonizimit: sipas Noel Malcolmit, organizata bamirëse pro-serbe amerikane e britanike paguan ndërtimin e rreth 700 shtëpive për kolonë përgjatë rrugës Pejë–Mitrovicë. Jo të gjithë kolonët qëndruan: nga ata që kishin ardhur deri më 1931 në rrethet e Pejës e të Istogut, 18 deri në 21 për qind ishin kthyer në vendet e tyre deri më 1935. Me shembjen e Jugosllavisë në prill 1941, shqiptarët e rrethinës së Pejës i përzunë kolonët malazezë brenda pak ditësh, siç shënonte në fund të majit një oficer italian, jo pa episode gjaku e dhune; sipas Malcolmit, nga gjithë fshatrat e kolonëve vetëm dy qëndruan deri në vjeshtë: Vitomirica e Pejës dhe Dobrusha, sot në komunën e Istogut.

Cërrca dhe Rugovët

Më 10 janar 1945 komunistët jugosllavë pushkatuan Ukë Rugovën dhe të atin, Rrustë Rugovën, të cilin Presidenca e Kosovës e përshkruan si luftëtar të njohur kundër çetave çetnike që depërtonin në Kosovë gjatë luftës. Djali i Ukës, Ibrahimi, kishte lindur në Cërrcë as gjashtë javë më parë, më 2 dhjetor 1944. Ai e kreu shkollën fillore në Istog e të mesmen në Pejë më 1967, u bë studiues i letërsisë në Institutin Albanologjik dhe më 23 dhjetor 1989 kryetar i Lidhjes Demokratike të Kosovës; pas zgjedhjeve të 24 majit 1992 u zgjodh President i Republikës së Kosovës.

Më 1947 qendra e rrethit kaloi në Gjurakoc; më 1 janar 1960 komunat e Istogut e të Gjurakocit u bashkuan me qendër në Istog, i cili në dhjetor 1978 u shpall qytet.

1999: Padalishta dhe rrugët e dëbimit

Human Rights Watch e quan Istogun relativisht të qetë në vitin 1998, me rreth 50.000 banorë, nga të cilët 15 deri në 20 për qind serbë. Në fillim të vitit 1999 qetësia u prish. OSBE-ja trajtoi disa sulme të UÇK-së ndaj civilëve serbë, dhe më 29 janar persona të panjohur hodhën granata në një shtëpi në Rakosh e vranë një serb 73-vjeçar; në po ata muaj, buzë rrugës Istog–Klinë ose pranë saj u gjetën trupa shqiptarësh të vrarë. Në shkurt e mars policia bastisi zyrat e gjendjes civile dhe mori me shumicë regjistrat e shqiptarëve; vetëm në Vrellë, më 23 shkurt, u morën 3.000 dosje.

Rreth 27 marsit, sipas aktakuzës që Tribunali i Hagës ngriti më 24 maj 1999 kundër Sllobodan Millosheviçit e katër udhëheqësve të tjerë, forcat jugosllave e serbe sulmuan Padalishtën, pranë Cërkolezit, dhe vranë afro 20 shqiptarë; tetë anëtarë të familjes së Beke Imerajt u vranë para shtëpisë së tyre. Lista e aktakuzës mban njëzet emra, të gjithë Imeraj; më i vogli, Afrimi, ishte dy vjeç. Fshatrat e lindjes, pranë Izbicës, u sulmuan në të njëjtat ditë. Më 27–28 mars, në ditët e para të dëbimit masiv, një pjesë e madhe e shqiptarëve të qytetit të Istogut u përzu nga shtëpitë; shumica e të dëbuarve kaloi malet për në Rozhajë të Malit të Zi dhe prej andej në Shqipëri. Banorët e Banjës, të përzënë më 25 mars brenda një ore, qëndruan tri ditë në Vrellë e Kaliqan dhe pastaj ecën rreth 40 kilometra në dëborë për 24 orë deri në Rozhajë. Në Studenicë, më 10 prill, sipas një dëshmie u vranë të paktën dhjetë vetë, ndoshta njëzet, disa prej tyre nga granatimet; po atë ditë rreth 5.000 banorë e të zhvendosur ikën nga Vrella. Më 7 maj në Staradran forcat serbe ndanë nga të tjerët rreth njëqind burra, fati i të cilëve mbeti i panjohur. Sipas UNHCR-së, 5.049 nga 7.081 shtëpitë e komunës u dëmtuan rëndë ose u shkatërruan, ndonëse nuk dihet sa prej dëmit shkaktuan bombat e NATO-s.

Dubrava, maj 1999

Burgu i Dubravës, mes fshatrave Dubravë, Bellopojë, Mojstir e Synejë, ishte objekti më i madh i burgimit në Kosovë, me tri pavijone dhe kapacitet mbi 1.000 vetë. OSBE-ja e quan më famëkeqin e Kosovës: i ndërtuar për të dënuarit, në vitet 1998–1999 mbante në paraburgim qindra shqiptarë të akuzuar për terrorizëm, dhe misioni verifikues nuk u lejua kurrë të hynte. Sipas OSBE-së, të paktën katër a pesë burra vdiqën nga lëndimet e marra gjatë paraburgimit. Kur nisi bombardimi i NATO-s, në burg mbaheshin 900 deri në 1.100 të burgosur. Mes tyre ishte filozofi Ukshin Hoti, që po vuante vitin e fundit të një dënimi pesëvjeçar; më 16 maj, sipas dëshmitarëve, ai doli nga porta e burgut i shoqëruar nga roje, dhe që atëherë nuk dihet ku është.

NATO e bombardoi burgun më 19 dhe 21 maj, duke e quajtur kompleks ushtarak e objektiv legjitim. Bombat vranë, sipas Human Rights Watch, rreth nëntëmbëdhjetë të burgosur; sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, 25 të burgosur shqiptarë dhe zëvendësdrejtorin e burgut. Në mëngjesin e 22 majit, një polic nga kulla e rojës i urdhëroi me altoparlant të burgosurit të rreshtoheshin në fushën e sportit, gjoja për t'u transferuar. Sapo u rreshtuan, nga muret dhe kullat u hap zjarr me mitraloza, granata dore e granatahedhës. Human Rights Watch vlerëson se u vranë të paktën shtatëdhjetë vetë, dhe të paktën dymbëdhjetë të tjerë në njëzet e katër orët pasuese, kur policia speciale e ndoshta paramilitarët i gjuajtën të burgosurit nëpër bodrume, kanale e ndërtesa; Fondi për të Drejtën Humanitare, në dosjen e botuar më 2026, numëron 59 të vrarë më 22 maj dhe 8 më 23 maj. Qeveria jugosllave pretendoi se bombat e NATO-s kishin vrarë 95 të burgosur; dëshmitë e të mbijetuarve dhe ajo që panë gazetarët e huaj e rrëzuan këtë version.

Të mbijetuarit u dërguan me autobusë në burgun e Lipjanit dhe, më 10 qershor, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Kumanovës, në burgjet e Serbisë. Më 13 gusht 1999 një ekip mjeko-ligjor spanjoll nisi të hapte 97 varre jashtë fshatit Rakosh, të shënuara me shkurtesën serbe të institutit korrektues; prokurorja e Tribunalit të Hagës i raportoi Këshillit të Sigurimit në nëntor 97 trupa nga ky vend. Fondi për të Drejtën Humanitare lidh me Dubravën gjithsej 116 viktima, përfshirë të vrarët nga bombat e NATO-s, dhe përfundon se krimi nuk ishte kaos lufte, por vepër e organizuar e autoriteteve shtetërore të Serbisë. I vetmi dënim që përmend dosja është për Lipjanin: një nga rojet që më 24 maj rrahën për vdekje një të mbijetuar të Dubravës u dënua nga Gjykata e Apelit e Kosovës me 14 vjet burg.

Istogu sot

Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Istogut ka 33.008 banorë, nga 39.289 që numëronte regjistrimi i vitit 2011. Shqiptarët janë 29.892, rreth 91 për qind; komuna ka edhe 1.230 egjiptianë, 996 boshnjakë, 543 serbë, 220 ashkali e 80 romë. Për nga besimi, 31.349 banorë u deklaruan myslimanë, 580 katolikë e 542 ortodoksë; shqipja është gjuha amtare e 31.419 vetëve. Lista e përkohshme e vitit 2016 mbante nën mbrojtje 65 monumente kulturore të komunës. Istogu mbetet qyteti i burimit: uji që del nga Mokna ujit ende fushën e Podgurit.

Burimet

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare (tab. 4.4, 4.5, 4.6)

• Komuna e Istogut — Plani Zhvillimor Komunal 2017–2027: historia, hidrografia, trashëgimia natyrore e kulturore

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): Istok/Istog dhe burgu i Dubravës

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 7: Istok (Istog) Municipality

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 1: Executive Summary

• Tribunali Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë — Aktakuza IT-99-37-I kundër Millosheviçit e të tjerëve (Kosova), 24 maj 1999

• Fondi për të Drejtën Humanitare dhe FDH Kosova — Dubrava Prison → 116 → State Crime (30 maj 2026)

• Presidenca e Republikës së Kosovës — Dr. Ibrahim Rugova: shënime biografike

• TDV İslâm Ansiklopedisi — Mehmed Âkif Ersoy

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): kolonizimi 1918–1941 dhe viti 1941

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti antik arkeologjik i Banjës së Pejës

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Tumat ilire në Nëngurë (Lubozhdë)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti romak «Arat e Njoma – Kisha e Vjetër», Cërrcë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kisha paleokristiane në Vrellë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Avdurrahman Ramë Kajtazit, Lubovë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Sali Osmon Bicajt, Vrellë

---

# Klina: udhëkryqi i Dukagjinit ku takohen dy lumenj e dy besime
https://zhurma.press/klina/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga shpatat e tipit mikenas të Gllarevës te mozaikët e Dresnikut, nga famullia e Zllakuqanit te dëbimi i pranverës 1999: Klina, qyteti ku lumi Klina derdhet në Drinin e Bardhë.

Klina ngrihet aty ku lumi me të njëjtin emër derdhet në Drinin e Bardhë, në skajin verilindor të Rrafshit të Dukagjinit, mbi rrugën që lidh Prishtinën me Pejën. Rreth saj shtrihen pesëdhjetë e katër fshatra ku shqiptarë myslimanë e katolikë jetojnë krah për krah: sipas regjistrimit të vitit 2024, afro një e gjashta e banorëve të komunës është katolike. Dheu i saj ka nxjerrë shpata bronzi të tipit mikenas dhe mozaikët e një pallati romak; rrugët e saj u bënë më 1998 vijë fronti dhe në pranverën e 1999-s korridor dëbimi.

Pse ka rëndësi

• Klina është nyja e Dukagjinit verilindor: këtu rruga dhe hekurudha Prishtinë–Pejë takojnë hekurudhën që zbret drejt Gjakovës e Prizrenit, në perëndim të menjëhershëm të Drenicës, dhe prandaj më 1998 rrugët e saj u bënë objektiv i operacioneve serbe.

• Komuna mban bashkësinë e dytë katolike të Kosovës për nga madhësia, pas Gjakovës: sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, nga 30.503 banorë 5.120 u deklaruan katolikë dhe 24.716 myslimanë.

• Në pranverën e vitit 1999 një pjesë e madhe e shqiptarëve të komunës u dëbua në Shqipëri, ndërsa dëshmitarët që intervistoi OSBE-ja treguan për vrasje burrash në Poterq, Gllarevë e Volljakë dhe për ndarjen e qindra burrave nga familjet e tyre.

Ku lumi Klina takon Drinin

Komuna e Klinës shtrihet në pjesën verilindore të Rrafshit të Dukagjinit, në 308,8 kilometra katrorë, me qytetin në qendër dhe 54 fshatra rreth tij; plani zhvillimor i komunës shënon se fshati më i largët është vetëm 12 kilometra nga qendra. Prishtina është 55 kilometra larg, Peja 30. Qyteti ndodhet në pikën ku lumi Klina derdhet në Drinin e Bardhë, lumin më të madh të Kosovës, i cili e përshkon komunën nga veriu në jug. Nëpër territorin e saj rrjedhin gjashtë lumenj: përveç këtyre dyve, Lumbardhi i Pejës, Lumbardhi i Deçanit, Mirusha dhe lumi i Istogut.

Pozita e bëri udhëkryq. Në raportin e vitit 1999, OSBE-ja e përshkruante Klinën si komunë në skaj të Drenicës, të përshkuar nga lindja në perëndim prej rrugës kryesore e hekurudhës Pejë–Prishtinë, ndërsa një hekurudhë tjetër zbriste nga Klina në jug, drejt Gjakovës e Prizrenit. Në jug të komunës, aty ku Mirusha çan kanionin e saj me 12 ujëvara e 16 liqene, parku «Ujëvarat e Mirushës», me 598,4 hektarë, ndahet mes Klinës, Malishevës dhe Rahovecit.

Shpatat e Gllarevës dhe pallati i Dresnikut

Lashtësia e trevës është e shkruar në dhe. Në Gllarevë, në të djathtë të rrugës Prishtinë–Pejë, lokaliteti «Rigjeva» u zbulua rastësisht më 1973. Gërmimet e viteve 1980 nxorën dy nekropole, me varre trupash, disa prej tyre të ndërtuara me pllaka guri, dhe me varre me djegie, të datuara në fund të bronzit të mesëm. Mes inventarit u gjetën disa shpata bronzi të tipit mikenas, që Databaza e Trashëgimisë Kulturore e Kosovës i lexon si dëshmi kontaktesh tashmë të konsoliduara me qendrat greke. Pak kilometra më në veriperëndim, në Bokë të Përçevës, janë evidentuar nëntëmbëdhjetë tuma të bronzit të vonë e të hekurit të hershëm; shtatë prej tyre u gërmuan në vitet 1970 dhe dhanë armë, stoli e qeramikë që regjistri ua atribuon popullsisë vendëse dardane.

Romakët lanë gjurmën më të madhe një kilometër e gjysmë në lindje të qytetit, në Dresnik. Gërmimet e viteve 2012–2015 zbuluan aty një sallë të madhe me dysheme të mbuluar tërësisht me mozaik shumëngjyrësh, një mur rrethues 3,7 metra të gjerë me tri kulla dhe një kompleks banimi me hipokaust e piktura muri; u gjetën edhe monedha të perandorëve romakë të shekujve III–IV dhe copa statujash prej mermeri. Mozaikët, të zbuluar më 2013, i dhanë lokalitetit famë përtej Kosovës. Sipas arkeologut që udhëheq gërmimet, pjesa më e rëndësishme e lokalitetit është një rezidencë e fundit të shekullit III; që nga viti 2016 Dresniku është nën mbrojtje të përhershme, me një perimetër prej 16,72 hektarësh.

Edhe emri i qytetit kërkon rrënjë të lashta. Komuna e Klinës e identifikon vendbanimin me Chinna-n, një nga qytetet e brendshme të Dalmacisë që Ptolemeu, në Gjeografinë e shekullit II, e rendit në të njëjtën listë me Dokleën dhe Shkodrën. Ptolemeu jep vetëm emrin dhe koordinatat; lidhja me Klinën mbetet hipotezë.

Nahija e Dollcit dhe besimi i ruajtur në shtëpi

Me rënien e Novobërdës më 1 qershor 1455 dhe të Prizrenit më 21 qershor, gjithë Kosova kaloi nën sundimin e drejtpërdrejtë osman. Sipas defterit osman të atij viti, që e citon plani zhvillimor i komunës, qendër e trevës ishte nahija e Dollcit, me 19 fshatra, dhe vendbanimi më i madh ishte Dresniku, me 104 shtëpi. Sundimi i ri e ndryshoi besimin e shumicës, por jo të të gjithëve. Dioqeza e Prizren-Prishtinës shkruan se bashkësia katolike e trevës së Klinës u tkurr ndjeshëm nën osmanët, nën presione ekonomike, shoqërore e fetare, dhe shumë familje u shpërngulën ose u konvertuan; besimi u ruajt në familje e në fshatra të veçanta, ku shërbenin meshtarë që vinin nga qendra të tjera të Dukagjinit.

Prej asaj shtrese rrjedh harta fetare e Klinës së sotme. Katolikët e qytetit i takonin famullisë së Zllakuqanit deri më 1 janar 1983, kur famullia e Klinës u pavarësua me dekret ipeshkvor. Famullitari i saj i parë, don Fran Sopi, kujton se në vitet e para meshat mbaheshin në shtëpinë famullitare, në oborr, në kapela e në varreza. Prania katolike, sipas dioqezës, është ruajtur pa ndërprerje në fshatrat Dobërdol, Deiq, Pograxhë, Çabiq e Gjurgjevik. OSBE-ja shënonte më 1999 disa kisha në Zllakuqan e Budisalc dhe një bashkësi të madhe besimtarësh në Dobërdol.

Shekulli XX: kufiri, komuna dhe kisha e ndaluar

Më 1912 Kosova u pushtua nga Serbia dhe Mali i Zi. Pushteti i ri e organizoi më 1913 rrethin fqinj të Istogut në gjashtë komuna, dhe njëra prej tyre ishte Zllakuqani, që sot i përket Klinës. Komuna e Klinës u themelua më 1954. Qyteti ishte atëherë i vogël: regjistrimi i vitit 1948 numëronte në të 630 banorë, ndërsa në territorin e komunës së sotme jetonin 20.665 vetë; më 1981 qyteti kishte 4.512 banorë dhe komuna 42.813. Plani zhvillimor shënon për vitet 1970 një zhvillim ekonomik më të theksuar dhe pas vitit 1980 një ngecje të gjatë.

Në vitet 1990 shtypja preku edhe altarin. Famullia kërkoi vazhdimisht leje për të ndërtuar një kishë në qytet dhe, sipas OSBE-së, hasi në pengim të vazhdueshëm nga autoritetet serbe, gjë që katolikët e quajtën kufizim të lirisë së besimit. Më 6 qershor 1996, kur famullia nisi përpjekjet për ndërtimin e kishës, policia dhe forcat paramilitare erdhën për ta ndalur. Don Fran Sopi, në kujtimet e botuara më 2026, shkruan se burrat, gratë e fëmijët ishin gati të qëndronin, por ai u kërkoi të largoheshin, për ta ruajtur popullin nga gjaku.

1998: rruga që u bë vijë fronti

Klina shtrihet në perëndim të menjëhershëm të Drenicës, dhe UÇK-ja e përfshiu në zonën e vet operative të Drenicës, bashkë me Gllogocin, Skënderajn e Malishevën. Lufta e vitit 1998 erdhi pikërisht nëpër rrugët e saj. Sipas aktgjykimit të Tribunalit të Hagës në çështjen Đorđević, në mars 1998 njësitë speciale të policisë serbe kryen një operacion për të mbajtur rrugën Klinë–Skënderaj; në korrik plani i përbashkët i ushtrisë dhe i policisë synonte zhbllokimin e rrugës Prishtinë–Pejë në pjesën Komoran–Kijevë–Klinë. Një raport ushtarak britanik, pas një vizite më 5–6 gusht 1998, i gjeti fshatrat në të dy anët e rrugës nga Gremniku i Klinës deri në Komoran të shkatërruar plotësisht, pa ndonjë qëllim të dukshëm ushtarak. Në fund të shtatorit ofensiva u kthye në Drenicë e në Klinë: më 26 shtator 1998 fshati Ujmirë ishte djegur krejt dhe ende digjej.

OSBE-ja shënon se lufta e atij viti goditi rëndë jugun e komunës, rreth zonave që mbante UÇK-ja te Jabllanica e Kralani i Gjakovës, si dhe lindjen, përgjatë rrugës kryesore. Në fillim të vitit 1999 zonat jugore mbetën jashtë kontrollit të forcave serbe. Më 14 mars ushtria jugosllave sulmoi me tanke Sferkën dhe Dushin, në kodrat në juglindje të qytetit; katër luftëtarë të UÇK-së ranë dhe mbi 4.000 shqiptarë u zhvendosën. Lufta i ndau edhe fqinjët: Human Rights Watch shënon se në qershor 1998 UÇK-ja rrëmbeu një burrë serb në Jellofc dhe i dëboi serbët e fshatit, ndërsa OSBE-ja tregon se më 28 mars 1999 shqiptarët e po këtij fshati u dëbuan nga ushtarë, disa prej të cilëve banorët i njohën si serbë vendës nga Klina e Jellofci.

Pranvera e vitit 1999: Klina e zbrazur

Para luftës, sipas vlerësimit të UNHCR-së që citon OSBE-ja, komuna kishte rreth 72.900 banorë, nga të cilët 66.700 shqiptarë; qyteti kishte 6.800 banorë, 68 për qind shqiptarë e 19 për qind serbë. Sipas OSBE-së, dëbimi i madh nga qyteti nisi më 28 mars 1999, kur policia dhe ushtria i urdhëruan banorët të largoheshin brenda pesë minutave. Një burrë i tregoi OSBE-së se në ditët që pasuan ishte në një grup prej 300 burrash që policia i ndau nga familjet, i zhveshi, i rrahu dhe i grabiti; 95 prej tyre nuk u liruan, mes tyre i biri, për të cilin në mesin e majit ende nuk dinte asgjë. Sipas Human Rights Watch, një pjesë e madhe e shumicës shqiptare të komunës u dëbua në Shqipëri më 31 mars dhe 1 prill.

Në fshatra dhuna ishte edhe më e zhveshur. Në Poterq të Epërm, në fund të marsit, ushtarë e serbë vendës në uniformë mbajtën njëmbëdhjetë burra të një shtëpie, nga 15 deri në 62 vjeç, dhe i urdhëruan gratë e fëmijët të iknin; pas njëqind metrash ato dëgjuan të shtënat, dhe më vonë UÇK-ja u tha se i kishte gjetur trupat dhe i kishte varrosur në Rosujë. Në Gllarevë, në fund të marsit, policia rrethoi fshatin, i ndau burrat nga familjet dhe i detyroi rreth 3.000 fshatarë e të zhvendosur të ngjiteshin në mal, por të rinjtë nuk i la të iknin. Një 64-vjeçar që u kthye të nesërmen me disa pleq i tregoi OSBE-së se gjetën trupin e djegur të një burri të lidhur pas një mullari dhe varrosën njëmbëdhjetë të rinj të pushkatuar bashkë, pesë nga Gllareva e të tjerët nga Pllaqica e Golluboci. Në Volljakë, më 4 prill, një dëshmitar pa të vrarë një shqiptar dhe i dha OSBE-së emrat e dymbëdhjetë të tjerëve që u vranë po atë ditë. Në Jashanicë, rreth 8 prillit, forcat serbe mblodhën afro 1.000 vetë në një arë, i nisën gratë e fëmijët drejt Shqipërisë dhe rreth 600 burra i detyruan të ecnin drejt Skënderajt.

Të zhvendosur nga Klina, Gremniku e Jashanica arritën rreth 26 marsit në Pastasellë të Rahovecit; atje, më 31 mars 1999, forcat serbe vranë 106 burra, sipas aktgjykimit të Hagës, vetëm 40 prej tyre nga vetë fshati. Kështu Klina u bë pjesë e dëbimit masiv të vitit 1999. Paqja e qershorit nuk e shuajti menjëherë dhunën: Human Rights Watch e përmend Klinën mes komunave ku pas luftës shqiptarë të akuzuar si bashkëpunëtorë u rrahën e u dëbuan nga shtëpitë, dhe shënon se tri ditë pas zgjedhjeve lokale të 28 tetorit 2000 u vra Hazir Raci, anëtar i Lidhjes Demokratike të Kosovës në Klinë.

Klina sot

Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Klinës ka 30.503 banorë, nga 38.496 që numëronte regjistrimi i vitit 2011. Shqiptarët janë 29.151, rreth 96 për qind; pas tyre vijnë egjiptianët (865), serbët (327), romët (86) dhe ashkalitë (41). Për nga besimi, 24.716 banorë u deklaruan myslimanë, 5.120 katolikë dhe 328 ortodoksë; shqipja është gjuha amtare e 30.119 vetëve.

Kisha që policia e ndaloi më 1996 u ngrit pas luftës. Punimet nisën më 30 gusht 1999, me vendim të administratorit të UNMIK-ut, dhe kisha «Zoja e Këshillit të Mirë» u shugurua në maj 2011. Për Dresnikun, pas shpronësimit të tokave, Ministria e Kulturës hapi në nëntor 2025 një tender prej rreth 2,5 milionë eurosh për ta mbuluar pallatin me mozaikë dhe për ta hapur lokalitetin për vizitorë. Klina mbetet ajo që e bëri gjeografia: qyteti ku takohen dy lumenj, dy besime dhe rrugët e Dukagjinit.

Burimet

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare (tab. 4.4, 4.5, 4.6)

• Komuna e Klinës — Plani Zhvillimor Komunal 2025–2033: historiku, gjeografia, demografia 1948–2024

• Komuna e Klinës — Historiku

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): Klina/Kline

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 3: Forces of the Conflict

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 4: March–June 1999: An Overview

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 17: Abuses After June 12, 1999

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), botimi i plotë PDF: kap. 2, fotografia nga Jellofci

• Tribunali Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, Aktgjykimi (23 shkurt 2011)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti parahistorik Rigjeva në Gllarevë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Tumat ilire në lokalitetin Boka në Përçevë

• Koha — Dresniku i mozaikëve unikë në kapitullin e radhës, me 2,5 milionë euro

• Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit — Vizita në lokalitetin arkeologjik të Dresnikut

• ToposText — Ptolemeu, Gjeografia 2.16.12 (Chinna)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): rënia e Novobërdës, 1455

• Kisha Katolike në Kosovë — Famullia «Zoja e Këshillit të Mirë», Klinë

• Bota Sot — Don Fran Sopi: Kisha «Zoja e Këshillit të Mirë» në Klinë (2026)

• Komuna e Klinës — Shugurohet kisha katolike «Zoja e Këshillit të Mirë» (23 maj 2011)

• Komuna e Istogut — Plani Zhvillimor Komunal 2017–2027: rrethi i Istogut më 1913; Drini i Bardhë

---

# Presheva: qyteti shqiptar që votoi për Kosovën dhe mbeti matanë vijës
https://zhurma.press/presheva/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti kryesor i Luginës, me 93,7 për qind shqiptarë në komunë: kazaja e 1878-s, referendumi i 1992-s, lufta e UÇPMB-së, Konçuli dhe tri regjistrime të kontestuara.

Presheva është qyteti kryesor shqiptar i Luginës së Preshevës, në jug të Serbisë, mes kufirit të Kosovës në perëndim dhe atij të Maqedonisë së Veriut në jug. Rri në qafën ku udha kryesore kalon nga lugina e Moravës drejt Maqedonisë, dhe kjo pozitë i ka caktuar fatin: kufi osman pas vitit 1878, pre e ushtrisë serbe më 1912, fqinjë e brezit të çmilitarizuar më 1999. Sipas regjistrimit serb të vitit 2022, mbi nëntë në dhjetë banorë të komunës janë shqiptarë; ata votuan më 1992 për autonomi me të drejtë bashkimi me Kosovën, kaluan nëpër luftën e viteve 2000–2001 dhe sot e qeverisin vetë komunën e tyre.

Pse ka rëndësi

• Presheva është komuna me peshën më të madhe shqiptare në Serbi: sipas regjistrimit të vitit 2022 të Entit Republikan të Statistikave, nga 33.449 banorë 31.340 janë shqiptarë, mbi gjysma e 61.687 shqiptarëve të numëruar në gjithë Serbinë.

• Më 1 dhe 2 mars 1992 shqiptarët e Preshevës, Bujanocit e Medvegjës votuan në një referendum për autonomi politike e territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën; as Beogradi, as bashkësia ndërkombëtare nuk e njohën.

• Lufta e viteve 2000–2001 në Zonën e Sigurisë Tokësore u mbyll me Marrëveshjen e Konçulit të majit 2001: çarmatimi i UÇPMB-së në këmbim të amnistisë, kthimit të refugjatëve, një policie shumetnike dhe përfshirjes së shqiptarëve në institucione.

Qafa e Preshevës

Presheva shtrihet në skajin jugor të luginës së sipërme të Moravës, një luginë relativisht pjellore mes maleve të larta në lindje dhe atyre më të ulëta në perëndim, që e ndajnë nga Kosova. Noel Malcolm e quan këtë vendkalim qafën e Preshevës, aty ku udha kryesore kalon nga Serbia në Maqedoni. Nëpër luginë kalojnë hekurudha kryesore veri–jug e Serbisë dhe Korridori X, rruga që lidh Europën Qendrore me Greqinë dhe me portin e Selanikut. Më 2007 Grupi Ndërkombëtar i Krizave (ICG) shkruante se vendosjet ushtarake serbe e trajtonin mbrojtjen e Preshevës, si duket, si përparësinë më të lartë mbrojtëse të vendit.

Në perëndim komuna ngjitet në Karadak, malësia që e ndan nga Gjilani në Kosovë dhe nga Kumanova në Maqedoni. Njëri prej fshatrave të saj është Seferi, ku lindi më 1847 Idriz Seferi, prijësi i Karadakut në kryengritjet e viteve 1910–1912; regjistrimi i vitit 2022 numëroi aty vetëm 87 banorë. Vetë qyteti kishte atë vit 14.219 banorë, në 3.182 ekonomi familjare me mesatarisht 4,47 anëtarë, ndërsa komuna, me gjithë fshatrat, 33.449. Robert Elsie e përshkruan qytetin si vend me shumicë dërrmuese shqiptare, ndërsa Bujanocin e Medvegjën si komuna të përziera.

Kazaja e 1878-s dhe pushtimi i 1912-s

Para vitit 1878 Presheva varej administrativisht nga Vranja. Kongresi i Berlinit e preu këtë hapësirë: Vranja kaloi te Serbia, ndërsa Presheva, Bujanoci dhe pjesa e epërme e Pçinjës mbetën osmane dhe u organizuan si kazaja e Preshevës, brenda sanxhakut të Prishtinës në Vilajetin e Kosovës; Ristovci u bë pikë kufitare mes dy shteteve. Luftërat e viteve 1870 dhe ndryshimet territoriale të 1878-s, shkruan Noel Malcolm, u dhanë autoriteteve serbe rastin t'i dëbonin në masë shqiptarët e luginës së Moravës në jug të Nishit; Robert Elsie numëron rreth 600 fshatra shqiptare të spastruara etnikisht në rajonet e Prokuplës, Vranjës e Nishit. Të mbijetuarit u vendosën në Kosovë e në Turqi, dhe një pjesë e muhaxhirëve zuri vend edhe në kazanë e Preshevës. Për qytetin, 1878-a do të thoshte një gjë: tani ishte kufi.

Sundimi osman këtu mbaroi në vjeshtën e vitit 1912. Pak muaj më parë, në kryengritjen e përgjithshme shqiptare të atij viti, Idriz Seferi kishte qenë ndër prijësit që morën nga osmanët Shkupin, Kumanovën, Gjilanin e Preshevën. Në tetor 1912 ai luftoi me mijëra vullnetarë kundër ushtrisë serbe në anët e Bujanocit, të Gollakut, të Llapit e të Kumanovës, por forcat serbe e morën Preshevën e Bujanocin dhe vazhduan drejt Kosovës.

Referendumi i marsit 1992

Diskriminimi i institucionalizuar i shqiptarëve të Luginës, shkruan ICG-ja, u thellua nga regjimi i Millosheviqit në fund të viteve 1980, në vitet kur Kosovës iu hoq autonomia. Kur Jugosllavia u shpërbë, shqiptarët e Preshevës u përgjigjën me votë. Pesë muaj pas referendumit të Kosovës të shtatorit 1991, më 1 dhe 2 mars 1992, ata mbajtën në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë referendumin e tyre për autonomi politike e territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën. Burimet shqiptare e japin pjesëmarrjen rreth 98 për qind; ICG-ja shkruan se një shumicë dërrmuese shprehu dëshirën që kjo pjesë e Serbisë jugore t'i bashkohej Kosovës. Votimi nuk u njoh as nga Beogradi, as nga bashkësia ndërkombëtare. Krahina shpalli autonominë dhe themeloi një Kuvend për Autonomi Territoriale-Politike të shqiptarëve të saj.

Referendumi mbeti pika e referimit të politikës shqiptare të Luginës. Më 14 janar 2006 të gjithë këshilltarët komunalë shqiptarë të tri komunave miratuan një platformë që kërkonte decentralizim të gjerë dhe autonomi territoriale dhe, në rast se kufijtë e Kosovës do të ndryshonin, bashkimin e Luginës me të; dokumenti i referohej rezultatit të vitit 1992.

Zona e Sigurisë dhe UÇPMB-ja

Lufta e Kosovës e preku Preshevën drejtpërdrejt. Gjatë konfliktit dhe pas tij, shkruan ICG-ja, forcat serbe të sigurisë e të policisë e ngacmuan popullsinë shqiptare të Luginës, në disa raste duke torturuar e ekzekutuar civilë. Marrëveshja e Kumanovës e qershorit 1999 krijoi në anën serbe të vijës administrative një brez pesë kilometra të gjerë, Zonën e Sigurisë Tokësore, ku vetëm policia serbe me armë të lehta mund të patrullonte. Në këtë brez, në fillim të vitit 2000, nisën të organizoheshin grupet e vogla të Ushtrisë Çlirimtare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, UÇPMB, me mbështetje nga elemente të UÇK-së brenda Kosovës. Deri në tetor 2000 raportoheshin rreth 50 përleshje me policinë serbe; në shkurt 2001 në zonë vepronin mbi një mijë kryengritës.

Më 12 mars 2001, pas tri ditësh bisedimesh me ndërmjetësim të NATO-s, të dyja palët nënshkruan një armëpushim të përkohshëm. Më 21 mars prokurorja e Tribunalit të Hagës shpalli se dhuna në jug të Serbisë plotësonte kriteret ligjore të konfliktit të armatosur dhe hapi hetim edhe për veprimtarinë e UÇPMB-së. Sipas ICG-së, luftimet e viteve 2000–2001 lanë rreth 100 të vrarë dhe 12.500 shqiptarë të larguar nga krahina.

Fundi erdhi në fshatin Konçul. Deklarata e çmilitarizimit, e njohur si Marrëveshja e Konçulit, mban datën 20 maj 2001; BBC-ja e raportoi nënshkrimin të hënën, më 21 maj. Me një zyrtar të NATO-s si dëshmitar, komandanti i UÇPMB-së u zotua ta çmilitarizonte, ta çmobilizonte, ta çarmatoste e ta shpërbënte ushtrinë, në këmbim të garancive për amnistinë e luftëtarëve, kthimin e refugjatëve, një polici shumetnike dhe përfshirjen e shqiptarëve në institucionet publike nga të cilat ishin përjashtuar për dekada. Vetë teksti i deklaratës thotë se shqiptarët e tri komunave kishin duruar vite diskriminimi e persekutimi dhe se UÇPMB-ja kishte arritur ta tërhiqte vëmendjen ndërkombëtare mbi gjendjen e tyre. Në fund të majit forcat jugosllave e serbe rimorën pjesën më të madhe të zonës, pothuajse pa rezistencë, sepse shumica e luftëtarëve ishin tërhequr.

Komuna që qeveriset vetë

Presheva është e vetmja nga tri komunat ku shqiptarët janë shumicë dërrmuese, dhe sipas ICG-së ata e kanë mbajtur prej kohësh qeverisjen komunale. Më 2007 ICG-ja gjente se punësimi në sektorin publik të qytetit pasqyronte afërsisht përbërjen e popullsisë: në kopshtet e fëmijëve 56 nga 64 punonjës ishin shqiptarë, në ndërmarrjen publike Moravia 41 nga 47, në Qendrën e Kulturës 28 nga 32. Diskriminimi tani matej me buxhet. Më 2006 Presheva, me 8,5 për qind serbë, mori për banor vetëm 35 për qind të investimit që Beogradi bëri në Medvegjë, ku serbët ishin 68 për qind; papunësia në Preshevë vlerësohej 60 për qind sipas shifrave qeveritare dhe rreth 70 sipas politikanëve shqiptarë. Ekonominë e mbanin gjallë ndërmarrjet e vjetra shoqërore dhe dërgesat e mërgimtarëve. Partitë shqiptare i bojkotuan zgjedhjet parlamentare të Serbisë që nga kryengritja e vitit 2000; vetëm në janar 2007, kur rregullat e reja i përjashtuan pakicat nga pragu prej 5 për qind, lista e shqiptarëve të Luginës mori 16.953 vota dhe fitoi një ulëse në Kuvendin e Serbisë.

Shtëpia e Kulturës e qytetit mban emrin e Abdulla Krashnicës; më 1999 ajo botoi një histori 407-faqëshe të kulturës shqiptare në Preshevë nga 1945 deri më 1995. Kujtesa e luftës mbetet e kontestuar. Në nëntor 2012, si pjesë e festimeve të Ditës së Pavarësisë, para ndërtesës së komunës u vendos një përmendore për luftëtarët e UÇPMB-së, e financuar nga një shoqatë e mërgatës në Zvicër. Beogradi tha se ishte ngritur në mënyrë të paligjshme nga këshilli komunal. Më 20 janar 2013 rreth 200 policë specialë serbë me maska e hoqën pllakën, mbi të cilën ishin gdhendur emrat e 27 luftëtarëve të rënë; të nesërmen të paktën dy mijë shqiptarë protestuan në Preshevë, ndërsa Shqipëria dhe Kosova e dënuan veprimin.

Tri regjistrime dhe një numër i kontestuar

Shqiptarët e Preshevës e kanë përdorur edhe regjistrimin e popullsisë si mjet politik. Më 1991 shumica e tyre e bojkotoi, dhe për Preshevën e Bujanocin enti serb i statistikave botoi vetëm vlerësime. Më 2002 morën pjesë, dhe regjistrimi numëroi në komunë 31.098 shqiptarë, 89,09 për qind e popullsisë, 2.984 serbë (8,55 për qind) dhe 322 romë. Më 2011 e bojkotuan sërish: përfaqësuesit e tyre thanë se formularët ishin shtypur vetëm në serbisht dhe me alfabet cirilik dhe se shteti nuk i kishte mbajtur detyrimet ndaj krahinës. Atë vit enti numëroi në komunë vetëm 3.080 vetë, prej tyre 416 shqiptarë dhe 2.294 serbë, dhe shënoi vetë se mbulimi ishte i cunguar nga bojkoti. Për dhjetë vjet, sipas Këshillit Kombëtar të Shqiptarëve, ky numër i vogël u keqpërdor në llogaritjen e buxheteve. Prapa këtyre shifrave rri një ndryshim i gjatë: në fund të Luftës së Dytë Botërore, shënon ICG-ja, në Preshevë serbët dhe shqiptarët jetonin afërsisht në numër të barabartë; serbët e vendit priren të shpërngulen drejt qyteteve të mëdha të Serbisë, ndërsa dërgesat e mërgimtarëve e mbajnë në vend popullsinë shqiptare.

Në regjistrimin e tetorit 2022, i pari në Serbi me pyetësorë elektronikë, partitë shqiptare u bënë thirrje qytetarëve të regjistroheshin. Rezultati zyrtar: 33.449 banorë në komunë, prej tyre 31.340 shqiptarë (93,7 për qind), 1.607 serbë dhe 219 romë. Edhe ky numër kontestohet. Enti numëroi sipas vendbanimit të zakonshëm: kush punon a jeton jashtë vendit prej një viti e më shumë nuk hyn te banorët e komunës, përveç kur kthehet në shtëpi të paktën tri herë në muaj, ndërsa të dhënat e terrenit u plotësuan me të dhëna nga regjistrat administrativë. Një qendër joqeveritare kërkimore nga Presheva thotë se mërgimtarët e krahinës, që punojnë jashtë por mbajnë shtetësinë dhe dokumentet serbe, duhej të ishin numëruar si banorë të komunave të Luginës. Mbi gjithë këtë rri pasivizimi i adresave, për të cilin komuna e Preshevës paralajmëroi para regjistrimit: Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare shkruan në opinionin e vitit 2025 se kjo praktikë e pezullimit të adresave të përhershme prek sidomos Bujanocin, Medvegjën dhe Preshevën, dhe se kush mbetet pa adresë fshihet nga regjistri i komunës e nuk mund të rinovojë letërnjoftimin e pasaportën. Autoritetet serbe i thanë Komitetit se pasivizimi nuk prek regjistrimin e popullsisë dhe se nuk drejtohet kundër asnjë komuniteti; përfaqësuesit shqiptarë thonë se godet në mënyrë disproporcionale komunat e tyre. Kështu, edhe numri më i besueshëm që Presheva ka pasur prej njëzet vjetësh mbetet një numër i diskutuar.

Burimet

• International Crisis Group — Serbia: Maintaining Peace in the Presevo Valley, Europe Report N°186 (16 tetor 2007)

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2022: përkatësia kombëtare sipas komunave

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2022: mosha dhe gjinia sipas vendbanimeve

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2022: ekonomitë familjare sipas vendbanimeve

• Enti Republikan i Statistikave i Serbisë — Regjistrimi 2011: përkatësia kombëtare

• Radio Evropa e Lirë — Regjistrimi tregoi se shqiptarët janë pakica e katërt më e madhe në Serbi (16 maj 2023)

• Radio Evropa e Lirë — Shqiptarët e Luginës marrin pjesë në regjistrimin e popullsisë në Serbi (25 korrik 2022)

• PA-X Peace Agreements Database (University of Edinburgh) — Demilitarization Statement (Konculj Agreement), 20 maj 2001

• BBC News — Rebel Albanian chief surrenders (26 maj 2001)

• BBC News — Ceasefire agreed in southern Serbia (12 mars 2001)

• BBC News — Serbia offers talks with rebels (6 shkurt 2001)

• BBC News — Mine kills Serb police (14 tetor 2000)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kreu «The International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia»

• Këshilli i Evropës, Komiteti Këshillimor i Konventës Kuadër për Pakicat Kombëtare — Opinioni i pestë për Serbinë (miratuar më 26 shkurt 2025)

• Balkan Insight (BIRN) — Albanian Guerrilla Monument Sparks Showdown in Serbia (18 janar 2013)

• RFE/RL — Albanians Protest Removal Of Presevo Monument (21 janar 2013)

• Bota Sot — Nehat Hyseni, Formimi i vilajetit të Kosovës, kazasë së Preshevës dhe konsullatës serbe në Prishtinë (1877–1912)

• Telegrafi — 29 vjet nga Referendumi në Luginë (2 mars 2021)

• Shqipopedia — Seferi, Idriz

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (2010): zëri Serbia, Albanians in; bibliografia

---

# Pogradeci: qyteti i liqenit që i dha shqipes Lasgushin dhe Kutelin
https://zhurma.press/pogradeci/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti në bregun jugor të Liqenit të Ohrit: kalaja ilire mbi qytet, mozaikët e Linit, varret e princave në Selcë, shkolla shqipe e 1887-s, Lasgushi, Kuteli dhe korani.

Pogradeci rri në bregun jugor të Liqenit të Ohrit, nën kodrën ku ilirët rrethuan me mure një vendbanim në shekullin IV para Krishtit. Emri i tij është sllav dhe, sipas Elsie-t, do të thotë pranë qytetit: kujtim i vendbanimit të vjetër mbi kodër. Nga kjo buzë liqeni dolën dy nga zërat më të kulluar të letërsisë shqipe, Lasgush Poradeci dhe Mitrush Kuteli; këtu u çel më 14 mars 1887 një nga shkollat e para shqipe, dhe në ujërat e tij rron korani, trofta endemike e liqenit.

Pse ka rëndësi

• Pogradeci është qyteti kryesor i bregut shqiptar të Liqenit të Ohrit, të cilin UNESCO-ja e quan një liqen që ka ekzistuar pa ndërprerje dy deri në tre milionë vjet; më 2019 pjesa shqiptare e liqenit, bashkë me gadishullin e Linit, u përfshi në pronën e trashëgimisë botërore të Ohrit.

• Në krahinën e tij, te Selca e Poshtme, ndodhen varret monumentale të një qyteti ilir të shekujve IV–III para Krishtit, të gdhendura në shkëmb, të cilat Shqipëria i ka vënë në listën paraprake të UNESCO-s.

• Pogradeci është vendlindja e Lasgush Poradecit dhe e Mitrush Kutelit; sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Pogradecit ka 46.070 banorë.

Liqeni, enkelejtë dhe kalaja mbi qytet

Liqeni i Ohrit, Lacus Lychnidus i antikitetit, rri 695 metra mbi detin dhe ushqehet në masë të madhe nga burime që vijnë nëntokë nga Liqeni i Prespës. Për sipërfaqen e tij burimet nuk pajtohen: Britannica jep 347 kilometra katrorë, Robert Elsie 363, prej të cilëve 111,4 në Shqipëri. Me 286 metra thellësi, është liqeni më i thellë i Ballkanit. Uji i tij del në bregun verior, te Struga, dhe bëhet Drini i Zi. Bregu është banuar herët: UNESCO-ja shënon në ujërat e cekëta të liqenit tri vende me banesa parahistorike mbi shtylla, dhe vende të ngjashme edhe në skajet e tij perëndimore. Në kohët ilire, shkruan Elsie, krahina banohej nga një fis i quajtur enkelej, njerëzit e ngjalës.

Mbi qytetin e sotëm, në një kodër rreth 200 metra të lartë, gjurmët më të hershme të banimit i përkasin shekullit V para Krishtit, kur vendbanimi ishte ende i hapur. Në shekullin IV para Krishtit u rrethua me mure dhe u bë një qendër e vogël qytetare, banorët e së cilës merreshin me bujqësi, peshkim e zeje. Në gjysmën e dytë të shekullit II para Krishtit, gjatë luftërave mes ilirëve, romakëve e maqedonasve, e dogji një zjarr i fuqishëm, që gërmimet e kanë gjetur si një shtresë hiri. Gjatë paqes romake vendbanimi u ringrit pa mure; muret u ngritën sërish në shekullin IV pas Krishtit, kur nisën dyndjet. Në shekullin IX, kur vendbanimi u shkatërrua nga dyndjet sllave, banorët e lanë kodrën dhe zbritën të jetojnë në rrëzë të saj; bashkia e sotme e shpjegon emrin Pogradec pikërisht me këtë zbritje, si vendbanimi nën qytetin e vjetër. Kalaja është monument kulture i kategorisë së parë që nga viti 1973.

Në perëndim të liqenit, gadishulli i vogël i Linit ruan rrënojat e një kishe paleokristiane të themeluar në mesin e shekullit VI. E zbuluan më 1967 punonjësit e muzeut të Pogradecit; kishte shtatë mjedise, të gjitha me dysheme mozaiku: zogj që çukisin rrushin, gërsheta, skena nga bota ujore, bimë e kafshë, madje edhe bletë, motiv që rrallë haset gjetkë. UNESCO-ja i lidh mozaikët e Linit me ato të bazilikave të hershme të Ohrit dhe sheh te të dyja një traditë të vetme kulturore, ndërsa baptisteri i saj me planimetri qendrore, shkruan bashkia e Pogradecit, ka shok të llojit të vet vetëm baptisterin e Butrintit. Një zjarr i shekujve X–XI e rrafshoi kishën deri në themel.

Selca e Poshtme: qyteti i princave të Dasaretisë

Dyzet e dy kilometra në veriperëndim të Pogradecit, në krahinën e Mokrës, kodra e Gradishtës mbi fshatin Selcë e Poshtme mban gjurmët e qytetit ilir që ishte kryeqendra antike e luginës së sipërme të Shkumbinit. Banimi në majë të kodrës nis që në neolitin e vonë, por si qytet, shkruan Elsie, Selca u ngrit nga fiset ilire në fillim të shekullit IV para Krishtit, mbi një majë 1.040 metra të lartë. Kulmin e arriti nga shekulli IV para Krishtit deri në shekullin I pas Krishtit; sipas bashkisë, me lagjet dhe nekropolin zinte atëherë 18 hektarë, me një akropol prej gjashtë hektarësh, dhe ishte qendër zejtarie, tregtie, ushtarake e administrative; dosja që Shqipëria i dorëzoi UNESCO-s e quan qendër të rëndësishme prodhimi, tregtie dhe administrimi të krahinës ilire të Dasaretisë. Fuqia e saj vinte nga rruga: qyteti kontrollonte udhën që lidhte krahinat e brendshme ilire me ato rreth Liqenit të Ohrit.

Fama e Selcës janë varret. Në faqen lindore të kodrës, mes akropolit dhe lagjeve të jashtme, gërmimet kanë nxjerrë pesë varre monumentale të shekujve IV–III para Krishtit: katër të gdhendura në shkëmb, që dosja e UNESCO-s i përshkruan si krijime origjinale në rendin jonik, dhe një të pestë të ndërtuar me qemer guri. Në njërin prej tyre, i ripërdorur në fund të shekullit II para Krishtit, u gjet një pajë e pasur me armë, enë bronzi e balte, stoli ari dhe embleme me skena luftimesh mitologjike. Sipas Elsie-t, varret u zbuluan më 1948 dhe u gërmuan ndërmjet viteve 1969 dhe 1972; dosja e UNESCO-s i jep gërmimet e kodrës në vitet 1964–1972. Rënien e qytetit e solli po rruga që e kishte ngritur: kur romakët hapën Via Egnatian, trafiku kaloi përmes Qafës së Thanës dhe e la Selcën mënjanë. Që nga viti 2010 zona është zonë arkeologjike e mbrojtur me ligj.

Mokra, Skënderbeu dhe piktorët Zografë

Mokra, krahina malore e rrethit të Pogradecit ku lind Shkumbini, hyn në histori me luftërat e Skënderbeut: në tetor të vitit 1445 një ushtri osmane u thye në pllajën e Mokrës pranë Pogradecit, një nga dy sulmet që arbërit i zmbrapsën pas fitores së qershorit 1444 në Dibër. Evlija Çelebiu, që kaloi aty më 1670, e shënoi shkurt si Pogradas. Në fund të sundimit osman, sipas bashkisë së sotme, treva varej nga sanxhaku i Ohrit brenda vilajetit të Manastirit.

Shekulli XVIII i dha Mokrës dy piktorë. Vëllezërit Kostandin dhe Athanas Zografi, ikonografë e afreskistë të traditës ortodokse, punuan ndërmjet viteve 1741 dhe 1783 në kishat e Korçës, të Ardenicës, të Voskopojës, të Vithkuqit, të Beratit dhe të Malit Athos.

14 marsi 1887: shkolla e Gushove

Pogradeci hyri në Rilindje përmes shkollës. Sipas Lasgush Poradecit, i cili ia kushtoi asaj një shkrim më vete, shkolla shqipe e qytetit u çel më 14 mars 1887 dhe ishte e dyta në vend pas Mësonjëtores së Korçës. Nismëtarë ishin dy vëllezër, Ndini dhe Sotir Gusho, që qytetarët i thërrisnin Ndinka Shqiptari dhe Sotirka Shqiptari; poeti i kujton si xhaxhain dhe të atin e vet. Mësuesi i parë qe Koço Sotiri, vëllai i Pandeli Sotirit, mësuesit të parë të Korçës. Kundërshtarët e quanin mason, sepse shpërndante nëpër popull Ungjijtë shqip të Kostandin Kristoforidhit; Lasgushi shkruan se Koçoja u dënua me burg dhe vdiq në mjerim, rrugëve të Manastirit, më 1909. Më 1908 Pogradeci çeli edhe klubin e vet shqiptar. Shtëpia ku u mbajt shkolla rri sot në Lagjen e Burimave, lagjen më të vjetër të qytetit, pjesë e qendrës historike që qeveria e shpalli të tillë më 2015.

Nga Tushemishti, fshati pranë qytetit, doli Gjergj Pekmezi (1872–1938), gjuhëtari që studioi në Manastir, në Beograd e në Vjenë. Në vjeshtën e vitit 1913 punoi për komisionin e kufirit në jug të Shqipërisë, dhe më 1916 ishte ndër anëtarët kryesorë të Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër. Po atë vit, në tetor 1916, kur Themistokli Gërmenji erdhi në Pogradec për të kërkuar ndihmë austriake, qytetin e mbanin trupat austriake e bullgare.

Dy shkrimtarë të liqenit

Lasgush Poradeci, me emrin e vërtetë Llazar Gusho, lindi në Pogradec më 27 dhjetor 1899. Ndoqi shkollën rumune të Manastirit deri më 1916 dhe një shkollë të mesme franceze në Athinë deri më 1920, pastaj shkoi në Bukuresht, ku u miqësua me Asdrenin dhe më 1922 e zëvendësoi si sekretar të kolonisë shqiptare. Botoi vargje edhe në «Dielli» të Bostonit. Një bursë e qeverisë së Fan Nolit e çoi më 1924 në Graz, ku mbrojti doktoratën në maj 1933. Dy librat e tij, «Vallja e yjve» (1933) dhe «Ylli i zemrës» (1937), Elsie i quan po aq revolucionarë për vargun shqip sa «Vargjet e lira» të Migjenit. Në zemër të poezisë së tij është uji i Liqenit të Ohrit. Nën diktaturë u mbyll te përkthimi; verat e fundit i kaloi në Pogradec, në një shtëpizë të rrënuar, duke punuar kopshtin dhe duke shëtitur buzë liqenit me qenin. Vdiq në varfëri të plotë në Tiranë më 12 nëntor 1987.

Mitrush Kuteli, emri letrar i Dhimitër Paskos, lindi në Pogradec më 13 shtator 1907, studioi në një kolegj tregtar rumun në Selanik dhe ekonomi në Bukuresht, ku u diplomua më 1931 dhe në shkurt 1934 mori doktoratën me një disertacion mbi sistemet bankare të Ballkanit. Libri i tij i parë, «Netë shqiptare» (Bukuresht, 1938), mblodhi tetë rrëfime për jetën e fshatit në Pogradec e rrethina; po ai u kujdes që më 1937 të dilte «Ylli i zemrës» i Lasgushit. Më 15 shkurt 1944 themeloi me tre shkrimtarë të tjerë «Revistën letrare», ndërsa po atë vit botoi «Poemë kosovare». Pasi kundërshtoi bashkimin doganor e monetar me Jugosllavinë dhe, siç thuhet, foli kritikisht për ripushtimin serb të Kosovës, u arrestua më 16 maj 1947 dhe, sipas Fjalorit Enciklopedik të Viktimave të Terrorit Komunist, u dënua me pesë vjet burg. Një kohë e mbajtën në kampin e Vloçishtit pranë Korçës, ku të burgosurit thanin kënetën e Maliqit; në pranverën e vitit 1949 u lirua me falje. I liruar, u lejua të punonte vetëm si përkthyes. Vdiq në Tiranë më 4 maj 1967. Sot të dy rrinë në qendër të Pogradecit si shtatore: ajo e Lasgushit u përurua më 2006, ajo e Kutelit më 2010.

Fronte të huaja, hekurudha dhe pushimet e diktaturës

Edhe Lufta e Dytë Botërore e gjeti Pogradecin mbi vijën e frontit: në fund të vitit 1940, duke ndjekur ushtrinë italiane të thyer në Greqi, forcat greke pushtuan Gjirokastrën, Leskovikun, Korçën dhe Pogradecin; pozicionet greke në Shqipëri u braktisën kur Gjermania sulmoi Greqinë më 6 prill 1941.

Pas luftës, shkruan bashkia, Pogradeci u bë qendër e rëndësishme e turizmit dhe e industrisë minerare; Elsie e quan qendër të turizmit të brendshëm shqiptar para dhe gjatë diktaturës komuniste. Pranë tij, te Guri i Kuq, ka rezerva hekur-nikeli, ndërsa krom gjendet edhe në rrethina. Hekurudha që nisej nga Durrësi, e ndërtuar sipas Elsie-t për të eksportuar mineralin e minierës së madhe pranë qytetit, u zgjat në mars të vitit 1974 deri te minierat e Përrenjasit dhe më pas, përmes një tuneli, deri te Guri i Kuq.

Pogradeci sot

Sipas regjistrimit të INSTAT-it të shtatorit 2023, bashkia e Pogradecit ka 46.070 banorë; 6.982 prej tyre janë nën 15 vjeç dhe 9.416 janë 65 vjeç e më shumë, pra rreth një në pesë banorë. Në vitet pas rënies së komunizmit popullsia e Pogradecit u shtua me shpejtësi, dhe bashkë me të u rrit ndotja bakteriale para qytetit, shkruan një studim i vitit 2010 për kërcënimet ndaj liqenit. I njëjti studim e quan peshkimin e tepruar një nga goditjet kryesore për ekosistemin, sidomos për koranin, Salmo letnica, troftën endemike të Ohrit, dhe shënon se një shoqatë për menaxhimin e peshkimit u krijua në Pogradec vetëm më 2002.

Korani piqet pas pesë a gjashtë vjetësh, lëshon vezët në janar e shkurt dhe mund të arrijë 76 centimetra e 6,5 kilogramë; Lista e Kuqe e IUCN-së, në vlerësimin e marsit 2024, e rendit si lloj të rrezikuar. UNESCO-ja numëron në liqen mbi 200 lloje bimësh e kafshësh që nuk gjenden gjetkë, mes tyre 17 lloje endemike peshqish me dy lloje troftash. Prona e trashëgimisë botërore e Ohrit u regjistrua më 1979 për natyrën dhe një vit më vonë për kulturën, dhe zgjerimi i vitit 2019 përfshiu më në fund edhe pjesën shqiptare të liqenit. Elsie e lidhte potencialin e zhvillimit të qytetit me një kusht të qartë: që plazhi dhe uji të mbrohen nga ndotja që shtohet.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (2010): zërat Pogradec, Selca, Ohrid Lake, Kuteli, Poradeci, Pekmezi, Zografi, Scanderbeg, Germenji, Rail Transportation, Mineral Resources

• Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit — Fjalori Enciklopedik i Viktimave të Terrorit Komunist IV (2016), f. 418: Dhimitër Pasko (përmes kujto.al)

• UNESCO — Natural and Cultural Heritage of the Ohrid region

• UNESCO — Liste indicative: Les tombes de la Basse Selca

• Bashkia Pogradec (Go2Pogradec) — Kalaja e Pogradecit

• Bashkia Pogradec (Go2Pogradec) — Bazilika paleokristiane dhe mozaikët e Linit

• Bashkia Pogradec (Go2Pogradec) — Gradishta në Selcë të Poshtme

• Bashkia Pogradec (Go2Pogradec) — Varret monumentale në Selcën e Poshtme

• Bashkia Pogradec (Go2Pogradec) — Qendra historike, Lagjja e Burimave

• Gazeta Dielli — Lasgush Poradeci, «Hapja e shkollës shqipe të Pogradecit më 14 mars 1887»

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore

• Encyclopaedia Britannica — Lake Ohrid

• Kostoski, Albrecht, Trajanovski, Wilke — A freshwater biodiversity hotspot under pressure: Lake Ohrid (Biogeosciences Discussions, 2010)

• FishBase — Salmo letnica (trofta e Ohrit, korani)

---

# Kukësi: qyteti i ri mbi liqen që u bë streha e Kosovës më 1999
https://zhurma.press/kukesi/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga fshati i Lumës mbi dy Drinat te qyteti i ri mbi liqenin e Fierzës: Luma e Luftës Ballkanike, litari i Havzi Nelës dhe pranvera e 1999-s, kur Kukësi priti të dëbuarit.

Kukësi është qyteti që ndërroi vend pa ndërruar emër. Kukësi i vjetër, për shekuj një fshat i Lumës e pastaj qendër prefekture mbi bashkimin e Drinit të Bardhë me Drinin e Zi, mbeti nën ujërat e liqenit të Fierzës; qyteti i ri u ngrit që nga viti 1962 në pllajën rreth njëqind metra më lart, me duart e vetë banorëve. Njëzet kilometra larg kufirit me Kosovën, në pranverën e vitit 1999 ky qytet i varfër malor u bë streha e parë e qindra mijë shqiptarëve të dëbuar nga shtëpitë e tyre.

Pse ka rëndësi

• Kukësi i vjetër, mbi bashkimin e dy Drinave, u la nën liqenin e hidrocentralit të Fierzës (1971–1978); themelet e qytetit të ri u hodhën më 22 korrik 1962 dhe zhvendosja e banorëve përfundoi më 1978.

• Në pranverën e 1999-s rruga Prizren–Kukës ishte një nga udhët kryesore të dëbimit nga Kosova; sipas statistikave qeveritare që sjell Robert Elsie, Shqipëria strehoi 446.371 refugjatë, dhe sipas BBC-së mbi 400 mijë refugjatë kaluan nga Kukësi.

• Më 1977 në Kukës u rivarrosën eshtrat e Hasan Prishtinës, pranë kufirit me Kosovën; më 10 gusht 1988, në mes të qytetit, diktatura vari poetin Havzi Nela.

Peca dhe rruga e Drinit

Pellgu i Kukësit është nyja ku Drini i Zi, që buron nga liqeni i Ohrit te Struga, takon Drinin e Bardhë, që zbret nga malet e Kosovës në veri të Pejës; nga ky takim lind Drini, lumi më i madh i Shqipërisë. Udhëkryqi u banua herët. Në kështjellën e Pecës, arkeologu Luan Përzhita gërmoi në fund të viteve 1980 shtresa që nisin me qeramikë të shekujve VI–V p.e.s., ndër të cilat kilikë të ngjashëm me ata të kulturës tumulare të Kukësit; mbi to qëndrojnë mure rrethuese të shekujve III–II p.e.s., një portë-kullë e fundit të shekullit III ose fillimit të shekullit IV, një bazilikë e rindërtuar në kohën e Justinianit dhe gjurmë banimi që vijojnë pa ndërprerje deri në mesjetë. Pellgu ishte pjesë e rrugës së Drinit, Via Lissus–Naissus, që nga Lisi, Lezha e sotme, ngjitej përgjatë dy Drinave drejt Dardanisë; në shekujt IV–VI rruga u mbrojt me kështjella, ndër të cilat Përzhita rendit ato të Pecës, të Bardhocit, të Bushatit dhe të Domajve në rrethin e Kukësit.

Fshati i Lumës mbi dy Drinat

Për shekuj me radhë Kukësi mbeti një fshat i krahinës së Lumës, e cila, shkruan Robert Elsie, shtrihet në jug të Drinit të Bardhë e në lindje të Drinit të Zi, kufizohet me Kosovën dhe e ka emrin, pa dyshim, të lidhur me fjalën shqipe lumë. Më 1610 kryepeshkopi i Tivarit, Marin Bici, gjeti në Kukës pesëdhjetë shtëpi, nga të cilat vetëm pesë të myslimanëve, dhe një kishë të Shën Aleksandrit, në gjendje të mirë, me portik përpara. Në verën e 1909-s udhëtari francez Gabriel Louis-Jaray e pa Kukësin mbi një pllajë të vogël rreth njëqind metra mbi Drin, si një ishull a një kështjellë që lumenjtë e rrethonin nga të katër anët. Vetë fshati ishte kulla e Sul Elez Beut, kreut të derës që e drejtonte fisin prej brezash, me rreth një duzinë kasollesh përreth; mbi gjithçka ngrihej maja konike e Gjallicës, zemra e Lumës. Kukësi kishte peshë sepse rrinte në bashkimin e lumenjve dhe në kryqëzimin e udhëve kryesore të krahinës: nga Prizreni deri këtu udha ndiqte Drinin për shtatë deri në tetë orë me kalë, e më tej, drejt Mirditës e Shkodrës, kalonte mbi Urën e Vezirit, që Louis-Jaray e fotografoi.

1912–1913: Luma përballë ushtrisë serbe

Kur ushtria serbe u përpoq të çante drejt Adriatikut, rruga i kalonte nëpër Lumë, dhe Luma i doli përpara. Raportet që gazetari vjenez Leo Freundlich mblodhi në librin e tij të vitit 1913, «Golgota e Shqipërisë», tregojnë çmimin. Kur gjeneralit serb Janković iu raportua se fisi i Lumës po i pengonte trupat e tij të përparonin drejt Adriatikut, ai urdhëroi që të veprohej me ashpërsi të skajshme: njëzet e shtatë fshatra të Lumës u dogjën dhe banorët e tyre u vranë, sipas një raporti tjetër të po atij libri tridhjetë e dy, ndërsa katërqind burra të Lumës që ishin dorëzuar vetë u çuan në Prizren dhe u ekzekutuan ditë pas dite, në grupe nga dyzet deri në gjashtëdhjetë. Plaga nuk u mbyll me kaq: sipas Elsie-t, fisi i Lumës u rrallua rëndë nga forcat serbe edhe gjatë Luftës së Parë Botërore.

Qendra e Prefekturës së Kosovës

Pas luftërave, Kukësi u bë pjesë e asaj që shteti shqiptar e quajti Prefektura e Kosovës. Sipas planit zhvillimor të Bashkisë, fshati, që atëherë njihej edhe me emrin Drinabardh, u përfshi në të më 1922 dhe në gusht të vitit 1925 u bë qendra e saj: emri i prefekturës e mbante Kosovën të pranishme në hartën administrative të Shqipërisë. Në qershor të vitit 1924 Bajram Curri e largoi nga komanda e Kukësit Muharrem Bajraktarin, prijësin e Ujmishtit, i cili në dhjetor të po atij viti mori pjesë në grushtin e suksesshëm të shtetit të Zogut. Me selinë e prefekturës erdhën edhe zejet e para të qytetit, fotografia, rrobaqepësia e zdrukthtaria, të cilat, sipas Bashkisë, nisën të zhvilloheshin vetëm pas vitit 1925. Më 1939 skulptori Odhise Paskali ngriti në Kukës një monument të Skënderbeut. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur pjesët e Kosovës nën Italinë administroheshin nga Tirana, në Kukës, tashmë pak brenda kufirit të dikurshëm shqiptar, qëndronte divizioni italian «Puglia», shkruan Noel Malcolm.

Qyteti që u zhvendos

Më 1962 qeveria vendosi që Kukësi i vjetër të përmbytej dhe që qyteti të ndërtohej nga e para. Më 22 korrik të atij viti u hodhën themelet e Kukësit të Ri në pllajën mbi bashkimin e dy Drinave, rreth njëqind metra mbi qytetin e vjetër: me rrugë kënddrejta, me blloqe banimi të kthyera nga liqeni dhe me qendrën jo në mes, por në bregun lindor, buzë ujit. Për gjashtëmbëdhjetë vjet, nga 1962 deri më 1978, dy Kukësët jetuan krah njëri-tjetrit; më 1970 qyteti kishte 6.073 banorë. Diga e Fierzës, e ndërtuar në vitet 1971–1978, e ktheu Drinin në liqen dhe mori me vete jo vetëm Kukësin e vjetër, por edhe vendbanime të luginës si Spasi e Hani i Spasit; më 1978 edhe banorët e fundit kaluan në qytetin e ri. Bashkia shkruan se Kukësi i sotëm u ndërtua për më pak se dhjetë vjet me dorën e vetë kuksianëve.

Më 1977 eshtrat e Hasan Prishtinës, prijësit të kryengritjes shqiptare të vitit 1912, u rivarrosën në Kukës, pranë kufirit me Kosovën. Dhjetë vjet më parë, më 26 prill 1967, mësuesi e poeti Havzi Nela, i lindur në Kollovoz të Kukësit, e kishte kaluar këtë kufi bashkë me të shoqen; ushtarët jugosllavë i arrestuan dhe më 6 maj ua kthyen autoriteteve shqiptare në pikën kufitare të Morinës. Pas nëntëmbëdhjetë vjetësh burg dhe internimit në Arrën, më 10 gusht 1988 regjimi e vari në mes të qytetit, e la të ekspozuar gjithë ditën dhe e groposi në këmbë, në vrimën e një shtylle të hequr. Më vonë Presidenti i Republikës e dekoroi me medaljen «Martir i Demokracisë».

Pranvera e 1999-s: qyteti i parë i strehës

Eksodi i kosovarëve drejt Shqipërisë, shkruan Elsie, u rrit në mënyrë dramatike pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë dhe sidomos pasi më 24 mars 1999 nisi fushata ajrore e NATO-s. Prizreni u bë pika kryesore e tranzitit: raporti i OSBE-së «Kosovo/Kosova: As Seen, As Told» shënon se rruga Prizren–Kukës, që nga fundi i marsit, ishte një nga udhët kryesore të ikjes dhe të dëbimit nga e gjithë Kosova, dhe se vëzhguesit e misionit, nga ana shqiptare, e shihnin Prizrenin të mbushej me të zhvendosur e pastaj të zbrazej, duke sjellë në Kukës vala të mëdha njerëzish për disa ditë me radhë. Një nga portat ishte Morina, në rrugën nga Prizreni e Zhuri për në Kukës. Human Rights Watch llogarit se rreth 440 mijë refugjatë kaluan në Shqipëri; sipas statistikave të qeverisë shqiptare që sjell Elsie, në fund të fushatës në vend ndodheshin 446.371 refugjatë, prej të cilëve 294.771 të strehuar në familje, dhe popullsia e Shqipërisë ishte rritur me gati një të gjashtën brenda dy muajve.

Për shumicën e tyre, ndalesa e parë ishte Kukësi. BBC-ja shkruan se nëpër këtë qytet të vogël, me rreth 16 mijë banorë, kaluan mbi 400 mijë refugjatë dhe se familjet e tij hapën shtëpitë për rreth 90 mijë prej tyre, ndërsa të tjerët u vendosën në tenda nëpër shesh, buzë lumenjve e nëpër fusha; radioja e qytetit lexonte në eter emrat e atyre që kishin arritur gjallë, që t'i dëgjonin të afërmit në Kosovë. Shumë nga dëshmitë që Human Rights Watch mblodhi atë pranverë për krimet e dëbimit masiv u regjistruan në Kukës e në Morinë. Lufta la pas edhe minat: sipas BBC-së, rreth 120 kilometra të kufirit me Kosovën ishin minuar rëndë dhe pastrimi zgjati me vite.

Kujtimi i asaj pranvere ka sot vendin e vet: në sheshin kryesor, Kulla e Qëndresës ruan fotografitë e eksodit dhe të mikpritjes kuksiane.

Kukësi sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, më 18 shtator 2023 bashkia e Kukësit kishte 36.125 banorë, ndërsa qarku i Kukësit, që përfshin edhe bashkitë e Hasit dhe të Tropojës, 61.998, me dendësi 26,1 banorë për kilometër katror. Ndërmjet regjistrimeve të 2011-s dhe të 2023-s popullsia e qarkut ra me 27,3 për qind, rënia e dytë më e madhe në vend pas Shkodrës; po ky qark ka raportin më të lartë të varësisë së të rinjve në Shqipëri, 31,8 për qind. Rruga që e lidh me Durrësin e me Prizrenin, me tunelin e Kalimashit të hapur më 31 maj 2009, e shkurtoi udhëtimin nga bregu deri te kufiri nga shtatë në më pak se tre orë, shkruan Elsie. Bashkia përfshin tri krahina etnografike, Lumën, Gorën dhe Malzinë; qilimi i Lumës, me rrathë koncentrikë rreth një shqiponje të bardhë dykrenare, dhe flija e pjekur me saç janë ndër shenjat e saj. Mbi qytet qëndron Gjallica; poshtë tij, liqeni që mbuloi Kukësin e vjetër.

Burimet

• Luan Përzhita — «Pecë (Kukës)», Iliria 18/2 (1988)

• Luan Përzhita — «Pecë (Kukës)», Iliria 19/2 (1989)

• Luan Përzhita — «Pecë (Kukës)», Iliria 17/2 (1987)

• Luan Përzhita — «Fortifikime të shek. IV–VI në luginën e Drinit (Via Lissus–Naissus)», Iliria 33 (2007)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): «Drin», «Luma», «Bajraktari», «Paskali», «Kosovo War, effects on Albania», «Kosovo, Albanians in»

• Marino Bizzi — Raporti i vizitës në Shqipëri, 1610 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Gabriel Louis-Jaray — Udhëtim nëpër Kosovë e Shqipërinë e Veriut, 1909 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Leo Freundlich — «Golgota e Shqipërisë», 1913 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Hasan Prishtina — Kujtime mbi kryengritjen e 1912-s, hyrja e Robert Elsie-t (Texts and Documents of Albanian History)

• Evliya Çelebi në Shqipëri, shënimet e R. Dankoff e R. Elsie (Texts and Documents of Albanian History)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History

• Bashkia Kukës — Kukësi, pak histori

• Bashkia Kukës — Trashëgimia dhe arkitektura

• Bashkia Kukës — Plani i veprimit 2012–2015: historiku i qytetit

• kujto.al, Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit — Havzi Nela

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. «March–June 1999: An Overview»

• BBC Travel — Richard Collett, reportazh nga Kukësi (8 dhjetor 2023)

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave 2023: Qarku Kukës

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023 (botimi kombëtar)

---

# Lezha: Lisi ilir, besa e 1444-s dhe varri i Skënderbeut
https://zhurma.press/lezha/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga Lisi ilir i traktatit të Teutës te Lezha venedikase e besës së 1444-s, varri i Skënderbeut, Kuvendi i Arbënit dhe qyteti i sotëm.

Lezha rri mbi fushën ku Drini, deri në mesin e shekullit XIX, derdhej i tëri në Adriatik, nën një kodër të fortifikuar që nga shekulli VIII p.e.s. Burimet antike e quajnë Lisos e Lissus, venedikasit Alessio, ndërsa shqipja, sipas ligjeve të veta fonetike, e bëri Lesh e Lezhë. Këtu krerët e Arbërisë lidhën besën më 2 mars 1444 dhe këtu, njëzet e katër vjet më vonë, u varros Skënderbeu; prandaj ky qytet i vogël mban në kujtesën shqiptare peshën e një kryeqyteti.

Pse ka rëndësi

• Lisi u formua si qytet i mirëfilltë ilir në fund të shekullit IV p.e.s.; paqja që Roma i imponoi mbretëreshës Teutë më 228 p.e.s. ua ndaloi ilirëve të lundronin përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura.

• Më 2 mars 1444 krerët shqiptarë u mblodhën në Lezhën venedikase dhe krijuan besëlidhjen nën Skënderbeun; më 17 janar 1468 Skënderbeu vdiq po këtu dhe u varros në katedralen e Shën Kollit. Mbi rrënojat që arkeologu Frano Prendi i identifikoi me këtë kishë u ngrit më 1981 Memoriali i tij.

• Më 14–15 janar 1703, në Mërqi, tre kilometra në veri të qytetit, Kuvendi i Arbënit e mbajti fjalimin hapës dhe i mori vendimet shqip; nga Kallmeti, në veri të Lezhës, doli Frang Bardhi, autori i fjalorit të parë të shqipes (1635).

Lisi: qyteti ilir mbi grykën e Drinit

Kodra mbi Lezhë ka qenë vendbanim me akropol të fortifikuar të paktën që nga shekulli VIII p.e.s., shkruan Robert Elsie. Mbi atë vendbanim protourban, sipas arkeologëve Frano Prendi e Koço Zheku, Lisi u formua si qendër e mirëfilltë urbane në fund të shekullit IV p.e.s.: hapësira e banuar u zgjerua shumë dhe u rrethua me mure të larta në stil të përzier poligonal e kuadratik, me një plan që ndiqte relievin e kodrës dhe pozitën e qytetit. Diodori i Sicilisë, te ngjarjet e vitit 385 p.e.s., shënon se tirani Dionisi i Sirakuzës kishte themeluar pak vite më parë në Adriatik një qytet të quajtur Lisos, dhe Elsie e regjistron këtë koloni të supozuar në vitin 385 p.e.s.; por një varg dijetarësh e kanë lexuar fjalën e Diodorit si Isa, në ishullin dalmat të Visit, dhe Prendi e Zheku arritën në përfundimin se Lisi ishte qytet ilir që në zanafillë, i lindur nga zhvillimi i brendshëm ekonomik e shoqëror i vendit.

Në shekullin III p.e.s. emri i Lisit hyri në një traktat të Romës. Kur mbretëresha Teuta kërkoi paqe më 228 p.e.s., ajo pranoi, sipas Polibit, të mos lundronte përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura: deti në jug të qytetit u mbyll për flotën luftarake ilire. Elsie e vendos fronin e Teutës në Lis; Polibi tregon se, gjatë fushatës romake, mbretëresha u strehua me pak ndjekës në Rizon. Më 215 p.e.s. Filipi V i Maqedonisë nisi luftën kundër klientëve të Romës në Iliri, dhe Polibi e rrëfen me hollësi si e mori Lisin: mbrojtja e Lisit ishte e shkëlqyer nga toka e nga deti dhe Akrolisi mbi të dukej i pamarrshëm, por me një pritë Filipi e mori kalanë pa goditur dhe qyteti u dorëzua të nesërmen, pas sulmesh të ashpra. Lisi preu edhe monedhat e veta, të cilat numizmati Selim Islami i studioi krahas atyre të Shkodrës dhe të mbretit Gent; pas rënies së Gentit më 168 p.e.s. qyteti kaloi nën Romën. Më 48 p.e.s., në luftën civile romake, bashkësia e qytetarëve romakë që banonte në Lis i hapi portat Mark Antonit, shkruan vetë Cezari.

Në shekujt III–V të erës sonë Lisi ishte seli peshkopi. Nën themelet e kishës mesjetare të Shën Kollit, gërmimet pranë Memorialit nxorën në dritë një pagëzimore paleokristiane, të cilën arkeologu Gëzim Hoxha e daton me shumë gjasa në gjysmën e parë të shekullit VI: dëshmi, sipas tij, e një kishe shumë më të vjetër se kisha mesjetare që njihej. Nga Lisi nisej edhe rruga e Drinit, Via Lissus–Naissus, e cila ngjitej përgjatë dy Drinave drejt Dardanisë dhe në shekujt IV–VI u mbrojt me një varg kështjellash, siç ka treguar arkeologu Luan Përzhita.

Elisi i Komnenës, Lezha e Dukagjinëve

Kur normanët e Bohemundit zbarkuan më 1107 dhe rrethuan Durrësin, historiania bizantine Ana Komnena e përshkroi Elisin si kështjellë mbi kodër, të pamposhtur, prej së cilës perandori Aleksi e furnizonte Durrësin nga toka dhe nëpër Drinin, që atëherë ishte i lundrueshëm dhe lante këmbët e kalasë. Elsie shënon pushtimin serb të vitit 1343 dhe kalimin te Venediku më 1393. Bashkia e Lezhës e lidh qytetin me Dukagjinët, të cilët e kishin kryeqendër të zotërimeve të tyre që nga viti 1281 dhe më 1393 ua lëshuan venedikasve, që të mos binte pre e sulmeve osmane, duke mbajtur për vete një të tretën e të ardhurave doganore. Kështu Lezha u bë Alessio, një nga qytetet tregtare të bregut që Republika e Venedikut, me ryshfete e me presion politik, ua mori zotërve vendas në fund të shekullit XIV, siç shkruan historiani Kristo Frashëri.

1444 dhe 1468: besa dhe varri

Pikërisht ngaqë ishte venedikase prej kohësh, Lezha u zgjodh si vendi ku krerët shqiptarë do të mblidheshin pa ngjallur dyshimet as të Venedikut, as të fisnikëve, shkruan Frashëri. Kuvendi nisi punën më 2 mars 1444 dhe prej tij lindi Lidhja e Lezhës, besëlidhja e princave nën Skënderbeun; ndër aleatët e tij më të fuqishëm që nga ajo ditë ishin Pal e Nikollë Dukagjini, ati dhe xhaxhai i Lekë Dukagjinit. Njëzet e katër vjet më vonë, në janar 1468, Skënderbeu i ftoi sërish krerët në Lezhë për t'u kërkuar ndihmë ushtarake e financiare kundër një ushtrie të re osmane. Marin Barleti shkruan se ai e kishte dashur gjithnjë këtë qytet venedikas dhe se, para se të mblidhej kuvendi, e zuri një ethe e fortë; më 17 janar 1468 Skënderbeu vdiq në Lezhë.

Barleti rrëfen se trupi i tij u varros në katedralen e Shën Kollit me madhështi, sipas zakonit të të parëve, dhe pushoi në paqe derisa ushtria e sulltanit erdhi për rrethimin e Shkodrës. Bashkia e Lezhës e vendos pushtimin osman të qytetit më 1478. Atëherë, sipas Barletit, turqit e kërkuan trupin me etje, e nxorën nga varri dhe copat e eshtrave i veshën me argjend e me ar, për t'i mbajtur mbi vete si diçka të shenjtë: atë që e kishin trembur të gjallë, e nderonin të vdekur. Ku përfunduan eshtrat e Skënderbeut nuk dihet. Më 1610 kryepeshkopi i Tivarit, Marin Bici, gjeti jashtë qytetit, nga ana e Drinit, një kishë të shkëlqyer që nxinte mbi dy mijë vetë, ku thuhej se prehej Skënderbeu; po ai shënoi se trimëritë e tij ishin kthyer në vargje që i këndonin të gjithë shqiptarët në gjuhën e tyre, edhe para syve të turqve. Vetë Lezha, shtoi Bici, ishte katandisur gati në fshat, me mure të rrëzuara e shtëpi të rrënuara.

Kisha e Shën Kollit dhe Memoriali

Ku ndodhej saktësisht ajo kishë, historianët ende e diskutojnë. Gërmimet e Prendit dhe të Zhekut në rrënojat ku sot qëndron Memoriali gjetën themele ndërtimesh pagane të shekullit III të erës sonë dhe mbi to dy faza kishe bizantine para pushtimit turk; Prendi i identifikoi me Shën Kollin ku u varros Skënderbeu. Rreth tri dekada më vonë Kristo Frashëri e vuri në dyshim këtë mendim, duke supozuar se kisha dhe varri ndodheshin brenda mureve të kalasë. Pagëzimorja e zbuluar rishtas, e cila zakonisht ngrihej pranë kishave katedrale dhe mbijetoi deri në pushtimin osman, sipas Gëzim Hoxhës e mbështet më shumë mendimin e Prendit, pa e mbyllur diskutimin. Pas tërmetit shkatërrues të 15 prillit 1979, mbi themelet e kishës u ngrit Memoriali i Skënderbeut, i ndërtuar më 1981: në mes të tij qëndron busti i heroit, vepër e skulptorit Odhise Paskali; mbi një pllakë mermeri janë vendosur kopje bronzi të shpatës e të përkrenares, ndërsa nëpër mure varen mburojat me stemat e fiseve që morën pjesë në Kuvendin e Lezhës.

Nën osmanët: kalaja, Kallmeti dhe Kuvendi i Arbënit

Osmanët e mbajtën Lezhën si kështjellë: Bashkia e vendos fazën e fundit të ndërtimit të kalasë rreth vitit 1520, mbi themelet e akropolit antik, ku deri sot janë gjetur dymbëdhjetë porta dhe dyzet e tetë kulla mbrojtëse. Venediku e pati sërish qytetin për pak vite në fillim të shekullit XVI, derisa më 1506, sipas Frashërit, ua dorëzoi osmanëve me marrëveshje. Fshatrat përreth mbetën katolike dhe nxorën njerëz të penës. Në Kallmet, në veri të Lezhës, lindi më 1606 Frang Bardhi, i cili më 30 maj 1635 botoi në Romë fjalorin e parë latinisht-shqip, me 5.640 zëra latinisht, dhe më 1636, në Venedik, një traktat latinisht ku hodhi poshtë pretendimin e peshkopit boshnjak Tomeo Marnaviq se Skënderbeu kishte prejardhje boshnjake.

Në Mërqi, tre kilometra në veri të Lezhës, më 14–15 janar 1703 u mblodh Kuvendi i Arbënit: rreth dyqind klerikë katolikë, nën drejtimin e kryepeshkopit të Tivarit, Vinçenc Zmajeviq, në kohën e papës Klementi XI, vetë me prejardhje shqiptare. Kuvendi synonte të frenonte kalimet në islam dhe të zgjidhte grindjet e rënda pronësore të famullive; fjalimi hapës dhe vendimet u mbajtën shqip, dhe aktet, të botuara shqip e latinisht nga Propaganda Fide më 1706, janë sot burim i çmuar për shqipen e veriut në fillim të shekullit XVIII. Në Mërqi, mbi kodrën Suka e Gjelit, gërmimet e korrikut 2014 nxorën në dritë edhe një bazilikë paleokristiane me tre nefe. Edhe lumi e ndryshoi qytetin. Më 1610 Bici e pa Drinin të ndahej në dy degë te Lezha para se të derdhej në det; deri më 1846, shkruan Bashkia e Lezhës, Drini zbriste nga gryka e Vaut të Dejës nëpër Zadrimë, pranë qytetit, deri në Adriatik, derisa një plotë e jashtëzakonshme i hapi edhe një shtrat të ri drejt Bunës, pranë Shkodrës. Që atëherë, shkruan Elsie, vetëm një pjesë e Drinit e ndjek shtratin e vjetër drejt Lezhës.

Rilindja dhe shekulli XX

Në shekullin XIX Lezha dhe Zadrima u bënë truall i letërsisë françeskane. Leonardo De Martino, frat arbëresh nga Greçi i Avelinos, shërbeu për shumicën e viteve të tij shqiptare në dioqezën e Zadrimës e të Lezhës dhe u bë mësuesi i të riut Gjergj Fishta, i lindur më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës, pranë Troshanit, ku Fishta më vonë do të jepte mësim në kolegjin françeskan. Pranë Lezhës lindi më 1846 edhe Preng Doçi, një nga prijësit e kryengritjes së Mirditës kundër sundimit osman më 1876–1877. Në qytet u vendos si hoxhë dhe qëndroi deri në fund të jetës Hafiz Ali Ulqinaku, i cili, sipas Bashkisë, kishte luftuar në mbrojtje të Ulqinit dhe u largua prej andej pas humbjes së qytetit; botoi vargje në frymën e bejtexhinjve dhe la në dorëshkrim një abetare me alfabet arab e fjalorë turqisht-shqip.

Shekulli XX e gjeti Lezhën në vijë të zjarrit. Në nëntor të 1912-s, kur në Vlorë shpallej pavarësia, malazezët kishin marrë Lezhën e Shëngjinin dhe rrethonin Shkodrën. Më 15 prill 1979 një tërmet i rëndë goditi veriun e Shqipërisë dhe vrau 35 vetë në Shqipëri; Elsie shkruan se Lezha u shkatërrua. Më 22 nëntor 1981 u përurua hekurudha Lezhë–Shkodër. Dhjetë vjet më vonë, më 25 prill 1991, varkat e anijet e Shkodrës, të Lezhës e të Shëngjinit u morën me forcë nga shqiptarë që kërkonin të arrinin në Itali: një kapitull i ikjes së madhe që në gusht të atij viti do të çonte mijëra të tjerë me anije në Bari.

Lezha sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Lezhës ka 51.354 banorë, ndërsa qarku i Lezhës, që përfshin edhe bashkitë e Kurbinit dhe të Mirditës, ka 99.384. Në perëndim të qytetit shtrihen lagunat e Kunes e të Vainit dhe porti i Shëngjinit, të cilin qeveria e Kosovës kërkoi më 2009 ta përdorte për tregtinë e saj. Mbi qytet ngrihet kalaja; në rrëzë të saj, gërmimet e viteve 2006–2011, raportet e të cilave ruhen në Institutin e Arkeologjisë, kanë nxjerrë një ndërtesë termale, kishë e pagëzimore të antikitetit të vonë. Pranë tyre, Memoriali i Skënderbeut kujton në një vend të vetëm dy ngjarjet që e mbajnë Lezhën në historinë shqiptare: besën e vitit 1444 dhe vdekjen e Skënderbeut më 1468.

Burimet

• Frano Prendi, Koço Zheku — «Rreth zhvillimit urbanistik të Lisit (fundi i shek. IV–I p.e.s.)», Iliria 16/1 (1986)

• Frano Prendi, Koço Zheku — «Qyteti ilir i Lisit. Origjina dhe sistemi i fortifikimit të tij», Iliria 2 (1972)

• Gëzim Hoxha — «Një pagëzimore paleokristiane nën themelet e kishës së Shën Kollit në Lezhë», Iliria 35 (2011)

• Luan Përzhita — «Fortifikime të shek. IV–VI në luginën e Drinit (Via Lissus–Naissus)», Iliria 33 (2007)

• Selim Islami — «Prerjet monetare të Skodrës, Lisit dhe Gentit», Iliria 2 (1972)

• Gëzim Hoxha, Elio Hobdari — «Bazilika paleokristiane në fshatin Mërqi të Lezhës, 2014», Iliria 38 (2014)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): «Lezha», «Albanian Council», «Bardhi, Frang», «Fishta», «De Martino», «Doçi», kronologjia

• Polibi — Historitë, II 11–12 (LacusCurtius)

• Polibi — Historitë, VIII 13–14: marrja e Lisit nga Filipi (LacusCurtius)

• Diodori i Sicilisë — Biblioteka, XV 13 (LacusCurtius)

• Jul Cezari — Lufta civile, III 26–29 (LacusCurtius)

• Encyclopaedia Britannica — Philip V, king of Macedonia

• Encyclopaedia Britannica — Illyria

• Encyclopaedia Britannica — Skanderbeg

• Encyclopaedia Britannica — Bohemond I

• Ana Komnena — Aleksiada, libri XII (Fordham Medieval Sourcebook)

• Marin Barleti — Historia e Skënderbeut: vdekja dhe varrimi në Lezhë (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Marino Bizzi — Raporti i vizitës në Shqipëri, 1610 (Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History)

• Kristo Frashëri — George Kastrioti-Scanderbeg: The National Hero of the Albanians (1405–1468)

• Bashkia Lezhë — Monumente kulture: Vendvarrimi i Skënderbeut, Kalaja

• Bashkia Lezhë — Njihni Lezhën: historia, figurat, pasuritë ujore

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023 (tab. 6–7)

• Wikipedia (en) — Lezhë

---

# Kaçaniku: gryka e Lepencit dhe qyteti i Kushtetutës së vitit 1990
https://zhurma.press/kacaniku/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Gryka ku Lepenci çan malet drejt Shkupit: kalaja e Sinan Pashës, beteja e Idriz Seferit më 1910, Kushtetuta e 7 shtatorit 1990 dhe puset e Kotlinës më 1999.

Kaçaniku është qyteti i grykës: këtu Nerodimja bashkohet me Lepencin dhe lumi i përbashkët çan malet drejt Shkupit, mbi rrugën që prej shekujsh e lidh Prishtinën me Shkupin e me Selanikun. Gryka e bëri vendin kala osmane në fund të shekullit XVI, fushëbetejë më 1690 e më 1910, dhe strehë të fshehtë më 7 shtator 1990, kur delegatët shqiptarë shpallën këtu ligjin kushtetues të Republikës së Kosovës. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 27.716 banorë, 27.685 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Më 7 shtator 1990, në fshehtësi të madhe, shumë nga delegatët shqiptarë që kishin votuar Deklaratën Kushtetuese të 2 korrikut u mblodhën në Kaçanik dhe shpallën ligjin kushtetues të Republikës së Kosovës, që parashikonte një kuvend të ri e një president të zgjedhur.

• Gryka ishte porta strategjike e Kosovës drejt jugut: osmanët e ruajtën me fshatra derbendi që në vitet 1450 dhe me kalanë e Koxha Sinan Pashës, dhe në pranverën e vitit 1910 Idriz Seferi e mbylli me mijëra kryengritës kundër ushtrisë osmane.

• Më 24 mars 1999 forcat serbe vranë në Kotlinë jo më pak se 22 burra shqiptarë, të cilët i hodhën në dy puse dhe i shpërthyen me eksploziv; brenda pak javësh qyteti u zbraz dhe pikëkalimi i Hanit të Elezit u bë rruga e dëbimit drejt Maqedonisë.

Gryka e Lepencit

Kosova ka një veçori të rrallë: lumenjtë e saj derdhen në tri dete. Njëri prej tyre, Lepenci, shkruan Noel Malcolm, rrjedh drejt jugut nëpër grykën e Kaçanikut për në Maqedoni, ku bashkohet me Vardarin që zbret në Egje pranë Selanikut. Në hyrje të asaj gryke, aty ku Nerodimja derdhet në Lepenc, u rrit Kaçaniku; dhe nëpër të, sipas Malcolmit, kalonte rruga kryesore që nga Prishtina zbriste drejt jugut për në Shkup e Selanik. Sot nëpër grykë kalojnë rruga Prishtinë–Shkup dhe hekurudha Fushë Kosovë–Selanik. Komuna shtrihet në 211 kilometra katrorë në juglindje të Kosovës, nën shpatet e Sharrit, ka 31 vendbanime dhe pyje që mbulojnë 59 për qind të sipërfaqes; kufizohet me Vitinë, Ferizajn, Shtërpcën, Hanin e Elezit dhe me Maqedoninë e Veriut.

Derbendi dhe kalaja e Sinan Pashës

Osmanët e kuptuan herët vlerën e grykës. Malcolm shënon se në vitet 1450, pak para pushtimit përfundimtar të Kosovës, nëntë fshatra të rrethit të Kaçanikut gëzonin statusin e derbendit: lehtësi tatimore në këmbim të ruajtjes së rrugëve malore. Kaçaniku i përkiste sanxhakut të Shkupit, dhe gryka mbeti vend i rrezikshëm, ku në fillim të shekullit XVI sulmoheshin karvanët e tregtarëve të Raguzës; në fund të atij shekulli osmanët u detyruan të ngrinin aty një kala me garnizon. E ngriti Koxha Sinan Pasha, gjenerali i madh me origjinë shqiptare që njihej si pushtuesi i Jemenit. Databaza e Trashëgimisë Kulturore shënon se urdhri u dha më 1582 dhe se kështjella u ndërtua mes viteve 1586 dhe 1590, ndërsa komuna e vendos ndërtimin më 1595. Sipas komunës, Sinan Pasha ngriti edhe xhaminë, që qëndron ende, një imaret, një shkollë, dy hane, një hamam dhe mullinj mbi Lepenc, dhe sipas Malcolmit ka të ngjarë të ketë themeluar edhe teqenë bektashiane të qytetit.

Udhëtari osman Evlija Çelebiu, që e përshkoi Kosovën në dhjetor të vitit 1660, gjeti një kala katrore me perimetër 800 hapa, me një dizdar, 50 ushtarë, dy topa e një portë, me 40 deri në 50 shtëpi brenda mureve dhe 100 të tjera jashtë tyre. Mbi derën e xhamisë lexoi një kronogram me vitin 1003 të hixhrës, 1594, dhe në qytet numëroi një teqe bektashiane, një shkollë fillore, një han të madh e një hamam të vogël, por asnjë pazar, sepse Shkupi ishte afër. Emrin e shpjegonte me një gojëdhënë: disa kusarë shqiptarë që kishin grabitur Shkupin u arratisën deri këtu dhe u vranë, prandaj vendi u quajt Kaçanlar, të arratisurit. Nëntë vjet më vonë anglezi Edward Brown e përshkroi Kaçanikun si kështjellë që zotëron kalimin mes kodrave. Sot nga kalaja kanë mbetur muri perëndimor e ai verior, porta dhe një kullë cilindrike, me mure 1,60 metra të trasha; në vitet 1960–1970 brenda tyre u ngrit një hotel që e dëmtoi origjinalitetin e saj.

Janari i vitit 1690

Në luftën austro-osmane gryka u bë fushëbetejë. Më 23 tetor 1689 forcat austriake të Piccolominit e morën Kaçanikun. Në fund të dhjetorit një ushtri osmano-tatare rrethoi kalanë, ku kishin mbetur vetëm 100 musketierë, dhe më 2 janar 1690 koloneli Strasser, që nxitoi ta çlironte pa pritur përforcimet, rreshtoi trupat e tij në fushë të hapur përballë më shumë se 11.000 vetëve; austriakët u shpartalluan dhe beteja u kthye në masakër. Raportet që arritën në Vjenë ia hodhën fajin tradhtisë së arnautëve, siç i quanin shkrimtarët perëndimorë shqiptarët: krerët e tyre, thuhej, kishin bërë marrëveshje të fshehtë me osmanët dhe kishin ikur në fillim të betejës. Malcolm sjell megjithatë dëshminë e robërve austriakë që u morën në pyetje në Edrene muajin pasues: ata rrëfyen një betejë gjashtë orëshe dhe ikjen e kalorësisë, por nuk përmendën asnjë tradhti arnaute.

Nga Lidhja te gryka e vitit 1910

Në luftën e viteve 1877–1878, njëra nga dy kolonat e ushtrisë serbe që hynë në Kosovë mori Gjilanin e Kaçanikun, para se luftimet t'i ndalte armëpushimi ruso-osman i 31 janarit 1878. Në gusht 1880 një agjent konsullor britanik në Kaçanik raportonte se njerëzit e Lidhjes së Prizrenit donin të qeveriseshin sipas sistemit të vjetër, me një pashë, një kadi, një mufti e një këshill vendor, dhe se veshja kombëtare shqiptare do të bëhej e detyrueshme.

Në pranverën e vitit 1910 Kosova u ngrit kundër xhonturqve, dhe veprimi i parë i kryengritësve ishte të dërgonin Idriz Seferin me mijëra burra, 5.000 sipas historianit George Gawrych e 9.000 sipas Malcolmit, për të prerë hekurudhën e Shkupit në grykën e Kaçanikut, ndërsa Isa Boletini sulmonte Ferizajn e Prizrenin. Qëndresa e tyre e ndali në fillim ushtrinë osmane, që kishte nisur me 16.000 vetë nën Shefqet Turgut Pashën dhe u rrit deri në 40.000. Kryengritësit e mbajtën grykën disa ditë, derisa u zmbrapsën me humbje të rënda.

Në kujtimet e veta për kryengritjen e vitit 1912, Hasan Prishtina shkruan se, ndërsa mbi 12.000 kryengritës mblidheshin para Prishtinës, forcat e trevave të Gjilanit, Kaçanikut, Prizrenit e Tetovës kishin marrë grykat e Kaçanikut e të Carralevës; në gusht kryengritësit e morën pa gjak Shkupin. Në tetor erdhi ushtria serbe. Idriz Seferi organizoi qëndresën në trevën e Ferizajit, ku sipas Malcolmit u bënë luftimet më të ashpra në Kosovë, derisa shqiptarët, më të paktë e më keq të armatosur, u tërhoqën në kodra. Lev Trocki, korrespondent lufte i një gazete të Kievit, botoi rrëfimin e një miku serb që pak ditë pas betejës së Kumanovës takoi në Shkup një tetar, njësia e të cilit ndodhej pranë Ferizajit: tetari dhe ushtarët e tij sapo kishin tërhequr nëpër grykën e Kaçanikut një top të rëndë rrethimi, dhe ai tregoi pa iu dridhur qerpiku si kishin therur burrat e një shtëpie para syve të grave në një fshat të pasur pranë Ferizajit.

Nga pushtimi bullgar te 7 shtatori 1990

Kur Jugosllavia u copëtua më 1941, Bullgaria aneksoi një rrip të ngushtë të Kosovës Lindore që përfshinte Kaçanikun dhe vendosi aty dy batalione trupash pushtuese. Pasi Serbia hoqi autonominë e Kosovës, delegatët shqiptarë që më 2 korrik 1990 kishin votuar Deklaratën Kushtetuese e bënë hapin tjetër në Kaçanik. Më 7 shtator, në fshehtësi të madhe, shumë prej tyre u mblodhën në qytezë dhe shpallën një ligj kushtetues për Republikën e Kosovës, që parashikonte një kuvend të ri dhe një president të zgjedhur; ligjet e Serbisë e të Jugosllavisë, deklaronte ai, do të vlenin vetëm aty ku pajtoheshin me kushtetutën e re republikane. Rrëfimi i plotë i atij akti, nga Kuvendi i shpërndarë te referendumi i vitit 1991, është te Kushtetuta e Kaçanikut.

1999: Kotlina dhe qyteti i zbrazur

Gjatë vitit 1998 Kaçaniku mbeti relativisht i qetë. Ndryshimi erdhi në shkurt 1999, kur, sipas OSBE-së, UÇK-ja ngriti një brigadë të re në kodrat në jugperëndim të qytetit, në zonën kufitare ku që nga viti 1995 kalonin armë e luftëtarë. Më 28 shkurt komandanti i policisë së Kaçanikut u vra në një pritë në Gajre; pas kësaj, për të paktën dhjetë ditë, ushtria dhe policia luftuan fshat pas fshati në perëndim të rrugës kryesore, duke djegur e plaçkitur shtëpitë. Rreth 5.000 vetë kaluan deri në një javë në kodra, në mes të dimrit, dhe rreth një e pesta e shtëpive në fshatrat e prekura u shkatërrua plotësisht. OSBE-ja shënon edhe rolin e UÇK-së: UÇK-ja i zbrazte fshatrat për t'i kthyer shtëpitë në pozicione, disa banorë i detyroi ta mbështesnin, dhe më 5 mars mbajti me forcë në Kotlinë të zhvendosur për të cilët UNHCR-ja kishte rregulluar largimin.

Pas largimit të vëzhguesve ndërkombëtarë më 20 mars erdhi dëbimi. Më 24 mars, pas një granatimi që nisi në agim, forcat serbe hynë në Kotlinë, fshat me 450 deri në 500 banorë; gratë, fëmijët e pleqtë i çuan në Kaçanik, ndërsa burrat e kapur në kodër i shtynë drejt dy puseve të thata në hyrje të fshatit, i rrahën, i hodhën brenda dhe i shpërthyen me eksploziv. Tribunali i Hagës, në aktgjykimin e vitit 2011 në çështjen Đorđević, vërtetoi se aty u vranë jo më pak se 22 burra shqiptarë, të paarmatosur e robër; Human Rights Watch shënoi 25 të ekzekutuar, disa prej tyre pjesëtarë të UÇK-së. Hetuesit austriakë që i nxorën trupat gjetën 6 në pusin më të vogël dhe 16 në më të madhin.

Në qytet, sipas OSBE-së, nga 24 marsi ushtria, policia, paraushtarakët dhe civilë serbë të armatosur nisën ta zbrazin Kaçanikun me katër ditë granatimi dhe me kontrolle shtëpi më shtëpi; deri më 28 mars gjysma e banorëve ishin dëbuar ose kishin ikur, dhe Tribunali i Hagës vërtetoi se shqiptarët e qytetit u detyruan të largoheshin nga të shtënat e vrasjet e forcave serbe. Më 9 prill, sipas dëshmisë së një luftëtari të UÇK-së që e përforcuan dëshmitarë të tjerë, snajperët qëlluan mbi të zhvendosurit që iknin nëpër luginën e Rakocit dhe vranë 40 deri në 70 vetë; sipas një dëshmie tjetër, në grup ndodheshin edhe nëntë ushtarë të UÇK-së me uniformë. Nga mesi i prillit qyteti ishte pothuajse i zbrazët, ndërsa mes 24 marsit e 13 prillit ushtria dhe policia sulmuan Vatën, Dubravën e Sllatinën dhe vranë një numër burrash.

Pikëkalimi i Hanit të Elezit, me rrugën kryesore e me hekurudhën për në Shkup, u bë porta e dëbimit. Sipas OSBE-së, rryma e njerëzve drejt kufirit pothuajse nuk u ndal deri në fund të majit, kur më shumë se 300.000 vetë, kryesisht shqiptarë, kishin kaluar në Maqedoni; në pikat e kontrollit në Kaçanik u merrnin paratë, stolitë e dokumentet. Një i dëbuar i tregoi OSBE-së se më 31 mars rreth 120.000 vetë prisnin në tokën e askujt pa ushqim e pa ngrohje, dhe se natën e tretë vdiqën 11 vetë. Rrëfimi i atyre ditëve, nga Kaçaniku deri te fusha e Bllacës në anën maqedonase të kufirit, është te Dëbimi masiv i shqiptarëve nga Kosova.

Kaçaniku sot

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në komunë 27.716 banorë rezidentë, nga të cilët 27.685 shqiptarë, mbi 99,8 për qind. Vetë qyteti ka 8.276 banorë, dhe bashkë me Bobin, që regjistrimi e llogarit pjesë urbane, 9.653; Kaçaniku i Vjetër ka 2.576. Kotlina, që në shkurt e mars të vitit 1999 kishte 450 deri në 500 banorë, numëron sot 85. Hani i Elezit, ku ndodhet pikëkalimi kufitar, është sot komunë më vete, me 8.533 banorë. Kalaja e Sinan Pashës, nën mbrojtje të përhershme që nga viti 1967, pret ende ndërhyrjen konservuese që i duhet, ndërsa varrezat e dëshmorëve te Dardha dhe pllakat përkujtimore nëpër fshatra mbajnë kujtesën e vitit 1999. Gryka që osmanët e ruajtën me derbend dhe Idriz Seferi me pushkë mbetet porta jugore e Kosovës.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare (tab. 4.4)

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (Komuna e Kaçanikut, Hani i Elezit)

• Komuna e Kaçanikut — Historiku (pozita, Sinan Pasha, kalaja, xhamia, Evlija Çelebiu)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kalaja e Kaçanikut

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): Lepenci, derbendi, Sinan Pasha, 1689–1690, 1878, 1880, 1910, 1912, 1941, 7 shtatori 1990

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006), f. 177

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Evliya Chelebi: Seyahatname, a Journey through Kosova (1660)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Edward Brown: A Journey through Skopje and Kosovo (1669)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Hasan Bey Prishtina: Brief Memoir on the Albanian Uprising of 1912

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Trotsky: Behind the Curtains of the Balkan Wars (1912)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komuna e Kaçanikut

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011: Kotlina, Kaçaniku

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 4: March–June 1999, An Overview

---

# Deçani: qyteti i kullave rrëzë Bjeshkëve të Nemuna
https://zhurma.press/decani/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-22

Nga karta e vitit 1330 te kullat e Isniqit, nga besa e 1910-s te ofensiva e 1998-s: Deçani, qyteti i Dukagjinit ku Lumbardhi del nga gryka rrëzë Bjeshkëve të Nemuna.

Deçani është qyteti dhe komuna në perëndim të Kosovës, në Rrafshin e Dukagjinit rrëzë Bjeshkëve të Nemuna, mes Pejës e Gjakovës, me 27.775 banorë sipas regjistrimit të vitit 2024, i njohur për kullat prej guri dhe për luftën e viteve 1998–1999.

Deçani është qyteti i Dukagjinit që rri rrëzë Bjeshkëve të Nemuna, pranë grykës nga del Lumbardhi, në mes të rrugës nga Peja në Gjakovë. Rreth tij shtrihen Isniqi, Carrabregu, Drenoci, Gllogjani e Strellci: fshatra me kulla guri, ku kujtesa e vendit e vendos besën e krerëve të vitit 1910, dhe që më 1998 u bënë vija e parë e luftës në brezin kufitar me Shqipërinë. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 27.775 banorë, 27.266 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Deçani është vendi i kullës: qyteti, Isniqi dhe Drenoci ruajnë kullat më të njohura të komunës, shtëpi-kala prej guri që, sipas Databazës së Trashëgimisë Kulturore, u bënë simbol i qëndresës gjatë Lëvizjes Kombëtare.

• Dokumenti më i vjetër i shkruar për trevën, karta e vitit 1330, përmend fshatra e katunde vllehësh e shqiptarësh në luginën e Drinit të Bardhë, dhe kartat e asaj kohe ruajnë emra shqiptarë si Tanush, Progon e Gon.

• Më 1998–1999 komuna u bë vatër e luftës: deri në dhjetor 1998, sipas OSBE-së, mesatarisht gjysma e shtëpive në fshatrat e saj ishin të pabanueshme, dhe në pranverën e vitit 1999 forcat serbe i dëbuan banorët fshat pas fshati drejt Shqipërisë.

Komuna e Deçanit: nën Bjeshkët e Nemuna, në grykën e Lumbardhit

Komuna e Deçanit shtrihet në perëndim të Kosovës, në skajin perëndimor të Rrafshit të Dukagjinit, dhe kufizohet me Pejën në veri, me Gjakovën në jug, me Junikun në perëndim e me Malin e Zi në veriperëndim. Pjesa e ulët e saj është fushë bujqësore; pjesa e lartë janë bjeshkët, që komuna i quan edhe Alpet Shqiptare. Nga majat e tyre burojnë dy lumenj, Lumbardhi i Deçanit dhe Lumbardhi i Lloqanit, dhe secili ka çarë grykën e vet: Gryka e Deçanit, me kanjonin e Lumbardhit, dhe Gryka e Lloqanit. Pyje pishe e gështenje mbulojnë brezin malor, dhe në verë jeta ngjitej lart, në tëbanat, ngulimet stinore ku familjet kullotnin bagëtinë. Sipas planit zhvillimor të komunës, Parku Kombëtar Bjeshkët e Nemuna zë 54,41 për qind të territorit të saj.

Dardanët dhe karta e vitit 1330

Treva është e banuar që në parahistori. Plani zhvillimor i komunës shënon një fortifikim parahistorik në Baballoq, një tumë në Irzniq, lokalitete romake në Irzniq e Rastavicë, një fortifikim të antikitetit të vonë në Strellc të Epërm dhe një kala antike në Belle. Komuna e lidh popullsinë e lashtë të trevës me dardanët, fisin ilir që i dha emrin Dardanisë.

Shkrimi i parë për trevën lidhet me manastirin ortodoks serb të ngritur në mesin e shekullit XIV në dalje të grykës, të cilin UNESCO e shpalli trashëgimi botërore më 2004. Sipas Noel Malcolmit, karta me të cilën mbreti e themeloi më 1330 përmend fshatra e katunde vllehësh e shqiptarësh në luginën e Drinit të Bardhë; katundi ishte atëherë ngulimi i barinjve. Kur studiuesi Stojan Stanojević shqyrtoi më 1929 emrat e kartave të Deçanit, gjeti etër me emra shqiptarë e bij me emra serbë, dhe anasjelltas: një Tanush me një bir Boljko, një Bogdan me një bir Progon, vëllezër si Gon e Drajko. Malcolm vëren se rastet e etërve me emra serbë e të bijve me emra shqiptarë janë pak më të shumta se e kundërta, gjë që flet kundër tezës së një asimilimi të shpejtë e të njëanshëm, ndonëse në një Kosovë ku sundonin kisha e gjuha serbe rrjedha e përgjithshme duhet të ketë qenë drejt sllavizimit.

Kulla, shtëpia prej guri e Dukagjinit

Vendbanimet e Deçanit, shkruan komuna, ishin kryesisht fshatra me kulla, të ngritura së pari për të banuar e së dyti për t'u mbrojtur nga sulmet. Plani zhvillimor e përshkruan kullën si shtëpi të fortifikuar prej guri të gdhendur, me tri a katër kate dhe me porta, dritare e frëngji me hark: përdhesa për bagëtinë, kati i dytë për banim dhe kati i sipërm për odën e burrave, ku pritej miku, me tavan të punuar me dorë, zbukurime druri dhe oxhakun në ballë. Kulla e Zymer Himës, në pjesën e vjetër të qytetit, është e shekullit XVIII; lufta e viteve 1998–1999 e dëmtoi rëndë, më 2009 u restaurua, dhe sot është muzeu etnografik i qytetit. Databaza e Trashëgimisë Kulturore shënon se kulla, përtej banimit, u bë gjatë Lëvizjes Kombëtare Shqiptare simbol i qëndresës dhe i luftës për liri.

Komplekset më të njohura janë në fshatra: në Isniq, me kullat e Osdautajve e të Kuklecëve, dhe në Drenoc, me kullat e Mazrekajve e të Binakajve. Kulla e Ramë Shabanit në Prapaqan, e gjysmës së dytë të shekullit XIX, u granatua më 1998 nga forcat ushtarake e policore serbe dhe mbeti vetëm me muret mbajtëse. Isniqi tërhoqi edhe studiues të huaj: më 1974–1975 antropologia norvegjeze Berit Backer kaloi një vit atje, dhe studimi i saj mbi familjen shqiptare të Kosovës, Behind Stone Walls (Pas mureve prej guri), u botua pas vdekjes së saj, më 2003, në Pejë.

Besa e 1910-s dhe Juniku i 1912-s

Në fund të marsit 1910, sipas Malcolmit, krerët e dymbëdhjetë fiseve të Kosovës Perëndimore u mblodhën pranë Pejës dhe vendosën të ngriheshin bashkë kundër xhonturqve. Kujtesa e Deçanit e lidh atë besë me dy vende të veta: komuna shënon Besën Kombëtare të Verrave të Llukës, në Llukë të Epërme, në mars 1910, ndërsa plani i saj zhvillimor shënon Kuvendin e Parisë, mbledhjen e krerëve, të mbajtur në prill të atij viti në kullën e Osdautajve në Isniq. Kryengritja u shtyp deri në fund të qershorit, kur ushtria osmane mori edhe Gjakovën e Pejën; Mahmud Shevqet Pasha, që mori vetë komandën e trupave, urdhëroi, sipas shefit të tij të shtabit që citon historiani George Gawrych, rrënimin e kullave dhe u rekomandoi oficerëve fshikullimin e atyre që mbanin armë.

Dy vjet më vonë, në fund të majit 1912, disa mijë kryengritës u mblodhën në Junik, fshatin fqinj mes Pejës e Gjakovës. Prijësit, mes tyre Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Isa Boletini, lidhën një besë të përgjithshme për të rrëzuar regjimin xhonturk dhe i dërguan Stambollit një program me dymbëdhjetë pika. Synimet e asaj kryengritjeje do të përmbusheshin, në njëfarë mënyre, në Shqipëri, por jo në Kosovë: pas Luftës Ballkanike, në nëntor 1913, Serbia dhe Mali i Zi ranë dakord që Peja, Deçani e Gjakova t'i mbeteshin Malit të Zi.

Nën Malin e Zi, Austrinë e Jugosllavinë

Nga fundi i vitit 1915 deri më 1918 trevën e administroi Austro-Hungaria; pas saj u kthye pushteti serbo-malazez, dhe më 1929 Deçani u përfshi në Banovinën e Zetës. Në vitet e lëvizjes kaçake, Juniku fqinj u bë zonë e çmilitarizuar dhe strehë për Azem Bejtën dhe shumë kaçakë të tjerë. Ushtria jugosllave e sulmoi rëndë në qershor 1922, dhe në fund të janarit 1923 Ahmet Zogolli, tashmë armik i betuar i kryengritësve të Kosovës, dërgoi ushtrinë shqiptare t'i dëbonte kaçakët nga zona. Në Luftën e Dytë Botërore treva ishte në zonën italiane deri më 1943, pastaj nën sundimin gjerman. Më 1989 organet e komunës u shpërbënë dhe u vendos administrata e dhunshme serbe, ndërsa shqiptarët ngritën organet paralele të Republikës së Kosovës.

Duboviku i Gërvallëve

Nga fshati Dubovik dolën dy emra të rezistencës së mërgatës. Jusuf Gërvalla lindi aty më 1 tetor 1945; më 1959 familja u shpërngul në Slloveni, ndërsa ai mbeti në Pejë për të mbaruar shkollën. I vëllai, Bardhosh Gërvalla, lindi në Dubovik më 1951 dhe ishte tetë vjeç kur u nis me familjen. Jusufi iku në Gjermani pas arrestimeve të dhjetorit 1979 dhe nxori atje gazetat Lajmëtari i Lirisë e Zëri i Kosovës; sipas Telegrafit, në verën e vitit 1980 u lidh me një grup ilegal në rrethin e Deçanit dhe përmes tij ngriti komitetin e organizatës së vet për komunën. Më 17 janar 1982, në Untergruppenbach të Gjermanisë, të dy vëllezërit u vranë bashkë me Kadri Zekën. Kulla e Jusuf Gërvallës në Dubovik është sot kullë-muze. Nga Strellci i Epërm ishte Tahir Zemaj, kryekomandanti i FARK-ut, Forcave të Armatosura të Republikës së Kosovës.

1998: vija e parë e Dukagjinit

Lufta e hapur erdhi në Deçan në pranverën e vitit 1998. Sipas Human Rights Watch, në fund të prillit dhe në fillim të majit UÇK-ja mori nën kontroll fshatrat në verilindje të rrugës Deçan–Gjakovë, me shtab në Gllogjan; serbët e atyre fshatrave u detyruan të largoheshin dhe u strehuan në qytetin e Deçanit. Në javën e 25 majit policia serbe dhe ushtria jugosllave nisën ofensivën më të madhe deri atëherë kundër fshatrave në kufi me Shqipërinë, nga Peja deri në Gjakovë. Refugjatët i treguan organizatës për granatime në Deçan, Junik, Carrabreg, Prilep, Isniq e Strellc; pas sulmeve shumica e fshatrave u shkatërruan sistematikisht dhe bagëtia u vra, që askush të mos kthehej shpejt. Rreth 15.000 vetë kaluan malet për në Shqipëri dhe rreth 30.000 ikën në Mal të Zi. Juniku ra më 16 gusht, pas javësh luftimesh.

Regjistri i atij viti ka edhe një faqe të rëndë për UÇK-në. Më 9 shtator policia serbe njoftoi se kishte gjetur pranë Gllogjanit, në një kanal te liqeni i Radoniqit, trupat e njerëzve që i quante të vrarë nga UÇK-ja; deri më 16 shtator ishin mbledhur 34 trupa, 11 të identifikuar, mes tyre edhe shqiptarë. Human Rights Watch kërkoi për Gllogjanin, si për akuzat e tjera, hetim mjeko-ligjor të pavarur. Deri në dhjetor, sipas OSBE-së, në afro 40 fshatrat e komunës mesatarisht gjysma e shtëpive ishin të pabanueshme; përfaqësuesit vendorë vlerësonin në fillim të marsit 1999 se në luftimet e vitit 1998 ishin vrarë rreth 200 vetë e 60 ishin zhdukur, dhe se nga rreth 60.000 banorë kishin mbetur afro 15.000. Vetë qyteti kishte rënë në rreth 1.400 banorë, më pak se një e treta e numrit të paraluftës.

Pranvera e vitit 1999

Në mars 1999, sipas Tribunalit të Hagës, komanda e Zonës Operative të Dukagjinit të UÇK-së ishte në Gllogjan, ndonëse vendi i saj ndryshonte. Më 22 mars ushtria jugosllave mori kontrollin e Deçanit. Më 25 mars paraushtarakët u dhanë banorëve të Carrabregut të Epërm pesë minuta për t'u larguar, përndryshe do t'i vrisnin; të nesërmen policia zbrazi Carrabregun e Ulët, ndërsa forcat serbe u vunë zjarrin shtëpive të Drenocit. Më 27 mars, ndërsa shqiptarët e qytetit festonin Bajramin, një oficer i ushtrisë u dha tridhjetë minuta për të ikur. Rreth 28 marsit Strellci i Epërm, me afro 2.500 banorë, u rrethua me tanke e policë dhe u urdhërua të zbrazej brenda pesë minutash. Më 30 mars banorët e Belegut, bashkë me të zhvendosurit e strehuar aty, u nisën me kolonë të shoqëruar nga policia e ushtria drejt Shqipërisë: Tribunali vërtetoi se aty u krye krimi i dëbimit. Rreth 1 prillit forcat serbe rrethuan dhe granatuan me 13 tanke Isniqin, fshatin me afro 4.050 banorë, dhe shefi i policisë së Deçanit u dha banorëve një orë kohë për t'u larguar.

Deçani u bë edhe rrugë kalimi për mijëra të dëbuar nga Peja, Istogu e Klina, që në pikat e kontrollit u grabitën. Më 7 maj, data më e mundshme sipas OSBE-së, pranë shkollës së mesme të qytetit, tre a katër serbë me uniforma kamuflazhi e maska të zeza ndalën një kolonë të zhvendosurish nga Istogu dhe vranë tetë prej tyre, mes tyre një baba me dy djemtë e vet. Sipas planit zhvillimor të komunës, Deçani doli nga lufta i shkatërruar pothuajse 99 për qind; komuna numëron 270 dëshmorë, 124 martirë të vrarë dhe 73 të zhdukur. Rrëfimi i plotë i atyre javëve është te Dëbimi masiv i shqiptarëve nga Kosova.

Deçani sot

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në komunë 27.775 banorë rezidentë: 27.266 shqiptarë, 341 egjiptianë dhe pakica më të vogla. Vetë qyteti ka 3.135 banorë, dhe bashkë me dy Carrabregët, që regjistrimi i llogarit pjesë urbane, 5.390. Isniqi ka 2.746 banorë, rreth një të tretën më pak se 4.050 banorët që i numëronte OSBE-ja para luftës, dhe Gllogjani 761. Plani zhvillimor i komunës regjistron Pishat e Deçanit dhe Verrat e Llukës, vendin e besës së vitit 1910, si peizazhe kulturore. Mbi 98 për qind e banorëve të komunës janë shqiptarë, dhe fshatrat që më 1999 u zbrazën brenda pesë minutash janë sërish të banuara, ndërsa një pjesë e kullave që lufta i rrënoi janë rindërtuar.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare (tab. 4.4)

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (tab. 2.1, Komuna e Deçanit)

• Komuna e Deçanit — Historiku

• Komuna e Deçanit — Pozita gjeografike

• Komuna e Deçanit — Kultura (kullat e komunës)

• Komuna e Deçanit — Plani Zhvillimor Komunal (dhjetor 2024): historia, trashëgimia kulturore, Parku Kombëtar

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Zymer Himës, Deçan

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Ramë Shabanit, Prapaqan

• UNESCO — Medieval Monuments in Kosovo (data e regjistrimit: 2004)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): kartat e vitit 1330, 1910, Juniku 1912, 1913, zona e Junikut 1922–1923

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006), f. 177–178

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II: Berit Backer; kronologjia 1998

• Telegrafi — Viti 1982: Vrasja e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës dhe Bardhosh Gërvallës

• VOAL — Më 4 janar 2003 u vra kolonel Tahir Zemaj, kryekomandanti i FARK-ut

• Wikipedia — Tahir Zemaj

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 2: Background

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998): Violations in the Yugoslav-Albania Border Region

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998): Abuses by the KLA

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komuna e Deçanit

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011

---

# Saranda: Onhezmi antik që u bë qyteti i kufirit përballë Korfuzit
https://zhurma.press/saranda/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga Onhezmi, skela e Foinikes, dhe sinagoga e shekujve V–VI te Lëkurësi, kufiri i 1913-s, dëbimi i çamëve, ikjet drejt Korfuzit dhe turizmi i sotëm.

Saranda është qyteti i skajit jugor të bregut shqiptar, i shtrirë në një gji të Jonit përballë ishullit të Korfuzit. Në antikitet ishte Onhezmi, skela e Foinikes; në shekullin XX u bë qytet kufiri, nga ku shqiptarët e mbyllur nga diktatura e shihnin ishullin grek aq afër sa disa u përpoqën ta arrinin me not. Sot jeton nga deti dhe nga Butrinti, njëzet kilometra më në jug.

Pse ka rëndësi

• Onhezmi antik, skela e Foinikes, ruan në shtresat e veta një sinagogë të shekujve V–VI me një menorah në mozaik, të identifikuar si e tillë në gërmimet e vitit 2003: dëshmi e një bashkësie hebraike në bregun jonian që në antikitetin e vonë.

• Qytet kufiri që nga viti 1913, Saranda pa nga afër dëbimin e çamëve më 1944–1945 dhe, nën diktaturë, ikjet përtej kufirit e ngushticës; raporti i Ministrisë së Brendshme i nëntorit 1990 e renditte rrethin e Sarandës me 859 të arratisur, të tretin në vend.

• Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023 bashkia e Sarandës kishte 22.613 banorë; qyteti është porta e Butrintit, pasuri botërore e UNESCO-s që nga viti 1992.

Onhezmi, skela e Foinikes

Saranda e sotme qëndron mbi Onhezmin antik, që e përmendin në shekullin I p.e.s. Straboni e Dionisi i Halikarnasit dhe dy shekuj më vonë Ptolemeu, si liman të kaonëve. Robert Elsie e quan portin e Foinikes, qytetit mbi një kodër 270 metra të lartë, tetë kilometra në brendësi, që në shekullin III p.e.s. ishte kryeqendra e Kaonisë. Gërmimet dallojnë tri faza në jetën e skelës. Nga shekujt IV–I p.e.s. kanë dalë vetëm disa kapitele e kolona jonike dhe ndonjë monedhë; ka të ngjarë që skela t’i shërbente Foinikes qysh atëherë. Pas pushtimit romak, në shekujt I–IV të erës sonë, vendbanimi u shtri përgjatë gjirit, me vila e banesa të shtruara me mozaikë shumëngjyrësh, ndërsa në gji janë gjetur shumë amfora të tipave të njohur në Adriatikun jugor e në brigjet e Jonit. Në shekullin IV qyteti u rrethua me një mur të fuqishëm, gjurmë të të cilit shihen ende në shëtitore. Në shekujt V–VI ishte seli peshkopale, dhe në aktet kishtare del me emrin Anchiazmos.

Brenda këtij muri, në qendër të qytetit, Kosta Lako kishte gërmuar në vitet 1980–1990 një bazilikë paleokristiane. Gërmimet e vitit 2003, në një projekt të arkeologëve shqiptarë me Universitetin Hebraik në Izrael, treguan se ajo ishte faza e fundit e një kompleksi sinagoge të shekujve V–VI, të kthyer më vonë në kishë. Në dyshemenë e një salle u gjet një menorah, shandani shtatëkrahësh, i shoqëruar nga një shofar dhe një etrog, simbole të festave hebraike; një rezervuar uji duket se ka shërbyer si banjë rituale. Një zjarr i fuqishëm e shkatërroi kompleksin rreth vitit 580, datë që e jep një monedhë e perandorit Justin II gjetur mbi dysheme. Për Butrintin, njëzet kilometra më në jug, flet faqja e vet.

Dyzet Shenjtorët, Lëkurësi dhe skela e Janinës

Emri i qytetit lidhet zakonisht me kodrën në lindje të tij, ku në shekullin VI u ngrit bazilika e Dyzet Shenjtorëve, aq e madhe sa Bashkia e sheh si bazilikë peshkopale. Prej saj vjen emri grek Hagioi Saranda dhe ai italian Santi Quaranta. Elsie e nxjerr emrin nga rrënja «sara», e shpeshtë në toponimet e krahinës, dhe shënon se ai zakonisht njësohet me fjalën greke për dyzet, për shkak të kishës së Dyzet Martirëve.

Nën sundimin osman gjiri u ruajt nga kalaja e Lëkurësit, mbi një kodër në trajtë piramide, me mure deri në shtatë metra të larta dhe një garnizon prej rreth 200 ushtarësh. Bashkia e mendon të ngritur rreth vitit 1537, kur sulltan Sulejmani sulmoi Korfuzin dhe i duhej kontrolli i skelës e i rrugës drejt Butrintit, që ishte në duar venedikase. Në kohën e Ali Pashë Tepelenës Saranda shërbeu si skelë tregtare e Janinës. Më 1874–1877 këtu punoi si nëpunës doganor Naim Frashëri, në skelën përballë Korfuzit. Më 1878 skela u shkatërrua nga nacionalistë grekë të ardhur nga Korfuzi, dhe fshati i Lëkurësit nën kala mbeti i braktisur që atë vit.

Kufiri i 1913-s dhe Çamëria

Më 27 nëntor 1912, një ditë para shpalljes së Pavarësisë, trupat greke zbarkuan në Sarandë. Kufiri që Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit, i ngritur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, hartoi nga gushti në dhjetor 1913, e la qytetin brenda Shqipërisë, por i dha Greqisë pjesën më të madhe të Çamërisë, krahinës që, sipas Miranda Vickers-it, nis te Butrinti dhe në jug arrin deri te Preveza e Gjiri i Artës. Brenda shtetit shqiptar mbetën vetëm shtatë fshatra çame, rreth Konispolit, qytezës në skajin jugor të rrethit të Sarandës, vendlindjes së bejtexhiut Muhamet Kyçyku. Që atëherë Saranda është qytet kufiri.

Më 1944–1945 ky kufi u bë portë refugjatësh. Kur forcat e EDES-it të Napoleon Zervës e dëbuan nga Çamëria popullsinë myslimane shqiptare, dhjetëra mijë çamë kaluan në Shqipëri; shifrat ndryshojnë sipas burimit, nga rreth 25.000 deri në 40.000. Në fund të shtatorit 1944 Kongresi i parë çam u mblodh në Konispol, dhe disa nga të dëbuarit ngritën fshatra të reja pranë kufirit, si Vrina. Ngjarjen e tregon faqja Shpërngulja e çamëve, 1944–1945.

Zogaj, Porto Edda dhe qyteti përballë ishullit

Saranda moderne është e re. Më 1927 kishte rreth 800 banorë, dhe rreth dhjetë vjet më vonë 1.800; në këto vite u ndërtua moli, u hap shëtitorja buzë detit dhe u ngritën shtëpitë e para, magazinat e dyqanet. Në vitet 1930 qyteti u quajt Zogaj, sipas mbretit, dhe pas pushtimit italian të vitit 1939 Porto Edda, sipas Edda Musolinit, së bijës së Benito Musolinit. Më 1957 u bë qendër administrative. Në vitet 1960–1980 regjimi e promovonte si ofertën turistike të Shqipërisë, edhe për ata pak të huaj që hynin në vend, ndërsa mijëra të rinj në aksione i kthyen kodrat përreth në tarraca ullinjsh, portokajsh e limonësh. Në rrethet e Gjirokastrës, të Sarandës e të Delvinës jeton edhe shumica e greqishtfolësve të Shqipërisë.

Qyteti që e shihte Korfuzin nga bregu ishte njëkohësisht një vijë e Luftës së Ftohtë. Më 22 tetor 1946, në Kanalin e Korfuzit, ngushticën që e ndan ishullin nga bregu jugor shqiptar, dy shkatërrues britanikë ranë në mina dhe 44 detarë humbën jetën. Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë vendosi më 9 prill 1949 se, ndonëse nuk ishte provuar që Shqipëria i kishte vënë vetë minat, ato nuk mund të ishin vënë pa dijeninë e qeverisë shqiptare; në të njëjtin vendim gjykoi se Britania kishte shkelur sovranitetin shqiptar me spastrimin e minave që kreu kundër vullnetit të Tiranës. Më 15 dhjetor 1949 Gjykata e detyroi Shqipërinë ta dëmshpërblente Britaninë me 844.000 paund. Marrëdhëniet mes dy vendeve mbetën të ngrira deri në vitet 1990.

Ngushtica e ikjes

Për shqiptarët e diktaturës ngushtica ishte mur. Në raportin që Ministria e Punëve të Brendshme i dërgoi udhëheqjes më 20 nëntor 1990, rrethi i Sarandës figuronte me 859 të arratisur, i treti në vend pas Gjirokastrës dhe Shkodrës. Në gjithë Shqipërinë, gjatë 46 vjetëve, ishin larguar duke kaluar kufirin pa leje 13.692 veta, dhe veç tyre 4.785 të tjerë përmes ambasadave të Tiranës në korrik 1990. Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit numëronte më 2024 rreth 13.600 të arratisur nga 1944 deri më 1990 dhe 998 të tjerë që vdiqën ose u vranë nga regjimi në përpjekje për t'u larguar. Disa e provuan me not. Në shkurt 1987 dy shqiptarë, të mbajtur mbi një kamerdare kamioni, e kaluan natën ngushticën në det të trazuar dhe kërkuan azil politik në Korfuz.

Kur regjimi nisi të lëkundej, ikjet u shtuan. Në fund të dhjetorit 1990 agjencia UPI raportonte se peshkatarë grekë kishin nxjerrë në Korfuz gjashtë shqiptarë që përpiqeshin ta kalonin me not, se një tjetër ishte mbytur një javë më parë dhe tre mungonin pa lajm; dy nga të ardhurit në ishull ishin vetë roje kufiri shqiptare, që kishin kaluar me varkë dhe i kishin lënë armët pas. Agjencia shtonte se, sipas raportimeve, të paktën gjashtë veta ishin vrarë nga zjarri i rojeve para se të kalonin në Greqi. Më 1 janar 1991, sipas kronologjisë së Elsie-t, 3.000 shqiptarët e parë ikën në Greqi.

Saranda sot

Pas 1991-shit Saranda e ktheu fytyrën nga deti. Elsie shënon se qyteti vuajti rëndë në rebelimin e vitit 1997, por u ringjall si qendër e turizmit vendas dhe e të huajve që vijnë me anije nga Korfuzi për të parë Butrintin; nga porti ka lidhje të përditshme me ishullin. Vetë Bashkia e quan Sarandën kryeqytetin e verës dhe pranon se shpërthimi i ndërtimit e ktheu një vendpushim të qetë bregdetar në një zonë ndërtimesh masive, mes tyre shumë të paligjshme. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia kishte 22.613 banorë, 11.393 burra dhe 11.220 gra. Në kodrën mbi qytet rrënojat e Dyzet Shenjtorëve ende i japin emrin, dhe në shëtitore gurët e murit të Onhezmit kujtojnë se ky gji ishte skelë shumë përpara se të bëhej plazh.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (2010): «Saranda», «Phoinike», «Archeology», «Jews», «Corfu Channel Incident», «Greece, relations with», «Frashëri, Naim», «Kyçyku», kronologjia

• Bashkia Sarandë — Saranda në kohë dhe në hapësirë

• Bashkia Sarandë — Kështjella e Onhezmit

• Bashkia Sarandë — Kalaja e Lëkurësit

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe i Banesave në Shqipëri 2023

• Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë — Corfu Channel (United Kingdom v. Albania)

• Miranda Vickers — The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece (2002), albanianhistory.net

• Vox News, Arkiva — raporti i Ministrisë së Punëve të Brendshme për të arratisurit, 20 nëntor 1990

• Gazeta Tema — AIDSSH, simpoziumi «Kufijtë e diktaturës 1944–1991»

• UPI — Another 500 Albanian refugees cross into Greece (31 dhjetor 1990)

• Los Angeles Times / UPI — Albanians Swim to Greece (26 shkurt 1987)

• UNESCO World Heritage Centre — Butrint

---

# Fieri: tregu i Vrionëve që u bë qyteti i naftës dhe i azotit
https://zhurma.press/fieri/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga Apolonia dhe tradita e Ardenicës te tregu i Vrionëve, kryengritja e 1935-s, nafta, azoti dhe internimet e diktaturës: Fieri, qyteti i Myzeqesë.

Fieri lindi si treg i derës së Vrionëve, bejlerëve të Beratit, në mes të fushës së Myzeqesë. Rreth pazarit në breg të Gjanicës u rrit qyteti që në shekullin XX u bë një nga qendrat e naftës dhe të kimisë shqiptare, i dyti në vend për peshë ekonomike pas Tiranës. Në perëndim të tij shtrihen rrënojat e Apolonisë, në kodrat drejt Lushnjës rri manastiri i Ardenicës, dhe në mes qëndron një qytet që e njohu diktaturën edhe si fabrikë, edhe si vend internimi.

Pse ka rëndësi

• Apolonia, koloni greke e ngritur mbi tokë ilire nga kolonë të Korintit dhe të Korfuzit (Robert Elsie e daton më 588 p.e.s.), ishte qyteti ku i riu Oktavian, perandori i ardhshëm August, studioi retorikë gjashtë muaj më 45–44 p.e.s.; rrënojat e saj shtrihen në perëndim të Fierit, pranë Pojanit.

• Më 14 gusht 1935 në Fier shpërtheu përpjekja më serioze e kohës për rrëzimin e regjimit të Zogut; gjyqi i posaçëm që pasoi nxori para trupit gjykues 539 veta dhe u shoqërua me ekzekutime e tortura që tronditën opinionin evropian.

• Në regjistrimin e INSTAT-it të vitit 2023 bashkia e Fierit numëronte 101.963 banorë, ndërsa qarku i Fierit mbante rreth 10 për qind të popullsisë së Shqipërisë, i dyti pas Tiranës.

Apolonia dhe toka që nxjerr zjarr

Përpara Fierit ishte Apolonia. Qyteti antik, mbi një kodër pranë fshatit të sotëm Pojan, në perëndim të Fierit, u themelua si koloni greke, sipas Robert Elsie-t më 588 p.e.s., nga kolonë të ardhur nga Korinti dhe Korfuzi, mbi tokën e ilirëve. Straboni e quan qytet me ligje shumë të mira; Ciceroni e quajti magna urbs et gravis, qytet i madh e me peshë. Porti i tij, shkruan Elsie, mund të strehonte 120 anije. Më 229 p.e.s. Apolonia hyri nën mbrojtjen e Romës, më 148 p.e.s. u përfshi në provincën romake të Maqedonisë dhe u bë njëra nga dy pikat ballkanike nga nisej Via Egnatia. Në luftën civile romake Jul Cezari e mbajti si bazë, dhe më 45–44 p.e.s. i riu Oktavian studioi këtu gjashtë muaj në shkollën e famshme të retorikës. Sipas Elsie-t qyteti arriti kulmin në shekullin III të erës sonë; pastaj Vjosa, Aoosi i lashtë, ndërroi shtratin, porti humbi dhe në shekullin VI vendi u braktis. Në fillim të shekullit XIII, mes rrënojave, u ngrit me gurë antikë kisha bizantine e Shën Mërisë. Rrëfimin e plotë të qytetit e mban faqja Apolonia: qyteti i dijes në brigjet ilire.

Toka e Apolonisë kishte edhe një pasuri tjetër, që do ta përcaktonte Fierin dy mijë vjet më vonë. Straboni përshkruan në vendin e apoloniatëve një vend të quajtur Nymfeum, një shkëmb që nxjerr zjarr, nën të cilin rrjedhin burime uji të ngrohtë dhe asfalti. Fieri u ngrit pikërisht pranë vendburimeve të naftës, të gazit dhe të bitumit, aty ku Elsie vendos edhe Ad Novas-in antik. Gërmimet në Apoloni i nisën arkeologët austriakë Camillo Praschniker dhe Arnold Schober gjatë Luftës së Parë Botërore; misioni francez i Léon Rey-t gërmoi nga 1924 deri më 1938, dhe pas Luftës së Dytë punën e vazhduan arkeologët shqiptarë, mes tyre Hasan Ceka dhe Skënder Anamali.

Myzeqeja e Muzakajve dhe tradita e Ardenicës

Fieri shtrihet në mes të Myzeqesë, fushës bregdetare që Elsie e quan hambarin e Shqipërisë: rreth 65 kilometra e gjatë e rreth 50 e gjerë, nga bregu jugor i Shkumbinit deri te Vlora, me Lushnjën dhe Fierin si qendrat e saj. Emri i fushës u shënua më 1417 si Musachia dhe vjen nga dera fisnike e Muzakajve, e periudhës 1280–1600. Në fshatin Frakull, pranë Fierit, lindi rreth vitit 1680 Nezim Frakulla, poeti i parë i madh i bejtexhinjve, që midis 1731 dhe 1735 shkroi në Berat një divan në shqip.

Në kodrat mes Fierit e Lushnjës ngrihet manastiri ortodoks i Ardenicës, i themeluar në shekullin XIII ose XIV. E vizitonin pelegrinë të krishterë e myslimanë, kryesisht gra, që pinin ujin e burimit të tij me shpresë shërimi; kisha e Shën Mërisë në oborrin e brendshëm u përfundua më 1743. Ardenica njihet sot mbi të gjitha për një traditë: se këtu u kurorëzuan Skënderbeu dhe Andronika, e bija e Gjergj Arianitit. Asnjë dokument i kohës nuk e vërteton. Biblioteka e manastirit u dogj më 1932, burimet napolitane e venedikase heshtin, dhe tradita doli në shkrim vetëm në shekullin XX: një artikull i vitit 1938 në «Hylli i Dritës» e shënonte si gojëdhënë dhe i jepte datën 26 prill 1451. Megjithatë ajo i shpëtoi gurët. Më 1967, tregon Andrea Llukani te «Krishtërimi në Shqipëri», kur një grup të rinjsh ateistë u nis nga Fieri për ta rrënuar manastirin, peshkopi Irine Banushi, i internuar aty, i ndali duke u kujtuar se në atë kishë ishte kurorëzuar heroi kombëtar.

Qyteti i Vrionëve

Për datën e lindjes së Fierit burimet nuk pajtohen. Robert Elsie shkruan se e themeloi si qytet-treg dera e Vrionëve, bejlerët e Beratit, në shekullin XVIII. Bashkia e Fierit e nis qytetin më 1864, kur Kahreman Pasha, qeveritari vendor, u kërkoi disa arkitektëve francezë të hartonin një qendër tregtie e zejesh në kryqëzimin e rrugëve Lushnjë–Fier dhe Berat–Mallakastër–Seman. Më 1864–1865 përgjatë lumit Gjanica u ndërtua një treg për 122 tregtarë. Banorët e parë ishin shërbëtorët e pashait dhe familje vllehe që jetonin në këto anë që nga vitet 1800. Qyteti u projektua sipas modelit të qyteteve evropiane të shekullit XIX dhe jetonte nga tregtia e prodhimeve bujqësore të Myzeqesë e të Mallakastrës. Regjistrimi i parë, më 1923, gjeti në Fier pesë lagje dhe 1.493 banorë.

Dera që e ngriti qytetin hyri edhe në historinë e kombit. Mehmet Ali Vrioni (1842–1895) ishte ndër themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, të krijuar në Stamboll në dhjetor 1877, dhe më 1879 udhëtoi me Abdyl Frashërin në Berlin, Paris, Vjenë e Romë për t'u dorëzuar Fuqive të Mëdha memorandumin e kërkesave shqiptare. I biri, Iljaz bej Vrioni (1882–1932), mori pjesë në kuvendin e Vlorës dhe, pas Kongresit të Lushnjës, u zgjodh kryeministër më 19 nëntor 1920. I biri i Iljazit, Jusuf Vrioni, përkthyesi i Kadaresë në frëngjisht, do ta njihte Fierin ndryshe: si vend internimi.

Gushti i 1935-s

Më 14 gusht 1935, ditë pazari, Fieri u ngrit kundër regjimit të Ahmet Zogut. Kryengritja ishte vepër e Organizatës së Fshehtë, të krijuar në Tiranë në pranverën e 1934-s, ku bashkoheshin ushtarakë, nëpunës, tregtarë, pronarë tokash, mësues e të rinj me bindje republikane, nacionaliste e komuniste. Dega e Fierit ishte e para që nisi revoltën; përveç saj u ngrit vetëm Skrapari. Nëntoger Musa Kranja, zëvendëskomandant i xhandarmërisë së qytetit, hapi depon e armëve të garnizonit dhe armatosi fshatarët e Fierit e të Mallakastrës; nënprefekti u arrestua, lidhjet telefonike e telegrafike u prenë dhe në nënprefekturë u ngrit një komision administrativ. Rastësia solli në qytet gjeneralin Leon de Gilardi, inspektor i përgjithshëm i ushtrisë, që po shkonte në Apoloni për drekë te arkeologu Léon Rey; ai u vra para turmës. Në mbrëmje rreth 200–250 kryengritës marshuan drejt Lushnjës, u pritën me zjarr nga xhandarmëria dhe u shpërndanë; krerët ikën me një motobarkë në Itali. Më 15 gusht dy batalione hynë në Fier pa hasur qëndresë.

Gjyqi i posaçëm nxori para trupit gjykues 539 veta, 17 prej tyre në mungesë. Njëmbëdhjetë xhandarë u ekzekutuan; 41 të tjerë u dënuan me vdekje, por nën trysninë ndërkombëtare dënimi iu kthye në burgim të përjetshëm të gjithëve përveç Hekuran Manekut, që u var në Fier më 23 shtator 1935. Mes të dënuarve kishte edhe pinjollë të derës Vrioni, dhe shtëpia e Qemal bej Vrionit, vetë i arrestuar, u bë sallë gjyqi. Amnistitë e 28 nëntorit e të 30 dhjetorit 1935, e pastaj ato të 1936-s e 1937-s, i liruan të dënuarit e fundit.

Azoti, nafta dhe internimi

Pas Luftës së Dytë Botërore Fieri ndryshoi përmasë. Në qytet u vendos një numër i madh çamësh të dëbuar nga Greqia në shpërnguljen e 1944–1945-s, krahas të ardhurve nga Labëria, Kosova, Mallakastra, Berati e Gjirokastra që ishin vendosur këtu në gjysmën e parë të shekullit. Deri më 1991 Fieri ishte, sipas Bashkisë, qendra e dytë ekonomike e vendit pas Tiranës: nxjerrje e përpunim nafte, ndërtim, bujqësi dhe kompleksi më i madh industrial, kimik, mekanik e energjetik. Ndër veprat e mëdha industriale të regjimit Elsie radhit rafineritë e naftës të Ballshit e të Fierit. Uzina e plehrave azotike, që nisi të ndërtohej në nëntor 1965 dhe hyri në punë më 17 shkurt 1967, u pajis me një kredi kineze, por me teknologji të firmës italiane Montecatini, dhe punonte me gazin natyror të vendit. Hekurudha arriti në Fier në tetor 1968 dhe prej këtu vazhdoi në mars 1975 drejt Ballshit, qendrës së naftës. Qyteti që më 1965 kishte 20.000 banorë arriti 35.000 më 1982 dhe 48.000 më 1991.

Po ky qytet ishte vendi ku regjimi dërgonte njerëzit që donte t'i fshinte. Sejfulla Malëshova, poeti dhe ish-anëtari i Byrosë Politike i përjashtuar më 1946, kaloi vitet e fundit në internim si magazinier në Fier, ku për vite askush nuk guxonte t'i fliste; kur vdiq më 1971, në varrim ishin vetëm e motra, varrmihësi dhe dy agjentë të Sigurimit. Jusuf Vrioni, i liruar në fund të 1958-s nga burgu, një pjesë të të cilit e kishte vuajtur në Burrel, kaloi një periudhë internimi në Fier përpara se të nisej si përkthyes. Pas Plenumit IV të vitit 1973 regjisori Kujtim Spahivogli u dërgua për riedukim në Mbrostar-Ura të Fierit, ku punoi hekurkthyes dhe banoi vetëm në një barakë.

Fieri pas 1991-shit

Rënia e regjimit e goditi qytetin pikërisht në atë që e kishte ngritur. Shumë fabrika e ndërmarrje shtetërore u mbyllën, shumë fierakë ikën drejt Greqisë, Italisë e vendeve të tjera, ndërsa në qytet erdhën banorë nga fshatrat përreth e nga rrethet e tjera. Azotiku ndaloi punën pas rënies së komunizmit dhe në vitet e fundit u çmontua e u shit për skrap. Më 10 mars 1997, në kulmin e krizës së 1997-s, Fieri dhe Berati ranë në duart e kryengritësve. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Fierit numëron 101.963 banorë, 51.074 burra dhe 50.889 gra. Muzeu historik i qytetit, për të cilin Léon Rey kishte bërë përpjekjen e parë më 1936 me një muze arkeologjik që nuk u realizua, qëndron që nga 18 korriku 1978 në lagjen «Kastriot», me një pavijon arkeologjik ku mbi 70 për qind e objekteve janë origjinale. Në perëndim, mbi kodrën e Pojanit, Apolonia mbetet fqinja më e vjetër e qytetit.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (2010): «Fier», «Apollonia», «Ardenica», «Myzeqeja», «Vrioni», «Malëshova», kronologjia

• Bashkia Fier — Historiku i qytetit

• Bashkia Fier — Muzeu Historik Fier

• INSTAT — Censusi i Popullsisë dhe i Banesave në Shqipëri 2023

• Gazeta Dielli — Kryengritja e Fierit e 14 gushtit 1935

• Gazeta Tema — Azotiku i Fierit, vepra gjigande që u shit për skrap

• Gazeta Tema — Kujtim Spahivogli, artisti që përfundoi punëtor krahu në fshatrat e Fierit

• Shqiperia.com — A është martuar Skënderbeu në Ardenicë? (me «Hylli i Dritës» 1938 dhe burimet kishtare)

• Straboni — Gjeografia, libri VII, kreu 5 (LacusCurtius)

• Encyclopaedia Britannica — Apollonia, ancient city, Albania

---

# Vushtrria: kryeqendra e sanxhakut dhe qyteti i Hasan Prishtinës
https://zhurma.press/vushtrria/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Vicianumi romak, kryeqendra osmane e sanxhakut, vendlindja e Hasan Prishtinës dhe qyteti ku në maj 1999 u sulmua kolona e të dëbuarve te Studimja.

Vushtrria shtrihet në fushën e Sitnicës, në mes të Prishtinës e Mitrovicës, mbi tokën e vendbanimit antik që komuna e njeh me emrin Vicianum. Për dy shekujt e parë të sundimit osman ishte kryeqendra e sanxhakut që përfshinte Prishtinën dhe pjesën më të madhe të Kosovës lindore, një qytet me mure ku Evliya Çelebiu gjeti dy mijë shtëpi guri dhe banorë që flisnin shqip e turqisht. Këtu lindi Hasan Prishtina, që nga ky qytet i dha shenjën kryengritjes së vitit 1912; afër saj, te Studimja, forcat serbe sulmuan në maj 1999 kolonën e të dëbuarve. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 61.528 banorë.

Pse ka rëndësi

• Për dy shekujt e parë osmanë Vushtrria ishte qendra e sanxhakut që mbulonte Prishtinën dhe pjesën më të madhe të Kosovës lindore; në vitet 1582–1591 tetë në dhjetë banorë të saj ishin myslimanë, pas Pejës përqindja më e lartë mes qyteteve kryesore të Kosovës.

• Më 18 qershor 1878 tre përfaqësues të Vushtrrisë vunë emrin nën Kararnamenë e Lidhjes së Prizrenit, tre muaj pasi Traktati i Shën-Stefanit i kishte premtuar Serbisë pjesën më të madhe të rretheve të Vushtrrisë e Mitrovicës.

• Natën e 2 majit 1999, mes Studimes së Epërme e të Poshtme, policë e paramilitarë serbë nxorën burrat nga kolona e traktorëve të të dëbuarve dhe, sipas vlerësimit të Human Rights Watch, vranë rreth njëqind prej tyre; ekspertët mjekoligjorë që punonin për Tribunalin e Hagës zhvarrosën 93 trupa në Studimen e Epërme.

Vicianum: fusha e Sitnicës para qytetit

Komuna e Vushtrrisë e lidh emrin e qytetit me Vicianumin, vendbanimin antik të kohës së dardanëve që Roma e futi në perandorinë e saj dhe që pas saj mbeti nën Bizantin. Në vitin 2005, kur u hap një kanal infrastrukture në Pestovë, rreth katër kilometra para qytetit mbi rrugën Prishtinë–Mitrovicë, një gërmim shpëtimi zbuloi pjesërisht themelet e një vile rustike romake me korridor, ka të ngjarë banesë fshati e një familjeje të pasur pronarësh tokash; sipas regjistrit të trashëgimisë, pranë saj mund të ketë kaluar rruga që lidhte Ulpianën me qytetin antik të njohur si Municipium DD.

Kryeqendra e sanxhakut

Me fushatën e sulltan Mehmetit II të vitit 1455 e gjithë Kosova ra nën sundimin e drejtpërdrejtë osman, dhe Vushtrria u bë qendra e njërit prej tre sanxhakëve në të cilët u nda vendi. Roli i ri e rriti: Malcolm shkruan se Vushtrria dhe Prizreni u gjallëruan pikërisht nga detyra e qendrës administrative, dhe se në nahijen e Vushtrrisë në vitin 1455 mbi dy mijë shtëpi mbanin koshere bletësh. Këtu lindi më 1499 Xhelalzade Salih Çelebiu, historian dhe autor kronike osmane. Qytetet që ishin qendra administrative osmane u islamizuan më shpejt se qytetet e minatorëve e të tregtarëve katolikë: në vitet 1582–1591 Vushtrria ishte tetëdhjetë për qind myslimane, Prishtina gjashtëdhjetë.

Kur Evliya Çelebiu e kaloi Kosovën në fillim të viteve 1660, gjeti një qytet me mure, seli sanxhakbeu, me dy mijë shtëpi guri me çati me tjegulla, me xhaminë e vjetër në treg, me medrese, teqe e hane dhe me një hamam të errët pranë gjykatës; gjeti edhe rënien, sepse para nisjes së fushatës së Kretës ishin mbyllur konakët e 150 parive të qytetit. Për banorët shënoi se shumica nuk flisnin boshnjakisht, por flisnin shqip dhe turqisht. Luftërat me Austrinë e thelluan rënien. Në vitin 1686 regjistri i taksave të rrethit shënonte si të arratisur një të tretën e paguesve të xhizjes së vitit të kaluar; gjatë luftës së viteve 1689–1690 një oficer i shtabit austriak gjeti të braktisura të gjitha rreth 360 fshatrat e zonës së Vushtrrisë e Trepçës; dhe në vitin 1738 një raport osman e quante Vushtrrinë të shkatërruar.

Kalaja, hamami dhe ura pa lumë

Nga qyteti i sanxhakut kanë mbetur tri dëshmi prej guri. Kalaja, në qendër të qytetit të vjetër, është një kullë dykatëshe me mure rrethuese, e ngritur me gurë ranorë e lumi të lidhur me llaç gëlqereje. Regjistri i trashëgimisë kulturore të Kosovës e vendos në shekullin XIV; historianë shqiptarë i kërkojnë themelet më thellë, në antikitet, dhe themele më të vjetra u zbuluan gjatë restaurimit të vitit 1981. Evliya Çelebiu shkruante se pas pushtimit kalaja ishte rrafshuar, që të mos bëhej më strehë, dhe se themelet dukeshin ende; regjistri shton se osmanët e rindërtuan për nevojat e ushtrisë. Shekulli XX i dha përdorime të papritura: burg në vitet 1918–1922, kinema verore dhe restorant në vitet 1955–1958.

Hamami i Gazi Ali beut, njëqind metra larg xhamisë që mban po atë emër, i përket sipas regjistrit fundit të shekullit XIV ose fillimit të shekullit XV; ka një sallë të madhe me shatërvan guri në mes dhe kupola të ulëta mbi dhomat e larjes, dhe doli jashtë përdorimit në vitet ’70. Kalaja dhe hamami u restauruan në vitet 2013–2014 me financim të Ambasadës së SHBA-së. Ura e Vjetër e Gurit, në perëndim të qytetit, mbi rrugën e vjetër për në Mitrovicë, është 135 metra e gjatë dhe ka nëntë harqe. Mosha e saj mbetet e diskutueshme: regjistri e vendos në shekullin XIV; një vlerësim i Këshillit të Evropës e Komisionit Evropian i vitit 2005 thotë se pesë harqet e para janë ndoshta bizantine, të mesjetës së hershme, dhe katër të tjerat osmane; ndërsa një dokument i arkivit osman i majit 1791 ia atribuon ndërtimin Mahmut pashës. Në shekullin XX Sitnica ndërroi shtrat, dhe ura mbeti mbi tokë të thatë: një urë pa lumë.

1878: tre emra nën Kararname

Traktati i Shën-Stefanit, i nënshkruar në mars 1878 mes Rusisë dhe Perandorisë Osmane, i jepte Serbisë, krahas krahinës së Nishit, edhe pjesën më të madhe të rretheve të Vushtrrisë e Mitrovicës. Kongresi i Berlinit e rishikoi në korrik dhe e la Kosovën brenda perandorisë, por shqiptarët ishin mbledhur tashmë në Prizren. Kararnameja e Lidhjes së Prizrenit u nënshkrua më 18 qershor nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë, dhe Vushtrria dërgoi tre: Hysein Shaipin, Kadriun dhe Ilmi Abdurrahmanin.

Sami Frashëri, në fjalorin e tij enciklopedik osman të viteve 1889–1898, e përshkruan Vushtrrinë si kasaba dhe qendër kazaje në sanxhakun e Prishtinës, me rreth katër mijë banorë, katërmbëdhjetë xhami e mesxhide, dy medrese, shkolla, një kala të rrënuar, një urë të fortë mbi Sitnicë dhe një stacion hekurudhor gjysmë ore larg. Kazaja kishte 325 fshatra me 25 mijë banorë, nga të cilët pesë mijë të krishterë, dhe, shkruan ai, të gjithë flisnin shqip.

Hasan Prishtina dhe kryengritja e vitit 1912

Hasan Prishtina, me emrin e vërtetë Hasan Berisha, lindi në Vushtrri në vitin 1873 dhe u zgjodh më 1908 deputet në parlamentin osman. Kur foli kundër xhonturqve në një audiencë te sulltani, gazeta e tyre Tanin e sulmoi të nesërmen duke e quajtur Hasan beun e Vushtrrisë, deputetin e Prishtinës. Në pranverën e vitit 1912 shiti depot që kishte në Shkup për të financuar kryengritjen, u nis për në Vushtrri dhe prej andej dërgoi lajmëtarë te të betuarit se ora kishte ardhur. Më 5 maj ishte në Drenicë, të cilën ai e quan malësinë e Vushtrrisë dhe të Mitrovicës, bashkë me Zejnullah beun, kushëririn e tij nga Vushtrria, dhe i shkroi nënprefekturës së Vushtrrisë se po ngrinte flamurin e kryengritjes kundër sundimit turk. Në verë, kur mbi 12 mijë kryengritës u shfaqën para Prishtinës, drenicasit nën komandën e Zejnullah beut e morën Vushtrrinë. Shtëpia e Zejnullah beut në Balincë, në veriperëndim të qytetit, regjistrohet sot si trashëgimi kulturore. Fitorja zgjati pak: në tetor 1912 ushtria serbe e pushtoi Kosovën.

Shekulli XX: pushtime, shkolla shqipe dhe protesta

Sipas komunës, në vitet 1915–1918 Vushtrria ishte nën pushtimin austro-hungarez. Në vitin 1941 gjermanët e mbajtën për vete veriun e Kosovës, me Trepçën, Mitrovicën dhe Vushtrrinë, sepse u interesonin minierat e Trepçës dhe hekurudha; aty shqiptarët morën administratën vendore dhe në rajonin e Mitrovicës u hapën të paktën dyzet shkolla fillore shqipe. Në nëntor 1944 në qytet u vendos administrata komuniste jugosllave. Në ditët e para të prillit 1981, pas protestave të studentëve në Prishtinë, demonstratat u përhapën edhe në Vushtrri. Më 31 janar 1997, në Pestovë, policia serbe zuri pritë dhe vrau Zahir Pajazitin, komandantin e parë të UÇK-së, bashkë me dy shokë të tij.

1999: qyteti i djegur dhe kolona e Studimes

Që nga fillimi i vitit 1998 UÇK-ja mbante malet e Çiçavicës, paralel me rrugën dhe hekurudhën Mitrovicë–Prishtinë, dhe OSBE-ja regjistroi përgjatë asaj rruge vrasje e të shtëna që iu atribuuan UÇK-së, si dhe rrëmbimin e dy serbëve dhe të një shqiptareje të akuzuar për bashkëpunim. Më 25 shkurt 1999 ushtria jugosllave nisi atë që e quajti stërvitje dimërore; në të vërtetë ishte operacion për ta shtyrë UÇK-në në mal dhe për të siguruar rrugën e hekurudhën drejt Serbisë. Granatimi i qytetit nisi më 24 mars, ditën e parë të bombardimeve të NATO-s. Në fund të marsit xhamia e çarshisë, e shekullit XV, dhe 40 deri në 50 dyqane rreth saj u dogjën dhe vendi u rrafshua me buldozer. Sipas studimit të Andrew Herscher dhe Andras Riedlmayer, tre nga katër qendrat historike urbane më të ruajtura të Kosovës, Peja, Gjakova dhe Vushtrria, u shkatërruan atë pranverë jo nga bombat, por nga zjarre të vëna me dorë, ndërsa ndërtesat moderne mbetën kryesisht të paprekura. Më 28 mars mijëra banorë u dëbuan; më 3 prill u organizuan autobusë që i çuan në kufirin me Maqedoninë, dhe vala tjetër erdhi më 15–16 prill.

Në fund të prillit dhjetëra mijëra të zhvendosur ishin grumbulluar në krahinën e Shalës, në veri e në lindje të qytetit. Kur ofensiva e forcave qeveritare çau vijat e UÇK-së pranë Bajgorës më 2 maj, një kolonë e madhe zbriti drejt Studimes: disa qindra automjete me tre deri në pesë mijë njerëz sipas dëshmitarëve të Human Rights Watch, mbi 30.000 njerëz sipas Tribunalit të Hagës. Mes Studimes së Epërme e të Poshtme, pesë e dy kilometra në lindje të Vushtrrisë, ushtarë, policë e paramilitarë e ndalën kolonën natën, nxorën burrat nga traktorët, u morën paratë dhe vranë shumë prej tyre para familjeve. Human Rights Watch e vlerësoi numrin e të vrarëve rreth njëqind, dëshmitarët e OSBE-së nga 90 deri në 160. Ekipet mjeko-ligjore të Tribunalit të Hagës zhvarrosën 93 trupa në Studimen e Epërme në korrik 1999 (prokurorja e Tribunalit i raportoi Këshillit të Sigurimit 98), dhe OSBE-ja shënon edhe 12 të tjerë në Studimen e Poshtme. Më 3 maj sipas OSBE-së (më 4 maj sipas aktgjykimit Đorđević) rreth 600 burra u ndanë në kooperativën bujqësore pranë motelit Vicianum dhe u dërguan me kamionë në burgun e Smrekonicës, ku u mbajtën me mijëra burra nga veriu i Kosovës; sipas OSBE-së, mbi 3.000 të liruar prej andej kaluan kufirin shqiptar nga 22 maji deri më 8 qershor.

Vrasjet vazhduan gjatë gjithë majit. Sipas banorëve të Vushtrrisë dhe punonjësve të OKB-së, të cituar nga Human Rights Watch, më 22 maj në qytet u vranë 69 burra; Kryqi i Kuq regjistroi po atë ditë 69 burra të zhdukur nga Vushtrria, por Human Rights Watch shënon se nuk e ka dokumentuar vetë rastin dhe se nuk dihet nëse bëhet fjalë për të njëjtët burra. Më 31 maj forcat serbe vranë në Studimen e Poshtme dymbëdhjetë anëtarë të familjes Gërxhaliu, nëntë prej tyre brenda shtëpisë, mes tyre gjashtë fëmijë nën katërmbëdhjetë vjeç.

Pas luftës dhe sot

Liria solli edhe faqen e saj të errët. Para luftës në Vushtrri jetonin rreth 350 familje ashkali, shumë prej tyre kasapë; pas qershorit 1999, sipas Human Rights Watch, shqiptarë sulmuan shumë prej familjeve ashkali: të paktën pesë ashkali u rrëmbyen e u zhdukën dhe mbi njëqind shtëpi të tyre u dogjën. Më 18 mars 2004 një turmë shqiptarësh, në të cilën kishte edhe ish-luftëtarë të UÇK-së, dogji kishën ortodokse të Shën Ilisë dhe të paktën 69 shtëpi ashkalinjsh, ndërsa KFOR-i dhe UNMIK-u nuk morën pjesë aktive në mbrojtjen e tyre. Regjistrimi i vitit 2024 numëron në komunë 45 ashkali.

Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Vushtrrisë ka 61.528 banorë: 60.847 shqiptarë, 230 turq, 207 serbë dhe 129 romë. Në shtator 1999 në Vushtrri nisi punën shkolla e re e Shërbimit Policor të Kosovës. Xhamia e Gazi Ali beut, e shkatërruar më 1999, u rindërtua pas disa muajsh, sipas regjistrit të trashëgimisë pa ruajtur asnjë tipar të origjinalit; kalaja dhe hamami qëndrojnë të restauruar, dhe ura e nëntë harqeve rri ende mbi tokën ku dikur rridhte Sitnica.

Burimet

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (Tab. 4.4)

• Komuna e Vushtrrisë — Historiku

• Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kështjella «Kalaja» Kulla e Vjetër

• Databaza e Trashëgimisë Kulturore — Ura e Vjetër e Gurit

• Databaza e Trashëgimisë Kulturore — Hamami i Vjetër

• Databaza e Trashëgimisë Kulturore — Xhamia e Gazi Ali Beut

• Databaza e Trashëgimisë Kulturore — Gjurmët e vilës romake në Pestovë

• Databaza e Trashëgimisë Kulturore — Shtëpia e Zejnullah Beut

• Këshilli i Evropës / Komisioni Evropian — The Stone Bridge, Vushtrri/Vučitrn: Preliminary Technical Assessment (2005)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998)

• Robert Elsie (bot.) — Evliya Chelebi: Seyahatname, a Journey through Kosova (1660)

• Robert Elsie (bot.) — Sami bey Frashëri: Description of Kosova (1889–1898)

• Robert Elsie (bot.) — The League of Prizren: Resolutions (Kararname), 1878

• Robert Elsie (bot.) — Hasan bey Prishtina: Brief Memoir on the Albanian Uprising of 1912

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 14 «Vucitrn (Vushtrri) Municipality»

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999), Vucitrn/Vushtrri

• Andrew Herscher, Andras Riedlmayer — The Destruction of Cultural Heritage in Kosovo, 1998–1999: A Post-war Survey (2001)

• Human Rights Watch — Failure to Protect: Anti-Minority Violence in Kosovo, March 2004, «The Violence»

• Human Rights Watch — Failure to Protect (2004), «Background»

• Prishtina Insight (BIRN) — Bullet-holed Lada Remains Symbol of Kosovo Resistance (31 janar 2023)

---

# Podujeva: porta verilindore e Kosovës dhe zemra e Llapit
https://zhurma.press/podujeva/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qendra e Llapit mbi rrugën Nish–Prishtinë: nga stacioni romak i Vindenisit te komandanti i parë i UÇK-së dhe oborri i Bogujevcëve më 28 mars 1999.

Podujeva është qendra e Llapit, luginës së lumit me të njëjtin emër në skajin verilindor të Kosovës, mbi rrugën që zbret nga Nishi në Prishtinë. Rruga e ka bërë qytetin portë: më 1878 ushtria serbe hyri në Kosovë duke marrë Podujevën, në tetor 1944 fronti bullgar u ndal në afërsi të qytetit, dhe në mars 1999 tanket e njësitë paramilitare serbe hynë në qytet, ndërsa kodrat e Llapit mbanin UÇK-në. Nga kjo luginë doli Zahir Pajaziti, i kujtuar si komandanti i parë i UÇK-së. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 70.975 banorë.

Pse ka rëndësi

• Podujeva rri mbi rrugën Nish–Prishtinë, të cilën një gjeneral britanik e përshkroi para Tribunalit të Hagës si damarin jetësor që e lidhte Kosovën me Serbinë; prandaj Llapi u bë njëkohësisht kështjellë e UÇK-së dhe objektiv i ofensivave serbe.

• Zahir Pajaziti, komandanti i parë i UÇK-së, u vra më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe te Pestova, bashkë me nipin dhe zëvendësin e tij, Hakif Zejnullahun, dhe me Edmond Hoxhën; makina e tyre ruhet sot në Lladoc të Podujevës, në oborrin e bazës së parë të UÇK-së.

• Më 28 mars 1999, në një oborr në qendër të qytetit, pjesëtarë të njësisë paramilitare Shkorpionët qëlluan mbi 19 gra e fëmijë të familjeve Bogujevci, Duriqi dhe Llugaliu: 14 u vranë dhe pesë fëmijë mbijetuan me plagë të rënda.

Vindenisi: stacioni romak mbi lumin Llap

Llapi është luginë e mbyllur nga male, në tokën që në antikitet, si gjithë Kosova, u përkiste dardanëve. Dëshmia më e madhe e asaj kohe gjendet në Gllamnik, pranë lumit, ku shtrihet lokaliteti arkeologjik i Vindenisit. Regjistri i trashëgimisë kulturore të Kosovës e vendos në periudhën romake, nga shekulli I deri në IV, dhe në antikitetin e vonë, deri në shekullin VI. Gjeografi Ptolemeu në shekullin II dhe harta romake e njohur si Tabula Peutingeriana e shënojnë si stacion mbi rrugën që nga Lissusi, Lezha e sotme, çonte në Naissus, Nishin e sotëm; sipas regjistrit, mendohet paraprakisht se nga Vindenisi udha lidhte Ulpianën me Ad Fines, Banjën e sotme të Kurshumlisë.

Gërmimet e viteve 1980–1986 prekën vetëm 534 metra katrorë, rreth 2 për qind të lokalitetit, dhe megjithatë nxorën një mozaik të Orfeut që regjistri e quan unik në Ballkan e më gjerë, një sarkofag prej mermeri të bardhë që supozohet se peshon mbi tre tonë, enë qelqi dhe monedha të periudhës perandorake. Matjet gjeofizike të një ekipi gjerman e kosovar evidentuan një ndërtim 150 me 150 metra, me mure rreth pesë metra të trasha, që arkeologët e lexojnë paraprakisht si kështjellë garnizoni romak. Mozaiku i Orfeut ruhet ende në Muzeun Kombëtar të Beogradit dhe nuk i është kthyer Muzeut të Kosovës.

Nahija në skaj të perandorisë

Me fushatën osmane të vitit 1455 e gjithë Kosova ra nën sundimin e drejtpërdrejtë osman. Në dy shekujt e parë pjesa më e madhe e Kosovës lindore, bashkë me Prishtinën, i përkiste sanxhakut të Vushtrrisë, sipas Noel Malcolm-it, dhe Llapi ishte skaji i saj verilindor. Gjatë kryengritjes serbe të fillimit të shekullit XIX, kur çeta serbe depërtuan në veri të Kosovës dhe pashallarët e Kosovës luftuan kundër tyre më 1809, pashai i Prishtinës duket se ndoqi politikën e largimit të fshatarëve serbë nga Llapi, krahina e ndjeshme verilindore, dhe të zëvendësimit të tyre me shqiptarë.

Shtatë dekada më vonë rrota u kthye. Në dhjetor 1877 Serbia hyri sërish në luftë kundër osmanëve, e mori Nishin brenda shtatë javësh dhe hyri në Kosovë me dy kolona: e para e mori Podujevën, e dyta Gjilanin e Kaçanikun, dhe luftimet u ndalën vetëm me armëpushimin ruso-osman të 31 janarit 1878. Kongresi i Berlinit ia la Serbisë gjithë krahinën e Nishit, dhe Llapi u gjend buzë kufirit të ri. Nga ana tjetër e tij u dëbuan shqiptarët: deri në fund të vitit 1878 zyrtarët perëndimorë raportonin 60 deri në 70 mijë refugjatë shqiptarë nga Serbia të shpërndarë nëpër Vilajetin e Kosovës, dhe vetëm për Kosovën lindore vlerësimet e numrit të të vendosurve shkojnë nga 20 deri në 50 mijë. Këta ishin muhaxhirët.

1912: Llapi në kryengritje dhe para ushtrisë serbe

Në pranverën e vitit 1912, kur Hasan Prishtina përgatiste kryengritjen kundër xhonturqve, krerët e Llapit ishin ndër ata që i dhanë fjalën. Në kujtimet e tij ai rrëfen se, kur mbi 12 mijë kryengritës u shfaqën para Prishtinës, mes tyre ishin shqiptarët e rrethit të Prishtinës që, të prirë nga Isa Boletini, Xhemal bej Prishtina dhe Beqir aga Vulçitërni, i kishin mundur turqit në Llap e në Gollak. Deri në fund të korrikut kryengritësit kishin marrë Prishtinën, Mitrovicën, Vushtrrinë dhe Ferizajin.

Tre muaj më vonë erdhi pushtimi. Ushtria e Tretë serbe, 76 mijë burra, nisi më 16 tetor 1912 marshimin drejt Kosovës kundër rreth 16 mijë ushtarëve osmanë të çorganizuar. Një gazetar serb që ecte me ushtrinë dëshmoi se burrat e Boletinit, bashkë me ata të Idriz Seferit, bënë qëndresë të ashpër në verilindje të Kosovës. Serbët çanë duke shkatërruar fshatrat shqiptare që gjenin përpara, hynë në Prishtinë më 22 tetor dhe deri atëherë kishin humbur 1.448 të vrarë e të plagosur.

Lufta e Dytë: rekrutët që ikën dhe fronti që u ndal

Në pranverën e vitit 1943, kur gjermanët u përpoqën të rekrutonin shqiptarë si ndihmës në njësitë e tyre vendore, popullsia nuk tregoi zell, dhe në disa zona njerëzve iu kërcënua burgu nëse refuzonin. Nga 200 të ashtuquajtur vullnetarë të mbledhur në Podujevë dhe të nisur nën roje për në Vushtrri, pesëdhjetë ikën rrugës. Në vjeshtën e vitit 1944 Llapi u bë sërish vijë fronti: deri më 23 tetor forcat bullgare kishin arritur afër Podujevës, dhe për dy javë fronti mbeti pothuajse i palëvizur. Malcolm shënon se Grupi gjerman Scholz që e mbante atë vijë ndihmohej nga deri në 5.000 shqiptarë në zonën Prishtinë–Mitrovicë, dhe se qytetet e Kosovës lindore i morën forcat sovjetike e bullgare, me disa partizanë jugosllavë në radhët e tyre, vetëm pasi gjermanët ishin larguar; historiografia jugosllave do ta rrëfente më vonë si çlirim partizan me luftë.

Nën Jugosllavinë: 1968, 1981, 1989

Në Jugosllavinë socialiste Podujeva hyri në histori si qytet i protestës. Më 27 nëntor 1968, kur kërkesa për republikë u thirr për herë të parë në rrugët e Prishtinës, demonstrata më të vogla u mbajtën edhe në Gjilan, Ferizaj e Podujevë; ishin demonstratat e vitit 1968, ku u kërkua edhe universitet. Më 1 prill 1981 nxënës të shkollave të mesme të Podujevës erdhën në Prishtinë për t'u bashkuar me studentët, dhe brenda dy ditësh demonstratat e vitit 1981 u përhapën në vetë Podujevën, në Vushtrri, Gjilan, Gjakovë, Ferizaj e Mitrovicë. Në mars 1989, kur Kuvendi i Kosovës votoi ndryshimet kushtetuese që hapën rrugën e heqjes së autonomisë, përplasja me policinë në Podujevë qe veçanërisht e ashpër: Malcolm shënon se aty u përdorën armë zjarri nga të dyja palët.

Llapi i viteve ’90: komandanti i parë

Pas vitit 1989, ndërsa shumica e shqiptarëve ndiqte rrugën e qëndresës paqësore, në Llap u formua një nga bërthamat e para të armatosura. Human Rights Watch regjistroi për vitin 1996 një varg sulmesh rreth Podujevës kundër policëve dhe stacioneve të policisë serbe; në tetor, në një pritë në Surkish, u vranë një inspektor policie dhe një nëpunës i zyrës së punësimit. Udhëheqësit shqiptarë mohuan çdo lidhje me to dhe shumë shqiptarë i pandehën provokime, por një organizatë e panjohur, Ushtria Çlirimtare e Kosovës, i mori përsipër me letra të dërguara me faks në redaksi, dhe në verën e vitit 1997 një zëdhënës i saj deklaroi në Zvicër se organizata qëndronte pas disa vrasjeve të fundit të policëve serbë.

Njeriu i këtij rrjeti ishte Zahir Pajaziti, i lindur më 1962 në Turuçicë të Podujevës. Më 31 janar 1997 ai, nipi dhe zëvendësi i tij Hakif Zejnullahu dhe Edmond Hoxha nga Juniku — njëzet e një vjeç sipas datëlindjes që i jep Radio Kosova e Lirë (10 tetor 1975), njëzet e dy sipas Prishtina Insight — u vranë në një pritë të policisë serbe te Pestova, mbi rrugën Prishtinë–Mitrovicë, brenda komunës së Vushtrrisë. Emrat e vrasësve nuk diheshin ende më 2023. Lada e gjelbër në të cilën ranë ruhet nën xham në Lladoc të Podujevës, në shtëpinë e Zejnullahut, ku ishte baza e parë ushtarake e UÇK-së dhe ku nga viti 2015 qëndron një kompleks përkujtimor. Kur UÇK-ja u organizua në shtatë zona operative, Llapi u bë Zona Operative e Llapit.

Pranvera e vitit 1999: oborri i Bogujevcëve dhe ikja drejt Batllavës

Në Llap luftimet nisën në vjeshtën e vitit 1998. OSBE-ja shënon se kodrat në perëndim të qytetit ishin kështjellë e UÇK-së dhe se forcat serbe nisën ofensiva për të rimarrë fshatrat përreth që nga fundi i vitit 1998: pas vrasjes së një polici serb më 21 dhjetor, ushtria dhe policia sulmuan fshatrat pranë rrugës kryesore, dhe UÇK-ja ofroi armëpushim. Në janar ofensivat goditën Peranin, Llapashticën e Epërme dhe Bradashin, dhe deri në fillim të marsit, sipas Shoqatës Nëna Terezë, në komunë kishte 33 mijë të zhvendosur. OSBE-ja regjistroi në të njëjtën kohë edhe ndalime arbitrare që UÇK-ja bënte në kodrat e Llapit.

Më 20 mars vëzhguesit e OSBE-së u larguan, dhe pothuajse menjëherë nisi një javë operacionesh në Podujevë. Më 28 mars forcat serbe vranë te një kafene dy burra të moshuar, Hamdi Duriqin dhe Selmon Gashin. Pak më vonë, pjesëtarë të njësisë paramilitare serbe Shkorpionët, të bashkëngjitur me njësitë speciale antiterroriste të policisë dhe të dërguar për të pastruar pjesën e qytetit që ende nuk ishte nën kontroll serb, rreshtuan në oborrin e familjes Bogujevci 19 gra e fëmijë dhe qëlluan mbi ta. Katërmbëdhjetë vdiqën. Pesë fëmijë mbijetuan me plagë të rënda; dy prej tyre, atëherë trembëdhjetë e dymbëdhjetë vjeç, dëshmuan vite më vonë para gjyqtarëve. Tribunali i Hagës e dënoi më 2011 Vlastimir Đorđevićin, shefin e Sigurimit Publik në ministrinë serbe të Brendshme, që i kishte futur Shkorpionët në policinë rezervë dhe i kishte dërguar në Kosovë. Në apel, më 2014, dënimi u ul nga 27 në 18 vjet; për Podujevën, apeli hoqi vetëm vrasjen e dy burrave, sepse aktakuza fliste vetëm për gra e fëmijë, dhe la në fuqi dënimin për 14 gratë e fëmijët.

Rreth 21 marsit forcat serbe sulmuan fshatrat përreth, nga Bradashi e Dobratini te Llausha e Letanci. Deri në dhjetë mijë veta u strehuan në Dobratin, në rrëzë të maleve, derisa edhe ai ra në fund të prillit. Të tjerët ikën në jug e në lindje: drejt Batllavës e Tërnavës, që nga fundi i marsit u granatuan edhe ato, dhe drejt Herticës e Turuçicës, ku në gjysmën e parë të prillit dhjetëra mijëra të zhvendosur u mblodhën nën zjarrin e artilerisë. Kur Turuçica qëndroi e rrethuar dhjetë ditë në prill, u vendos që burrat të hanin një ditë po e një jo. Kolonat zbritën pastaj nëpër Orllan, në skajin lindor të liqenit të Batllavës, drejt Koliqit, në komunën e Prishtinës, ku forcat serbe i zunë në grackë dhe ku në një varg vrasjesh masive humbën jetën mbi njëqind veta. Human Rights Watch shënon se fshatrat rreth Podujevës u zbrazën pikërisht sepse i jepnin UÇK-së mbështetje logjistike: popullsi të tëra u dëbuan, për ta luftuar më lehtë guerilën.

Podujeva sot

Pas qershorit 1999 dhuna nuk u shua menjëherë; ndërroi shënjestër. Më 16 shkurt 2001, pranë Podujevës, një bombë goditi kolonën javore të autobusëve civilë që, me përcjellje të KFOR-it, çonte serbë nga Nishi në Graçanicë. Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së e quajti atë incidentin më të rëndë të periudhës, me dhjetë të vrarë e mbi dyzet të plagosur; Human Rights Watch, që më vonë numëroi njëmbëdhjetë të vrarë, e rendit ndër rastet më të rënda të dhunës kundër pakicave pas luftës.

Sipas regjistrimit të vitit 2024, komuna e Podujevës ka 70.975 banorë, e shtata në Kosovë: 70.071 shqiptarë, 752 ashkali, 56 romë dhe 15 serbë. Regjistrimi i vitit 2011, sipas komunës, kishte numëruar 88.499 banorë në 633 kilometrat katrorë të saj. Klubi i futbollit Llapi, ku në vitet ’70 hodhi hapat e parë Fadil Vokrri, mban emrin e luginës. Nga Gllamniku i Vindenisit te Lladoci i bazës së parë dhe te oborri i Bogujevcëve në qendër të qytetit, Podujeva ruan një histori që e ka parë Kosovën të hapej e të mbyllej si portë.

Burimet

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (Tab. 4.4)

• Komuna e Podujevës — Historiku

• Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti arkeologjik Vindenis «Polanicë»

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998)

• Robert Elsie (bot.) — Hasan bey Prishtina: Brief Memoir on the Albanian Uprising of 1912

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. 2 (2010): kronologjia

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 2 «Background»

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 3 «Forces of the Conflict»

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 4 «March–June 1999: An Overview»

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999), Podujevo/Podujeve

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori k. Vlastimir Đorđević: përmbledhja e aktgjykimit, 23 shkurt 2011

• ICTY — Đorđević: aktgjykimi i Dhomës Gjyqësore, 23 shkurt 2011

• ICTY — Đorđević: aktgjykimi i Dhomës së Apelit, 27 janar 2014

• ICTY — Đorđević: fleta informative e çështjes

• Prishtina Insight (BIRN) — Bullet-holed Lada Remains Symbol of Kosovo Resistance (31 janar 2023)

• Kallxo.com (BIRN) — Rezistenca e Lada-s ku u dhanë tri jetë

• Radio Kosova e Lirë — Zahir Qerim Pajaziti (1.11.1962 – 31.1.1997)

• Radio Kosova e Lirë — Edmond Hysni Hoxha (10.10.1975 – 31.1.1997)

• Wikipedia (anglisht) — Zahir Pajaziti

• Kombet e Bashkuara — Raporti i Sekretarit të Përgjithshëm për UNMIK-un, S/2001/218 (13 mars 2001)

• Human Rights Watch — World Report 2002: Federal Republic of Yugoslavia

• Telegrafi — Fadil Vokrri dhe jeta e tij larg fushës së futbollit

---

# Skënderaji: kolonia e vitit 1924 që u bë qyteti më i madh i Drenicës
https://zhurma.press/skenderaj/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga okarina e Runikut te kolonia e vitit 1924, nga Prekazi te Izbica: Skënderaji, qyteti i Drenicës në fshatrat e të cilit u rrit UÇK-ja dhe shpërtheu lufta e vitit 1998.

Skënderaji është qyteti i Drenicës: një qendër e re në pllajën kodrinore që shtrihet në perëndim të maleve të Çiçavicës, e ngritur më 1924 nga Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene si vendbanim kolonësh në zemër të krahinës së kaçakëve. Rreth tij shtrihen Llausha, Prekazi e Çirezi, fshatrat ku u rrit Ushtria Çlirimtare e Kosovës dhe ku shpërtheu lufta e hapur e vitit 1998, si edhe Izbica e masakrës së vitit 1999. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna e Skënderajt ka 40.664 banorë, 40.389 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Fshatrat rreth Skënderajt janë djepi i UÇK-së: sipas Human Rights Watch organizata nisi aty veprimet e armatosura më 1996, dhe sipas Tribunalit të Hagës pjesëtarët e saj u shfaqën për herë të parë publikisht me uniformë më 28 nëntor 1997, në varrimin e një mësuesi në Llaushë.

• Vetë qyteti lindi si projekt kolonizimi: më 1924, pasi forcat jugosllave vranë prijësin kaçak Azem Bejta, shteti ngriti në mes të Drenicës një vendbanim për kolonët serbë e malazezë dhe i vuri emër serb.

• Nga 3.453 ekzekutimet jashtëgjyqësore që iu raportuan Human Rights Watch në gjithë Kosovën për periudhën 20 mars–12 qershor 1999, 431 ndodhën në komunën e Skënderajt, numri i tretë më i lartë pas Gjakovës dhe Rahovecit.

Runiku: muzika më e vjetër e Kosovës

Lashtësia e trevës nuk matet me qytetin, që është i ri, por me fshatrat e tij. Rreth dhjetë kilometra në veriperëndim të Skënderajt, në lagjen Dardania të fshatit Runik, ndodhet një nga vendbanimet më të hershme neolitike të Kosovës. Databaza e Trashëgimisë Kulturore e Ministrisë së Kulturës e lidh me kulturën e Starçevës, në mijëvjeçarin e gjashtë para erës sonë. Sondazhet e viteve 1966–1968 dhe të vitit 1984, në rreth 35 parcela private, nxorën qeramikë të kulturave të Starçevës e të Vinçës, të datuar mes viteve 6500 dhe 3500 para erës sonë, figurina njerëzore dhe tryeza kulti; më 2010 terreni u hulumtua edhe me magnetometër.

Gjetja më e çmuar është një vegël balte e pjekur, e lartë vetëm tetë centimetra, me vrima për gishtat dhe me një grykë fryrjeje në majë. Arkeologët e quajtën Okarina e Runikut: është instrumenti muzikor më i hershëm i zbuluar deri sot në Kosovë. Faqja historike e komunës regjistron në territorin e saj edhe një kështjellë antike e mesjetare në Syriganë dhe gërmadhat mesjetare të quajtura Gjytet, në Tushilë.

Drenica e fshatrave

Drenica ishte krahinë fshatrash kodrinore mes Rrafshit të Kosovës e Rrafshit të Dukagjinit. Kur françeskani kroat nga Bosnja Lovro Mihačević, provinciali i parë i provincës së re françeskane të Shkodrës, rendiste më 1907 fiset shqiptare të Vilajetit të Kosovës, i vendoste drenicasit në kodrat mes dy rrafsheve dhe qendrën e tyre e shënonte në një fshat: Llaushën. Faqja historike e komunës ruan një episod nga dekadat e fundit të sundimit osman: më 1891 banorët e rrafshuan me tokë sarajin që administrata osmane po ngrinte pikërisht aty ku sot shtrihet qyteti. Human Rights Watch, që e studioi krahinën afro një shekull më vonë, e përshkruan si vend të banuar pothuajse vetëm nga shqiptarë, me një traditë të gjatë qëndrese ndaj pushteteve të huaja që nisej që në kohën e sundimit turk.

Kaçakët e Azem Bejtës dhe kolonia e vitit 1924

Pas vitit 1918 Drenica u bë zemra e lëvizjes kaçake. Noel Malcolm shkruan se kryengritja e përgjithshme që Komiteti i Kosovës thirri për 6 maj 1919 shpërtheu me forcë sidomos në Drenicë, ku Azem Bejta kishte shumë ndjekës. Në tetor të atij viti Bejta i paraqiti një zyrtari të lartë serb tetë kërkesa, mes tyre njohjen e së drejtës së shqiptarëve të Kosovës për vetëqeverisje, ndalimin e vrasjeve, të marrjes së tokës dhe të kolonizimit, hapjen e shkollave shqipe dhe shqipen si gjuhë zyrtare të administratës. Ishte program politik, jo banditizëm. Në nëntor 1920 ushtria dhe xhandarmëria, me ndihmën e një aeroplani, mundën një forcë të madhe kaçakësh në Drenicë, dhe Bejta me gruan e tij luftëtare, Shote Galicën, u larguan për një kohë në Shkodër. Në verën e vitit 1924 forcat jugosllave e sulmuan papritur në fshatin e tij; i plagosur rëndë, Bejta u fsheh në një shpellë në mal dhe vdiq aty më 25 korrik. Shotja vazhdoi luftën deri në korrik 1927, kur, e plagosur rëndë, kaloi në Shqipëri, ku vdiq.

Malcolm, duke u mbështetur te studimi i Verlit mbi reformën agrare kolonizuese në Kosovë, vëren se kolonizimi i Drenicës mezi nisi para se të vritej Bejta. Po atë vit, 1924, shteti ngriti në mes të krahinës, në vendin e qytetit të sotëm, një vendbanim të ri për kolonët serbë e malazezë, me zyrat e veta shtetërore, dhe e quajti Srbica. Shqiptarët e quajnë Skënderaj.

Kolonizimi nuk ishte vetëm ndërtesa. Sipas Malcolmit, nga viti 1935 erdhi një valë konfiskimesh: toka quhej pronë e shtetit nëse fermeri nuk kishte dokument jugosllav që ia vërtetonte pronësinë, dokument që shqiptarëve pothuajse nuk u ishte dhënë kurrë. Vetëm më 1938, e gjithë popullsia shqiptare e njëzet e tre fshatrave të Drenicës së Epërme, 6.064 vetë, mbeti pa tokë. Politika zyrtare u linte 0,4 hektarë për çdo anëtar familjeje, sasi që, siç e pranonte vetë një dokument serb i vitit 1937, ishte nën minimumin e jetesës, me qëllim që t'i shtynte të shpërnguleshin.

1945: brigada që nuk shkoi në Srem

Shtatë vjet më vonë Drenica u ngrit përsëri. Në fillim të vitit 1945 komandanti partizan drenicas Shaban Polluzha refuzoi urdhrin për t'i çuar burrat e tij në frontin e Sremit, sepse donte të qëndronte e ta mbronte krahinën nga sulmet e bandave çetnike mbi shqiptarët. Forcës së tij, rreth 8.000 burra, iu sulën njësi të tjera partizane; luftimet në Drenicë zgjatën deri në mars dhe aty u shkatërruan dyzet e katër fshatra. Sipas vlerësimeve që sjell Malcolm, mbi 20.000 shqiptarë vendas iu bashkuan Polluzhës. Ligji ushtarak, i shpallur në shkurt, u hoq vetëm katër muaj më vonë, pasi kryengritja e Drenicës ishte shtypur.

Nga kulla e Mehajve te varri i mësuesit

Më 13 maj 1981, në Prekaz, forca të mëdha të policisë dhe të ushtrisë jugosllave rrethuan kullën e Tahir Mehës dhe të atit, Nebih Mehës, për t'i arrestuar. Ata u përgjigjën me pushkë, luftimi zgjati gjithë ditën deri në mbrëmje dhe të dy ranë. Faqja historike e komunës shënon se kulla që u rrafshua me tanke ishte e Emin Latit, gjyshit të Tahirit dhe bashkëluftëtarit të Azem Galicës.

Pesëmbëdhjetë vjet më vonë fshatrat e Drenicës u bënë bërthama e një ushtrie. Human Rights Watch shënon se UÇK-ja nisi veprimet e armatosura në Drenicë më 1996 dhe se deri më 1997 shqiptarët kishin nisur ta quanin krahinën territor të çliruar, ndërsa qeveria e shihte si vatër të terrorizmit shqiptar. Në fund të nëntorit 1997 luftimet rreth Skënderajt lanë disa të vrarë. Më 26 nëntor mësuesi Halit Geci, që sapo i kishte përcjellë nxënësit në shtëpi dhe ishte kthyer në shkollë te drejtori, u plagos nga zjarri i forcave serbe dhe vdiq po atë mbrëmje. Më 28 nëntor, në varrimin e tij në Llaushë, pjesëtarë të UÇK-së me uniformë dolën për herë të parë para publikut, ngjarje që Tribunali i Hagës e shënon në aktgjykimin e vet si shfaqjen e parë publike të organizatës.

1998: Çirezi, Prekazi dhe vera e djegur

Lufta e hapur nisi këtu, në Drenicë. Më 28 shkurt dhe 1 mars 1998, pas një prite pranë Likoshanit ku sipas policisë u vranë katër policë, forcat speciale serbe, me helikopter e automjete të blinduara, u sulën mbi Çirezin dhe Likoshanin fqinj, në kufi mes komunave të Skënderajt e të Drenasit, dhe vranë rreth 25 shqiptarë, shumë prej tyre nga dy familje: Tribunali i Hagës flet për rreth 24 të vrarë, ndërsa Human Rights Watch shënon 26 të varrosur më 3 mars, në një varrim ku morën pjesë rreth 30.000 vetë. Rrëfimi i plotë është te Masakra e Likoshanit dhe e Çirezit.

Nga 5 deri më 7 mars forca të mëdha policore, me bazë në fabrikën e municionit pranë Prekazit, sulmuan kompleksin e familjes Jashari në Prekaz të Poshtëm. Human Rights Watch numëroi 58 trupa të varrosur, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë deri në moshën 16 vjeç; Tribunali i Hagës vërtetoi të paktën 54 të vrarë, shumica nga familja Jashari. Nga njerëzit e familjes së Shaban Jasharit që ishin brenda, mes tyre edhe bijtë e tij Adem Jashari e Hamëz Jashari, mbijetoi vetëm një vajzë njëmbëdhjetëvjeçare, Besarta, e fshehur nën një pllakë mermeri që përdorej për të gatuar brumin. Ngjarja ka faqen e vet te Prekazi.

OSBE-ja e përshkruan komunën si zemër të veprimtarisë së UÇK-së që nga lindja e saj. Vera e vitit 1998 solli ofensivën policore nëpër gjithë Drenicën dhe shkatërrimin sistematik të shumë fshatrave; më 4 gusht Llausha u dogj krejt. Në fund të shtatorit, në Abri të Poshtme, në skajin jugor të komunës, dhe në Abri të Epërme, në komunën fqinje të Drenasit, sipas raportimeve policia kreu tri vrasje masive brenda një dite. Megjithatë, kur në vjeshtë mbërritën vëzhguesit e OSBE-së, UÇK-ja ende kontrollonte një pjesë të madhe të komunës ose ishte e pranishme në të.

Pranvera e vitit 1999: qyteti i zbrazur

Para luftës komuna kishte, sipas OSBE-së, rreth 65.000 banorë, 98 për qind shqiptarë; vetë qyteti kishte rreth 4.000, mes tyre afro 200 serbë. Më 20 mars 1999 vëzhguesit ndërkombëtarë u tërhoqën nga Kosova, dhe menjëherë forcat serbe të vendosura në fabrikën e municionit pranë Prekazit të Epërm iu vërsulën qytetit. Që në mëngjesin e 20 marsit, nga një shtëpi u nxorën të paktën shtatë burra; trupat e të paktën dy prej tyre u gjetën më pas në një pyll aty pranë. Më 21 mars forcat shkuan shtëpi më shtëpi, u morën shqiptarëve paratë e sendet me vlerë dhe i urdhëruan të largoheshin; burrat u ndanë nga gratë dhe u rrahën në stacionin e policisë. Pas luftës hetuesit ndërkombëtarë zhvarrosën 27 trupa nga një varrezë në lindje të qytetit. Nga fundi i prillit shkolla e mesme e qytetit u kthye në burg: rreth 190 burra, të ndarë në Llaushë nga një kolonë të zhvendosurish, u mbyllën aty pa ushqim për tri ditë.

Fshatrat paguan edhe më shtrenjtë. Më 28 mars, në Izbicë, ku ishin strehuar mijëra të zhvendosur, forcat serbe ndanë burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatuan. Tribunali i Hagës vërtetoi në aktgjykimin Đorđević të vitit 2011 jo më pak se 132 të vrarë (par. 633); dy vjet më parë, në çështjen Milutinović e të tjerë, kishte vërtetuar rreth 93 nga 118 viktimat e emëruara në aktakuzë (vëll. 2, par. 621), gjetje që Dhoma e Apelit e la në fuqi më 2014. Fshatarët që i varrosën numëruan 146 deri në 166 trupa. Në Rezallë, më 5 prill, sipas Human Rights Watch, burrat e mbledhur nga fshati u pushkatuan në grup dhe prej tyre mbetën gjallë vetëm dy dëshmitarë. Organizata vëren se në Drenicë, ndryshe nga pjesa tjetër e Kosovës, shumë civilë u penguan të iknin dhe u përdorën si mburojë njerëzore.

Kompleksi memorial dhe Skënderaji sot

Në Prekaz u ngrit Kompleksi Memorial «Adem Jashari». Më 8 shtator 2004 Kuvendi i Kosovës miratoi ligjin që e shpalli zonë me interes të veçantë kombëtar, dhe ligji i vitit 2018 e ktheu në zonë të veçantë me interes shtetëror e kombëtar, me mbrojtje të përhershme. Hapësira e tij prej 450 hektarësh përfshin varrezat e dëshmorëve, kullat nga u bë qëndresa, Lagjen e Jasharajve, një pjesë të Prekazit të Epërm, lagjen numër 3 të qytetit dhe zonën e ish-fabrikës së municionit, të njëjtës nga e cila u sulmua Prekazi. Çdo vit, më 5, 6 e 7 mars, aty mbahet manifestimi «Epopeja e UÇK-së», ndërsa ligji ndalon brenda kompleksit çdo veprimtari politike.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në komunë 40.664 banorë rezidentë, nga të cilët 40.389 shqiptarë dhe 223 serbë. Vetë qyteti ka 9.451 banorë dhe është qendra më e madhe urbane e Drenicës, para Drenasit me 7.081. Qyteti që shteti e ngriti për kolonët mban sot emrin që i dhanë shqiptarët, dhe mbi 99 për qind e banorëve të komunës së tij janë shqiptarë.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (korrik 2025)

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti parahistorik (neolitik) i Runikut

• Komuna e Skënderajt — Historiku

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lovro Mihačević: Journey through Kosovo and to Shkodra (1907)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): kaçakët, kolonizimi, viti 1945

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II: kronologjia 1997–1998

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998): Drenica, Likoshani, Çirezi, Prekazi

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 5: Drenica Region

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), botimi i plotë: analiza statistikore e ekzekutimeve

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komuna e Skënderajt

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011 (par. 35, 271, 618, 633)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Milan Milutinović e të tjerë, aktgjykimi i 26 shkurtit 2009, vëll. 2 (par. 621)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Nikola Šainović e të tjerë, aktgjykimi i Apelit, 23 janar 2014 (par. 557–559)

• Zëri — 22 vjet nga vrasja e mësuesit Halit Geci e nga dalja publike e UÇK-së (2019)

• Telegrafi — 28 Nëntori 1997: dalja e parë publike e UÇK-së në varrimin e mësuesit Halit Geci

• Bota Sot — 45-vjetori i rënies së Nebih dhe Tahir Mehës

• Bota Sot — Mehdi Hyseni: si u ngrit kolonia e Drenicës më 1924 (opinion, me citime nga Gjorgje Krstiq, 1928)

• Gazeta Zyrtare e Republikës së Kosovës — Ligji Nr. 06/L-059 për Kompleksin Memorial «Adem Jashari» në Prekaz (2018)

• Kuvendi i Kosovës / UNMIK — Ligji Nr. 2004/39 për shpalljen e Kompleksit Përkujtimor «Adem Jashari» në Prekaz

• Delegacioni i BE-së në Kosovë — From the earth: reviving an ancient sound (Okarina e Runikut)

• Wikipedia — Skenderaj

---

# Malisheva: selia e përkohshme e UÇK-së më 1998, komuna e shpërbërë dy herë
https://zhurma.press/malisheva/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga tumat ilire mbi Mirushë te selia e përkohshme e UÇK-së më 1998 dhe dëbimi i marsit 1999: Malisheva, komuna e shpërbërë dy herë dhe e rithemeluar më 2000.

Malisheva është qyteza e Mirushës në skajin lindor të Rrafshit të Dukagjinit, nën malet e Drenicës: një qendër me 3.849 banorë në mes të 43 fshatrave, në një trevë që në pjesën më të madhe njihet edhe si Llapushë. U bë qendër komunale më 1960, u shpërbë dy herë dhe u rithemelua vetëm më 2000; në verën e vitit 1998 ishte selia e përkohshme e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, derisa ofensiva e policisë serbe dhe e ushtrisë jugosllave e la qytet bosh. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 43.888 banorë, 43.817 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Në maj të vitit 1998 Malisheva ishte nën kontrollin e UÇK-së dhe, sipas OSBE-së, selia e saj e përkohshme; më 28 korrik e morën ushtria jugosllave dhe policia serbe, dhe diplomatët evropianë që e vizituan në fund të korrikut gjetën një qytet të braktisur.

• Një raport ushtarak britanik i 30 korrikut 1998, i hartuar pas udhëtimit të atasheut britanik të mbrojtjes, shënonte se mungonin rreth 30.000 banorë të Malishevës; ata ishin strehuar në luginën e Pagarushës, në veri të Suharekës.

• Sipas historikut të komunës, Malisheva u bë qendër komunale më 1960, u shpërbë më 1965, u rikrijua më 1986 dhe u shpërbë sërish më 1991; u rithemelua më 2000, nën administrimin e UNMIK-ut.

Tumat mbi Mirushë

Malisheva shtrihet në luginën e Mirushës, lumit që buron nga malet e Bllacës, në masivin e Carralevës, dhe, pasi kalon nëpër një kanion, derdhet në Drinin e Bardhë. Plani zhvillimor i komunës dhe faqja e saj historike i lexojnë tumat në qendër të qytetit si dëshmi se këtu, përgjatë Mirushës, kishte vendbanime të hershme ilire. Lista e trashëgimisë arkeologjike që Ministria e Kulturës vuri nën mbrojtje të përkohshme më 2018 regjistron tuma parahistorike në vetë Malishevën, në Mirushë e në Dragobil, lokalitete romake në Banjë e në Tërpezë, mbetjet e një kishe të antikitetit të vonë në Lubizhdë, një kala të antikitetit të vonë e të mesjetës dhe kishën mesjetare të Shën Nikollës në Mleqan. Brenda zonës së mbrojtur të Mirushës ndodhet Kisha e Heremitëve, objekt mesjetar që ligji e ka shpallur zonë të veçantë të mbrojtur.

Bajraku i Astrazupit dhe ura e arabaxhinjve

Në kohën osmane Malisheva nuk ishte qendër administrative. Faqja historike e komunës shënon se treva njihej atëherë si Bajraku i Astrazupit, që shtrihej në perëndim deri në Mrasor, dhe se më vonë i njëjti territor u përfshi në rrethin e Rahovecit. Gjurmët e asaj kohe janë fshatare. Listat e trashëgimisë shënojnë në Vërmicë një xhami me vitin 1539, mullinj të shekullit XIX në Pagarushë e në Banjë dhe themelet e kullës së Avdyl Balës në Carrallukë, të vitit 1857. Në fshatin Bubël qëndron ura e shekullit XVIII që njihet si Ura e Arabaxhive, e cila lidhte Rrafshin e Kosovës me atë të Dukagjinit; deri në hartimin e planit zhvillimor ajo ishte i vetmi objekt i trashëgimisë në komunë që ishte restauruar. Më 9 dhjetor 2000 komuna vuri nën mbrojtje kullat e vjetra, shtëpitë ku nisën shkollat e para shqipe në territorin e saj dhe shtëpitë ku ishin mbajtur kuvende me rëndësi kombëtare.

Komuna e ngritur dhe e shpërbërë dy herë

Në Fshatin e Ri të Malishevës, Ministria e Kulturës vuri më 2018 nën mbrojtje të përkohshme ndërtesën e njohur si Spitali i Partizanëve, të vitit 1944. Sipas historikut të komunës, pas Luftës së Dytë Botërore pushteti vendor u organizua fillimisht në fshatrat Banjë e Kijevë dhe vetëm më 1960 u zhvendos në Malishevë, që u bë kështu për herë të parë qendër politike e administrative. Pesë vjet më vonë pushteti jugosllav e shpërbëu komunën. Ajo u rikrijua më 1986 dhe u shpërbë sërish më 1991 nga pushteti serb, dy vjet pas heqjes së autonomisë së Kosovës. Kur shpërtheu lufta, Malisheva ishte një qytezë e komunës së Rahovecit, dhe kështu e regjistrojnë edhe OSBE-ja e Human Rights Watch në raportet e tyre për vitet 1998–1999.

Nga këto fshatra doli edhe zëri që Kosova e quajti bilbil: Nexhmije Pagarusha lindi më 7 maj 1933 në fshatin Pagarushë, që sot është pjesë e komunës së Malishevës.

Vera e vitit 1998: selia e përkohshme e UÇK-së

Në pranverën e vitit 1998, ndërsa ofensiva e parë qeveritare e shtynte pjesërisht UÇK-në nga kufiri me Shqipërinë, kryengritësit fituan terren në pjesë të tjera të Kosovës, shkruan Human Rights Watch, sidomos rreth Malishevës. Në maj qyteti ishte nën kontrollin e UÇK-së dhe strehonte të zhvendosur, kryesisht nga fshatrat e Drenicës. Në Dragobil, ku UÇK-ja kishte një bazë operacionesh, misioni amerikan i vëzhguesve diplomatikë hapi një post të vetin. OSBE-ja e quan Malishevën selinë e përkohshme të UÇK-së dhe shpjegon pse beteja për Rahovecin, në mes të korrikut, qe aq e ashpër: kontrolli i atij qyteti konsiderohej kyç për rrugën e furnizimit drejt Malishevës. UÇK-ja e mbajti Rahovecin vetëm pak ditë: e mori më 17 korrik sipas OSBE-së, më 19 korrik sipas Human Rights Watch, dhe policia e rimori deri më 21 korrik.

Pastaj erdhi radha e Malishevës. Në procesverbalet e takimeve të Komandës së Përbashkët të ushtrisë jugosllave e të policisë serbe, të shqyrtuara nga Tribunali i Hagës, më 26 e 27 korrik 1998 Malisheva shënohej si caku kryesor i operacionit. Më 28 korrik forcat e përbashkëta e morën qytetin. Diplomatët e vendeve të Bashkimit Evropian që e vizituan në fund të korrikut gjetën një qytet të braktisur nga banorët dhe nga UÇK-ja, ku kishin mbetur vetëm policë serbë dhe disa pleq; panë policë që plaçkitnin dyqanet dhe një polic që i vinte zjarrin një shtëpie, ndërsa rrugës për kthim panë arat e pakorrura që digjeshin. Një raport ushtarak britanik i 30 korrikut, i bazuar në udhëtimin e atasheut britanik të mbrojtjes, shënonte se mungonin rreth 30.000 banorë të Malishevës. Atasheu mësoi më vonë se banorët e Rahovecit e të Malishevës ishin strehuar në luginën e Pagarushës.

Rekordi i ndershëm i asaj vere ka edhe faqen tjetër. Human Rights Watch dëgjoi dëshmi të besueshme se në vitin 1998 UÇK-ja i detyroi serbët të largoheshin nga disa fshatra, mes tyre Kijeva dhe Mleqani; disa të moshuar nuk deshën ose nuk mundën të iknin, dhe disa prej tyre mbetën të zhdukur, me frikën se ishin vrarë. Një serb që një grup shqiptarësh të armatosur e kishte ndaluar pranë Rahovecit i tregoi Fondit për të Drejtën Humanitare se ishte mbajtur në Malishevë bashkë me një grup të burgosurish; të burgosurit meshkuj nxirreshin me radhë, në grupe të vogla, me një furgon që kthehej bosh. Ai arriti të shpëtonte duke ikur, ndërsa fati i të tjerëve mbeti i panjohur, si edhe ai i rreth dyzet vetëve të tjerë të marrë në zonën e Rahovecit.

Banorët e Malishevës nuk u kthyen dot shpejt. Më 8 nëntor 1998 UÇK-ja sulmoi stacionin e policisë në qytet, dhe në mesin e nëntorit Malisheva u gjend nën presion të rëndë policor: sipas dëshmive para Tribunalit të Hagës, ishte djegur deri në themel dhe banorët e saj ishin në kodra. Situata u zgjidh vetëm kur, me një nismë të përbashkët të autoriteteve jugosllave dhe Misionit Verifikues të OSBE-së, numri i policëve u pakësua dhe në qytet u vendosën më shumë vëzhgues.

Marsi i vitit 1999

Më 20 mars 1999 vëzhguesit e OSBE-së u tërhoqën nga Kosova. Rreth 21 marsit u granatuan Malisheva dhe Mirusha, rreth një kilometër larg njëra-tjetrës; më 24 mars policia i urdhëroi banorët e Mirushës të shkonin në Malishevë, dhe nga 26 marsi të dyja u goditën me tanke e raketa. Një dëshmitar i tha OSBE-së se ofensiva, e pandërprerë, përfshinte rreth një mijë ushtarë e paramilitarë. Mbi dy mijë fshatarë u fshehën në pyll për tri ditë; pastaj u urdhëruan të niseshin në këmbë drejt Dragobilit, dhe rrugës policia vrau një grua të re e urdhëroi të tjerët ta varrosnin. Në fund, autobusë e kamionë i çuan në Prizren, prej nga u detyruan të ecnin deri te kufiri me Shqipërinë, ku iu morën dokumentet e identitetit.

Human Rights Watch shpjegon se fshatrat rreth Malishevës, si ato rreth Podujevës e Gjakovës, u zbrazën sepse i jepnin UÇK-së mbështetje logjistike: forcat qeveritare dëbuan popullsi të tëra, për ta tharë detin ku notonin kryengritësit. Mijëra të zhvendosur ishin mbledhur në Pagarushë, ku ndodhej UÇK-ja; kur Pagarusha u granatua më 31 mars, ata u zhvendosën në Bellanicë. Në Bellanicë, fshat që sot i përket komunës së Malishevës, u grumbulluan mijëra të zhvendosur; policët e paramilitarët u kërkonin para në këmbim të jetës, dhe Human Rights Watch vërtetoi aty të paktën dymbëdhjetë vrasje. Nga 1 prilli banorët e Bellanicës u urdhëruan të largoheshin dhe shumë shtëpi iu dogjën; një pjesë e kolonave kaloi nëpër Malishevë drejt Rahovecit, Prizrenit e kufirit. Sipas një dëshmitari nga Bellanica, katër burra u morën nga kolona gjatë rrugës përmes Astrazupit e Rahovecit, dhe tre prej tyre u gjetën më vonë të vrarë. Ishin ditët e dëbimit masiv të vitit 1999, të njëjtat ditë kur në komunat fqinje kryheshin masakra e Krushës dhe masakra e Suharekës.

Lufta la gjurmë edhe në malet e Berishës, në kufi me Drenasin e Lipjanin. Aty shtrihet zona me interes të veçantë «Shtabi i Përgjithshëm i UÇK-së në Kleçkë dhe Divjakë», 39 kilometra katrorë, nga të cilët 13 në komunën e Malishevës. Katër nga gjashtë vendet e kujtesës së saj janë në Malishevë: selia e Radio Kosovës së Lirë në Berishë, selia e Qeverisë së Përkohshme në Fshatin e Ri, varrezat e dëshmorëve të UÇK-së dhe Fshati i UÇK-së.

Mirusha dhe Malisheva sot

Pasuria më e njohur e komunës është Mirusha. Në rrjedhën e saj të poshtme lumi ka gdhendur një grykë rreth dy kilometra të gjatë, ku sipas planit komunal krijon 12 ujëvara dhe 16 liqene; ujëvara më e madhe, 21 metra, është e dyta në Kosovë pas asaj të Radavcit. Komunat e Klinës e të Rahovecit e kishin shpallur zonën park rajonal natyror më 1982–1983, ndërsa më 2012 qeveria e Kosovës e shpalli Monument të Natyrës me Rëndësi të Veçantë, me 598,4 hektarë që shtrihen në territorin e Klinës, të Malishevës dhe të Rahovecit.

Komuna u rithemelua më 2000, nën administrimin e UNMIK-ut: rregullorja 2000/43, në fuqi që më 27 korrik 2000, përcaktoi tridhjetë komunat e Kosovës dhe Malishevën e radhiti të fundit, si të tridhjetën. Plani zhvillimor shënon se institucionet e para i ngritën vetë banorët pas luftës, me një këshill komunal që punoi në kuadër të Qeverisë së Përkohshme të Kosovës. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 43.888 banorë: 43.817 shqiptarë, 16 boshnjakë e 6 serbë. Qyteti ka 3.849 banorë; fshatrat më të mëdhenj janë Banja, me 3.523, dhe Llashkadrenoci, me 2.776. Mërgimi e ka shënuar edhe Malishevën: plani zhvillimor i vitit 2019, duke u mbështetur te të dhënat e Agjencionit të Statistikës së Kosovës, numëron 14.184 malishevas të emigruar jashtë vendit, kryesisht në Evropën Perëndimore, sidomos në Itali, Gjermani e Zvicër. Nëpër territorin e komunës kalon autostrada Durrës–Merdarë, që e lidh Kosovën me Shqipërinë dhe me portin e Durrësit. Komuna që u shpërbë dy herë qëndron sot mbi institucionet që banorët e saj i ngritën vetë.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë 2024: Popullsia sipas gjinisë, etnicitetit dhe vendbanimit (korrik 2025)

• Komuna e Malishevës — Plani Zhvillimor Komunal i Malishevës (versioni final, 2019; kopje në Internet Archive)

• Komuna e Malishevës — Historiku

• UNMIK — Rregullorja 2000/43 për numrin, emrat dhe kufijtë e komunave (27 korrik 2000)

• KultPlus — 93 vjet nga lindja e Nexhmije Pagarushës

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998): përmbledhja

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998): shkeljet e UÇK-së

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 2: Background

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 4: March–June 1999, An Overview

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 9: Komuna e Rahovecit

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 13: Komuna e Suharekës

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): komunat e Rahovecit dhe të Suharekës

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i 23 shkurtit 2011

---

# Gostivari: qyteti i Pollogut që e pagoi flamurin me tre jetë më 1997
https://zhurma.press/gostivari/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti i parë mbi Vardar, në trevën e Kastriotëve, ku më 9 korrik 1997 policia hoqi me forcë flamurin shqiptar para bashkisë: tre të vrarë, rreth dyqind të plagosur, kryetari në burg.

Gostivari shtrihet në fushën e Pollogut, aty ku Vardari, sapo ka zbritur nga malet e Sharrit, nis rrugën e vet të gjatë drejt Egjeut. Është qendra e një komune me shumicë shqiptare dhe me një bashkësi të madhe turke, qytet tregu në një trevë që në shekullin XV u përkiste zotërimeve të Kastriotëve. Në korrik 1997 flamuri shqiptar para bashkisë së tij u pagua me tre të vrarë, me rreth dyqind të plagosur dhe me burgun e kryetarit të zgjedhur të komunës.

Pse ka rëndësi

• Në shekullin XV rrjedha e sipërme e Vardarit i përkiste Dibrës së Poshtme, pjesë e trevës më të begatë e më të populluar të zotërimeve të Kastriotëve; më 1426 Gjon Kastrioti i dhuroi manastirit të Hilandarit dy fshatra nga pronat e veta në rajonin e Gostivarit.

• Më 9 korrik 1997 forcat speciale të policisë hoqën me forcë flamujt shqiptar e turk nga bashkia e Gostivarit; në përleshjet dhe rrahjet që pasuan u vranë tre shqiptarë dhe u plagosën rreth dyqind veta, ndër ta, sipas burimeve, shtatë deri në nëntë policë.

• Katër vjet më vonë, Marrëveshja Kornizë e Ohrit (13 gusht 2001) u njohu pushteteve vendore të drejtën të vendosin para ndërtesave publike simbolet e bashkësisë që është shumicë në komunë — pikërisht atë që në Gostivar ishte ndëshkuar me burg.

Fusha e Pollogut dhe qyteti i parë mbi Vardar

Gostivari është qyteti i parë mbi Vardar. Lumi buron në malet e Sharrit, rrjedh drejt verilindjes nëpër gropën Gostivar–Tetovë, pastaj kthehet ashpër drejt juglindjes, kalon Shkupin e Velesin, hyn në Greqi dhe derdhet në gjirin e Selanikut; nga 389 kilometrat e gjatësisë së tij, 301 rrjedhin në Maqedoninë e Veriut. Kjo gropë është fusha e Pollogut, treva e përbashkët e Tetovës dhe e Gostivarit.

Dibra e Poshtme: treva e Kastriotëve

Sipas Historisë së Popullit Shqiptar të Akademisë së Shkencave, në burimet e shekullit XV emri Pollog ndeshet vetëm për një fshat të vilajetit të Manastirit, ndërsa rrjedha e sipërme e Vardarit i përkiste atëherë Dibrës së Poshtme, zonës fushore që shtrihej përgjatë Vardarit të sipërm deri te ngushticat e Dervenit pranë Shkupit. Vendbanimi më i madh i saj ishte fshati Dibrishë (Debrishë), në veriperëndim të Gostivarit, emrin e të cilit e mbajti për një kohë e gjithë krahina; rruga që lidhte Kërçovën me rajonin e Gostivarit quhej në dokumentet mesjetare Rruga Kërçovë–Dibër, dhe banorët e fshatit Llopushnik, në juglindje të qytetit, përmenden si ruajtës të saj. Dibra ishte pjesa më e begatë dhe më e populluar e zotërimeve të Kastriotëve, aq sa Skënderbeu e përmendte të parën kur e quante veten zot të Dibrës dhe të Matit.

Sipas Akademisë, zotërimet e Gjon Kastriotit duket se u shtrinë në fund të shekullit XIV drejt lindjes, në rajonet e Prizrenit, të Gostivarit e të Tetovës. Më 1426 ai i dhuroi manastirit të Hilandarit në Malin e Shenjtë dy fshatra nga pronat e veta në rajonin e Gostivarit dhe bleu prej tij pirgun e Shën Gjergjit, të njohur si Pirgu Shqiptar, ku i biri, Reposhi, jetoi si murg deri në vdekjen e tij më 25 korrik 1431. Në mesin e shekullit XV, për t'i mbajtur nën goditje viset e lira shqiptare, sulltan Mehmeti II i përfshiu rajonet e Gostivarit e të Tetovës në një njësi të veçantë administrative me rreth 240 hase e timare dhe ia dha nën zotërim Isa Beut.

Qyteti i tregut nën osmanët

Në shekullin XIX Gostivari ishte një nga qytetet e vogla të tregut të trojeve shqiptare. Zejet dhe tregtia morën hov në atë shekull, dhe sipas Historisë së Shqipërisë numri i dyqaneve në Gostivar u rrit nga 40 më 1842 në 97 më 1888. Islami zuri rrënjë të thella në këtë anë: Robert Elsie i quante shqiptarët e Maqedonisë perëndimore, të krahinës së Tetovës e të Gostivarit, myslimanët më të devotshëm ndër shqiptarët, tek të cilët janë ruajtur më shumë elemente të kulturës tradicionale se në vetë Shqipërinë.

Pollogu u përfshi në lëvizjet e armatosura të shekullit XIX. Kur në fund të marsit 1844 shpërtheu kryengritja e Dervish Carës, ajo u shtri nga Rrafshi i Dukagjinit e rrethi i Prishtinës deri në rrethet e Shkupit e të Kumanovës dhe në krahinën e Pollogut, në Tetovë e Gostivar. Më 1878 Traktati i Shën-Stefanit ia jepte Bullgarisë, ndër të tjera, krahinat e Gostivarit e të Tetovës. Kongresi i Berlinit e rishikoi atë traktat, dhe në shkurt 1881, kur forcat e Lidhjes së Prizrenit dëbuan nëpunësit osmanë nga qytetet e vilajetit të Kosovës, autoriteti i qeverisë së saj të përkohshme u shtri edhe në Tetovë, Gostivar e Dibër.

1912–1945: pushtimi serb, incizimi i parë dhe lufta

Në vjeshtën e vitit 1912 treva ra nën ushtrinë serbe. Kryepeshkopi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, në raportin që i dërgoi Selisë së Shenjtë nga Vjena më 24 janar 1913, shkruante se komandanti serb i kishte kërkuar Gostivarit 200 lira turke dhe se, pasi u pagua shuma, qyteti shpëtoi relativisht mirë: aty u therën vetëm gjashtë shqiptarë. Për fatin e fshatrave përreth, shtonte ai, nuk dihej asgjë.

Një vit më vonë Gostivari hyri në historinë e gjuhës shqipe në një mënyrë të papritur. Albanologu austriak Norbert Jokl ftoi në Vjenë një punëtor ëmbëltoreje, Mustafa Abdylin nga Vrapçishti pranë Gostivarit, dhe më 4 prill 1914 regjistroi zërin e tij në Arkivin e Fonogrameve. Ai regjistrim pesëminutësh, sipas Robert Elsie-t, është incizimi zanor më i hershëm i bërë ndonjëherë i gjuhës shqipe dhe ruhet ende në Akademinë Austriake të Shkencave.

Kur Mbretëria e Jugosllavisë u copëtua më 1941, pjesa perëndimore e Maqedonisë jugosllave, me Gostivarin, iu bashkua Shqipërisë nën kontroll italian. Më 1945 treva u rikthye në Jugosllavi, tashmë nën komunistët, ku Maqedonia u bë një nga gjashtë republikat e federatës.

Vitet nëntëdhjetë: gjuha, shkolla dhe policia

Me pavarësinë e Maqedonisë më 1991, shkruan Elsie, statusi i shqiptarëve u ul nga barazia zyrtare në atë të një pakice kombëtare, dhe diskriminimi u përhap në të gjitha fushat e jetës. Ligji i tetorit 1995 parashikonte që në komunat ku një pakicë kalonte gjysmën e popullsisë, gjuha e saj të përdorej krahas maqedonishtes në punët zyrtare, dhe sipas tij shqipja do të përdorej, ndër të tjera, në Gostivar. Por, sipas Human Rights Watch, më 1996 shqiptarët mbeteshin pak të përfaqësuar në polici edhe aty ku ishin shumicë: në Tetovë vetëm 38 për qind e policëve ishin shqiptarë, dhe një përpjesëtim i ngjashëm vlente edhe për Gostivarin. Kryetari i Forumit për të Drejtat e Njeriut në Gostivar i tregonte organizatës se nxënësit shqiptarë diskriminoheshin kur kërkonin të regjistroheshin në shkollat e mesme.

Korriku i 1997-s: flamuri para bashkisë

Zgjedhjet vendore të dhjetorit 1996 e sollën në krye të komunës së Gostivarit Partinë Demokratike Shqiptare. Udhëheqja e re shtoi shqiptarët në administratën e bashkisë, vuri mbishkrime shqip krahas atyre maqedonisht e turqisht dhe, si në Tetovë, ngriti para bashkisë flamurin kombëtar shqiptar e atë turk. Ministria e Brendshme i shpalli vendimet të paligjshme; më 21 maj 1997 Gjykata Kushtetuese vendosi se këshillat komunalë të Tetovës e të Gostivarit nuk kishin të drejtë t'i valëvitnin ata flamuj para bashkive, dhe të dyja pushtetet vendore refuzuan ta njihnin vendimin. Në maj, sipas kryetarit të komunës, disa persona i hoqën me forcë flamujt natën; më 27 maj rreth njëzet mijë shqiptarë u mblodhën në qendër të qytetit dhe i ringritën.

Natën e 8 korrikut, rreth orës njëmbëdhjetë, parlamenti miratoi një ligj të ri për përdorimin e flamujve të huaj, që i lejonte ata para bashkive vetëm në festat shtetërore. Rreth katër orë më vonë forcat speciale të policisë hynë pa paralajmërim në Tetovë e Gostivar, arrestuan kryetarin e komunës dhe drejtues të tjerë të partisë dhe hoqën flamujt, ndërsa linjat telefonike dhe elektrike të të dy qyteteve u prenë. Në mëngjesin e 9 korrikut demonstruesit u mblodhën para bashkisë; pak pas orës tre pasdite shpërthyen përleshjet e rënda. Human Rights Watch shënon se shumë demonstrues ishin qartazi të dhunshëm e provokues dhe se të dyja palët ishin agresive, por edhe se policia vrau me armë zjarri dy burra dhe rrahu për vdekje një të tretë. HRW i shënon të vrarët me emrat Saliu Nazmi, Shpend Hyseni dhe Milaim Dauti.

Pas orës katër, kur policia e kishte vënë qendrën nën kontroll, nisi ajo që HRW e quan përdorim të padiskutueshëm të forcës së tepruar. Të arrestuarit u rrahën në parkun qendror, disa të lidhur pas tabelave të trafikut; policët hynë pa urdhër në shtëpi e dyqane dhe morën njerëz që nuk kishin marrë pjesë në demonstratë; në stacionin e policisë të arrestuarit u detyruan të kalonin mes dy rreshtave policësh me shkopinj. Regjistri i spitalit të Gostivarit numëronte 195 të plagosur mes 9 dhe 11 korrikut, 49 prej tyre të shtruar me plagë të rënda. Të nesërmen kryeministri i atëhershëm vizitoi policët e vendosur në Gostivar dhe lavdëroi punën e tyre në televizionin kombëtar.

Më 17 shtator 1997 gjykata e Gostivarit e dënoi kryetarin e komunës me 13 vjet e 8 muaj burg, për nxitje të urrejtjes kombëtare, racore e fetare, për organizim të rezistencës së armatosur dhe për mosbindje ndaj vendimit të Gjykatës Kushtetuese; kryetari i këshillit komunal mori tre vjet. HRW shënoi shkelje të rënda të procesit të rregullt: gjykata nuk lejoi të dëshmonte asnjë nga shtatë dëshmitarët e mbrojtjes. Më 19 shkurt 1998 Gjykata e Apelit ia uli dënimin kryetarit në shtatë vjet dhe kryetarit të këshillit në dy. Deri në prill 1998 asnjë polic nuk ishte ndjekur penalisht.

Amnistia, lufta e 2001-shit dhe Ohri

Më 6 shkurt 1999 presidenti i republikës nënshkroi një ligj amnistie që liroi rreth 900 të burgosur, ndër ta kryetarët e komunave të Tetovës e të Gostivarit. Dy vjet më vonë, në shkurt 2001, u shfaq Ushtria Çlirimtare Kombëtare dhe nisi një konflikt i armatosur gjashtëmujor me forcat qeveritare. HRW përshkruan ofensiva qeveritare në zonën e Tetovës dhe në veri të Kumanovës, si edhe sulmin mbi Lubotenin, në veri të Shkupit, dhe shënon se të dyja palët kryen shkelje të rënda ndaj civilëve. Lufta u mbyll me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit të 13 gushtit 2001.

Për Gostivarin marrëveshja kishte dy dispozita që i flisnin drejtpërdrejt përvojës së tij. E para: në çdo komunë ku një bashkësi përbën të paktën 20 për qind të popullsisë, gjuha e saj përdoret si gjuhë zyrtare krahas maqedonishtes. E dyta, pika 7.1: krahas stemës së republikës, pushtetet vendore janë të lira të vendosin para ndërtesave publike vendore simbolet që shënojnë identitetin e bashkësisë që është shumicë në komunë. Katër vjet pas korrikut 1997, ajo që në Gostivar ishte paguar me gjak e me burg u bë e drejtë e shkruar.

Gostivari sot

Regjistrimi i vitit 2021 i Entit Shtetëror të Statistikave numëroi në komunën e Gostivarit 59.770 banorë: 33.076 shqiptarë (55,34 për qind), 12.807 maqedonas (21,43 për qind), 7.597 turq (12,71 për qind) dhe 2.273 romë (3,80 për qind); për 3.409 veta (5,70 për qind) të dhënat u morën nga burime administrative, pa përkatësi etnike. Vetë qyteti ishte, në regjistrimin e vitit 2002, më i përzier se komuna e atëhershme: nga 35.847 banorët e tij, 16.890 ishin shqiptarë, 11.885 maqedonas, 4.559 turq dhe 1.899 romë, ndërsa në komunë shqiptarët ishin 29.236 nga 49.545.

Gostivari mbetet qyteti i parë mbi Vardar, një copë e trevës së Kastriotëve dhe vendi ku flamuri para bashkisë kaloi, brenda katër vjetësh, nga shkak burgimi në të drejtë të shkruar në marrëveshjen që mbylli luftën. Historia e tij është pjesë e historisë më të gjerë që rrëfen shkrimi Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut.

Burimet

• Enti Shtetëror i Statistikave — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike dhe komunave (T1008P21)

• Enti Shtetëror i Statistikave — Regjistrimi 2002, Libri X: të dhënat përfundimtare sipas vendbanimeve

• Human Rights Watch — Police Violence in Macedonia: Official Thumbs Up (1998)

• Departamenti i Shtetit i SHBA — Raporti për të drejtat e njeriut 1997: Maqedonia

• Departamenti i Shtetit i SHBA — Raporti për të drejtat e njeriut 1998: Maqedonia

• Human Rights Watch/Helsinki — A Threat to Stability: Human Rights Violations in Macedonia (1996)

• Human Rights Watch — World Report 2000: Macedonia

• Human Rights Watch — World Report 2002: Macedonia

• OSBE — Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001), teksti

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (2002)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (1984)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë (2010)

• Robert Elsie, Texts and Documents — Lazër Mjeda: raport mbi pushtimin serb (1913)

• Encyclopaedia Britannica — Vardar River

• Encyclopaedia Britannica — North Macedonia: The Ottoman Empire

• Wikipedia — Gostivar

---

# Ulqini: qyteti mbi shkëmb që Fuqitë ia dhanë Malit të Zi më 1880
https://zhurma.press/ulqini/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Olciniumi i ilirëve, kështjella e Balshajve, strehë korsarësh dhe vend syrgjyni për Sabatai Cevin: Ulqini u dha më 1880 në vend të Plavës e Gusisë dhe mbetet vatra e shqiptarëve të Malit të Zi.

Ulqini ngrihet mbi një shkëmb në skajin jugor të bregut të Malit të Zi, aty ku toka e komunës zbret te Buna, dhe është sot vatra e shqiptarëve të atij shteti: afro gjysma e tyre jeton brenda kufijve të komunës së tij. Romakët e shkruan Olcinium, venedikasit Dulcigno, osmanët Ülgün. Qe kështjellë e Balshajve, strehë korsarësh, vend syrgjyni për një mesia të rremë, dhe më 1880 u bë çmimi që Fuqitë e Mëdha i dhanë Malit të Zi në vend të Plavës e Gusisë.

Pse ka rëndësi

• Regjistrimi i vitit 2023 i Entit të Statistikave të Malit të Zi (MONSTAT) numëroi në komunën e Ulqinit 20.507 banorë, nga të cilët 15.078 shqiptarë (73,53 për qind) — afro gjysma e 30.978 shqiptarëve të regjistruar në gjithë Malin e Zi.

• Pas pushtimit osman të vitit 1571, Ulqini u bë, deri në fund të shekullit XVIII, strehë e korsarëve të Adriatikut: anijet e tij plaçkitnin bregun e Pulias, robërit shiteshin ose liroheshin me shpërblesë në qytet, dhe vetëm paqja osmano-venedikase e vitit 1718 e ndaloi zyrtarisht korsarinë ulqinake.

• Më 26 nëntor 1880, pas një demonstrimi detar të gjashtë Fuqive të Mëdha dhe pas betejës pranë Kleznës, trupat osmane ua dorëzuan qytetin ushtrive malazeze: Ulqini u dha në vend të Plavës e Gusisë, që shqiptarët i kishin mbrojtur me armë.

Olciniumi: qyteti ilir mbi shkëmb

Bërthama urbane e Ulqinit është ndër më të vjetrat e Adriatikut. Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë së Shkencave e rendit Ulqinin, bashkë me Lisin, Shkodrën, Meteonin dhe Rizonin, ndër qendrat e para urbane të krahinave bregdetare në veri të Matit, të lindura në fund të shekullit IV dhe në fillim të shekullit III p.e.s. Kur Agroni ngriti fuqinë detare të Ardianëve, limanet e mbrojtura të këtyre qyteteve strehonin flotën ilire dhe përbënin bazën e shtetit të tij.

Autorët latinë e njohin qytetin si Olcinium. Plini Plak, në shekullin I të erës sonë, e rendit ndër qytetet me të drejta qytetarie romake dhe shton se më parë ishte quajtur Colchinium, sepse e kishin themeluar kolkët — një etimologji që edhe përkthyesit e tij anglezë të shekullit XIX e quajtën të sajuar. Më e rëndë është dëshmia e Livit. Pas rënies së Gentit, më 168 p.e.s., Roma e ndau Ilirinë në tri pjesë dhe e shpalli Olciniumin, si edhe Rizonin, të lirë e të përjashtuar nga çdo haraç, sepse kishin kaluar te romakët sa Genti ishte ende në fuqi. Qyteti e fitoi lirinë e vet duke braktisur mbretin e fundit ilir; kujtesa nuk ka pse ta zbukurojë këtë fakt.

Qyteti i Balshajve dhe i Venedikut

Në mesjetë Ulqini mbeti qytet i krishterë me peshkopatë: në shekullin X ai renditej, me emrin Licini, ndër peshkopatat vartëse të mitropolisë së Durrësit. Në çerekun e fundit të shekullit XII qyteti ra, bashkë me Dioklenë, nën shtetin serb të Nemanjëve dhe mbeti nën të deri në shthurjen e perandorisë së Stefan Dushanit, në mesin e shekullit XIV. Megjithatë, si qytetet e tjera të bregut, ruajti bashkësinë e vet qytetare, me një kont në krye në shekullin XIII dhe me monedhën e vet në shekujt XIV–XV, ashtu si Shkodra, Tivari e Drishti. Sipas Historisë së Popullit Shqiptar, themelimi i shkollave në trojet shqiptare nisi së pari në Ulqin, rreth vitit 1258, dhe në shekullin XIV shqipja ishte gjuha e shërbimit në mbledhjet e Këshillit të Madh të qytetit.

Në fund të shekullit XIV Ulqini u bë rezidenca e Balshajve dhe një nga dy kështjellat e fundit të tyre. Pasi Gjergji II Balsha ra rob i osmanëve më 1392 dhe, për t'u liruar, u lëshoi atyre Shkodrën, kurse një vit më vonë humbi Budvën, i mbetën vetëm Ulqini e Tivari; ai vdiq në fillim të vitit 1403 në qytetin e vet, Ulqinin. Kulla që ende sundon majën e kalasë lidhet me këtë derë; osmanët i shtuan më vonë katin e tretë. I biri, Balsha III, e humbi qytetin te Venediku në korrik 1405; me paqen e nëntorit 1412 Republika ia njohu sërish zotërimin e Ulqinit, të Tivarit e të Budvës. Ai vdiq më 26 prill 1421, pinjolli i fundit i dinastisë. Pas tij Ulqini kaloi për njëqind e pesëdhjetë vjet nën Republikën e Venedikut.

Venediku e mbante qytetin si roje të bregut, dhe aty kërkoi strehë edhe një zot shqiptar i brendisë. Në fillim të vitit 1410 Republika pranoi kërkesën e Gjon Kastriotit, të atit të Skënderbeut, që të kishte banesë në Ulqin dhe, po të dëbohej nga osmanët, të vendosej aty me familjen. Kur osmanët morën Ishullin e Lezhës më 1506, Ulqini e Tivari mbetën ende venedikase; një autor anonim venedikas, ndoshta providor i Kotorrit, shënonte më 1570 se, në Shqipërinë që ai e matte nga Ulqini deri në Vlorë, vetëm Ulqini u përkiste ende të krishterëve.

1571: qyteti i korsarëve

Osmanët e morën Ulqinin më 1571, po atë vit kur u zhvillua beteja e Lepantit; sipas Organizatës Turistike të Ulqinit, pak para saj. Uluç Aliu, i cili pas Lepantit u bë kapedan pasha i flotës perandorake, i ndihmoi detarët ulqinakë të organizoheshin, u siguroi anije dhe i përforcoi me disa qindra luftëtarë të vet. Mariano Bolizza, fisnik nga Kotorri në shërbim të Venedikut, që e përshkroi sanxhakun e Shkodrës më 1614, gjeti në qytetin e hapur rreth treqind shtëpi, treqind ushtarë me rrogë dhe tetëqind burra nën armë, gjysmën me arkebuz; shumica, shkruante ai, ishin detarë e piratë, që me galerat e tyre të vogla sulmonin anijet që shkonin në Shqipëri për grurë ose ktheheshin me të në Budvë e Kotorr.

Udhëtari osman Evlija Çelebiu, që e vizitoi më 1662, e quante Ulqinin kështjellë në kufirin e skajshëm të perandorisë. Ai gjeti aty shtatëqind gazinj shqiptarë, shumica fregatarë, dhe njëzet fregata në liman: shqiptarët e qytetit dhe të qyteteve të tjera dilnin me to, plaçkitnin brigjet e huaja dhe ktheheshin me pre e robër, nga të cilat një të dhjetën ia jepnin sanxhakbeut. Çelebiu pa vetë kthimin e shtatë fregatave nga Pulia; pjesa e sanxhakbeut nga ajo pre qe 21 mijë kurushë dhe 17 robër.

Ky ishte zanati i qytetit dhe duhet thënë ashtu siç ishte: plaçkë dhe tregti njerëzish. Nga mesi i shekullit XVII Ulqini ishte bërë treg i rëndësishëm robërish, kryesisht italianë e dalmatinë, të mbajtur për t'u liruar me shpërblesë; sheshi para Kishë-Xhamisë në kala njihej dikur si Sheshi i Robërve. Providorët venedikas ankoheshin për guximin e padurueshëm të ulqinakëve, dhe në vitet 1665–1666 Venediku mobilizoi gjithë bregun nga Boka deri në Kvarner për ta thyer flotën e tyre. Korsarinë nuk e frenoi flota venedikase, por diplomacia: paqja osmano-venedikase e vitit 1718 ua ndaloi korsarinë algjerianëve, tunizianëve, tripolitanëve dhe ulqinakëve, dhe në fund të vitit 1719 sulltan Ahmeti III urdhëroi pashain e Shkodrës të digjte disa nga anijet e tyre. Ndalimi nuk e shoi krejt: gjatë gjithë shekullit XVIII u shënuan sulme të veçanta, dhe veprimi i fundit i madh i korsarëve të Ulqinit ra më 1798, kur zunë një anije franceze me dy oficerë të lartë në bord.

Nga e njëjta detari lindi edhe flota tregtare: në shekujt XVIII dhe XIX qyteti numëronte mbi treqind anije të mëdha e të vogla dhe ishte ndër qendrat detare më të mëdha të Mesdheut. Nga ajo histori mbeti edhe një bashkësi e vogël me prejardhje afrikane. Ulqinakët blinin robër në Tripoli, ku këta vinin nga Sudani; në Ulqin ata u bënë shpejt qytetarë të lirë, bujq e detarë, dhe në qytet u njohën kapitenë me anije të veta si Ali Arapi e Daut Kalija. Pasardhësit e kësaj bashkësie jetojnë ende në Ulqin.

Sabatai Cevi: mesia i rremë në kalanë e Ulqinit

Ulqini, skaj i largët i perandorisë, shërbeu edhe si vend syrgjyni. Sabatai Cevi, i lindur në Izmir më 1626, ishte shpallur mesia dhe kishte ndezur bashkësi hebraike nga Jemeni deri në Londër. Në shtator 1666, në Edrene, pasi e kishin kërcënuar me torturë, ai u kthye në islam dhe mori emrin Mehmed Efendi; një pjesë e ndjekësve e ndoqën në islam, duke krijuar sektin e dönmeve. Kur vazhdoi të predikonte, autoritetet osmane e internuan më 1673 në Ulqin. Prej andej u shkruante hebrenjve të Ballkanit — në gusht 1676 i kërkoi bashkësisë së vogël hebraike të Beratit një libër lutjesh — dhe vdiq po atë vit. Për një kohë të gjatë u besua se varri i tij ishte në Berat; shumica e studiuesve sot mendojnë se u varros në Ulqin, dhe biografi i tij Gershom Scholem shënon se varrin pa emër e vizitonin pelegrinë dönme nga Selaniku deri në fillim të shekullit XX.

1878–1880: qyteti që u dha në vend të Plavës

Shekulli XIX e gjeti Ulqinin si skelën kryesore të Shkodrës dhe të pellgut të saj në Adriatik, si edhe pikën bregdetare më të rëndësishme përmes së cilës tregtia e jashtme e Kosovës dilte në skelat e Mesdheut. Më 19 janar 1878, gjatë luftës ruso-turke, ushtria malazeze e pushtoi qytetin; Kongresi i Berlinit nuk ia njohu Malit të Zi aneksimin e tij, por i dha Tivarin, Podgoricën, Plavën e Gusinë. Kur shqiptarët e Lidhjes së Prizrenit e bënë me armë të pazbatueshëm dorëzimin e Plavës e Gusisë, Fuqitë e Mëdha nuk hoqën dorë nga shpërblimi i Malit të Zi; ndërruan vetëm tokën. Më 26 qershor 1880 ambasadorët e tyre në Stamboll propozuan që Malit të Zi t'i jepej qyteti dhe rrethi i Ulqinit, në vend të Hotit e të Grudës që i ishin premtuar ndërkohë — një krahinë që, sipas Historisë së Shqipërisë të Akademisë, banohej krejtësisht nga shqiptarë, në qytet e në fshat.

Ç'ndodhi më pas tregohet në zërin Dorëzimi i Ulqinit. Në thelb: më 17 shtator 1880 rreth gjashtë mijë vullnetarë shqiptarë e morën qytetin në dorë; tri ditë më vonë para tij u shfaqën shtatëmbëdhjetë luftanije të gjashtë Fuqive; më 22 nëntor ushtria osmane e Dervish Pashës theu vullnetarët pranë Kleznës, ku u plagos rëndë komandanti i tyre, Isuf Sokoli, që vdiq pak më vonë. Trupat osmane hynë në Ulqin më 23 nëntor dhe më 26 nëntor 1880 ua dorëzuan qytetin ushtrive malazeze. Më 1880 Mali i Zi nuk e fitoi Ulqinin në luftë: ia dorëzoi perandoria që e kishte sunduar për tre shekuj.

Shekulli XX: jashtë shtetit shqiptar

Kur Shqipëria shpalli pavarësinë më 1912, Ulqini mbeti jashtë saj. Historia e Shqipërisë llogarit se krahina e tij kishte atëherë rreth 20 mijë banorë, nga të cilët 18 mijë shqiptarë dhe 2 mijë malazezë. Pas vitit 1880 disa ulqinakë me prejardhje afrikane u shpërngulën në Shqipëri bashkë me pronarë anijesh të qytetit. Një bir i Ulqinit, Mujo Ulqinaku, nënoficer i marinës shqiptare në Durrës, organizoi më 7 prill 1939 qëndresën e armatosur në portin e Durrësit kundër zbarkimit italian dhe ra po atë ditë.

Më 12 gusht 1941, nën pushtimin italian, Ulqini, Plava e Gusia u bashkuan me Shqipërinë, së bashku me Kosovën. Bashkimi nuk i mbijetoi luftës: pas saj Ulqini mbeti në Malin e Zi, brenda Jugosllavisë socialiste, si qendra bregdetare e shqiptarëve të atij shteti, të cilëve u kushtohet edhe shkrimi Shqiptarët e Malit të Zi.

Ulqini sot

Regjistrimi i vitit 2023 i MONSTAT-it numëroi në komunën e Ulqinit 20.507 banorë. Shqiptarë u deklaruan 15.078 veta, ose 73,53 për qind; pas tyre vinin malazezët (2.435), serbët (1.025) dhe boshnjakët (797). Shqipen e deklaruan gjuhë amtare 15.233 banorë, 74,28 për qind. Në gjithë Malin e Zi u regjistruan 30.978 shqiptarë, 4,97 për qind e popullsisë, dhe pothuajse gjysma e tyre jeton në këtë komunë. Ulqini mbetet qytet i tri besimeve: 76,9 për qind e banorëve u deklaruan myslimanë, 11,53 për qind ortodoksë dhe 9,83 për qind katolikë.

Qyteti i Vjetër, Kalaja, ruan pjesë të mureve ilire, dy portat që iu hapën në shekullin VI, Kullën e Balshajve në majë dhe ndërtesën që njihet si Kishë-Xhami. Robert Elsie shënonte më 2010 se në krahinën e Ulqinit, ku janë shumicë, shqiptarët kanë përfaqësim të mirë politik në nivelin vendor, se gjendja e tyre është përmirësuar ndjeshëm pas pavarësisë së Malit të Zi dhe se qyteti ka përfituar nga turizmi masiv nga Kosova. Që nga viti 1880 Ulqini ka qenë pjesë e disa shteteve radhazi; gjuha e shumicës së tij ka mbetur shqipja.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (2002)

• Akademia e Shkencave, Instituti i Historisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (1984)

• MONSTAT — Regjistrimi 2023: përkatësia kombëtare, gjuha amtare dhe feja sipas komunave

• Livi — Ab urbe condita 45.26 (Perseus Digital Library)

• Plini Plak — Historia natyrore 3.26 (Perseus Digital Library)

• Robert Elsie, Texts and Documents — Mariano Bolizza: sanxhaku i Shkodrës (1614)

• Robert Elsie, Texts and Documents — Evlija Çelebiu në Shqipërinë e Veriut (1662)

• Robert Elsie, Texts and Documents — Përshkrim anonim venedikas i Shqipërisë (1570)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, botimi i dytë (2010)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998)

• Encyclopaedia Britannica — Shabbetai Tzevi

• Organizata Turistike e Ulqinit — The Ulcinj pirates

• Organizata Turistike e Ulqinit — Slave trade in Ulcinj

• Organizata Turistike e Ulqinit — The Old Town

• Organizata Turistike e Ulqinit — Ulcinj in Middle Age

• Koha Jonë (2010, arkivi) — Beteja e nënoficerit Mujo Ulqinaku

• Wikipedia — Ulcinj

---

# Struga: qyteti mbi Drinin e Zi që i dha Rilindjes Temon dhe Himën
https://zhurma.press/struga/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti ku Drini i Zi del nga Liqeni i Ohrit: ura e peshkatarëve, panairi osman, Ibrahim Temo e Dervish Hima, delegatët e Vlorës dhe kryengritja e vitit 1913.

Struga rri në bregun verior të Liqenit të Ohrit, aty ku uji i liqenit del e bëhet Drini i Zi, lumi që zbret nëpër Dibër drejt Kukësit e detit. Për shekuj jeta e saj u mblodh rreth atij lumi: rreth urës, rreth peshkut e rreth panairit. Struga i dha Rilindjes shqiptare dy nga mendjet e saj më të shqetësuara, Ibrahim Temon dhe Dervish Himën, dërgoi delegatë në Vlorë më 1912 dhe një vit më vonë u ngrit kundër sundimit serb. Sot komuna e Strugës ka shumicë shqiptare, ndonëse vetë qyteti mbetet i përzier.

Pse ka rëndësi

• Te Struga del nga Liqeni i Ohrit Drini i Zi, që rrjedh 150 kilometra drejt veriut nëpër Dibër deri te Kukësi, ku bashkohet me Drinin e Bardhë: qyteti është porta ujore mes liqenit dhe trojeve të Drinit.

• Struga është vendlindja e Ibrahim Temos, një nga katër themeluesit e anëtari numër një i shoqërisë së fshehtë që u bë Komiteti Bashkim e Përparim, dhe e publicistit Dervish Hima, një nga zërat më të ashpër të Rilindjes kundër sundimit osman.

• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Strugës ka 50.980 banorë, nga të cilët 25.785 shqiptarë (50,6 për qind); në qytet ata janë 4.903 nga 15.009 banorë.

Liqeni, Drini i Zi dhe njerëzit e ngjalës

Liqeni i Ohrit, Lacus Lychnidus i antikitetit, rri 695 metra mbi detin dhe ushqehet në masë të madhe nga burime që vijnë nëntokë nga Liqeni i Prespës; uji i tij del në Strugë, ku lind Drini i Zi. Për sipërfaqen e liqenit burimet nuk pajtohen, 347 kilometra katrorë sipas Britannica-s e 363 sipas Robert Elsie-t, i cili 111,4 prej tyre i numëron në Shqipëri. Me 286 metra thellësi, është liqeni më i thellë i Ballkanit, dhe UNESCO-ja e quan një liqen që ka ekzistuar pa ndërprerje dy deri në tre milionë vjet. Ujërat e tij ruajnë mbi 200 lloje bimësh e kafshësh që nuk gjenden gjetkë, mes tyre 17 lloje endemike peshqish me dy lloje troftash. Rajoni i liqenit hyri në listën e trashëgimisë botërore më 1979 për natyrën e më 1980 për kulturën, dhe më 2019 u zgjerua edhe në bregun shqiptar, deri te Pogradeci.

Bregu është banuar që nga parahistoria. UNESCO-ja e lidh lindjen e Strugës me disa ngulime peshkatarësh mbi shtylla druri buzë liqenit, ndërsa gërmimet kanë nxjerrë gjurmë nga neoliti, epoka e bronzit, periudha helenistike, romake e mesjeta e hershme. Në kohët ilire, shkruan Elsie për bregun jugor të liqenit, krahina banohej nga një fis i quajtur enkelej, emri i të cilëve do të thotë njerëzit e ngjalës. Shumë shekuj më vonë, Evlija Çelebiu do të shkruante se ngjalat e liqenit kishin erë myshku e ambre.

Mes Dibrës dhe Ohrit: kalaja, ura dhe panairi

Struga shtrihet në krahinën mes Dibrës e Ohrit, ku shqiptarët dalin herët në burime. Më 1257 historiani bizantin Gjergj Akropoliti, i dërguar i perandorit të Nikesë në provincat perëndimore, gjeti popullin shqiptar të ngritur e të kaluar me despotin Mihal të Epirit; i rrethuar nga armiku në Dibër, u nis me pak njerëz të shpurës drejt Ohrit dhe la aty një komandant të ruante kalanë.

Osmanët e morën Strugën me Gazi Evrenozin, i cili, sipas Evlija Çelebiut, e rrënoi kështjellën katërkëndëshe në grykë të lumit, që të krishterët të mos mbaheshin më aty. Kur Evlijai kaloi më 1670, Struga ishte kasaba e Sanxhakut të Ohrit, me 300 shtëpi guri me tjegulla, tri lagje me shumicë të krishterë, xhaminë me kube të familjes Ohrizade në pazar, një han, një imaret, një medrese, një hamam e dyzet dyqane. Pasuria e saj ishte peshku. Struga ishte tokë e sulltanit, nën urdhrin e emin agës së liqenit, i cili me 200 nëpunës mblidhte të dhjetën e çdo peshku; rajaja e kadilukut dhe e shtatë fshatrave përreth peshkonte për shtetin dhe ishte e përjashtuar nga taksat. Në mes të qytetit, ku liqeni ngushtohej në lumë, rrinte një urë druri 150 hapa e gjatë, me dymbëdhjetë harqe, me konakun e eminit sipër dhe me qindra daljane peshku poshtë. Një herë në vit mblidhej aty një panair me 40.000 deri në 50.000 vetë, dhjetë ditë e dhjetë net.

Në çerekun e parë të shekullit XIX krahinën e Ohrit e mbajti gjatë Xhelaledin Beu, bir i një veziri me prejardhje shqiptare; pas largimit të tij më 1830, Ohri ra në duart e Bushatllinjve të Shkodrës. Në vjeshtën e vitit 1848 piktori anglez Edward Lear kaloi nga Struga rrugës nga Ohri për në Elbasan; pikturat e skicat e atij udhëtimi, shkruan Elsie, janë një dëshmi e saktë topografike e Shqipërisë së mesit të shekullit XIX.

Dy struganë në Rilindje: Ibrahim Temo dhe Dervish Hima

Ibrahim Temo lindi në Strugë më 22 mars 1865, i biri i tregtarit Murad Be, nga një familje myslimane shqiptare. Emri i tij i vërtetë ishte Ibrahim Edhem; Temo, shkurtim i Edhemit, ia ngjitën shokët. Pas mësimeve të para në Strugë, shkoi më 1884 në Stamboll dhe më 1888 hyri në Shkollën Perandorake të Mjekësisë, ku u lidh me rrethet e fshehta shqiptare të mbetura pas Lidhjes së Prizrenit, me Sami Frashërin e Naim Frashërin. Më 3 qershor 1889, me tre shokë studentë, themeloi shoqërinë e fshehtë Bashkimi Osman, që më vonë do të quhej Komiteti Bashkim e Përparim, dhe u regjistrua si anëtari i parë i saj. I ndjekur nga policia e sulltanit, më 1 nëntor 1895 iku fshehurazi me një anije rumune në Kostancë dhe u vendos si mjek okulist në Megjidia të Dobruxhës. Në Rumani punoi njëkohësisht për Komitetin dhe për shoqëritë shqiptare, për Dritën e Nikolla Naços, për Ndihmën, Shpresën e Bashkimin.

Pas revolucionit të 1908-s u kthye në Stamboll, por në Komitetin e ndryshuar nuk gjeti vend; kaloi në opozitë, kryesoi një parti të re demokrate dhe më 1911 u kthye në Rumani. Më 1914 shkoi në Durrës për t'i dalë në ndihmë princ Vidit, dhe më 1919 iu bashkua delegacionit shqiptar prej njëzet e dy vetash në Konferencën e Paqes në Paris, ku punoi në nënkomisionin e kufijve. Vdiq në Megjidia më 5 gusht 1945; arkivi i tij ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.

Nga Struga ishte edhe Dervish Hima (1873–1928), emri i vërtetë i të cilit ishte Ibrahim Mehmet Naxhi. Mësoi në Manastir e në Selanik, studioi dy vjet mjekësi në Stamboll dhe, si Temo, i besoi në fillim lëvizjes xhonturke. Nga viti 1895 deri në Luftën e Parë Botërore u end pa pushim nga një vend në tjetrin me artikuj e broshura për Shqipërinë, kundërshtar i egër i sundimit osman, i ndjekur e i burgosur disa herë. Nxori në Bukuresht më 1898 periodikun Pavarësia e Shqipërisë, në Gjenevë e në Bruksel më 1903–1906 L'Albanie dhe, bashkë me Hilë Mosin, javoren Shqipëtari-Arnavud në Stamboll, deri sa u ndalua në fund të vitit 1910. Në një ceremoni në Shkodër, në gusht 1909, kur një oficer turk shpalli se nuk kishte më myslimanë e të krishterë, por vetëm një komb osman, Hima e ndërpreu: shqiptarët, i tha, janë vetëm shqiptarë dhe nuk do të qetësohen pa qenë të lirë në një Shqipëri të lirë, pjesë e një konfederate shtetesh të pavarura ballkanike nën syzerenitetin e sulltanit. Në mars 1913 u zgjodh në kryesinë e Kongresit të Triestës, dhe Leo Freundlich përcolli po atë pranverë fjalët e tij se një pjesë e mirë e popullit ishte buzë urisë, sepse serbët ia kishin marrë farën. Më 1920 u bë drejtori i parë i zyrës shqiptare të shtypit.

1912–1913: nga Vlora te kryengritja e shtatorit

Kur u mblodh Kuvendi i Vlorës, më 28 nëntor 1912, raporti i gazetës Përlindj' e Shqipniës shënonte si delegatë të Ohrit e të Strugës Zyhdi Beun, Dr. Myrtezain dhe Nuri Efendi Sojliun; të tre e nënshkruan aktin e pavarësisë, dhe gjatë mbledhjes erdhi telegrami i dy delegatëve të tjerë të krahinës, Hamdi Beut e Mustafa Barotçiut, që njoftonin se po vinin. Të nesërmen, më 29 nëntor, ushtria serbe hyri në Ohër, dhe Struga mbeti nën garnizonet serbe. Konferenca e Londrës ia la Serbisë Kosovën, Dibrën, Ohrin dhe Manastirin, e bashkë me Ohrin edhe Strugën, që i përkiste kazasë së tij.

Sundimi i ri u ndie shpejt. Raporti i Komisionit Ndërkombëtar të Fondacionit Carnegie për luftërat ballkanike përshkruan në Ohër e në Dibër mbylljen e shkollave, çarmatimin, rekuizimet, dhunën dhe ekzekutimet. Në shtator 1913, pas masakrave të ushtrisë serbe në Dibër, shqiptarët u ngritën, dhe krah tyre vepruan edhe çeta bullgare. Garnizonet e vogla serbe, të zëna në befasi, u tërhoqën, dhe për disa ditë Ohri, Struga e Dibra mbetën në duart e kryengritësve. Serbët e shtypën shpejt kryengritjen. Sipas Komisionit, rreth 25.000 shqiptarë ikën pas disfatës; ata që mbetën pësuan trajtimin e njohur të serbëve, dhe u dogjën fshatra të përziera shqiptare e bullgare në Rekën e Poshtme, në Rekën e Epërme e në Golloborde.

Ura e Poezisë

Struga e pasluftës u bë e njohur në botë me një festival. Mbrëmjet e Poezisë së Strugës nisën më 1961 vetëm me poetë maqedonas, më 1963 u hapën për poetë nga e gjithë Jugosllavia, dhe më 1966 u bënë festival ndërkombëtar me çmimin Kurora e Artë, që e kanë marrë Pablo Neruda, W. H. Auden, Joseph Brodsky, Allen Ginsberg e Seamus Heaney. Festivali hapet me leximin e poezisë Mall për jug të Konstantin Miladinovit, poetit të lindur në Strugë, dhe mbyllet mbi Urën e Poezisë në Drin. Më 2003, në bashkëpunim me UNESCO-n, u krijua çmimi Urat e Strugës për librin e parë të një poeti të ri; sipas festivalit, Struga ka pritur rreth 4.000 poetë, përkthyes e kritikë nga rreth 95 vende. Në listën e laureatëve të Kurorës së Artë, nga viti 1966 deri më 2026, një emër i vetëm vjen nga Shqipëria: Fatos Arapi, poeti i lindur në Vlorë më 1930, i nderuar më 2008.

Struga sot: komuna shqiptare, qyteti i përzier

Regjistrimi i vitit 2021 i Entit Shtetëror të Statistikave numëron në komunën e Strugës 50.980 banorë: 25.785 shqiptarë (50,6 për qind), 14.900 maqedonas (29,2 për qind), 3.472 turq (6,8 për qind) dhe 3.530 të regjistruar nga burime administrative pa përkatësi etnike. Shumica shqiptare jeton në fshatrat e fushës e të kodrave: Labunishta, me 4.751 shqiptarë nga 6.739 banorë, Veleshta (3.254 nga 3.378), Radolishta, Dollogozhda, Koroshishti, Frëngova, Livadhia, Zagraçani. Vetë qyteti, me 15.009 banorë, mbetet i përzier: 6.517 maqedonas, 4.903 shqiptarë dhe 810 turq. Robert Elsie, në fjalorin e tij historik të vitit 2010, e vendoste Strugën, me 56 për qind, në skajin jugor të brezit perëndimor ku shqiptarët e Maqedonisë janë shumicë; regjistrimi i vitit 2021 e gjen shumicën më të hollë, por ende shumicë. Që me ligjin e vitit 1995, sipas Human Rights Watch, Struga ishte ndër komunat ku shqipja do të përdorej krahas maqedonishtes. Ajo që Evlijai pa më 1670 është ende aty: lumi që del nga liqeni, urat mbi të dhe një qytet që jeton nga uji.

Burimet

• Enti Shtetëror i Statistikave i Maqedonisë së Veriut — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike, sipas komunave

• Enti Shtetëror i Statistikave i Maqedonisë së Veriut — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike, sipas vendbanimeve

• UNESCO — Natural and Cultural Heritage of the Ohrid region

• Encyclopaedia Britannica — Lake Ohrid

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (Scarecrow Press, 2010): «Drin», «Ohrid, Lake», «Pogradec», «Hima, Dervish», «Lear, Edward», «Congress of Trieste», «Conference of Ambassadors», «Macedonia, Albanians in», «Turkey, relations with»

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Evliya Çelebi: A Journey around Lake Ohrid (1670)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — George Acropolites: Chronicle (1257)

• TDV İslâm Ansiklopedisi — «Ohri»

• TDV İslâm Ansiklopedisi — M. Şükrü Hanioğlu, «İbrâhim Temo»

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich: Albania's Golgotha (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — The Declaration of Albanian Independence (1912)

• Carnegie Endowment for International Peace — Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (1914)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Carnegie Endowment: Report on the Serbian Invasion (1914), pjesa për Dibrën

• Mbrëmjet e Poezisë së Strugës — Për festivalin

• Mbrëmjet e Poezisë së Strugës — Laureatët e Kurorës së Artë

• Human Rights Watch — A Threat to "Stability": Human Rights Violations in Macedonia (1996)

---

# Kumanova: qyteti nën Karadak ku u nënshkrua fundi i luftës së Kosovës
https://zhurma.press/kumanova/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti i fushës nën Karadak dhe i fshatrave shqiptare të Likovës: zjarret e 1912-s, marrëveshja e qershorit 1999, lufta e 2001-shit dhe përleshja e majit 2015.

Kumanova shtrihet në një fushë të valëzuar rreth tridhjetë e pesë kilometra në verilindje të Shkupit, aty ku kodrat e Karadakut zbresin drejt udhës së vjetër për në Nish. Në komunën e qytetit shqiptarët janë sot një e katërta e banorëve; në fshatrat e Likovës, mbi të, janë pothuajse të gjithë. Emri i saj është shkruar dy herë me shkronja të mëdha në historinë e re shqiptare: më 1912, kur fshatrat shqiptare digjeshin buzë hekurudhës, dhe më 1999, kur në bazën ajrore të Kumanovës u nënshkrua marrëveshja që e nxori ushtrinë serbe nga Kosova.

Pse ka rëndësi

• Në mbrëmjen e 9 qershorit 1999, në bazën ajrore të Kumanovës, KFOR-i dhe qeveritë e Jugosllavisë e të Serbisë nënshkruan Marrëveshjen Teknike-Ushtarake, që u jepte forcave serbe njëmbëdhjetë ditë për ta lënë Kosovën — pa asnjë shqiptar si palë.

• Në pranverë e në verë të vitit 2001 fshatrat shqiptare të Likovës mbi Kumanovë — Vaksinca, Sllupçani, Likova, Matejça, Nikushtaku — u bënë fushëbetejë mes Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare dhe forcave maqedonase, deri në Marrëveshjen Kornizë të Ohrit të 13 gushtit 2001.

• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Kumanovës ka 98.104 banorë, nga të cilët 25.493 shqiptarë (26 për qind), ndërsa komuna fqinje e Likovës ka 22.308 banorë, 96,7 për qind shqiptarë.

Fusha, Karadaku dhe një emër i lënë nga kumanët

Qyteti rri mbi një degë të vogël të lumit Kriva, që derdhet në Vardar, në një rrafsh të thyer ku kalon udha kryesore mes Maqedonisë e Serbisë dhe hekurudha Selanik–Shkup–Nish–Beograd. Kjo udhë zbret nga qafa e Preshevës, zemra e asaj që sot quhet Lugina e Preshevës. Në perëndim ngrihen kodrat që në sllavisht quhen Skopska Crna Gora e shqip Karadak, nga turqishtja mal i zi: zgjatimi më lindor i Sharrit, i cili në anën tjetër mbyll këndin juglindor të Kosovës mbi Gjilanin. Noel Malcolm vëren se nëpër këto kodra kalon një kufi etnik mjaft i qartë mes shqiptarëve e maqedonasve. Emri i qytetit, sipas historianit Machiel Kiel, vjen nga kumanët, fisi turk kipçak që u vendos në këtë anë mes shekujve XII e XIII; në shekullin XIV Kumanova ishte ende fshat.

Kasaba osmane dhe fshatrat e Karadakut

Kumanova shfaqet për herë të parë në një regjistër osman të viteve 1517–1519, si fshat me nëntëmbëdhjetë shtëpi turke e tridhjetë e tre të krishtera. U bë kasaba kur Tatar Sinan Beu ngriti aty, në fillim të shekullit XVI, një xhami të madhe me kube, që Kieli e radhit ndër shembujt më të rëndësishëm të arkitekturës osmane në Maqedoni. Më 1570 regjistri numëronte pesëdhjetë e dy shtëpi myslimane, një pjesë e të konvertuarve rishtas, dhe nëntëmbëdhjetë të krishtera; Evlija Çelebiu, më 1665, gjeti qendër vojvodallëku e kadiluku të Sanxhakut të Shkupit, me 600 shtëpi me tjegulla, një teqe, një han e një hamam.

Shekujt e luftës e rrallën vendin. Pushtimi austriak i viteve 1689–1690 dhe shtypja osmane që e pasoi e dëmtuan rëndë krahinën. Në trazirat e fillimit të shekullit XIX, shkruan Kieli, fshatrat në perëndim të qytetit, drejt Karadakut, të islamizuara ngadalë që në shekullin XVI, e humbën gjysmën e popullsisë dhe u rimbushën me myslimanë shqiptarë të ardhur nga perëndimi. Më 1858 konsulli austriak Johann Georg von Hahn numëroi në qytet 680 shtëpi e rreth 3.500 frymë; hekurudha Selanik–Beograd, e vitit 1888, e ktheu në pazar të gjallë, dhe Sami Frashëri, në Kâmûs al-A'lâm, i jepte 4.500 banorë, dy xhami, një medrese e dy teqe.

Kumanova ishte edhe stacion i një rruge vuajtjeje. Kur Serbia dëboi në dhjetor 1877 myslimanët e luginës së Moravës, ku kishte pasur qindra fshatra shqiptare, një mësues serb i Leskocit kujtonte më vonë se anës rrugës, nga gryka e Gudelicës deri në Vranjë e Kumanovë, shiheshin kufoma fëmijësh të braktisur e pleq të ngrirë. Malcolm sjell vlerësimin e një studimi modern se ajo krahinë kishte mbi 110.000 shqiptarë.

1912: beteja në fushë dhe zjarret e fshatrave

Më 23 dhe 24 tetor 1912 Ushtria e Parë serbe, 132.000 burra sipas Malcolmit, e theu ushtrinë osmane në fushën e Kumanovës; Kieli e quan betejën që vendosi fatin politik të Maqedonisë. Për shqiptarët e krahinës fitorja e të tjerëve solli zjarrin. Një mik serb i Lev Trockit, që udhëtoi me tren për në Shkup pak ditë pas betejës, i tregoi se, kur iu afruan Kumanovës në muzg, fshatra të tëra shqiptare ishin bërë shtylla flakësh, larg, afër e buzë hekurudhës. Kryeipeshkvi i Shkupit, Lazër Mjeda, i dërgoi Vatikanit më 24 janar 1913 rrëfimin që një ushtar serb kishte bërë në famullinë e Kumanovës për sulmin mbi një fshat shqiptar: shtëpitë u dogjën, ata që dilnin nga flakët u vranë në prag, fëmijët me bajonetë. Korrespondenti danez Fritz Magnussen, i njohur për simpatitë e tij proserbe, telegrafoi, sipas Leo Freundlich-ut që e citon, se oficerët e ushtarët serbë vetë flisnin për 3.000 shqiptarë të vrarë mes Kumanovës e Shkupit. Konsulli austro-hungarez i Shkupit dëgjoi edhe se në Kumanovë, në vagonë bosh hekurudhe, ishin vrarë refugjatë turq, shumica gra e fëmijë, por informatori i tij nuk mundi ta vërtetonte. Krahina mbeti brenda mbretërisë serbe, më vonë jugosllave.

Nën Jugosllavi: partizanët, ikjet dhe qyteti që ndërroi fytyrë

Në Luftën e Dytë Botërore Kumanova ra nën pushtimin bullgar. Në shtator 1942 u formua në Kosovë njësiti i parë partizan krejt shqiptar, Zejnel Ajdini, dhe aksioni i tij i parë, sipas Malcolmit, qe sulmi i suksesshëm mbi një minierë pranë Kumanovës. Pas luftës qyteti u rrit si qendër e vogël industriale. Shumica e turqve të tij u shpërngulën në Turqi në vitet 1950, dhe vendet e tyre, shënon Kieli, i zunë menjëherë myslimanë shqiptarë. Ligji i tetorit 1995 për gjuhët, sipas Human Rights Watch, e radhiste Kumanovën ndër komunat ku shqipja do të përdorej krahas maqedonishtes. Me ndarjen territoriale të vitit 1996 Likova, me fshatrat e saj në shpatet e Karadakut, u nda nga Kumanova si komunë më vete, komuna shqiptare e trevës.

Qershor 1999: tenda në bazën ajrore

Kur fushata ajrore e NATO-s po mbyllej, bisedimet për tërheqjen serbe nga Kosova u zhvilluan në bazën ajrore të Kumanovës, në një tendë të madhe kamuflazhi ku delegacioni jugosllav largohej e kthehej pas telefonatave me Beogradin. Në mbrëmjen e 9 qershorit 1999 u nënshkrua aty Marrëveshja Teknike-Ushtarake, që historia e njeh si Marrëveshja e Kumanovës. Palë ishin KFOR-i dhe qeveritë e Republikës Federale të Jugosllavisë e të Serbisë; shqiptarët, për fatin e të cilëve bëhej fjalë, nuk ishin. Teksti u jepte forcave jugosllave njëmbëdhjetë ditë për ta lënë Kosovën dhe krijonte një brez sigurie prej pesë kilometrash brenda Serbisë. Të nesërmen, më 10 qershor, NATO-ja i pezulloi bombardimet dhe Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244; më 12 qershor hynë njësitë e para të KFOR-it, dhe më 20 qershor, kur tërheqja u konfirmua, NATO-ja i dha fund zyrtarisht fushatës ajrore.

2001: lufta në fshatrat e Likovës

Dy vjet më vonë lufta erdhi në vetë kodrat e Kumanovës. Ushtria Çlirimtare Kombëtare (UÇK), grupi i armatosur shqiptar që doli në shkurt 2001, thoshte se luftonte kundër diskriminimit sistematik të shqiptarëve; qeveria fajësonte radikalizmin e ardhur nga Kosova. Sipas provave që dëgjoi Tribunali i Hagës, rreth mesit të marsit konflikti kishte arritur në zonën e Kumanovës, deri te Likova, dhe rreth 3 majit luftëtarët hynë në Vaksincë e Sllupçan. Forcat maqedonase nisën dy ofensiva, në fillim e në fund të majit, me autoblinda, helikopterë luftarakë e artileri, dhe Kryqi i Kuq Ndërkombëtar nxori 187 civilë nga Llojani, Sllupçani, Vaksinca, Likova e Orizari.

Human Rights Watch fajësoi forcat qeveritare për shkatërrimin e katundit të vogël Runica si hakmarrje për sulmet e mëparshme të UÇK-së dhe për granatimin pa dallim të fshatrave ku, sipas qeverisë, rebelët i përdornin banorët si mburojë. Pas ofensivës së 22 majit në veri të Kumanovës, burrat shqiptarë që iknin nga luftimet u ndanë nga familjet dhe u çuan në stacionet policore të Shkupit e të Kumanovës, ku dhjetëra prej tyre u torturuan; shumë civilë zgjodhën shtigjet e malit drejt Kosovës. E njëjta organizatë dokumentoi edhe krimet e anës tjetër: në qershor luftëtarët e UÇK-së mbajtën arbitrarisht e torturuan tetë pleq serbë nga Matejça, me pushkatime të shtirura, dhe raportet e cituara nga Tribunali flasin për shtëpi maqedonase e serbe dhe një kishë të djegura në po atë fshat.

Më 24 qershor rreth 250 luftëtarë të UÇK-së në Haraçinë, afër Shkupit, u nxorën me përcjellje të KFOR-it drejt fshatrave të Likovës, dhe në gusht Sllupçani, Likova, Matejça e Nikushtaku mbeteshin ende në duart e UÇK-së. Lufta u mbyll me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, më 13 gusht 2001, dhe me dorëzimin e 3.875 armëve te NATO-ja. Çmimi mbeti në gurë: sipas Kielit, shumica e fshatrave myslimane të Likovës u shkatërruan dhe pjesa më e madhe e xhamive u dëmtuan. Brenda vetë qytetit, kujtonin banorët katërmbëdhjetë vjet më vonë, lufta e 2001-shit nuk solli përleshje të armatosura.

Maj 2015: Divo Naselje

Më 9 maj 2015 njësitë speciale të policisë nisën një operacion të armatosur në Divo Naselje, lagje shqiptare jo larg qendrës së qytetit, kundër një grupi që Ministria e Brendshme e quante terrorist dhe që, sipas saj, kishte hyrë në Maqedoni në fillim të majit, me drejtues shtetas të Kosovës, për të sulmuar institucionet e shtetit. Luftimet zgjatën dy ditë, më 9 e 10 maj. U vranë tetë policë dhe rreth tridhjetë e shtatë u plagosën. Për anën tjetër shifra ndryshoi: në ditët e para u fol për 14 të vrarë, dhe kështu shkroi edhe raporti vjetor i Amnesty International-it për vitin 2015, por më 17 maj Prokuroria Publike konfirmoi trupat e dhjetë pjesëtarëve të grupit; Komisioni Evropian dhe raporti i mëvonshëm i Amnesty-t numërojnë 18 të vrarë gjithsej. Rreth tridhjetë veta u dorëzuan dhe u akuzuan për terrorizëm; sipas Amnesty-t, disa prej tyre thanë se ishin rrahur në paraburgim, dhe Ministria i shpërfilli thirrjet për një hetim të pavarur. Komisioni Evropian shkroi në nëntor se ngjarjet e Kumanovës duheshin hetuar ende plotësisht.

Sipas Radios Evropa e Lirë, versioni qeveritar u prit me dyshim nga një pjesë e opinionit, në një vend të tronditur atë pranverë nga përgjimet e publikuara, ndërsa njerëzit në rrugët e lagjes së rrënuar këmbëngulnin se përleshja nuk do t'i prishte marrëdhëniet mes shqiptarëve e maqedonasve. Më 2 nëntor 2017 Gjykata Penale e Shkupit, në shkallë të parë, i shpalli fajtorë për terrorizëm 33 nga 37 të pandehurit shqiptarë, shtatë me burgim të përjetshëm e trembëdhjetë me nga 40 vjet, dhe liroi katër. Mbrojtja kishte ngulmuar se provat ishin të pamjaftueshme e rrethanore, dhe po atë vjeshtë kryeministri i ri ishte shprehur pro një rigjykimi.

Kumanova sot

Regjistrimi i vitit 2021 i Entit Shtetëror të Statistikave numëron në komunën e Kumanovës 54.741 maqedonas (55,8 për qind), 25.493 shqiptarë (26 për qind), 6.392 serbë, 2.795 romë dhe 7.616 banorë të regjistruar nga burime administrative pa përkatësi etnike. Vetë qyteti ka 75.051 banorë, nga të cilët 17.685 shqiptarë, ndërsa jashtë tij shqiptarët janë shumicë në Çerkez, Romanoc, Llopat, Bedinjë e Sopot. Në Likovë, 21.560 nga 22.308 banorët janë shqiptarë; fshati më i madh, Sllupçani, ka 3.654 banorë, e pas tij vijnë Matejça, Otllja, Likova, Llojani, Vaksinca, Orizari, Opaja e Nikushtaku. Robert Elsie, në fjalorin e tij historik të vitit 2010, i vlerësonte shqiptarët e Maqedonisë në Kumanovë në rreth një të katërtën e banorëve; regjistrimi i vitit 2021 e gjen peshën e tyre po aty. Nga kasabaja osmane mbetet Xhamia e Tatar Sinan Beut, që Kieli e quante qendrën e jetës islame të qytetit: lidhja e tij e gjallë me shekujt që e bënë Kumanovën.

Burimet

• Enti Shtetëror i Statistikave i Maqedonisë së Veriut — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike, sipas komunave

• Enti Shtetëror i Statistikave i Maqedonisë së Veriut — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike, sipas vendbanimeve

• TDV İslâm Ansiklopedisi — Machiel Kiel, «Kumanova»

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998)

• Encyclopaedia Britannica — Kumanovo

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Trotsky: Behind the Curtains of the Balkan War (1912)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia (24 janar 1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich: Albania's Golgotha (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Konsulli von Heimroth: Situation in Skopje and Kosova (1913)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (Scarecrow Press, 2010): «Macedonia, Albanians in»

• Human Rights Watch — A Threat to "Stability": Human Rights Violations in Macedonia (1996)

• The Guardian — War ends as peace deal is done (10 qershor 1999); Day of suspense that did the deal

• UNMIK — Teksti i Marrëveshjes Teknike-Ushtarake të Kumanovës (1999)

• NATO, KFOR — Conflict background

• Human Rights Watch — World Report 2002: Macedonia

• Human Rights Watch — Crimes Against Civilians: Abuses by Macedonian Forces in Ljuboten (2001)

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — Aktgjykimi Boškoski e Tarčulovski, IT-04-82-T (10 korrik 2008)

• Amnesty International — Report 2015/16: Macedonia

• Komisioni Evropian — Raporti 2015 për ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë (10 nëntor 2015)

• Telegrafi — Prokuroria: Në Kumanovë 10 të vrarë nga grupi i armatosur, e jo 14 (17 maj 2015)

• Amnesty International — Report 2017/18: Macedonia

• Balkan Insight (BIRN) — Calm in Macedonian Town After Weekend Shootout (11 maj 2015)

• The Guardian — Macedonia: police officers and 'armed group' members killed during clashes (10 maj 2015)

• BBC News — Macedonia charges 30 with terrorism after Kumanovo clashes (11 maj 2015)

• Radio Evropa e Lirë — Government's Claims About Macedonia Terrorist Group Met Skeptically (2015)

• Balkan Insight (BIRN) — vendimi i Gjykatës Penale të Shkupit për çështjen e Kumanovës (2 nëntor 2017)

---

# Lipjani: udhëkryqi i Fushës së Kosovës, nga Ulpiana te Janjeva
https://zhurma.press/lipjani/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti mbi Sitnicë pranë Ulpianës romake, me Janjevën e minierave e të Gjeçovit, betejën e 1831-shit, djegien e 1912-s dhe trenat e dëbimit të vitit 1999.

Lipjani është qyteti në mes të Fushës së Kosovës, mbi Sitnicë, në kryqëzimin e rrugëve dhe të hekurudhës që lidh Mitrovicën me Shkupin. Rreth dhjetë kilometra më në verilindje shtrihej Ulpiana, qyteti romak i Dardanisë me të cilin emri i Lipjanit është lidhur prej kohësh; brenda komunës ndodhet Janjeva, qyteti i minierave mesjetare dhe vendlindja e Shtjefën Gjeçovit. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna ka 55.044 banorë.

Pse ka rëndësi

• Pranë Lipjanit shtrihej Ulpiana, municipium romak që perandori Justinian e rindërtoi në shekullin VI dhe e quajti Justiniana Secunda; vetë emri Lipjan, Lypenion në formën e vjetër, është ndër emrat latinë të vendeve që mbijetuan nga antikiteti.

• Janjeva, sot pjesë e komunës, ishte në mesjetë një nga tri qendrat kryesore minerare të Kosovës, me tregtarë raguzanë e famulli katolike, dhe më 12 korrik 1874 aty lindi Shtjefën Gjeçovi, mbledhësi i Kanunit.

• Në pranverën e vitit 1999 Lipjani u bë stacion i trenave të dëbimit drejt Maqedonisë, dhe në fshatrat e tij forcat serbe kryen vrasje masive, ndër to në Sllovi më 15–16 prill.

Nga Gadimja te Ulpiana

Fusha e Lipjanit është banuar që në parahistori. Mbi një kodër në lindje të Gadimes së Epërme, në skajin perëndimor të maleve me xehe të Zhegovcit, gërmimet e viteve 1973–1974 zbuluan një vendbanim të fortifikuar të eneolitit, të rindërtuar disa herë dhe të përdorur sërish në epokën e vonë të hekurit, kur aty arrinte edhe qeramikë e importuar greke e periudhës helenistike.

Qyteti i madh i krahinës, megjithatë, nuk ishte Lipjani. Në tokën e sotme të Graçanicës, rreth dhjetë kilometra në jug të Prishtinës, romakët ngritën mbi një vendbanim të madh të epokës së bronzit Ulpianën, ka të ngjarë në kohën e perandorit Trajan. Nga mesi i shekullit II ajo ishte municipium, siç dëshmojnë mbishkrimet me emrin zyrtar municipium Ulpiana; territori i saj përfshinte luginën pjellore të Llapit dhe Drenicën, dhe pozita mbi rrugën nga Danubi te Via Egnatia, pranë minierave, e bëri qendër të rëndësishme, ku në shekullin III rezidonte edhe një prokurator. Enciklopedia e Princetonit për vendet klasike shënon se qyteti ka të ngjarë të jetë rrënuar nga ushtria gote e Teodorikut më 479 dhe se ishte gërmadhë kur e rindërtoi Justiniani. Historiani bizantin Prokopi shkruan se perandori gjeti mes dardanëve një qytet të lashtë të quajtur Ulpiana, me mure aq të dëmtuara sa i rrëzoi pjesën më të madhe, e zbukuroi me punime të shumta dhe e riemërtoi Justiniana Secunda.

Për shumë kohë Ulpiana u kërkua te vetë Lipjani. Udhëtari françeskan Lovro Mihačević, kur kaloi andej më 1907, shkruante se aty kishte qenë në kohët romake qyteti i madh dardan i Ulpianës, dhe komuna e Lipjanit e paraqet ende emrin e qytetit si vazhdim të formave të lashta Lypenion e Lypiana. Gërmimet e nisura në vitet 1950 e vendosën vetë Ulpianën te Graçanica; emri, megjithatë, mbijetoi. Noel Malcolm, duke përmbledhur argumentin e një studiuesi më të hershëm, e rendit Lypenionin, Lipjanin, mes emrave latinë të vendeve që, nga Nishi deri në Shkup, mbijetuan mjaft gjatë sa t'u përshtateshin gjuhës së sllavëve, shenjë se popullsia latinofone e këtij brezi nuk u shua menjëherë.

Peshkopata, minierat dhe Janjeva

Në mesjetën e hershme Lipjani ishte qendër kishtare. Sipas Malcolm-it, në fund të mbretërimit të car Samuelit kryepeshkopata e Ohrit përfshinte peshkopata në Shkup, në Lipjan e në Prizren, dhe nën themelet e kishës së vjetër të qytetit, shënon komuna, janë gjetur themelet e një bazilike bizantine. Rëndësia e tij u zbeh kur u ngritën minierat. Me ndihmën e minatorëve gjermanë që serbët i quanin sasë dhe të kapitalit raguzan, prodhimi i argjendit, i arit e i plumbit lulëzoi nga fundi i shekullit XIII në tri qendrat e mëdha minerare të Kosovës: Trepçë, Janjevë e Novobërdë. Komuna e shënon përmendjen e parë të Janjevës më 1303; Malcolm shkruan se referencat e para për kisha katolike të caktuara në Kosovë, në Prizren, Trepçë, Janjevë e Novobërdë, vijnë nga mesi i shekullit XIV, kisha që i mbanin bashkësitë e privilegjuara të të huajve. Sipas Mihačević-it, më 1346 peshkopi i Kotorrit kërkonte ta përfshinte Janjevën në dioqezën e vet, dhe më 1433 aty përmenden tregtarë nga Raguza.

Nën osmanët: Janjeva katolike dhe fusha e betejave

Nën osmanët Janjeva mbeti qytet tregtarësh: sipas Malcolm-it, tregtarët raguzanë që banonin aty sillnin pëlhura, sheqer, erëza e pasqyra. Në vitet 1570 qyteti kishte një mëhallë të quajtur Arbanas, ku rreth gjysma e kryefamiljarëve kishin emra sllavë ose të përzier sllavo-shqiptarë. Disa historianë shqiptarë kanë parë aty shqiptarë të regjistruar me emra sllavë; Malcolm e shpjegon më thjesht, si një pakicë të vogël shqiptare që po asimilohej gradualisht në shumicën serbishtfolëse. Në shkollën katolike të Janjevës, lista e nxënësve e vitit 1670 ka njëzet e një emra sllavë dhe katër shqiptarë. Kur më 1680, sipas Mihačević-it, osmanët i dëbuan katolikët nga Prizreni, kryepeshkopi katolik e zhvendosi selinë në Janjevë dhe ajo qëndroi aty deri më 1821.

Lipjani, në fushë të hapur, ishte vendi ku kalonin ushtritë. Në vjeshtën e vitit 1689 gjenerali austriak Piccolomini, pasi i vuri flakën Shkupit, u kthye në Kosovë dhe në qytezën e vogël të Lipjanit e ndau ushtrinë në tri pjesë për të ruajtur hyrjet në Kosovë. Një raport osman i vitit 1738 i quante Janjevën, Novobërdën, Prishtinën e Vushtrrinë të shkatërruara, me banorë të ikur a të vrarë. Më 16 korrik 1831, në skajin jugor të Fushës së Kosovës te Lipjani, ushtria boshnjake e Husein kapedanit, aleatit të Mustafa Pashë Bushatit, u ndesh me trupat e vezirit të madh: në çastin vendimtar shqiptarët e rekrutuar në Prizren e braktisën vezirin dhe kaluan nga Huseini, dhe ushtria osmane u shpartallua. Malcolm shkruan se kjo përleshje meriton të njihet si beteja e tretë e Kosovës, ndonëse fitorja nuk u shfrytëzua.

Sipas komunës, deri në ndërtimin e hekurudhës më 1873–1874 Lipjani ishte një fshat i zakonshëm, i njohur si kryqëzim rrugësh; me hekurudhën mori stacionin, rreth të cilit u ngritën punishtet e para tregtare, depot e drithit e dyqanet e zejtarëve, dhe deri në fund të shekullit XIX pjesa e re mori pamjen e një qytezeje. Në Janjevë, më 12 korrik 1874, lindi Shtjefën Gjeçovi, sipas Robert Elsie-t, ndonëse disa burime japin 3 tetorin 1873. Autoritetet kishtare të Shkupit e dërguan që i vogël në seminarin françeskan të Troshanit; prej aty nisi rruga e folkloristit të parë shqiptar që, sipas Elsie-t, e mblodhi letërsinë gojore në mënyrë shkencore e sistematike, dhe e njeriut që e kodifikoi dhe e botoi Kanunin e Lekë Dukagjinit. Kur e vizitoi Janjevën më 1907, Mihačević numëroi aty 2.000 katolikë, që e quanin veten kroatë, dhe vetëm rreth 100 myslimanë; katolikët ishin kryesisht kujunxhinj, që punonin shandanë tunxhi, unaza e kryqe të vogla për tregjet e vendit.

1912 dhe mbretëria jugosllave

Në vjeshtën e 1912-s ushtria serbe e ndëshkoi qëndresën shqiptare duke rrënuar qytete të tëra. Gazetari austriak Leo Freundlich, duke përmbledhur raportet e korrespondentit të së përditshmes romake Il Messaggero, shkruante më 1913 se pas qëndresës shqiptare Ferizaji, Lipjani, Babushi e qytete të tjera u shkatërruan plotësisht dhe shumica e banorëve u therën. Konsulli austro-hungarez në Shkup, von Heimroth, i raportonte Vjenës në shkurt 1913 se shefi i stacionit të Mitrovicës, në udhëtim drejt Shkupit, kishte parë kufoma të shumta turqish e shqiptarësh përgjatë hekurudhës dhe në Lipjan. Edhe katolikët sllavë të Janjevës, sipas Freundlich-ut katërqind familje, u vunë nën trysni të fortë që të kalonin në ortodoksi.

Nën sundimin jugosllav, Lipjani u shpall qytezë më 1920, sipas komunës, ndërsa Kosova u fut në programin e reformës agrare e të kolonizimit. Në gjithë Kosovën, shkruan Malcolm, gjatë periudhës mes dy luftërave u morën nga pronarët e tyre gati 200.000 hektarë tokë bujqësore, gjysma e së cilës iu dha kolonëve, dhe erdhën pak më shumë se 13.000 familje kolonësh, rreth 70.000 vetë; në krahinën që shtrihet në veri e në jug të Prishtinës, një studiues serb i viteve 1930 numëroi 1.437 familje kolonësh të ardhura pas vitit 1912. Lufta e Dytë Botërore e ktheu barrën: në shkurt 1944 kryetari i qeverisë kuisling serbe, gjenerali Nediq, ankohej se 120 vagonë treni me gra e fëmijë kishin ikur nga Lipjani, në valën e dëbimeve të serbëve e malazezëve në dimrin 1943–1944.

1999: trenat e dëbimit

Para luftës komuna ishte e përzier: sipas OSBE-së, rreth 62.700 shqiptarë, 10.000 serbë dhe 5.800 pjesëtarë të bashkësive të tjera, ndërsa vetë qyteti i Lipjanit kishte rreth 7.000 banorë: rreth 3.400 serbë, 2.600 shqiptarë dhe 1.000 të tjerë. Human Rights Watch shënon se më 1998 Lipjani nuk qe qendër e veprimtarisë së UÇK-së. Gjithçka ndryshoi me nisjen e bombardimeve të NATO-s. Forcat serbe vendosën tanke në fabrikën e letrës e në shkollën e mesme të qytetit, shtëpitë shqiptare u plaçkitën e u dogjën, dhe më 6 prill nisi dëbimi i madh drejt Shqipërisë nëpër Shtime; një dëshmitar numëroi një kolonë prej rreth 670 traktorësh e mjetesh të tjera. Trenat që çonin të dëbuarit e Prishtinës drejt kufirit maqedonas ndaleshin në Lipjan, ku policë, paramilitarë e serbë vendas i kërcënonin e i zhvatnin udhëtarët; më 30 mars një tren qëndroi tetë orë e gjysmë rreth 30 metra larg asaj që mendohej se ishte depo municioni, dhe udhëtarët besonin se i mbanin aty si mburojë njerëzore.

Në mes të prillit erdhën vrasjet masive në tri fshatra: Sllovi, Ribar i Vogël dhe Hallaç i Vogël. Vetëm në Sllovi, më 15 e 16 prill, u vranë të paktën 35 veta sipas Human Rights Watch, të paktën 33 sipas OSBE-së. Në javën e fundit të prillit dhe në javën e parë të majit mijëra banorë të zonës u futën me forcë në trena dhe u dëbuan në Maqedoni, një hallkë e dëbimit masiv të atij viti. Më 6 maj Fehmi Agani, profesor dhe një nga drejtuesit kryesorë të Lidhjes Demokratike të Kosovës, u përpoq të largohej me familjen me tren; pasi treni u kthye nga kufiri, policia e ndaloi diku pranë Fushë Kosovës dhe i zbriti të gjithë udhëtarët. Trupi i Aganit u gjet të nesërmen pranë një rruge dheu afër Lipjanit, dhe rrethanat e vdekjes, shënon Human Rights Watch, mbetën të paqarta.

Lipjani sot

Pas luftës barra ndërroi krah. Human Rights Watch shënonte se serbët e komunës, të vlerësuar rreth 9.500, ishin mbledhur në Dobratin e në fshatra të tjera nën mbrojtjen e KFOR-it; në verën e vitit 1999 katërmbëdhjetë fermerë serbë u vranë në fshatin Graçkë, dhe në mars 2004 turmat shqiptare dogjën në Lipjan 28 shtëpi serbe dhe vranë një burrë serb. Edhe Janjeva u zbraz: sipas Malcolm-it, më shumë se gjysma e katolikëve të saj kishin ikur në Kroaci që në fund të vitit 1991, dhe pas luftës bashkësia kroate e mbetur u vu nën mbrojtjen e fortë të KFOR-it; kur roja e përhershme u hoq, në mars 2000, sulmet ndaj kroatëve e romëve të Janjevës u shtuan.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunën e Lipjanit 55.044 banorë: 51.861 shqiptarë, 1.891 ashkalinj, 569 serbë, 318 romë, 153 turq, 39 boshnjakë, 11 egjiptianë, 11 goranë dhe 180 të tjerë, ndërsa 11 veta nuk deshën të përgjigjen. Sipas besimit, 53.635 banorë u deklaruan myslimanë, 533 ortodoksë dhe 455 katolikë. Lipjani mbetet ajo që e bëri fusha: udhëkryq mes Prishtinës, Shkupit e Drenicës, ku ushtritë, tregtarët dhe trenat kanë kaluar gjithmonë nëpër të njëjtën rrafshinë.

Burimet

• Komuna e Lipjanit — Historiku (Ulpiana, Lypenion, Janjeva 1303, hekurudha 1873–1874, qytezë 1920)

• Komuna e Lipjanit — Qyteti (pozita në Fushën e Kosovës, Sitnica, hekurudha Mitrovicë–Shkup)

• Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Gradishta, Gadime e Epërme

• The Princeton Encyclopedia of Classical Sites (1976) — Ulpiana (Perseus)

• Prokopi i Cezaresë — Mbi ndërtesat, libri IV.1 (përkthim anglisht, LacusCurtius)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (Macmillan / New York University Press, 1998), f. 27, 41, 52–53, 103, 113, 125, 146, 170, 179, 184, 281–282, 305, 350

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lovro Mihačević, Udhëtim nëpër Kosovë (1907)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), zëri «Gjeçovi, Shtjefën»

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich, Albania's Golgotha (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — raporti i konsullit austro-hungarez von Heimroth (shkurt 1913)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova As Seen, As Told, Part I: komuna e Lipjanit (1999, kopje e arkivuar)

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 8: komuna e Lipjanit

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 4: mars–qershor 1999 (vrasja e Fehmi Aganit)

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 17: abuzimet pas 12 qershorit 1999

• Human Rights Watch — Failure to Protect: Anti-Minority Violence in Kosovo, March 2004 (korrik 2004)

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (dhjetor 2024), tab. 4.4–4.5

---

# Rahoveci: qyteti i verës, i teqeve dhe i masakrave të marsit 1999
https://zhurma.press/rahoveci/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Kryeqendra shekullore e verës kosovare, me teqenë e 1732-shit dhe sahatin e 1792-shit: qyteti i parë që mori UÇK-ja më 1998, plagosur nga masakrat e marsit 1999.

Rahoveci është qyteti i rrushit në pjesën jugore të Rrafshit të Dukagjinit: për shekuj me radhë zona kryesore e verës në Kosovë, kasaba osmane me sahat, teqe e kulla guri, dhe vendi ku lufta e viteve 1998–1999 la disa nga plagët e saj më të thella. Në korrik 1998 këtu UÇK-ja mori për herë të parë, qoftë edhe për pak ditë, një qytet të madh; në mars 1999 fshatrat e komunës u bënë emra masakrash. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna ka 41.799 banorë.

Pse ka rëndësi

• Rahoveci ka qenë për shekuj zona kryesore e verës në Kosovë; në Jugosllavinë socialiste kantina shtetërore e qytetit kishte kapacitet rreth 50 milionë litra, dhe vera e saj shkonte me tren drejt Gjermanisë.

• Në mes të korrikut 1998 Rahoveci u bë qyteti i parë i madh që UÇK-ja arriti ta merrte, ndonëse vetëm për disa ditë; beteja la të vrarë e të zhdukur civilë shqiptarë e serbë.

• Më 25–31 mars 1999 forcat serbe vranë qindra burra shqiptarë në Bellacërkë, Celinë, Krushë të Madhe e Pastasellë, krime që Human Rights Watch dhe ekspertët e Tribunalit të Hagës i dokumentuan.

Gradishtat, banjat romake dhe hardhia

Komuna e Rahovecit shtrihet në pjesën qendrore e jugore të Rrafshit të Dukagjinit, në kodrat mbi Drinin e Bardhë, dhe toka e saj u banua shumë para se të kishte qytet. Mbi majën e Zatriqit, në 1.039 metra lartësi, Ministria e Kulturës e Kosovës mbron rrënojat e një vendbanimi të fortifikuar që nga epoka e hekurit, të banuar dendur sidomos në antikitetin e vonë e në mesjetën e hershme; qeramika e gjetur aty i përket epokës së hekurit, periudhës helenistike, antikitetit të vonë dhe mesjetës. Në Çifllak, buzë Drinit të Bardhë, hulumtimet e fillimit të këtij mijëvjeçari zbuluan një kompleks të madh banjash romake me pishinë, monedha, enë qelqi e terra sigillata të importuar, të shekujve II–IV pas Krishtit. Një gur varri romak me mbishkrim latin ruhet sot në oborrin e Teqesë së Madhe të qytetit.

Edhe hardhia ka moshë të lashtë. Raporti i përgatitur për USAID-in më 2006 mbi verën kosovare e nis historinë e saj me faktin se rrushi kultivohet dhe vera bëhet në Kosovë prej mbi dy mijë vjetësh, në një klimë me më shumë se dyqind ditë me diell në vit. Rahoveci, shkruante BBC-ja më 2011, ka qenë për shekuj zona kryesore e verës në Kosovë.

Kasabaja osmane: sahati, teqetë dhe kullat

Qendra e vjetër osmane e qytetit, ku uji i burimit të Vrellës ende rrjedh me rënie të lirë në çezmën e teqesë, i ka monumentet e saj të datuara. Teqeja e Madhe e tarikatit halveti u ndërtua, sipas regjistrit shtetëror të trashëgimisë kulturore, më 1145 të hixhrit, pra më 1732, nga shejh Sylejman Baba Rahoveci, i cili vdiq më 1771; kompleksi ka dy tyrbe, një semahane me mihrab të veshur me pllaka qeramike dhe një bibliotekë me libra e dorëshkrime të vjetra. Gjashtë dekada më vonë, më 1792 sipas mbishkrimit osman mbi portë, Mahmud Pashë Rrotulli ngriti në lagjen Gradina Sahat Kullën, pikën më të lartë të siluetës së qytetit; mekanizmi i orës, i shënuar me vitin 1793, ruhet sot në Muzeun e Rahovecit. I njëjti pasha la ndërtime edhe në Prizren, në Mamushë e në Budakovë, dhe atij i atribuohet kulla që mban emrin e tij në Opterushë, e cila në shekullin XIX shërbente si ndërtesë administrative për fshatrat përreth.

Rahoveci mbeti qytet dervishësh edhe në shekullin XX. Robert Elsie shënon se në fillim të viteve 1980 aty vepronte ende një teqe e tarikatit rifai, krahas atyre të Shkupit, Gjakovës, Prizrenit, Pejës e Mitrovicës.

Sheh Mala dhe e folmja e Rahovecit

Në fund të shekullit XIX një teqe e Rahovecit u bë edhe shkollë e shqipes. Më 1887 Sheh Abdyl Maliq Efendi Hilmiu, të cilin populli e thërriste Sheh Mala, themeloi në pjesën perëndimore të qytetit të vjetër teqenë e tarikatit melami. Sipas regjistrit të trashëgimisë, krahas predikimit kjo teqe pati rol të rëndësishëm në arsimimin e të rinjve në gjuhën shqipe, dhe Sheh Mala la pas divane me vjersha shqip të shkruara me alfabet arab, si dhe përkthime librash fetarë nga arabishtja në shqip, në traditën e gjatë të bejtexhinjve. Ndërtesa e vjetër prej qerpiçi u rrënua më 1974, dhe pas vdekjes së shehut të fundit në vitet '90 veprimtaria e teqesë po shuhet.

Rahoveci ruajti edhe një të folme të veçantë, një përzierje e shqipes me elemente serbe e bullgare. Origjina e saj mbetet e diskutuar. Udhëtari austriak Joseph Müller, në shekullin XIX, e lidhte me familje shqiptare me prejardhje nga Shkodra, Prizreni e Vushtrria, që kishin jetuar rreth Kraljevës e Valjevës në Serbinë qendrore dhe u vendosën në Rahovec pas kryengritjes serbe të viteve 1804–1813. Akademiku Mark Krasniqi e shpjegonte me ekonominë e verës: shqiptarët e kultivonin rrushin, ndërsa vera e rakia, deri në vitet '90, prodhoheshin pothuajse vetëm nga serbët, dhe tregu krijoi gjuhën e vet të përbashkët. Asnjëra prej këtyre shpjegimeve nuk pranohet nga të gjithë. Balkan Insight shkruante më 2010 se e folmja po zhdukej shpejt, nën trysninë e puristëve të gjuhës, të emigrimit dhe të ndjenjave antiserbe pas luftës.

Vera e Rahovecit: kantina shtetërore dhe tregu gjerman

Në Jugosllavinë socialiste vera e Rahovecit u bë industri. Sipas raportit të USAID-it, prodhimi në shkallë të madhe nisi në vitet 1970 me vendim shtetëror, për të nxjerrë verë të lirë kryesisht për tregun gjerman dhe për të sjellë valutë. Katër kantinat shtetërore të Kosovës ishin më shumë fabrika vere sesa verari, dhe vetëm ajo e Rahovecit kishte kapacitet rreth 50 milionë litra, ndonëse nuk punoi kurrë me kapacitet të plotë. Vera dërgohej me tren, në sasi të mëdha, në Gjermani, me më pak se një markë për litër; eksporti i Kosovës arriti kulmin më 1989, me 40 milionë litra. Konsulentja Angela Muir i tha BBC-së se deri në vitet 1980 Kosova kishte fituar prej kohësh emër të mirë, sidomos për pinot noir-in, dhe se deri në vitet '90 kishte një lidhje të qëndrueshme me një markë shumë të madhe gjermane.

Në vitet '90, pas heqjes së autonomisë dhe me shpërbërjen e Jugosllavisë, politika serbe ndaj kësaj industrie mori, sipas raportit, ton nacionalist: drejtuesit e punonjësit shqiptarë të kantinave shtetërore u përzunë dhe në vend të tyre u vunë mbikëqyrës serbë. Me humbjen e dijes e të tregjeve, industria e verës ngeci pikërisht kur tregu botëror i verës po lulëzonte.

Korriku i 1998-s: qyteti i parë i madh që mori UÇK-ja

Në verën e vitit 1998 Rahoveci ishte nyja e rrugës që furnizonte Malishevën, ku UÇK-ja kishte shtabin e përkohshëm. Sipas OSBE-së, më 17 korrik 1998 UÇK-ja arriti ta marrë qytetin, i pari qytet i madh që kontrolloi, por policia hyri sërish dhe e rimori deri më 21 korrik; Human Rights Watch e vendos fillimin e sulmit më 19 korrik. Luftimet qenë të ashpra: shtëpi u shkatërruan, disa banorë që kishin mbetur u vranë, dhe më 28 korrik forcat serbe morën edhe Malishevën. Policia serbe deklaroi se pas luftimeve në Rahovec kishte arrestuar 223 shqiptarë të dyshuar për terrorizëm, nga të cilët mbajti 26.

Historia e atyre ditëve ka edhe anën tjetër. Human Rights Watch dokumentoi se gjatë sulmit UÇK-ja mori rreth 85 serbë; 35 prej tyre, mes të cilëve shtatë murgj, një murgeshë dhe të moshuar të strehuar në manastirin e Zoqishtës, iu dorëzuan Kryqit të Kuq më 22 korrik, ndërsa në gusht 1998 të paktën 40 veta ende mungonin. OSBE-ja, që nisi punën në Rahovec në dhjetor 1998, gjeti një qytet të mbushur me frikë: vrasje e rrëmbime hakmarrjeje nga të dyja anët, shqiptarë të rrëmbyer nga UÇK-ja si bashkëpunëtorë të dyshuar, dhe shumë burra shqiptarë të arrestuar e të akuzuar nga autoritetet serbe për terrorizëm. Nga 26 nëntori 1998, me nismën e familjeve të të rrëmbyerve, banorë serbë e shqiptarë protestonin bashkë një orë në ditë në qytet.

Marsi i 1999-s: Bellacërka, Krusha, Celina, Pastasella

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së më 20 mars 1999 dhe nisjes së bombardimeve të NATO-s më 24 mars, fshatrat e Rahovecit ishin ndër vendet e para ku goditën forcat serbe. Human Rights Watch shpjegon pse: fshatrat përgjatë rrugës Prizren–Gjakovë shtriheshin në brezin kufitar me Shqipërinë që Beogradi donte ta pastronte, rruga ishte jetike për lëvizjen e trupave, fshatra si Krusha e Madhe njiheshin për mbështetjen ndaj UÇK-së, dhe zona kishte tokën më pjellore të Kosovës e banorë relativisht të pasur. Mes 24 e 26 marsit, pa ndonjë qëndresë të raportuar nga UÇK-ja, policia dhe paramilitarët ekzekutuan qindra burra.

Në Bellacërkë, një fshat me rreth 3.000 banorë, forcat hynë rreth orës tre të mëngjesit të 25 marsit. Një grup burrash i kapur pranë urës së hekurudhës, buzë një përroi afër Drinit të Bardhë, u zhvesh e u kontrollua (deri në brez sipas OSBE-së, deri në të brendshme sipas aktgjykimeve të Tribunalit të viteve 2009 dhe 2011), pastaj u urdhërua të vishej e të hynte në ujë me shpinë nga policët dhe u pushkatua; ekspertët mjekoligjorë të Tribunalit të Hagës kryen më pas aty 54 autopsi (30 qershor–3 korrik 1999); prokurorja e Tribunalit i raportoi Këshillit të Sigurimit në nëntor 1999 se nga vendi ishin zhvarrosur 77 trupa, ndërsa aktgjykimet e viteve 2009 dhe 2011 vërtetuan 59 dhe rreth 60 të vrarë. Në Celinë, sipas Human Rights Watch, më shumë se 65 veta u vranë gjatë tri ditëve, 22 prej tyre nga një familje e vetme, dhe ekipet e Tribunalit zhvarrosën 69 trupa. OSBE-ja, duke cituar një përmbledhje të Tribunalit të 1 tetorit 1999, shënon për Celinën dy varre, njërin me 73 trupa e tjetrin me dy, dhe shifrën 69 ia jep varrit masiv të Bellacërkës. Në Krushën e Madhe dhe në Krushën e Vogël fqinje, përtej kufirit komunal në Prizren, forcat serbe hynë më 25–26 mars dhe vranë qindra burra e djem; historia e tyre rrëfehet te Masakra e Krushës. Vrasjet në Bellacërkë dhe në Krushë të Madhe u përfshinë në aktakuzën e parë të Tribunalit kundër Sllobodan Millosheviqit dhe katër zyrtarëve të tjerë të lartë.

Më 31 mars erdhi radha e Pastasellës, një fshat i vogël pranë qytetit. Sipas Human Rights Watch, forca serbe, mes tyre paramilitarë, sulmuan me tanke, artileri e mortaja, ndërsa mbi dy mijë njerëz nga fshatrat përreth ishin strehuar në një fushë poshtë fshatit. Gratë e fëmijët u dëbuan, burrat u grabitën dhe u pushkatuan në grupe buzë një përroske: u vranë 106 burra shqiptarë, shumica mbi 55 vjeç, sepse të rinjtë kishin ikur në mal, dhe mbijetuan trembëdhjetë. Rreth 24 prillit, pasi NATO-ja kishte publikuar fotografi ajrore të varreve, trupat u zhvarrosën dhe u morën me kamionë.

Në vetë qytetin e Rahovecit, shënon OSBE-ja, vrasjet qenë më shumë individuale se masive, dhe dhuna mori sidomos formën e dëbimit: banorët u urdhëruan të largoheshin, nganjëherë brenda 15–30 minutave, iu kërkuan çelësat e makinave, dhe njerëzit u nisën me autobusë e kamionë nëpër Prizren e Zhur drejt kufirit, ku shumë u detyruan të ecnin në këmbë kilometrat e fundit deri në Shqipëri, si pjesë e dëbimit masiv të atij viti. Human Rights Watch shënon se shqiptarët e komunës njohën mes forcave që kryen ekzekutimet edhe fshatarë serbë nga Hoça e Madhe.

Rahoveci sot

Pas luftës Rahoveci u kthye te hardhia, por jo te përmasat e dikurshme. Raporti i USAID-it i vitit 2006 shënonte se në Rahovec, sipas vlerësimeve vendore, 40 për qind e banorëve merreshin me industrinë e verës, prandaj rënia e saj qe aty katastrofike; të dhënat që ai përmbledh për vitet 2003–2004 numëronin në vreshtarinë dhe verarinë e Rahovecit 3.242 të punësuar, 555 në sektorin publik e 2.687 në atë privat, nga 5.380 në gjithë Kosovën. Kantinat shtetërore u privatizuan, mes tyre Stone Castle në Rahovec, të cilën BBC-ja më 2011 e përshkruante si kantinën më të madhe të Kosovës: po eksportonte sërish verë me shumicë në Gjermani dhe po provonte tregun amerikan përmes diasporës.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunën e Rahovecit 41.799 banorë: 40.491 shqiptarë, 582 serbë, 323 ashkalinj, 255 egjiptianë, 108 romë dhe pak të tjerë. Serbët e komunës, siç shënonte Human Rights Watch pas luftës, u përqendruan në Hoçë të Madhe, fshat që komuna, bashkë me manastirin e Zoqishtës, e rendit ndër dy zonat e saj me mbrojtje të veçantë. Sahat Kulla e Mahmud Pashës u restaurua më 2009–2010 dhe mori një orë të re. Rrushi mbeti; ndryshuan duart që e vjelin dhe tregjet ku shkon vera.

Burimet

• Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Teqeja e Madhe (halveti), Rahovec

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Sahat Kulla, Rahovec

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Teqeja e tarikatit melami (Sheh Mala), Rahovec

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Mahmud Pashës, Opterushë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Gradishta e Zatriqit

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti romak i Çifllakut

• Komuna e Rahovecit — Historiku (pozita në Rrafshin e Dukagjinit, zonat nën mbrojtje të veçantë)

• USAID / Kosovo Cluster and Business Support (Chemonics) — The State of the Wine Industry in Kosovo (korrik 2006, kopje e arkivuar)

• BBC News — Kosovo's wines flowing again (29 tetor 2011)

• Balkan Insight — Besiana Xharra, Kosovo's Mysterious Dialect Fades Away (27 nëntor 2010)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), zëri për tarikatin rifai

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (tetor 1998): rrëmbimet në Rahovec

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (tetor 1998): arrestimet pas luftimeve në Rahovec

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova As Seen, As Told, Part I: komuna e Rahovecit (1999, kopje e arkivuar)

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 12: rruga Prizren–Gjakovë (Bellacërka, Celina, Krusha)

• ICTY — Prosecutor v. Milutinović et al., aktgjykimi i shkallës së parë, vëll. 2, 26 shkurt 2009 (par. 350–352, 379–382: Bellacërka)

• ICTY — Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i shkallës së parë, 23 shkurt 2011 (par. 465–473, 2097: Bellacërka)

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 9: komuna e Rahovecit (Pastasella)

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 17: abuzimet pas 12 qershorit 1999

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (dhjetor 2024), tab. 4.4

---

# Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
https://zhurma.press/pal-engjelli/
Type: person
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Kryepeshkop i Durrësit dhe diplomat i Skënderbeut, që më 8 nëntor 1462 futi në aktet e kuvendit të Matit nëntë fjalë shqip: dokumenti më i vjetër i datuar i gjuhës.

Pal Engjëlli (rreth 1417–1469), kryepeshkop i Durrësit dhe njeri i besuar i Skënderbeut, mbahet mend për një rresht të vetëm: formulën e pagëzimit që u shkrua më 8 nëntor 1462 në aktet latine të një kuvendi kishtar në Mat. Ato nëntë fjalë janë dokumenti më i vjetër i datuar i gjuhës shqipe që njihet sot. Prelat, humanist e diplomat, ai e shërbeu Arbërinë e Kastriotit me penë e me gojë.

Pse ka rëndësi

• Më 8 nëntor 1462, në kuvendin kishtar që mblodhi në Mat, Pal Engjëlli futi në aktet latine formulën e pagëzimit në shqip — nëntë fjalë që përbëjnë dokumentin më të vjetër të datuar të gjuhës shqipe që njihet deri sot.

• Kryepeshkop i Durrësit nga viti 1460 deri në vdekje, Skënderbeu e dërgoi në Milano, ai nënshkroi në emër të tij me Venedikun dhe ndërmjetësoi më 1464 pajtimin e Lekë Dukagjinit me të.

• Formula dëshmon se në kohën e Skënderbeut shqipja shkruhej tashmë me germa latine nga duar të stërvitura: shkrimi i saj nuk nis me Buzukun më 1555, por gati një shekull më herët.

Nga Drishti te froni i Durrësit

Pal Engjëlli lindi më 1417, sipas biografit të tij Mikel Prennushi, në derën e Engjëllorëve, familje fisnike e Drishtit me lidhje të ngushta me shtëpitë princërore të kohës. Marin Barleti, biografi i Skënderbeut, e quan epirot nga Drishti dhe bir të Andrea Engjëllit; e përshkruan si gojëtar të rrallë, të vaditur në letërsinë e shenjtë e humane, greke e latine, «që e respektonin dhe e dëgjonin si ndonjë orakull të gjithë epirotët dhe arbërit». Regjistrat e Selisë së Shenjtë janë më të thatë: në Hierarchia Catholica të Konrad Eubelit, Pali shënohet para emërimit si kryedhjak i Durrësit dhe baccalaureus në të drejtën kanonike. Më 19 mars 1460, në vitin e dytë të papatit të Piut II, u emërua kryepeshkop i Durrësit. Nga selia e tij varej edhe dioqeza e Matit, krahina që aktet latine e quajnë Emathia dhe ku, sipas Britannica-s, Gjon Kastrioti, i ati i Skënderbeut, kishte qenë princ.

Kuvendi i 8 nëntorit 1462

Eqrem Çabej, në studimin që i kushtoi kuvendit, e përshkruan kohën pa zbukurim: në shumë vise, nga luftërat e gjata e të paprera, popullsia po lëshonte jo vetëm besimin e vjetër, por edhe trojet e të parëve. Kryepeshkopi vizitoi ipeshkvitë që vareshin prej tij dhe gjeti famulli të lëna pas dore — sipas aktit, në përkthimin e Çabejt, «si nga tirania e Turqve, si nga të tjera vështirësi». Aktet, siç i botoi Nicolae Iorga, e lidhin vizitën me kohën: «sub Illustri domino Schenderbehg, Albanie domino, ecclesiastica dignitas libertate tuituque plurimum gaudet» — nën Skënderbeun, zot i Arbërisë, kisha gëzonte liri e mbrojtje. Vizita përfundoi me një vendim: mbledhjen e një kuvendi.

Kuvendi u mblodh të hënën, më 8 nëntor 1462, në vitin e pestë të papatit të Piut II, pranë manastirit të Shën Trinisë, apud monasterium S. Trinitatis de Emathia, nën kryesinë e Engjëllit. Krahas ipeshkvit sufragan Andrea dhe klerit të Shqipërisë së Mesme e të Veriut, aktet shënojnë praninë e parisë së vendit dhe të një mori të panumërt populli. Çabej e quan kuvendin e parë kishtar prej Shqipërie që njeh historia dhe e vë krah Kuvendit të Arbënit të vitit 1703, që u mblodh me shtysën e Papa Klementit XI: të dy, sipas tij, ishin mbledhje fetare e politike ku kisha dhe paria kërkonin të shpëtonin atë që mund të shpëtohej.

Rregullat e kuvendit, të njohura si Constitutiones, sillen kryesisht rreth sakramenteve: pastërtia e petkut të priftit, vizita e të sëmurëve, rrëfimi të paktën një herë në vit si kusht për të hyrë në kishë, lufta kundër konkubinatit dhe ndalimi i martesave të dyta, detyrimi që prifti të banonte pranë kishës e jo në shtëpinë e të atit. Shkeljet dënoheshin me gjoba të shkallëzuara. Ishte një program për të rindërtuar një kishë që lufta e kishte rrënuar — dhe në mes të tij, si një shënim praktik, u shkrua shqipja.

Nëntë fjalë shqip

Aty ku aktet rregullojnë pagëzimin, prifti udhëzohet ta thotë formulën latine një herë të vetme — «Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et spiritus sancti» — e jo tri herë, si bëhej më parë. Për rastin e nevojës, që foshnjat në rrezik të mos vdisnin pa pagëzim para se të arrinin në kishë, priftërinjtë duhej t'i mësonin besimtarët ta thoshin formulën të paktën in vulgari Albanico, në shqipen e popullit. Iorga, që e botoi i pari, e shtypi më 1915 kështu: «unte paghesont premenit atit et birit et spertit semt». Mario Roques, mbi fotografinë e dorëshkrimit, vërtetoi më 1926 se fjala e fundit lexohet pa dyshim senit, jo semt, dhe se i përgjigjet shqipes shenjt; leximi që u ngul në studime është «unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit», që Çabej e lexon «Un të pagëzonj premënit Atit e t'Birit e t'Shpirtit shenjt».

Çabej vuri re se shkruesi kalon nga latinishtja te shqipja me të njëjtin duktus e me të njëjtat shkronja, pa u penguar — shenjë se në kohën e Skënderbeut kishte klerikë e noterë që shkruanin shqip me germa latine. Grafia përputhet me atë të Gjon Buzukut: s-ja me vlerë z-je te paghesont, s-ja me vlerë sh-je te spertit, ligatura ni për nj te senit. Trajta spertit, sipas tij, nuk është gabim dore, por shqiptim krahinor që dëgjohet ende në Mat e në Lurë; prandaj shkruesi i parë ka gjasë të ketë qenë prift i atyre anëve. Më 1555 Buzuku do ta shkruante po atë formulë «Gjon, ty të pagëzonj Pr emënë të Atit, e Birit, e Shpirtit shenjt. Amen.», ndërsa Pjetër Budi, më 1621, do ta lejonte pagëzimin në çfarëdo gjuhe vetëm kur foshnja ishte në rrezik.

Dorëshkrimi ruhet në Bibliotekën Laurenziana të Firences, në fondin Ashburnham me numrin 1167: një vëllim i vogël prej 37 fletësh pergamene, me kopje dokumentesh nga shekulli XII deri në XVI; formula është në fund të fletës 3 e në krye të fletës 4. E gjeti historiani rumun Nicolae Iorga, që e përfshiu në vëllimin e katërt të veprës Notes et extraits pour servir à l'histoire des croisades au XVe siècle (1915); romanisti francez Mario Roques e ribotoi më 1926 në revistën Romania, me riprodhim fotografik. Britannica e radhit të parën ndër dëshmitë e pakta të shqipes së shkruar të shekullit XV; albanologu Seit Mansaku e quan dokumentin e parë të shkruar shqip që njihet deri sot. Çabej shkonte më larg: me gjendjen e njohurive, ajo mbetej dokumenti më i moçëm shqip që mund të datohet, dhe më i vjetri që dihet për gegërishten. Historia e plotë e rreshtit rrëfehet te Formula e Pagëzimit 1462.

Diplomati i Skënderbeut

Barleti e vë mes pak njerëzve të cilëve Skënderbeu u besonte këshillat më të fshehta, krah ambasadorit venedikas Giosafat Barbaro. Në këshillin e luftës, kur osmanët e mundur kërkuan të largoheshin me jetë, kryepeshkopi u bashkua me Lekë Dukagjinin në thirrjen për ta ndjekur armikun deri në fund, duke sjellë shembullin e Jul Cezarit. Sipas po atij autori, arkëtari i Skënderbeut, Dhimitër Frëngu nga Drishti, ishte kushëri i kryepeshkopit.

Dokumentet e kohës janë më të kursyera se Barleti, por e pohojnë rolin. Në qershor 1464 Skënderbeu e dërgoi në Milano, bashkë me Alessio Albanese-n, te Francesco Sforza, zoti i Milanos, me letra kredenciale që kërkonin aleancë dhe ndihmë. Në vjeshtën e 1463-shit, sipas Hasan Kaleshit, Venediku e kishte ngarkuar providorin e vet në Shqipëri, Gabriele Trevisano-n, ta shkëpuste Lekë Dukagjinin nga osmanët dhe ta pajtonte me Skënderbeun; pajtimi u arrit vitin pasues, me ndërmjetësimin e kryepeshkopit të Durrësit. Më 13 shtator 1465, sipas Prennushit, Engjëlli nënshkroi një marrëveshje me Venedikun «në emër të madhnueshmit Skënderbe». Prennushi e quan diplomatin e parë shqiptar që njohim deri tani.

Ajo që mbetet e kontestuar

Kujtesa e Pal Engjëllit ka kaluar nëpër duar që kishin interes ta zmadhonin. Teksti i formulës nuk ka mbërritur në origjinal: vëllimi i Firences është kopje e shkruar pas 14 qershorit 1503, data e dokumentit më të ri që përmban, dhe, sipas historianit Kasëm Biçoku, duhet të ketë qenë pronë e familjes Engjëlli. Sipas përshkrimit të Iorgës, pas akteve i njëjti vëllim mban një shtojcë në emër të «kardinalit» Pal Engjëlli, me datë që nuk qëndron (1468, viti i gjashtë i Piut II, që kishte vdekur më 1464) dhe me një listë princërish që gjoja i lidhte gjaku me perandorët e Bizantit, mes tyre Dukagjinët, Topiajt, Kastriotët, Spanët, Golemët, Dushmanët, Zarishët e Muzakajt, dhe me gjenealogji e privilegje perandorake që Iorga vetë i quajti përrallore. Nipërit e tij, me Andrea Engjëllin në krye, botuan mes 1551 e 1555 gjenealogji që e nxirrnin familjen nga perandorët e Romës e të Bizantit dhe Palin kardinal; për këtë kardinalat as Giuseppe Valentini, as Parrino nuk gjetën dokument të kohës, dhe studiuesi Ilia Karanxha shkon deri aty sa ta shtyjë hartimin e formulës pas vitit 1555. Roques, Çabej e Mansaku e mbajnë formulën si dëshmi të vitit 1462; gjuha e saj, sipas Çabejt, mban shenjat e një shkruesi nga anët e Matit.

I diskutueshëm mbetet edhe vendi. Çabej shkruante se kisha e Shën Trinisë «sot për sot nuk mund të lokalizohet më saktë»; studiues të Matit e kërkuan në malësinë lindore, mes Shëlliut dhe Stelushit, ndërsa Biçoku argumenton se Emathia e akteve është fshati Matje në Bregun e Matës dhe se kisha ishte pranë Treshit, në një nga trevat më të pasura të shtetit të Kastriotëve. Pa prova mbetet edhe një vepër që i atribuohet: Fan Noli mendonte se historia anonime e Skënderbeut, e botuar në Venedik më 1480 dhe e njohur vetëm përmes Giammaria Biemmit, ishte shkruar nga Engjëlli; Franz Babinger e mbante shpikje të vetë Biemmit, dhe veç Biemmit askush nuk e ka përdorur. Edhe data e pajtimit me Dukagjinët lëkundet: Prennushi e vendos më 1459, Kaleshi më 1464. Vetë Prennushi, biografi i tij më i ngrohtë, pranon se fjalimi që Barleti i vë në gojë në Raguzë është krijim i Barletit.

Vdekja dhe kujtesa

Skënderbeu vdiq në Lezhë më 17 janar 1468; kryepeshkopi i tij nuk e tejkaloi shumë. Pal Engjëlli vdiq më 1469: më 5 maj të atij viti regjistrat e Selisë së Shenjtë shënojnë emërimin e dominikanit Nicolaus Barbuti në selinë e Durrësit ob. Pauli, për shkak të vdekjes së Palit.

Kujtesa e tij u ngrit mbi atë rresht. Më 1962, në pesëqindvjetorin e formulës, Çabej, Kristo Frashëri, Injac Zamputi e Kolë Ashta shkruan për kuvendin dhe për vendin e tij. Në fshatin Dazjan të Matit, sipas RTSH-së, rrënojat e njohura si kisha e Shën Trinisë mbajnë një përmendore për kuvendin; në katedralen e Shën Nënë Terezës në Prishtinë, një vitrazh e paraqet me formulën në duar, krah Skënderbeut dhe Papës Kalisti III. Çabej e përmblodhi kështu: ajo fjali e vetme është hallka që lidh Shqipërinë para pushtimit osman me Shqipërinë e kohës osmane. Kuvendi nuk e shkroi atë rresht për të ngritur një letërsi, por që një foshnjë të mos vdiste pa sakrament; gjuha që i besoi atë çast, gjuha e nënës, doli më e qëndrueshme se selia e tij, se Durrësi dhe se shteti që ai shërbeu.

Burimet

• Internet Archive — Nicolae Iorga, Notes et extraits pour servir à l'histoire des croisades au XVe siècle, IV (Bukuresht, 1915), nr. CXXXII, f. 194–197

• Internet Archive — Mario Roques, «Le plus ancien document de langue albanaise», Romania LII (1926), f. 162–164

• Eqrem Çabej (Gazeta Shekulli, ribotuar te Shqiperia.com) — «Kuvendi kishtar i Matit i vitit 1462 dhe formula e pagëzimit»

• Phoenix 13–14 (1999) — Mikel Prennushi, «Arqipeshkvi Pal Engjëlli (1417–1470), humanist i shquar shqiptar dhe bashkëpunëtor i afërt i Skënderbeut»

• Gazeta Standard (27 tetor 2013) — Kasëm Biçoku, «Kisha e Shën Trinisë: Ja ku i kundërshtoj Aleksandër Meksin dhe Kristo Frashërin»

• Leibniz-Institut für Ost- und Südosteuropaforschung — Hasan Kaleshi, «Dukagjini», Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas

• Internet Archive — Konrad Eubel, Hierarchia Catholica Medii Aevi, vëll. II (1914), f. 148, selia e Durrësit

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Marin Barleti, historia e Skënderbeut (përkthimi anglisht i vitit 1596)

• CEEOL — Seit Mansaku, «Tradita e shkrimit të shqipes dhe Formula e pagëzimit»

• Encyclopaedia Britannica — «Albanian language»

• Encyclopaedia Britannica — «Skanderbeg»

• Albania News (29 nëntor 2010) — Ilia Karanxha, «Formula e Pagëzimit: fakte historike»

• RTSH — «The First Document in the Albanian Language Written 563 Years Ago in Mat»

---

# Kuvendi i Mesaplikut: besa e 1847-s që i bashkoi shqiptarët përtej fesë
https://zhurma.press/kuvendi-i-mesaplikut/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Në qershor 1847, në Mesaplik të Vlorës, krahinat e jugut lidhën besën kundër Tanzimatit. Kryengritja mori Delvinën e Beratin dhe u shtyp nga një ushtri prej 15.000 vetash.

Në qershor të vitit 1847, në Mesaplik të Vlorës, përfaqësuesit e krahinave të Shqipërisë së Jugut, shumica fshatarë, lidhën besën kundër reformave të Tanzimatit: as ushtarë, as taksa të reja, as administratë e re osmane. Kuvendi ngriti një komitet me Zenel Gjolekën në krye dhe ndezi kryengritjen më të madhe të atyre viteve: brenda verës u morën Delvina e Berati dhe në Dholan u thye një ushtri osmane prej rreth pesë mijë vetash; që nga fundi i verës, pesëmbëdhjetë mijë ushtarë osmanë e shtypën, duke djegur fshatra e duke mbushur burgjet.

Pse ka rëndësi

• Kuvendi i Mesaplikut ishte besëlidhja që, sipas zakonit të kryengritjeve shqiptare të shekullit XIX, e shpalli qëllimin, ua ndau detyrat krahinave dhe zgjodhi prijësit para se të fliste pushka.

• Historiografia shqiptare e sheh si një nga aktet e para ku myslimanë e të krishterë u shpallën një trup i vetëm politik, tridhjetë e një vjet para Lidhjes së Prizrenit.

• Kryengritja që doli prej tij nxori mbi 15.000 luftëtarë vetëm në krahinat e Vlorës, të Gjirokastrës e të Beratit, dhe u shtyp me fshatra të djegura e me mbi një mijë luftëtarë të burgosur e të internuar.

Tanzimati zbret në jug

Në nëntor të vitit 1839 sulltan Abdylmexhidi shpalli Hatisherifin e Gylhanesë, programin e reformave të Tanzimatit: administratë e centralizuar sipas modelit evropian, aparat shtetëror për taksat në vend të iltizamit, dhe ushtri e rregullt me shërbim të detyrueshëm e të papaguar, që sipas Kristo Frashërit zgjaste shtatë deri në dhjetë vjet. Për fshatarin dhe malësorin e jugut reforma kishte tri fytyra të prekshme: nizamin që ia merrte djalin, xhelepin — taksën mbi bagëtinë — që i prekte kopenë, dhe nëpunësin e ri osman. Duke parashikuar qëndresën, Porta nuk e zbatoi reformën njëherësh: më 1843 në Kosovë, më 1844 në Gegëri, më 1845 në Toskëri, ku e shpalli me bujë në një ceremoni në Janinë. Pas kryengritjes së Dervish Carës në veri, radha i erdhi jugut.

Në sanxhakun e ri të Beratit, që përfshinte edhe Vlorën, Mallakastrën, Skraparin e Përmetin, reformën e zbatoi mytesarifi Hysen Pashë Vrioni, çifligari më i madh i atyre trevave, që sipas Frashërit i kishte terrorizuar fshatarët me shtypje të pamëshirshme. Vjershëtari i kohës Demir agë Vlonjati tregon se sapo afroheshin ekspeditat osmane, njerëzit iknin nga shtëpitë «sikur të kishte rënë murtaja». Qysh më 1846, në kuvendin e Picarit e të Progonatit, krerët e krahinave kishin lidhur një besëlidhje kundër reformave. Në Mesaplik ajo besë u bë program.

Kuvendi: një besë, tri refuzime

Kuvendi u mblodh në qershor të vitit 1847; studiuesi Zaho Golemi e jep datën 21 qershor. Tradita gojore e ka ruajtur vendin dhe shtrirjen e tij në tri vargje: «Mesaplik te rrapi i thatë, / Për një ditë e për një natë, / U mblodhë gjithë kazatë». Kazatë ishin njësitë administrative osmane: në Mesaplik nuk u mblodh një fshat a një fis, por një vend i tërë.

Sipas Historisë së Shqipërisë që botoi Akademia e Shkencave më 1984, kuvendi u shpreh kundër Tanzimatit dhe vendosi tri refuzime: krahinat nuk do të jepnin ushtarë, nuk do të paguanin taksat e reja dhe nuk do ta pranonin administratën e re osmane. Por ajo që e ka mbajtur gjallë Mesaplikun në historiografi nuk është refuzimi; është bashkimi. Kuvendi shpalli se shqiptarët, myslimanë e të krishterë, janë një e të pandarë, dhe kërkoi që jeta, nderi e pasuria e çdo shqiptari të garantoheshin pa dallim feje. Historiani Evarist Beqiri shkruan se në këtë kryengritje u shfaq për herë të parë edhe kërkesa për bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare; besëlidhja që doli nga kuvendi, sipas Historisë së Shqipërisë, u quajt «Lidhja Kombëtare Shqiptare».

Lidhja ngriti një komitet për drejtimin politik e ushtarak dhe në krye të tij vuri Zenel Gjolekën nga Kuçi i Kurveleshit, ish-spahi, të njohur për trimërinë dhe përvojën e kryengritjeve të viteve '30. Ndër krerët kryesorë të lëvizjes ishte edhe Mahmud bej Vlora, i ati i Ismail Qemalit. Forcat u organizuan në dy grupime: ai i Veriut, me Rrapo Hekalin në krye, me vullnetarët e Vlorës, Myzeqesë, Mallakastrës e Tepelenës; ai i Jugut, nën Gjolekën, me ata të Kurveleshit, Bregdetit, Delvinës, Kardhiqit, Tepelenës dhe Çamërisë. Sipas studiuesit Bernard Zotaj, çdo grup krahinor numëronte pesëqind deri në gjashtëqind luftëtarë dhe çdo grupim deri në dy mijë; vetëm nga fshatrat e Kurveleshit, me rreth 15.000 banorë, dolën në luftë afërsisht 3.000 burra.

Vera e 1847-s: Delvina, Berati, Dholani

Shkëndija ra në Kurvelesh. Në korrik të vitit 1847, kur mbledhësit e xhelepit u shfaqën në fshatrat e malësisë, rreth pesëqind labë me Gjolekën në krye rrëmbyen armët, i dëbuan nëpunësit, zbritën nga malet, e morën Delvinën me sulm dhe pastaj rrethuan Gjirokastrën, qendrën e sanxhakut. Një ushtri prej tre mijë vetash që Porta dërgoi nga Thesalia nën Shahin bej Kosturin, në ndihmë të garnizonit të rrethuar, u thye që në përpjekjet e para në jug të Gjirokastrës.

Në veri të Labërisë kryengritja mori përmasa edhe më të mëdha. Në Mallakastër, nën udhëheqjen e Rrapo Hekalit, kryengritësit çliruan krahinën dhe Myzeqenë dhe, pas një beteje tri-ditore në Greshicë, thyen forcat qeveritare; zunë rob dy vëllezër të Hysen Pashës që i komandonin, Isuf beun dhe të vëllanë, dhe i ekzekutuan në Qafën e Sinjës. Pastaj rreth një mijë kryengritës e rrethuan Beratin dhe pas disa ditësh luftimesh e morën; garnizoni dhe feudalët vrionas u mbyllën në kala, dhe kryengritësit, pa artileri, u zmbrapsën nga zjarri i topave të saj.

Kulmi erdhi në fund të gushtit. Ndërsa Gjoleka, Hodo Nivica e Halim Çapari mbanin me rreth një mijë e pesëqind veta të rrethuar Gjirokastrën, një pjesë e kryengritësve labë e çamë — shtatëqind deri në tetëqind sipas Zotajt — u nis drejt Janinës. Më 28 gusht 1847, në fshatin Dholan jo larg Janinës, ata sulmuan natën në befasi dhe shpartalluan një ushtri prej rreth pesë mijë ushtarësh të rregullt që po shkonte në ndihmë të Gjirokastrës.

Shtypja: pesëmbëdhjetë mijë ushtarë dhe një kurth

Stambolli u përgjigj me forcë. Sulltani e shpalli Gjolekën dhe pasuesit e tij fermanli, dhe një ushtri prej rreth pesëmbëdhjetë mijë vetash u nis nga Manastiri drejt Beratit. Kur ajo iu afrua qytetit, garnizoni doli nga kalaja; mes dy zjarresh, kryengritësit e lëshuan Beratin dhe e vazhduan luftën me çeta të vogla. Gjoleka u detyrua të kthehej në Labëri. Ushtria osmane e anashkaloi grykën e Kuçit, ku e prisnin, dhe hyri në Labëri nga ana e vetë Mesaplikut, duke djegur Bolenën, Kuçin e Kallaratin. Në Palavli, në fushën e Delvinës, forcat e Gjolekës u thyen nga zjarri i dendur i ushtrisë osmane. Rrëfime të mëvonshme shtojnë edhe një kurth: serasqeri shpalli amnisti dhe i ftoi krerët në një takim, ku u kapën rreth tetëdhjetë e pesë prej tyre, mes tyre Hodo Nivica — në Zhulat sipas njërit rrëfim, poshtë Taroninës sipas një shkrimi përkujtimor për Nivicën.

Ndëshkimi qe kolektiv. Gjatë dimrit 1847–1848 ekspeditat ndëshkuese dogjën në Mallakastër fshatra si Greshica, Klosi e Fratari. Rrapo Hekali u kap bashkë me të vëllanë Hamitin, me Tahir Çaparin e me mbi një mijë luftëtarë të tjerë, që u burgosën e u internuan; Mahmud bej Vlora dhe kushërinjtë e tij u internuan në Konjë, Hodo Nivica në Adana. Rrapo Hekali vdiq në kazermën e Manastirit natën e 30–31 dhjetorit 1847 — versioni zyrtar osman foli për tifo, tradita gojore për helmim —, dhe në burg vdiq edhe i vëllai. Gjoleka, me një grup besnikësh, gjeti strehë në Greqi.

Ajo që mbetet e diskutueshme

Kujtesa kombëtare e ka bërë Mesaplikun simbol të pastër; dëshmitë janë më të ndërlikuara. Kristo Frashëri, në përmbledhjen e tij të vitit 1964, nuk e përmend kuvendin me emër dhe e vendos krijimin e komitetit të përbashkët pas fitoreve të para, me një përbërje kryesisht prej bejlerësh që i kundërshtonin reformat; Historia e Shqipërisë e Akademisë (1984) e vendos komitetin te Mesapliku, në një kuvend me shumicë dërrmuese fshatare. Frashëri shton se kryengritja ishte njëkohësisht luftë fshatarësh kundër nizamit e taksave dhe kundër çifligarëve të mëdhenj, gjë që u pa më qartë në fshatrat e Mallakastrës e të Myzeqesë. Brenda së njëjtës besë kishte, pra, dy interesa: bejlerë që mbronin privilegjet e vjetra dhe fshatarë që mbronin bukën e djemtë.

Gjoleka kërkoi edhe aleatë: bisedoi me kryeministrin grek Ioannis Kolettis, pa rezultat, sepse sipas Historisë së Shqipërisë Athina synonte ta vinte kryengritjen në shërbim të Megali Idesë. Beqiri përmend një dokument të ruajtur në bibliotekën e parlamentit grek: vendimin e një kuvendi të Labërisë të vitit 1847, të kryesuar edhe nga Mahmud bej Vlora, me 44 nënshkrime — pesë prej tyre ortodoksë — që i kërkonte mbretit grek mbështetje për kryengritjen në këmbim të një mbretërie greko-shqiptare. Kolettisi e përkrahu kërkesën; kolegët e tij dhe parlamenti nuk e pranuan statusin e veçantë që kërkonin shqiptarët. Dokumenti tregon se krerët e Mesaplikut kërkonin çdo rrugë për t'u shkëputur nga Stambolli.

Pas kryengritjes: falja dhe kufiri verior

Në vitet që pasuan, kur Porta kërkonte forcën ushtarake të shqiptarëve në krahun e vet, sulltani fali një varg krerësh të burgosur e të internuar, mes tyre edhe Zenel Gjolekën. Më 1852, kur Porta i shpalli luftë Malit të Zi dhe malazezët sulmuan Shkodrën, Gjoleka iu përgjigj thirrjes së po atij sulltani që e kishte shpallur fermanli dhe u ngjit në veri me labët e vet. Atje ra, në Qafën e Kërstiqit sipas këngës: njeriu që Mesapliku e kishte bërë prijës kundër sulltanit vdiq në kufirin verior, dhe kënga labe e kujton si kryetrimin që e dha jetën në skajin tjetër të atdheut.

Kujtesa dhe kuptimi

Kryengritja u shtyp, por kuvendi nuk u harrua, sepse populli e ruajti në mënyrën e vetme që kishte: në këngë. Vargjet që sjellin Historia e Shqipërisë dhe Zotaj thonë se Gjoleka «sos lëfton për vete, / por për gjithë vilajete», dhe se prijësi trim nuk luftonte «as për mua, as për ti, / po për gjithë Shqipëri». Sami Frashëri, një brez më vonë, vinte në dukje se kryengritja kishte kërkuar bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare në një Shqipëri autonome. Për Kristo Frashërin, në atë lëvizje mund të dalloheshin, sado të zbehta, kërkesat paraprake të lëvizjes kombëtare shqiptare, dhe jehona e saj vazhdoi gjatë dekadave që pasuan.

Formula e Mesaplikut — shqiptarë përtej fesë, një besë për krahina të ndryshme — u rishfaq më e pjekur në Lidhjen e Prizrenit më 1878 dhe prej andej hyri në programin e Rilindjes Kombëtare. Vendi e ruajti peshën e vet: kronologjia e Golemit shënon një kuvend të dytë në Mesaplik në fillim të nëntorit 1908, të thirrur nga Ismail Qemali, biri i njërit prej krerëve të 1847-s. Sot Mesapliku është fshat i njësisë administrative Brataj, në bashkinë e Selenicës. Rrapi i thatë i këngës mbeti një nga vendtakimet e hershme të një ideje që do të kërkonte edhe gjashtëdhjetë e pesë vjet për t'u bërë shtet, në Vlorën e 28 Nëntorit 1912.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Shqipërisë, vëll. II (red. S. Pollo, A. Buda, K. Prifti, K. Frashëri; Tiranë, 1984), f. 129–133, 145–146: Mesapliku, kryengritja e 1847-s, falja, lufta e 1852-s

• Kristo Frashëri — The History of Albania: A Brief Survey (Tiranë, 1964), f. 117–123: Tanzimati, kryengritja e 1847-s, Delvina, Greshica, Berati, Dholani, Palavlia

• Dielli — Bernard Zotaj, «Tiparet e kryengritjeve të armatosura të popullit shqiptar» (31 maj 2025)

• Dielli — Zaho Golemi, «Kanuni i Labërisë dhe kuvendet e Labërisë» (12 prill 2025)

• Dielli — Evarist Beqiri, «Historia e harruar e vrasjes së pabesë të Ismail bej Vlorës» (6 janar 2025)

• Dielli — «Kapedan Hodo Nivica, i pavdekshëm në memorien e shqiptarëve» (28 gusht 2024)

• Dielli — Gëzim Zilja, «Legjenda e Dukatit: Dervish Ali Ajani 1794–1851» (13 maj 2022)

• Dielli — Idajet Jahaj, «Ku e dha jetën Zenel Gjoleka?» (5 mars 2016)

• Alb-Spirit — «Rrapo Hekali, monument i historisë shqiptare» (8 korrik 2022)

• Fletorja Zyrtare nr. 137/2014 — Ligji nr. 115/2014 «Për ndarjen administrativo-territoriale»: Mesapliku në njësinë Brataj, bashkia Selenicë

• Wikipedia (anglisht) — Albanian revolt of 1847 (për emrin e Zhulatit)

---

# Gjilani: qyteti i Gjinollëve nën kreshtat e Karadakut
https://zhurma.press/gjilani/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qendra e Anamoravës, e ngritur nga familja Gjinolli në shekullin XVIII, toka e Idriz Seferit dhe porta e Kosovës drejt Luginës së Preshevës.

Gjilani është qendra e Anamoravës, qyteti që familja shqiptare e Gjinollëve e ngriti në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, ndërsa shuhej lavdia e Novobërdës, në këmbët e Karadakut. Nga ato male doli Idriz Seferi, që luftoi me radhë osmanët, serbët dhe bullgarët; në juglindje e në lindje komuna kufizohet me Preshevën e Bujanocin, qytetet e Luginës së Preshevës. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 82.980 banorë dhe është e katërta në Kosovë për nga popullsia.

Pse ka rëndësi

• Viti i themelimit nuk dihet saktë: gojëdhëna e vendos vendbanimin rreth vitit 1750 dhe qendrën urbane më 1772, dhe si themelues njihet Bahti beg Gjinolli, nga familja që prej vitit 1737 deri në fund të shekullit XIX sundoi në Kosovë, Drenicë, Llap e Moravë.

• Karadaku i Gjilanit i dha Kosovës Idriz Seferin, prijësin që më 1910 e mbante Gjilanin dhe preu hekurudhën në Grykën e Kaçanikut, që luftoi ushtrinë serbe më 1912 dhe pushtuesit bullgarë më 1915–1916.

• Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 82.980 banorë, prej tyre 80.642 shqiptarë, dhe është e katërta në vend, pak para Pejës.

Morava para qytetit

Toka e Gjilanit është më e vjetër se emri i tij. Komuna numëron ndër monumentet e saj kalanë e Pogragjës, kalanë e Resulës në Pidiq dhe tumat ilire në Llashticë. Vendbanimi i quajtur Gjilan përmendet si fshat që në shekullin XIV, ndërsa udhëtari osman Evlia Çelebiu, në shekullin XVII, e njihte vendin me emrin Moravë, një kadillëk i Sanxhakut të Vushtrrisë në udhën nga Stambolli për në Novobërdë. Qendra e madhe e trevës kishte qenë Novobërda, Artana e minierave, që në mesjetë kishte qenë një nga qendrat më të mëdha tregtare, ekonomike e xehetare të Ballkanit. Gjilani si qytet u rrit ndërsa ajo shuhej.

Qyteti i Gjinollëve

Viti i saktë i themelimit nuk është përcaktuar. Gojëdhëna e ruajtur në popull e vendos vendbanimin rreth vitit 1750 dhe qendrën urbane në vitin 1772, ndërsa Komuna e quan më të mundshme gjysmën e dytë të shekullit XVIII. E sigurt është dora që e ndërtoi: familja feudale shqiptare e Gjinajve, ose Gjinollëve, me rrënjë në Artanë, që prej vitit 1737 deri në fund të shekullit XIX sundoi në Kosovë, Drenicë, Llap e Moravë, aq e fortë sa sulltani u detyrua ta pranonte pushtetin e saj si të trashëguar. Si themelues i Gjilanit njihet Bahti beg Gjinolli, dhe qyteti u ndërtua shpejt, me toka që shiteshin lehtë për të tërhequr të ardhur. Noel Malcolm shënon se Gjinollët, zotër të Prishtinës e të Gjilanit, në fillim të shekullit XIX quheshin sundimtarët e dytë të Kosovës pas sulltanit. Gjilani i vjetër mori fytyrë orientale: çarshi me dyqane të vogla, xhami, çezma e hamame, nga të cilat pak i shpëtuan kohës.

Pushteti i Gjinollëve nuk ishte i butë. Më 1822 rreth 3.000 veta, raja të krishterë krah parisë myslimane dhe imamëve të dymbëdhjetë xhamive, u nisën në këmbë për në Stamboll për të kërkuar largimin e Maliq pashë Gjinollit, që rrinte në Prishtinë dhe që Malcolm e quan tiran; shumica u arrestuan rrugës. Qyteti që lindi nga një familje shqiptare mbart që në fillesë edhe këtë kujtesë: pushteti vendës nuk ishte domosdo pushtet i drejtë.

1877–1881: muhaxhirët dhe Lidhja

Lufta serbo-osmane e viteve 1877–1878 e solli ushtrinë serbe deri në Gjilan. Njëra nga dy kolonat serbe mori Gjilanin e Kaçanikun para armëpushimit ruso-osman të 31 janarit 1878; trupat që qëndruan disa muaj në juglindje të Kosovës u ndeshën me sulme të pandërprera të luftëtarëve vendës shqiptarë dhe në fund u tërhoqën sipas vijave të reja që hoqën Fuqitë e Mëdha. Pas tyre mbeti një valë njerëzish: shqiptarët e dëbuar nga viset e Nishit e të Leskocit që iu dhanë Serbisë, muhaxhirët. Vlerësimet për ata që u vendosën në Kosovën Lindore shkonin nga 20 deri në 50 mijë veta. Malcolm shënon edhe atë që kujtesa kombëtare e kalon shpesh në heshtje: muhaxhirët i shihnin me armiqësi të veçantë të krishterët vendës, dhe kjo e shtoi shpërnguljen e serbëve nga Kosova.

Kur u ngrit Lidhja e Prizrenit, Gjilani ishte ndër krahinat që dërguan përfaqësues. Kararnameja, akti i saj themelor, u nënshkrua nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë të krahinave nga Prizreni te Dibra, Gjilani ndër to; nën udhëzimet për administratën dhe ushtrinë, të miratuara po atë ditë, qëndrojnë emrat e dy përfaqësuesve të Gjilanit, Sahitit dhe Rashitit, dhe vendimi për ushtrinë parashikonte një ushtri kosovare prej 70.000 burrash që do ta mbronte vendin nga Mitrovica deri te kazaja e Gjilanit.

Karadaku dhe Idriz Seferi

Mbi fshatrat jugore të komunës ngrihet Karadaku, Mali i Zi i Shkupit, zgjatimi më lindor i maleve të Sharrit; emri vjen nga turqishtja dhe do të thotë mal i zi. Nga fshati Sefer i kësaj treve ishte Idriz Seferi. Më 1910, kur Kosova u ngrit kundër xhonturqve, ai e kishte marrë tashmë Gjilanin dhe bashkërendonte planet me Isa Boletinin. Veprimi i parë i kryengritësve qe ta çonin Seferin me disa mijë burra, 5.000 sipas historianit George Gawrych e 9.000 sipas Malcolm-it, në Grykën e Kaçanikut për të prerë hekurudhën; e mbajtën disa ditë, derisa ushtria i shtyu prapa me humbje të rënda. Më 1912 njerëzit e tij luftuan krah Boletinit kundër ushtrisë serbe në Kosovën verilindore; një gazetar serb e çmoi atë forcë në 20.000 burra, shifër që Malcolm e quan me gjasë të fryrë për ta zmadhuar fitoren serbe. Pastaj Seferi organizoi qëndresën në trevën e Ferizajit, ku, sipas Malcolm-it, u bënë luftimet më të ashpra në Kosovë.

Pasi Bullgaria hyri në Kosovën juglindore më 21 tetor 1915, plaku organizoi disa çeta kaçakësh, pararendëse të lëvizjes kaçake të pasluftës: në një përpjekje pranë fshatit të tij, Sefer, ata vranë njëzet ushtarë bullgarë. Më 1916 bullgarët e zunë rob dhe e liruan në fund të luftës, shtatëdhjetë e një vjeç. Nga krerët e kryengritjes së madhe të 1912-s, Seferi qe i vetmi që vdiq në shtratin e vet, më 1927; të tjerët i vranë. Sot shtatorja e tij qëndron në Gjilan dhe një pllakë përkujtimore në Zhegër.

1912–1945: masakra, pushtime, kolonë

Ushtria serbe erdhi në tetor 1912. Kryeipeshkvi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, i raportoi Romës më 24 janar 1913 se edhe në Gjilan, ndonëse qyteti nuk bëri qëndresë, pati plaçkitje e masakra. Leo Freundlich, që përmblodhi dëshmitë e kohës, përcjell një raport të marsit 1913 sipas të cilit në malet e Karadakut u dogjën 280 ferma të shqiptarëve myslimanë në njëzet e nëntë fshatra, dhe shkruan se në Sefer serbët i hodhën të gjallë dy pleq në flakët e shtëpisë së tyre. Mes dy luftërave Gjilani përjetoi sundimin jugosllav dhe programin e shpallur të kolonizimit me kolonë serbë. Më 1941 Bullgaria aneksoi një rrip të ngushtë të Kosovës Lindore, me Kaçanikun brenda, që kalonte pak në lindje të Gjilanit. Në fund të luftës qyteti u bë vend përplasjeje: një muaj pas sulmit mbi Ferizaj të 1 dhjetorit 1944, një grup shqiptarësh të armatosur u përpoq, pa sukses, ta merrte edhe Gjilanin nga partizanët.

Gjilani jugosllav

Në Jugosllavinë socialiste Gjilani nuk mbeti i heshtur. Në nëntor 1968 këtu u mbajtën demonstrata krah atyre të Prishtinës, Ferizajit e Podujevës, dhe në prill 1981 protestat arritën përsëri në qytet; mes organizatorëve ishte nxënësi Agim Ramadani nga Zhegra, që u përjashtua nga shkolla dhe u dënua me dy muaj burg. Më 1985 Gjilani hyri pa dashje në historinë e propagandës: një fermer serb nga një fshat afër qytetit, i shtruar në spitalin e Prishtinës me një plagë të rëndë, akuzoi dy shqiptarë të maskuar; autoritetet e Kosovës anonin nga një shpjegim krejt tjetër, por shtypi i Beogradit e ktheu rastin në fushatë kundër shqiptarëve, dhe libri për të u shtyp në 50.000 kopje. Raporti i OSBE-së do ta përshkruante Gjilanin e fundit të viteve '90 si një nga anët më të qeta e më të pasura të Kosovës, me një bashkësi relativisht të madhe turke dhe shkolla turke, ku shqiptarët vuanin sidomos diskriminimin në administratë, arsim, punë, shëndetësi e mbrojtje sociale.

1999: qyteti i qetë dhe fshatrat e Karadakut

Qetësia nuk e shpëtoi. Më 19 mars 1999, një ditë para largimit të vëzhguesve, fshatarët e Lladovës panë rreth 5.000 ushtarë me artileri të rëndë e tanke që zinin vend në luginën e Karadakut. Më 27 mars u granatua Llashtica, dhe po atë ditë hynë me autobusë në Zhegër paramilitarë që refugjatët i njihnin si Tigrat e Arkanit dhe si vullnetarë të radikalëve serbë. Më 16 prill paramilitarët e zbrazën Malishevën e Gjilanit, dhe kolona e saj u ndal e u grabit nëntë herë në dhjetë kilometrat deri në Kllokot. Më 30 prill, në një shtëpi të Llashticës, u vranë trembëdhjetë veta, mes tyre një vajzë dy vjeç e gjysmë që u dogj e gjallë. Human Rights Watch e radhit Gjilanin ndër komunat që u kursyen kryesisht nga vrasjet e djegiet në masë, por mijëra banorë u dëbuan në prill e maj, në valën e dëbimit masiv, të grabitur e të ndaluar rrugës për në kufirin maqedonas. Shumë kaluan nëpër Preshevë, në Luginën e Preshevës, ku policia u merrte letërnjoftimet dhe arrestonte burrat.

Atë pranverë ra edhe një bir i Zhegrës. Agim Ramadani, i lindur më 3 maj 1963, poet që shkruante vargje edhe në mes të luftës, udhëhoqi një njësi të UÇK-së në Koshare, në kufirin me Shqipërinë, dhe ra atje më 11 prill 1999. Brigada 138 mori emrin e tij, dhe në fshatin e lindjes i është ngritur përmendorja.

Pas luftës dhe sot

KFOR-i hyri në zonën e Gjilanit më 14 e 15 qershor 1999. Kur OSBE-ja u kthye më 20 qershor, në qytet ishte shkatërruar vetëm një shtëpi; nga fundi i tetorit ishin djegur ose shembur 280. Barra e asaj vere ra mbi serbët dhe romët: sipas OSBE-së, nga rreth 4.825 romë që jetonin në rajonin e Gjilanit para luftës, në vetë Gjilanin kishin mbetur rreth 875, dhe pranë rrugës «Abdulla Presheva» brenda tri javësh u dogjën afro 90 për qind e shtëpive rome. Vrasjet vazhduan edhe më 2000, kur, më 28 maj, në Cërnicë u vranë me armë nga një makinë në lëvizje dy burra dhe një djalë katërvjeçar. Kjo është pjesë e historisë së qytetit po aq sa dëbimi i pranverës. Gjilani u bë njëkohësisht strehë për shqiptarët që iknin nga Serbia jugore: deri më 8 korrik 1999 UNHCR kishte regjistruar 2.100 të zhvendosur.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunë 82.980 banorë, 235 më shumë se në Pejë, prej të cilëve 80.642 shqiptarë, 940 serbë, 745 turq dhe 409 romë; Komuna llogarit edhe rreth 35 mijë gjilanas në diasporë. Që nga 6 marsi 2013 qyteti ka universitetin e vet publik, që mban emrin e veprimtarit Kadri Zeka. Shtatoret e Idriz Seferit dhe të Agim Ramadanit qëndrojnë sot në të njëjtën komunë: dy breza, një mal.

Burimet

• Komuna e Gjilanit — Historiku (Evlia Çelebiu, gojëdhëna 1750/1772, Gjinajt 1737, Bahti beg Gjinolli)

• Komuna e Gjilanit — The history (shekulli XIV, gjysma e dytë e shekullit XVIII, Artana; kopje e arkivuar 2023)

• Komuna e Gjilanit — Monumentet kulturore

• Komuna e Gjilanit — Qyteti (regjistrimi 2024, diaspora)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (New York University Press, 1998), f. 2, 175, 182–183, 200–201, 229, 241, 251–252, 254, 259, 262, 287, 290, 311–312, 324–325 dhe kap. 17

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (I.B. Tauris, 2006), f. 177

• Robert Elsie, albanianhistory.net — dokumentet e Lidhjes së Prizrenit, Kararnameja (1878)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lazër Mjeda, raport për Romën mbi pushtimin serb (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich, Albania's Golgotha (1913)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova As Seen, As Told, Part I: Gnjilane/Gjilan (1999, kopje e arkivuar)

• OSBE — Kosovo/Kosova As Seen, As Told, Part II: Gnjilane/Gjilan, ku dikur ishte qetësi (1999, kopje e arkivuar)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 4: mars–qershor 1999

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 17: abuzimet pas 12 qershorit 1999

• Radio Kosova e Lirë — Agim Hysni Ramadani (3.5.1963 – 11.4.1999)

• Universiteti Publik «Kadri Zeka» Gjilan — Statuti (2020), neni 1: themelimi me vendim të Qeverisë, 6.3.2013

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (dhjetor 2024)

---

# Ardianët: populli ilir që ngriti mbretërinë detare të Agronit e Teutës
https://zhurma.press/ardianet/
Type: organization
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Populli ilir i Naronit që nën Agronin e Teutën zotëroi Adriatikun lindor, u përplas me Romën dhe përfundoi, sipas Strabonit, i shtyrë larg detit.

Ardianët — Ardiaioi te grekët, Vardaei te latinët — ishin populli ilir i luginës së Naronit (Neretvës) që në shekullin III p.e.s. u bë bërthama e mbretërisë më të fuqishme të Adriatikut lindor. Nën Agronin (sundoi rreth 250–231 p.e.s.; vdiq më 231 ose 230) dhe nën Teutën, flota e tyre i theu etolasit, mori Foinikën dhe e detyroi Romën të kalonte detin me ushtri për herë të parë. Pas luftërave me Romën, Straboni i gjente të shtyrë larg detit dhe thuajse të shuar.

Pse ka rëndësi

• Nën Agronin dhe Teutën, Ardianët zotëruan bregun nga gryka e Naronit deri te Labeatët e liqenit të Shkodrës, dhe Polibi shkruan se Agroni kishte forca tokësore e detare më të mëdha se çdo mbret i Ilirisë para tij.

• Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.), që lindi nga përplasja me ta, ishte hera e parë që Roma kaloi me ushtri në bregun lindor të Adriatikut — me 200 anije, rreth 20.000 këmbësorë dhe 2.000 kalorës.

• Historia e tyre na vjen pothuaj e tëra nga Polibi, Apiani, Livi, Kasi Dioni dhe Straboni, domethënë nga bota greko-romake që i mundi; edhe nami i piratëve që u ngjit pas tyre vjen nga kjo anë e detit.

Populli i Naronit

Straboni shënon pas Dalmacisë lumin Naro dhe popujt që banonin rreth tij — Daorsët, Ardianët dhe Plereët — dhe shton se ishulli i Farit ndodhej pranë Ardianëve; autorët e mëvonshëm, thotë ai, i quanin Vardianë. Robert Elsie i vendos rreth Gjirit të Kotorrit, pa përjashtuar që të kenë qenë edhe më në veri, në Bosnjë, dhe e lidh emrin e tyre, me rezervë, me çafkën (lat. ardea) si simbol totemik. Arkeologu shqiptar Lavdosh Jaupaj, në tezën e tij të doktoratës (Lion–Tiranë, 2019), kujton se Ardianët përmenden tashmë në shekullin IV p.e.s., në një vepër që i atribuohet Aristotelit, dhe se një kërcore bronzi e shekullit V p.e.s., e kushtuar në Dodonë nga njëfarë Gangrios, mund të mbajë etnikun e tyre. Sipas tij, në kohët e hershme Ardianët banonin në brendësi, në veri, përballë Farit, ndërsa hapësira nga lugina e Naronit deri te liqeni i Shkodrës ishte e Autariatëve.

Straboni tregon një luftë të gjatë me Autariatët për kriporet në kufirin e përbashkët: në pranverë uji rridhte në fund të një gryke mali, e mblidhnin dhe pas pesë ditësh kripa kristalizohej; bënin marrëveshje për ta përdorur me radhë, pastaj i shkelnin dhe ktheheshin në luftë. Marjeta Šašel Kos e vendos kufirin e tyre në rrjedhën e sipërme të Naronit, pranë liqenit të madh të Pseudo-Skilaksit, që ajo e njëson me kënetën e Hutovo Blatos. Straboni i radhit Ardianët, bashkë me Autariatët dhe Dardanët, mes popujve ilirë që dikur kishin qenë më të fuqishmit.

Agroni dhe mbretëria e detit

Në shekullin III p.e.s., sipas Jaupajt, Ardianët u morën Autariatëve toka dhe arritën të zotëronin tërë bregun adriatik nga Daorsët në grykën e Naronit deri te Labeatët rreth liqenit të Shkodrës; kryeqyteti i tyre mund të ketë qenë Rizoni, Risani i sotëm. Elsie e quan Agronin sundimtar të krahinës së Shkodrës rreth viteve 250–231 p.e.s. dhe flet për bërthamën e një shteti që shtrihej nga Shqipëria e Mesme deri te Neretva. Polibi e quan thjesht mbret të Ilirisë, bir të Pleuratit; Kasi Dioni, në përmbledhjen e Zonarës, e quan mbret të Ardianëve dhe me gjak ilir, dhe Šašel Kos vëren se pikërisht Dioni e emërton mbretërinë e Agronit e të Teutës si ardiane.

Fuqia e saj ishte deti. Më 231 p.e.s. — John Wilkes lë të hapur edhe 232-shin —, i paguar nga Demetri II i Maqedonisë, Agroni dërgoi njëqind anije me pesë mijë ilirë për të çliruar Medionin në Akarnani, që e rrethonin etolasit. Anijet mbërritën natën, ilirët zbarkuan në të gdhirë, u rreshtuan sipas zakonit të vendit dhe e shpartalluan ushtrinë etole, duke i marrë armët dhe plaçkën. Polibi tregon se mbreti, nga gëzimi, iu dha festave dhe vdiq nga pleuriti brenda pak ditësh; Apiani e paraqet ende gjallë kur mbërritën ambasadorët romakë, prandaj vdekja lëviz mes 231 dhe 230. Forca e tyre qëndronte te barkat që Polibi i quan lemboi e Livi lembi: sipas Wilkes-it, anije të vogla e të shpejta me një radhë rremash dhe pesëdhjetë luftëtarë në bord. Polibi e përshkruan edhe taktikën: më 229 p.e.s., te Paksi, ilirët i lidhën barkat katër nga katër, i lanë anijet armike t'i godisnin e të ngecnin në to, pastaj u hodhën në kuvertat e tyre; morën katër katërradhëshe dhe fundosën një pesëradhëshe me gjithë ekuipazhin.

Teuta, Foinike dhe Roma

Pas vdekjes së Agronit froni i takonte Pinnesit, djalit të tij të mitur nga Triteuta; pushtetin e mori si kujdestare Teuta, gruaja e mbretit dhe njerka e fëmijës. Më 230 p.e.s. flota e saj u ndal në Foinike, qyteti më i pasur i Epirit, dhe e mori me tradhtinë e rreth tetëqind mercenarëve galë që e ruanin; Skerdilaidi zbriti me pesë mijë ilirë nga gryka pranë Antigonesë. Teuta i thirri forcat në atdhe kur një pjesë e ilirëve kaluan me Dardanët.

Gjatë asaj fushate ilirët grabitën e vranë edhe tregtarë italikë. Senati dërgoi dy të dërguar, Gaius dhe Lucius Coruncanius. Teuta, që po rrethonte Issën, iu përgjigj, sipas Polibit, se nuk ishte në zakonin e mbretërve ilirë t'i pengonin nënshtetasit të fitonin plaçkë nga deti; më i riu i ambasadorëve foli ashpër dhe u vra gjatë kthimit — Polibi ia ngarkon vrasjen Teutës, Apiani anijeve ilire. Më 229 p.e.s., pas një përpjekjeje të dështuar për të marrë Epidamnin me shpata të fshehura në enët e ujit, ilirët rrethuan Korkyrën (Korfuzin), e cila u dorëzua dhe pranoi një garnizon nën Demetrin e Farit. Roma u përgjigj me konsullin Gnaeus Fulvius dhe 200 anije, me Aulus Postumius dhe rreth 20.000 këmbësorë e 2.000 kalorës. Demetri ua dorëzoi Korkyrën romakëve; Apolonia dhe Epidamni kaluan nën mbrojtjen e tyre, dhe Polibi shkruan se romakët, duke u futur në brendësi, nënshtruan Ardianët gjatë rrugës. Teuta u strehua në Rizon, vend i fortifikuar mirë, larg detit, mbi lumin me të njëjtin emër. Në pranverën e vitit 228 p.e.s. — Elsie e vendos në 227 — ajo pranoi paqen që mbylli Luftën e Parë Ilire: haraç, heqje dorë nga pjesa më e madhe e Ilirisë dhe ndalim për të lundruar përtej Lisit me më shumë se dy anije, edhe ato të paarmatosura.

Demetri i Farit dhe lufta e dytë

Roma e la pjesën më të madhe të Ilirisë nën Demetrin. Sipas Kasi Dionit, ai u bë kujdestar i Pinnesit dhe u martua me Triteutën pas vdekjes së Teutës; Zonara e quan atë sundimtar të Ardianëve. Demetri e theu kushtin e Lisit: sipas Polibit, ai dhe Skerdilaidi e kaluan Lisin me nëntëdhjetë barka, dhe pastaj Demetri, me pesëdhjetë prej tyre, u hodh në Kiklade dhe plaçkiti shumë ishuj. Më 219 p.e.s. Roma dërgoi konsullin Lucius Aemilius Paullus. Sipas Polibit, Dimalja ra pas shtatë ditësh rrethimi, Fari u mor me sulm dhe u rrafshua, dhe Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë. Për fundin e tij burimet nuk pajtohen: Polibi thotë se vdiq duke sulmuar Mesenën, ndërsa Apiani dhe Zonara shkruajnë se romakët e vranë kur u kthye në Iliri. Lufta e Dytë Ilire nuk e shuajti mbretërinë: sipas Apianit, romakët i kursyen ilirët për hir të Pinnesit, dhe më 217 p.e.s., sipas Livit, Senati dërgonte njerëz te Pinnesi, mbreti i Ilirisë, për t'i kërkuar haraçin e prapambetur.

Froni që ndërroi derë

Në vitet që pasuan, figura kryesore e mbretërisë u bë Skerdilaidi — sipas Wilkes-it ndoshta vëllai i Agronit —, që Livi e quan mbret të ilirëve dhe që Filipi V e kishte lidhur me vete, sipas Polibit, me njëzet talanta në vit, për të sulmuar etolasit me tridhjetë barka. Gjatë Luftës së Parë Maqedonase, sipas Livit, etolasit i vinin Filipit si kusht paqeje që Ardianët t'u ktheheshin Skerdilaidit dhe Pleuratit — shenjë se ata u ishin shkëputur. Pas Skerdilaidit mbretëroi i biri, Pleurati, që Elsie e vendos në fron rreth viteve 206–180 p.e.s., dhe pas tij Genti, rreth viteve 180–168 p.e.s. Sa ardiane mbeti kjo mbretëri, studiuesit nuk pajtohen. Wilkes flet për një dinasti ardiane me qendër te kështjellat rreth liqenit të Shkodrës, nga Lisi te Meteoni (Meduni), dhe te qytetet e bregut deri në Rizon; Danijel Dzino, për një dinasti ardiane dhe, sidomos, labeate. Jaupaj shënon se Genti mbretëronte mbi Labeatët dhe se kryeqyteti i tij ndodhej te ta, por e quan të pashpjeguar lidhjen e Labeatëve me Ardianët; ndoshta rënia e Ardianëve pas dështimit të Teutës i nxori Labeatët në skenë. Mbretëria që kishte ngritur Agroni vazhdoi; nën Gentin, kështjella e saj ishte Shkodra, që Livi e quan vendin më të fortifikuar të Labeatëve.

Nga deti në arë

Më 168 p.e.s. pretori Lucius Anicius e mbylli luftën kundër Gentit në Shkodër — sipas Livit për më pak se një muaj, sipas Apianit brenda njëzet ditësh. Genti me gruan, fëmijët dhe vëllanë u internua në Spoleto e pastaj në Iguvium, sepse Spoleto nuk pranoi t'i ruante; 220 lembet e kapura, shkruan Livi, Senati ua ndau Korkyrës, Apolonisë dhe Dyrrahut. Iliria u nda në tri pjesë, dhe Rizoni e Olcini (Ulqini) u përjashtuan nga haraçi, sepse kishin kaluar me Romën sa ishte ende Genti në fron.

Ardianët si popull i mbijetuan mbretërisë. Më 135 p.e.s., sipas Apianit, ata dhe Palarët — sipas Wilkes-it, Plereët e Strabonit — sulmuan Ilirinë romake; Roma mblodhi dhjetë mijë këmbësorë e gjashtëqind kalorës, dhe konsulli Servius Fulvius Flaccus doli kundër tyre — përmbledhja e Livit e regjistron si nënshtrim të Vardianëve. Straboni e tregon fundin ftohtë: meqë e trazonin detin me bandat e tyre, romakët i shtynë nga bregu në brendësi dhe i detyruan të punonin tokën; por vendi ishte i ashpër e i varfër, i papërshtatshëm për bujq, dhe fisi u rrënua dhe thuajse u zhduk. Plini i gjen Vardianët mes bashkësive që i drejtoheshin kuvendit gjyqësor të Naronës: dikur tmerri i Italisë, tani me jo më shumë se 20 dekuri.

Trashëgimia

Rrëfimin e Ardianëve e mbajtën të tjerët. Na e përcjell Polibi, që ia vesh vendimet e Teutës shkurtpamësisë së gruas, dhe Straboni, që e shpjegon dëbimin e tyre nga deti me piraterinë. Plaçkitja në det ishte e vërtetë — Polibi flet për tregtarë italikë të grabitur e të vrarë — por përgjigjja e Teutës, aq sa e njohim, tregon një rend tjetër: plaçka në det si zakon që mbretërit ilirë nuk e ndalnin, jo si krim kundër Romës. Dzino shton se grekët e quanin mbret të ilirëve udhëheqësin e aleancës që drejtonte fisi më i fortë i çastit.

Mbetën vendet dhe emrat. Shkodra, Lisi që sot është Lezha, Epidamni që romakët e quajtën Dyrrah dhe që u bë Durrës, Rizoni që u bë Risan: qytetet ku u vendos fati i Ardianëve mbajnë ende emrat e lashtë. Rrjeti i ilirëve u shpërbë, por vargu i emrave — Agroni, Teuta, Pinnesi, Triteuta, Demetri, Skerdilaidi, Genti — e mban gjallë kujtesën e mbretërisë që e bëri Adriatikun lindor det të vetin, para se Roma ta kthente në det të saj. Rrëfimi i plotë i përplasjes gjendet te Luftërat iliro-romake.

Burimet

• LacusCurtius — Polibi, Historitë, libri II (Loeb, përkth. W. R. Paton)

• LacusCurtius — Polibi, Historitë, libri III

• LacusCurtius — Polibi, Historitë, libri IV

• Livius.org — Apiani, Lufta ilire 6–10

• LacusCurtius — Kasi Dioni, libri XII dhe përmbledhja e Zonarës

• LacusCurtius — Straboni, Gjeografia VII.5 (Loeb)

• Wikisource — Livi, Nga themelimi i Qytetit, libri XXII (përkth. W. M. Roberts)

• Wikisource — Livi, Nga themelimi i Qytetit, libri XXVI (përkth. W. M. Roberts)

• Wikisource — Livi, Nga themelimi i Qytetit, libri XXVII (përkth. W. M. Roberts)

• Wikisource — Livi, Nga themelimi i Qytetit, libri XLIV (përkth. W. M. Roberts)

• Wikisource — Livi, Nga themelimi i Qytetit, libri XLV (përkth. W. M. Roberts)

• Livius.org — Livi, Periochae 56

• Perseus — Plini, Historia Naturalis III.26 (përkth. Bostock & Riley)

• Robert Elsie — «The Early History of Albania» (2015)

• HAL — Lavdosh Jaupaj, Étude des interactions culturelles en aire illyro-épirote du VIIe au IIIe siècle av. J.-C. (Lyon 2 / Qendra e Studimeve Albanologjike, 2019)

• Mélanges de l'École française de Rome — Marjeta Šašel Kos, «The ‘great lake’ and the Autariatai in Pseudo-Skylax» (2013)

• Persée — Danijel Dzino, «‘Illyrians’ in ancient ethnographic discourse», Dialogues d'histoire ancienne 40/2 (2014)

• Encyclopaedia Britannica — «Illyria»

• Wiley-Blackwell — John Wilkes, The Illyrians (1992; ribotim 1996)

---

# Referendumi i 1991-ës: 913.705 vota për një Kosovë sovrane e të pavarur
https://zhurma.press/referendumi-1991/
Type: event
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga 26 deri më 30 shtator 1991 votuan 87,01 për qind e zgjedhësve të Kosovës dhe 99,87 për qind e tyre thanë po për Kosovën shtet sovran e të pavarur; e njohu vetëm Shqipëria.

Nga 26 deri më 30 shtator 1991, shqiptarët e Kosovës votuan në një referendum të mbajtur në ilegalitet, të thirrur nga Kuvendi që Serbia e kishte shpërbërë, për Republikën e Kosovës si shtet sovran dhe i pavarur. Sipas raportit përfundimtar të komisionit qendror, votuan 914.802 nga 1.051.357 qytetarë me të drejtë vote, pra 87,01 për qind, dhe 99,87 për qind e tyre votuan pro. Mbi këtë rezultat Kuvendi e shpalli Kosovën të pavarur më 19 tetor 1991, një pavarësi që në atë kohë e njohu vetëm Shqipëria.

Pse ka rëndësi

• Ishte akti që e çoi kërkesën shqiptare nga republika brenda Jugosllavisë te pavarësia: Deklarata e 2 korrikut 1990 dhe Kushtetuta e Kaçanikut kishin kërkuar ende një vend të barabartë në federatë.

• Votimi u zhvillua nën trysninë e policisë serbe, në disa zona nëpër shtëpi private, ndërsa organizatorë e votues u arrestuan dhe materialet e votimit u sekuestruan.

• Rezultati u bë themeli politik i shtetit paralel të viteve 1990: zgjedhjet e 24 majit 1992, presidenca e Ibrahim Rugovës dhe rrjeti i shkollave e i klinikave i mbajtur nga kontributi i mërgatës.

Kuvendi jashtë sallës së vet

Rruga drejt referendumit nisi me humbjen e autonomisë. Pas grevës së minatorëve të Trepçës në fillim të 1989-ës, të cilët e vunë në krye të kërkesave mosprekjen e Kushtetutës së 1974-ës, Kuvendi i Kosovës u mblodh më 23 mars 1989 me tanke e autoblinda para ndërtesës dhe me funksionarë të sigurimit e të partisë nga Serbia në sallë; amendamentet kushtetuese kaluan pa shumicën e dy të tretave që kërkonte ligji. Heqja e autonomisë u pasua nga masat e përkohshme që i hapi ligji serb i 26 qershorit 1990, me të cilat u ndalua gazeta «Rilindja», u mbyll Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës dhe u pushuan nga puna mijëra nëpunës shqiptarë.

Në fund të qershorit 1990 kryetari serb i Kuvendit e ndërpreu seancën dhe e shtyu mbledhjen. Më 2 korrik 1990, 114 nga 123 deputetët shqiptarë u mblodhën në rrugë, para ndërtesës së kyçur, dhe miratuan Deklaratën Kushtetuese, që e shpallte Kosovën njësi të barabartë e të pavarur brenda federatës jugosllave. Serbia u përgjigj duke shpërbërë Kuvendin dhe qeverinë e Kosovës, dhe tri javë më vonë miratoi një ligj për marrëdhëniet e punës që hapi rrugën për përjashtimin e mbi 80 mijë shqiptarëve nga vendet e tyre të punës. Më 7 shtator 1990, në fshehtësi të madhe, deputetët u mblodhën në Kaçanik dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës, me dispozita për një kuvend të ri dhe një president të zgjedhur. Edhe ky akt synonte ende një republikë brenda Jugosllavisë, jo shkëputjen prej saj.

Nga republika te pavarësia

Ajo që e ndryshoi qëllimin ishte shembja e vetë Jugosllavisë. Kur Sllovenia dhe Kroacia shpallën pavarësinë në qershor 1991, Lidhja Demokratike e Kosovës, partia e themeluar në dhjetor 1989 që ishte bërë lëvizja politike e shumicës, e ktheu synimin nga statusi i republikës te sovraniteti i plotë. Një federatë në shpërbërje nuk kishte më vend të barabartë për t'i ofruar askujt. Vendimi politik u mor në Këshillin Koordinues të partive politike të Kosovës, ku LDK-në e përfaqësonin Ibrahim Rugova, në krye të këshillit, dhe Fehmi Agani, ndër të tjerë; për zbatimin e tij u ngrit një komision qendror me përfaqësues të të gjitha partive.

Më 22 shtator 1991 Kuvendi i shpërbërë miratoi Rezolutën për pavarësinë dhe sovranitetin e Kosovës dhe vendosi që ajo t'i nënshtrohej një referendumi popullor. Rregullat ishin të qarta dhe të rrepta: referendumi do të quhej i suksesshëm vetëm nëse votonin të paktën dy të tretat e qytetarëve me të drejtë vote dhe nëse më shumë se gjysma e tyre deklaroheshin pro.

Pesë ditë votimi

Votimi zgjati nga 26 deri më 30 shtator 1991 në 1.500 vendvotime, të organizuara në 450 njësi votuese. Në disa zona votimi u bë nëpër shtëpi private, për t'iu shmangur ndërhyrjes së policisë. Megjithatë forcat e sigurisë serbe sekuestruan materiale votimi dhe arrestuan organizatorë të referendumit e votues të veçantë. Rezultatet mbërritën nga të gjitha komunat e Kosovës, por edhe nga mërgata në Evropën Perëndimore, në Shtetet e Bashkuara e në Australi. Serbët, rreth dhjetë për qind e popullsisë, e bojkotuan votimin: sipas komisionit, pjesëmarrja e serbëve dhe e malazezve ishte simbolike, ndërsa myslimanët, turqit, kroatët dhe romët votuan në numër të konsiderueshëm.

Kumtesa e parë e komisionit, e botuar më 4 tetor 1991 në gazetën «Bujku», fliste për mbi 870 mijë votues, rreth 85 për qind, me rezultate që ende po mbërrinin. Raporti përfundimtar dha shifrat që mbetën: nga 1.051.357 qytetarë me të drejtë vote, një numër i vlerësuar, votuan 914.802, ose 87,01 për qind; pro votuan 913.705, ose 99,87 për qind, kundër 164, ndërsa 933 fletë u shpallën të pavlefshme. Nuk votuan 136.555 vetë, ose 12,99 për qind. Të dy pragjet u kapërcyen lehtë. Rezultati duhet lexuar me ndershmëri: numërimi u bë nga vetë strukturat që e organizuan votimin, në ilegalitet, dhe juristi Jure Vidmar shkruan se ligjshmëria e referendumit mbetet e kontestuar dhe se rezultatet e tij mund të jenë formalisht të pasigurta; po ai shton se edhe heqja e autonomisë ishte bërë në shkelje të rendit kushtetues. Por shkalla e pjesëmarrjes, në kushtet e një shtetrrethimi policor, ishte vetë mesazhi.

19 tetori dhe njohja e vetme

Mbi rezultatin e referendumit Kuvendi e shpalli Kosovën shtet të pavarur më 19 tetor 1991, dhe po atë muaj u shpall një qeveri e Republikës së Kosovës që do të vepronte kryesisht nga mërgimi. Më 21 tetor 1991 Kuvendi i Shqipërisë miratoi deklaratën me të cilën e njohu Republikën e Kosovës; asnjë shtet tjetër nuk e ndoqi. Bashkësia Evropiane, që më 15 janar 1992 njohu Slloveninë e Kroacinë dhe më 6 prill Bosnjë-Hercegovinën, vazhdoi ta trajtonte Kosovën si çështje të brendshme të Serbisë.

Platforma e kohës tregon se pavarësia nuk ishte e vetmja mundësi që shqiptarët e Jugosllavisë mbanin në tryezë. Më 11 tetor 1991, Këshilli Koordinues i Partive Politike Shqiptare në Jugosllavi miratoi një deklaratë me tri opsione: nëse kufijtë e jashtëm e të brendshëm të Jugosllavisë nuk ndryshonin, Kosova do të ishte shtet sovran e i pavarur me të drejtë bashkimi në një lidhje shtetesh sovrane në Jugosllavi; nëse ndryshonin vetëm kufijtë e brendshëm, kërkesa do të ishte një republikë shqiptare në Jugosllavi; nëse ndryshonin kufijtë e jashtëm, shqiptarët do të vendosnin me plebishit për bashkimin me Shqipërinë.

24 maji 1992: shteti i votuar nëpër shtëpi

Hapi tjetër ishin zgjedhjet e 24 majit 1992 për kuvendin dhe për presidentin e republikës, të mbajtura sërish me shtëpi private si vendvotime, nën hundën e autoriteteve serbe. Sipas Qendrës Informative të Kosovës, nga 821.588 votues të regjistruar votuan 721.554, ose 87,37 për qind; nga 100 deputetët e zgjedhur me sistemin mazhoritar, LDK-ja fitoi 96, dhe në votimin proporcional mori 76,44 për qind të votave. Ibrahim Rugova u zgjodh president. Policia serbe i ndaloi, i shpërndau ose i pengoi mbledhjet e qeverisë së nëndheshme shqiptare, dhe kuvendi i zgjedhur mbeti një institucion në hije.

Ajo që funksionoi ishte shteti i padukshëm. Mësuesit e mjekët e përjashtuar u paguan nga Republika, në praktikë nga LDK-ja, me një tatim vullnetar prej tre për qind mbi të ardhurat e mërgatës. Në vitin 1995 sistemi paralel i arsimit kishte 386.511 nxënës e studentë, nga parashkollorët deri te universiteti. Noel Malcolm e ka përshkruar këtë si strategji të të vepruarit sikur Kosova të mos ishte pjesë e Serbisë, me shpresën se, po të zgjaste mjaftueshëm, qeveritë e huaja do të detyroheshin të pranonin se fiksioni ishte i tyre, jo i shqiptarëve.

Kujtesa dhe pesha e votës

Strategjia kishte një çmim që shqiptarët e paguan vetë. Vetëm më 1994, Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut regjistroi 2.157 sulme fizike të policisë, 3.553 kontrolle shtëpish dhe 2.963 arrestime arbitrare. Marrëveshja e Dejtonit, në nëntor 1995, i la shqiptarët e Kosovës pikërisht aty ku ishin, dhe pyetja se sa gjatë mjaftonte pritja mori përgjigjen e saj nga rruga: protestat studentore të 1997-ës dhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës, mbështetja për të cilën ishte edhe shprehje e zhgënjimit nga pafuqia e politikës paqësore për të fituar njohje të re. Referendumi nuk e çliroi Kosovën. Por ai i dha çdo hapi të mëvonshëm një vullnet të shprehur me votë, të numëruar dhe të botuar, të cilit askush nuk mund t'i thoshte se nuk ekzistonte.

Kur Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008, kryeministri i Shqipërisë e mbështeti njohjen e re, në radhë të parë, te deklarata e Kuvendit të Shqipërisë e 21 tetorit 1991. Gjashtëmbëdhjetë vjet e katër muaj ndanë dy shpalljet: e para u njoh nga një shtet i vetëm, e dyta, pavarësia e Kosovës, deri më 2020 nga mbi njëqind shtete. Mes tyre qëndron një popull që votoi për një shtet që nuk e kishte, dhe pastaj e mbajti gjallë atë shtet nëpër dhomat e veta të ndenjjes.

Burimet

• Albanian.com (arkiv) — Raporti zyrtar mbi rezultatet e referendumit, 26–30 shtator 1991

• Gazeta Dielli — Kosova para 29 viteve në Referendum për Pavarësi, rezultati pro 99,87 për qind

• Datenbank und Suchmaschine für direkte Demokratie (sudd.ch) — Kosovo, 30 September 1991: Unabhängigkeit

• Jure Vidmar — International Legal Responses to Kosovo's Declaration of Independence (Vanderbilt Journal of Transnational Law, 2009)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998), kap. 16–17

• Human Rights Watch — World Report 1992: Yugoslavia

• Human Rights Watch — World Report 1993: The Former Yugoslav Republics

• Këshilli i Ministrave i Republikës së Shqipërisë (arkiv) — deklarata për njohjen e pavarësisë së Kosovës, shkurt 2008

• Albanian.com (arkiv) — Rezultatet e zgjedhjeve të 24 majit 1992, sipas Qendrës Informative të Kosovës

• UNESCO-IIEP — Marc Sommers, Peter Buckland: Parallel Worlds: Rebuilding the Education System in Kosovo (2004)

• Gazeta Dielli — Kosova shtet sovran dhe i pavarur (kujtesa historike e referendumit)

---

# Elbasani: kalaja e sulltanit që u bë shkolla e mësuesve shqiptarë
https://zhurma.press/elbasani/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga Skampa e Egnatias te kalaja e Mehmetit II, nga Ungjilli i Elbasanit te Kristoforidhi dhe Normalja e 1909-s: qyteti ku shqipja gjeti shkronjat dhe mësuesit e vet.

Elbasani shtrihet në bregun verior të Shkumbinit, në skajin lindor të një fushe pjellore në mes të Shqipërisë, aty ku dikur kalonte Via Egnatia. Qytetin e themeloi më 1466 sulltan Mehmeti II mbi vendin e Skampës antike, si kështjellë kundër Skënderbeut; por kalaja e sulltanit u bë me kohë një nga vatrat kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare — qyteti i alfabeteve të veta, i Kristoforidhit, i Kongresit të 1909-s dhe i Normales që përgatiti mësuesit e shkollës shqipe.

Pse ka rëndësi

• Kalaja që Mehmeti II rindërtoi brenda një muaji më 1466, për të shkëputur një pjesë të shtetit të Skënderbeut nga trungu i tij, u bë boshti i qytetit dhe mbetet ende zemra e tij.

• Ungjilli i Elbasanit, një dorëshkrim i shekullit XVIII që mban emrin e qytetit, është teksti më i hershëm i njohur shqip në një alfabet origjinal; këtu lindi edhe Kostandin Kristoforidhi, që e përktheu Dhiatën e Re në të dy dialektet.

• Më 1909 Kongresi i Elbasanit vendosi hapjen e Shkollës Normale, që çeli dyert më 1 dhjetor 1909 si shkolla e parë e mesme shqipe për mësues, me nxënës nga Kosova deri në Çamëri.

Skampa, stacioni i Egnatias

Para se të kishte emrin që mban sot, vendi quhej Skampa — Scampis në format latine. Rreth vitit 145 para Krishtit romakët nisën Via Egnatian, rrugën e madhe që nga Dyrrahu, Durrësi i sotëm, çonte nëpër Maqedoni në Selanik e më tej në Thrakë; lugina e Shkumbinit ishte udha e saj natyrore drejt brendisë. Të dhënat mbishkrimore tregojnë se në fillim të shekullit II të erës sonë territori bujqësor i Dyrrahut arrinte deri te Skampa, që atëherë ishte një vicus, një fshat i varur nga qyteti bregdetar. Historia e Popullit Shqiptar e rendit Skampën mes qendrave peshkopale që u rrënuan e nuk përmenden më pas dyndjeve të popujve, dhe mes qyteteve të Ilirikut që nuk i mbijetuan dot trazirave të shekujve V–VII; Robert Elsie shënon se në shekullin V ishte seli peshkopi. Skampa u shua si qytet, dhe mbi vendin e saj sulltani do të rindërtonte shekuj më vonë një fortesë të lashtë, që Historia e Popullit Shqiptar e quan fortesa e Valmit.

Val d'Elbu: emri para sulltanit

Emri Elbasan zakonisht shpjegohet me turqishten. Historia e Popullit Shqiptar shkruan se sulltani i vuri fortesës emrin Ilbasan, që do të thotë «vend që sundon»; Evlija Çelebiu e lexonte si emër për atë që e nënshtron krahinën. Shënimet e Robert Elsie-t te përkthimi i Çelebiut e quajnë megjithatë shpjegimin turk të dyshimtë, sepse një formë e hershme frënge, Val d'Elbu, është shënuar qysh më 1180, në veprën Florimont të Aimon de Varennes-it — gati tre shekuj para pushtimit osman; në fjalorin e tij historik Elsie e lidh emrin me rrënjën *alb, si te vetë emri Albania. Lugina kishte emër shumë përpara se Stambolli t'ia vinte të vetin.

Në shekullin XIV, në këtë luginë ndërtonin Topiajt, dera princërore arbërore: pas tërmetit të vitit 1380, Karl Topia e rindërtoi më 1381 kishën e manastirit të Shën Gjon Vladimirit pranë Elbasanit dhe la aty mbishkrime në tri gjuhë — greqisht, latinisht e sllavisht —, dëshmi e një princi shqiptar që shkruante njëherësh në të tria (Historia e Popullit Shqiptar i daton mbishkrimet më 1383). Afro katër shekuj më vonë, po në atë manastir do ta kishte selinë kryepeshkopata ortodokse e Durrësit.

1466: kalaja që ndau Arbërinë

Në pranverën e vitit 1466 sulltan Mehmeti II, në krye të të gjitha forcave të perandorisë, marshoi nga Manastiri nëpër Rrugën Mbretërore — Egnatian — drejt Krujës, nën sulmet e pandërprera të çetave shqiptare. Pas më se dy muajsh luftimesh u bind se Kruja nuk merrej me armë, ia la rrethimin Ballaban Beut dhe vendosi të rindërtohej plotësisht e të fuqizohej fortesa e lashtë në luginën e Shkumbinit: për të furnizuar trupat e veta dhe për të shkëputur nga trungu i shtetit shqiptar një pjesë të tij. Punimet u bënë në prani të sulltanit, vazhduan me vrull një muaj të tërë dhe përfunduan në korrik të vitit 1466. Bashkë me Ohrin, kështjella e re u dha osmanëve kontrollin e lëvizjeve nëpër Egnatia. Shqiptarët u përpoqën ta merrnin: pas fitores mbi Ballabanin më 1467, Skënderbeu e rrethoi kështjellën e Elbasanit, por pa artileri nuk e mori dot.

Kalaja ishte katërkëndëshe dhe e rrethuar nga një hendek. Evlija Çelebiu, që e vizitoi në nëntor të vitit 1670, i numëroi pesëdhjetë kulla; në të vërtetë, sipas studimeve të Machiel Kiel që sjell Elsie, ato ishin njëzet e gjashtë. Brenda mureve Çelebiu gjeti 460 shtëpi të vjetra e të gjera, me çati me tjegulla.

Nusja e Shqipërisë

Sipas regjistrit të sulltan Sulejmanit që citon Çelebiu, Elbasani u bë më pas qendër e një sanxhaku më vete. Xhamia e Mbretit, sipas Kielit më e madhja dhe më e vjetra e qytetit, u ngrit rreth viteve 1490–1500; hamami i Sinan Pashës brenda kalasë u themelua rreth vitit 1500, është ruajtur dhe u restaurua më 1989. Çelebiu e quajti Elbasanin nusen e Shqipërisë, ashtu siç Antepi ishte nusja e Anadollit, dhe sipas regjistrit të kryetarit të qytetit numëroi 1.150 konaqe e shtëpi të mëdha. Por shënimi i tij më i vlefshëm nuk është lavdi: të gjithë banorët flasin shqip, shkruante ai; shumica dinë edhe turqishte të mirë, dijetarët lexojnë persisht, ndërsa tregtarët përdorin greqishten dhe atë që ai e quan gjuhë frënge. Një qytet osman me fytyrë perandorake kishte, pra, gjuhë shqiptare.

Qyteti i alfabeteve

Elbasani i shekullit XVIII bëri diçka që pak qytete ballkanike e bënë: u përpoq t'i jepte gjuhës së vet shkronja të veta. Nga manastiri i Shën Gjon Vladimirit vjen Ungjilli i Elbasanit, i njohur si Anonimi i Elbasanit: një dorëshkrim i vogël, dhjetë me shtatë centimetra, me 30 fletë, ku 59 faqe me përkthime nga Ungjijtë janë shkruar në një alfabet prej dyzet shkronjash, shumica, siç duket, krijime të reja, pa ndikim nga shkrimet fqinje. Robert Elsie e quan tekstin më të hershëm të njohur shqip në një alfabet origjinal dhe veprën më të vjetër të letërsisë ortodokse shqiptare, me përjashtim të Perikopes së shkurtër të shekullit XV. Sipas Elsie-t, shumica e provave historike e gjuhësore tregojnë si autor Grigorin e Durrësit, kryepeshkopata e të cilit e kishte selinë te manastiri i Shën Gjon Vladimirit; nëse autori është ai, dorëshkrimi mund të datohet rreth vitit 1761, ose pak më herët. Dhimitër Shuteriqi, që e bëri të njohur më 1949, ia atribuonte një prifti nga Shpati dhe e shtynte në shekullin XVII. Alfabeti nuk gjendet në asnjë tekst tjetër; historinë e tij e rrëfen Alfabeti i Elbasanit. Po në atë shekull, Theodhor Haxhifilipit, Dhaskal Todrit (1730–1805), i atribuohet një sistem tjetër, me pesëdhjetë e dy shkronja, që qarkulloi herë pas here në korrespondencë në Elbasan e përreth që nga fundi i shekullit XVIII.

Nga ky qytet doli edhe njeriu që e çoi shqipen e shkruar te populli. Kostandin Kristoforidhi lindi në Elbasan më 1827, në familjen e një argjendari, ndoqi nga viti 1847 gjimnazin Zosimea të Janinës dhe më 1857, në Stamboll, hartoi një memorandum për gjuhën shqipe. Më 1866 botoi përkthimin e parë gegërisht të katër Ungjijve dhe të Veprave të Apostujve, më 1867 një abetare gegërisht e më 1868 një toskërisht; për Shoqërinë Biblike Britanike e të Huaj nxori Dhiatën e Re gegërisht më 1872 e toskërisht më 1879, si dhe disa libra të Dhiatës së Vjetër. Vdiq më 1895, katërmbëdhjetë vjet para se qyteti i tij të çelte Normalen.

1909: Kongresi dhe Normalja

Encyclopaedia Britannica e cilëson Elbasanin si një nga qendrat kryesore të nacionalizmit shqiptar nën sundimin osman, dhe vitet pas revolucionit xhonturk e provuan. Nga 2 deri më 8 shtator 1909 — disa studiues shqiptarë e zgjasin deri më 9, ditën e vendimeve — u mblodh këtu Kongresi i Elbasanit, i quajtur edhe kongresi i shkollës shqipe, me 35 delegatë. Organizatori kryesor ishte Lef Nosi, kryetar u zgjodh Dervish Biçaku. Kongresi ripohoi alfabetin latin të Kongresit të Manastirit, propozoi që dialekti i Elbasanit të merrej për bazë të një gjuhe të njësuar dhe, mbi të gjitha, vendosi hapjen e një shkolle normale për mësues.

Shkolla Normale e Elbasanit çeli dyert më 1 dhjetor 1909, shkolla e parë e mesme në gjuhën shqipe me mision përgatitjen e mësuesve. Drejtori i saj i parë ishte Luigj Gurakuqi. Nisi me dyzet deri në pesëdhjetë nxënës dhe në fund të vitit të parë kishte 140–150, gjysma prej tyre nga Kosova e Çamëria; Hasan Prishtina dërgoi me shpenzimet e veta 21 nxënës nga Kosova. Gjuhëtari Aleksandër Xhuvani e drejtoi shkollën në katër periudha mes viteve 1913 dhe 1938. Tre vjet pas hapjes së Normales, në Kuvendin e Vlorës, Elbasanin e përfaqësuan ndër të tjerë Shefqet bej Daiu, i zgjedhur sekretar i dytë i kuvendit, dhe Lef Nosi; të dy, bashkë me Qemal bej Biçakun, vunë emrin nën aktin e Shpalljes së Pavarësisë.

Shekulli XX: kisha, arkivi dhe minaret që ranë

Elbasani i dha shtetit të ri edhe një nga themeluesit e kishës shqiptare. Kleriku elbasanas Visarion Xhuvani mori pjesë në Kongresin e Beratit të vitit 1922 dhe më 1929 u zgjodh kryepeshkop ortodoks i gjithë Shqipërisë, detyrë që e mbajti deri më 1937. Pas vitit 1944 qyteti pagoi çmimin e diktaturës. Lef Nosi, për të cilin thuhej se zotëronte bibliotekën e dytë më të madhe të Shqipërisë dhe që e kishte siguruar dorëshkrimin e Ungjillit të Elbasanit para ose gjatë Luftës së Dytë Botërore, u arrestua në gusht 1945 dhe u pushkatua në shkurt 1946 pas një gjyqi farsë; dorëshkrimi ruhet sot në Arkivin e Shtetit në Tiranë.

Edhe guri i qytetit u gjymtua. Sipas Nosit, më 1931 Elbasani kishte ende tridhjetë e një xhami; sipas Elsie-t, nga pesë që i mbijetuan revolucionit kulturor të vitit 1967, katër u shembën në dhjetëvjeçarin pasues. Xhamia e Ballisë, e vitit 1608, e restauruar bukur më 1965, u rrënua më 1970–1971; Xhamia e Mbretit u shpërfytyrua në po ato vite dhe u përdor si studio piktori, si qendër e Frontit Demokratik për edukimin politik të popullit dhe në fund si teatër kukullash, derisa u rindërtua pas diktaturës. Vetëm Xhamia e Nazireshës, jashtë qendrës, doli nga diktatura në një gjendje të njohshme.

Kombinati: krenaria që la helm

Në vitet 1971–1974, me ndihmë kineze, në luginën e Shkumbinit rreth pesë kilometra nga qyteti, u ngrit kombinati metalurgjik «Çeliku i Partisë», kompleksi industrial më i madh i vendit, krenaria industriale e diktaturës së Enver Hoxhës. Dikur aty punonin rreth dhjetë mijë veta; sot në fabrikat e privatizuara që kanë mbijetuar punon vetëm një e dhjeta e tyre. Trashëgimia që la është helmuese: në një raport të janarit 2025, agjencia shqiptare e mjedisit e rendiste kompleksin në krye të vendeve me rrezik të lartë ndotjeje nga mbetjet e metaleve të rënda, si ferronikeli e ferrokromi, një trashëgimi që vazhdon të ndotë ujërat e Shkumbinit. Lumi që dikur i dha Egnatias udhën drejt brendisë mbart sot mbetjet e industrisë që e bëri Elbasanin qytet të çelikut.

Elbasani sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Elbasanit numëronte 115.101 banorë, e treta në vend pas Tiranës dhe Durrësit; qarku i Elbasanit mbante 9,7 për qind të popullsisë së Shqipërisë dhe ishte, bashkë me Shkodrën, qarku që humbi më shumë banorë në shifra absolute nga viti 2011. Qyteti mbetet qendër tregtare e një krahine ullinjsh, misri e duhani, e lidhur me rrugë e hekurudhë me Durrësin. Trashëgimia e Normales jeton te institucionet që e pasuan, Instituti i Lartë Pedagogjik i vitit 1971 dhe Universiteti «Aleksandër Xhuvani» i vitit 1991; vetë shkolla u mbyll me vendim të ministrisë së arsimit dhe u shndërrua në gjimnaz, një vendim që mësues të vjetër e kanë kritikuar publikisht. Banka e Shqipërisë e shënoi më 2019 110-vjetorin e Normales me një monedhë përkujtimore me portretin e Gurakuqit. Muret e kalasë së Mehmetit II, të ngritura mbi vendin e Skampës, qëndrojnë ende në zemër të qytetit — një kështjellë e ndërtuar për ta sunduar vendin, rreth së cilës u rrit qyteti që e mësoi vendin të shkruante vetveten.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I (Toena, 2002): Skampa, Topiajt, fortesa e 1466-s, rrethimi i 1467-s

• Robert Elsie (përkth. e shënime) — Evliya Çelebi, A Journey to Berat and Elbasan (1670), me shënimet sipas Machiel Kiel

• Robert Elsie — The Elbasan Gospel Manuscript (Anonimi i Elbasanit), 1761, and the struggle for an original Albanian alphabet

• Robert Elsie — Gregory of Durrës dhe Ungjilli i Elbasanit (albanianliterature.net)

• Encyclopaedia Britannica — Elbasan

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (2010): Elbasan, Kristoforidhi, Nosi, Topia

• Encyclopaedia Britannica — Via Egnatia

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore (Tab. 7; §2.1.3)

• Dielli — Roland Gjini, «Kongresi i Elbasanit, kongresi i shkollës shqipe» (19 tetor 2023)

• Dielli — «Normalja e Elbasanit – ikona e arsimit shqiptar» (29 nëntor 2023)

• Dielli — Ledio Xhoxhi, «Kostandin Kristoforidhi…»

• Dielli — Ledio Xhoxhi, «Aleksandër Xhuvani drejtor dhe autori i teksteve në Normalen e Elbasanit»

• Dielli — Roland Gjini, «Tradita e Elbasanit në përpjekje për krijimin e një kishe shqiptare»

• Dielli — Kadri Tarelli, «Pse u mbyll shkolla Normale e Elbasanit…» (27 shkurt 2025)

• Banka e Shqipërisë — Monedha 100 lekë «110-vjetori i Normales së Elbasanit (1909–2019)»

• France 24 / AFP — «Poisoned legacy of Albania's steel city» (26 mars 2025)

• Robert Elsie (përkth.) — The Declaration of Albanian Independence, 1912, sipas dokumenteve të Lef Nosit

• Wikipedia (anglisht) — Congress of Elbasan

---

# Ferizaji: qyteti që lindi nga stacioni dhe i shkroi sulltanit
https://zhurma.press/ferizaj/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti i hekurudhës, i lindur më 1873 rreth stacionit dhe hanit të Feriz beut, ku më 1908 shqiptarët e Kosovës i kërkuan sulltanit rikthimin e kushtetutës.

Ferizaji është qyteti që lindi nga një stacion treni: më 1873, kur hekurudha e Selanikut u shtri drejt Mitrovicës, rreth hanit të Feriz bej Shashivarit u mblodhën tregtarë e zejtarë dhe brenda pak dekadash vendbanimi u bë qytet. Këtu, në korrik të vitit 1908, ndërsa oficerët xhonturq ishin ngritur në Maqedoni, mijëra shqiptarë të armatosur i nisën sulltanit telegramin që ndihmoi ta shtynte të rikthente kushtetutën; këtu, në tetor 1912, qyteti e pagoi me gjak qëndresën ndaj ushtrisë serbe. Sot Ferizaji është komuna e tretë e Kosovës për nga popullsia.

Pse ka rëndësi

• Ferizaji zuri fill më 1873 me ndërtimin e stacionit të hekurudhës Mitrovicë–Shkup dhe e mori emrin nga hani i Feriz bej Shashivarit.

• Kuvendi i Ferizajit, në korrik 1908, mblodhi nga 6 deri në 30 mijë shqiptarë — burimet nuk pajtohen — dhe telegrami i tij qe, krahas rebelimit të oficerëve xhonturq në Maqedoni, një nga shtysat që sulltan Abdylhamiti II e rivendosi kushtetutën më 24 korrik 1908.

• Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna e Ferizajit ka 109.255 banorë, e treta në vend pas Prishtinës dhe Prizrenit.

Para hekurudhës: toka e dardanëve

Qyteti është i ri; toka nën të është e vjetër. Gjetjet arkeologjike në Varosh, tre kilometra në jug të Ferizajit, dëshmojnë banim që në neolitin e hershëm, ndërsa kodërvarret e zbuluara në Gurëz dhe në Mollopolc u përkasin dardanëve, të cilët e mbajtën këtë fushë nga shekulli VIII para Krishtit deri te pushtimi romak. Pas Romës erdhën bizantinët, bullgarët e serbët, dhe në shekullin XV osmanët, që qëndruan deri më 1912. Qyteti ende nuk ekzistonte; do t'i vinte nga jashtë, mbi binarë hekuri.

Qyteti që lindi nga stacioni

Linja osmane nga Selaniku, nëpër Shkup, deri në Mitrovicë u hap për trafik publik në fund të vitit 1874. Stacioni në fushën ku shtrihet sot Ferizaji u ngrit më 1873, dhe udhëpërshkruesit e gjysmës së dytë të shekullit XIX flasin për hanin e Feriz bej Shashivarit, nga i cili vendbanimi mori emrin. Mallrat që shkarkoheshin në skelat e Selanikut tani mund të ishin në Kosovë të nesërmen, dhe kjo e zhvendosi qendrën e tregtisë së vendit nga Prizreni drejt Prishtinës e dy qyteteve të hekurudhës: Mitrovicës në veri dhe Ferizajit në jug.

Hekurudha që e lindi qytetin i shërbeu edhe perandorisë. Në fund të marsit 1881 marshalli Dervish Pasha e siguroi linjën dhe solli në Ferizaj mbi dhjetë mijë ushtarë me artileri, që andej të marshonte mbi Prizren e ta shuante Lidhjen e Prizrenit. Lidhja nxori 4 deri në 5 mijë burra për ta pritur; Noel Malcolm e vendos pritën te Shtimja, në veriperëndim të qytetit, ndërsa kronika e komunës shënon luftimet më të ashpra më 20 e 21 prill në Slivovë, afër Ferizajit, nën Sulejman Vokshin e krerë të tjerë. Aty tradita e ruan Mic Sokolin, malësorin e Gjakovës që i vuri gjoksin topit.

Korriku i 1908-s: kuvendi që i shkroi sulltanit

Në fillim të vitit 1908 ishte ringjallur zyrtarisht plani austriak për ta zgjatur hekurudhën nga Bosnja te Mitrovica, dhe Kosova e priti me armiqësi. Në ditët e para të korrikut xhonturqit ngritën në kryengritje Korpusin e Tretë në Maqedoni dhe kërkuan t'i fitonin krerët shqiptarë të Kosovës. Po atëherë u përhap fjala se ushtria austro-hungareze po vinte për ta pushtuar vendin; sipas Malcolm-it, një keqkuptim rreth një treni ekskursioni për nxënësit e shkollës hekurudhore të Shkupit e ktheu thashethemin në alarm. Mijëra shqiptarë të armatosur zbritën në Ferizaj, ndalesën e parë të madhe të linjës brenda Kosovës. Më 5 korrik ishin rreth 3.000; nga mesi i muajit ishin 6.000 sipas historianit George Gawrych dhe 30.000 sipas Malcolm-it.

Më 7 korrik valiu i Kosovës dërgoi në Ferizaj komandantin e xhandarmërisë së Shkupit, Galib beun, që t'i mbante shqiptarët besnikë ndaj regjimit. Galibi ishte vetë anëtar i komitetit xhonturk dhe bëri të kundërtën: me ndihmën e Nexhip Dragës dhe të Bajram Currit i bindi krerët se kushtetuta ishte mburoja më e mirë kundër ndërhyrjes së huaj. Isa Boletini, njeriu i sulltanit, e quajti kushtetutën pabesi ndaj padishahut; sipas Gawrych-it u tërhoq me njerëzit e vet para vendimit, sipas Malcolm-it nuk pranoi as të vinte. Të tjerët dhanë një besë të përgjithshme për rikthimin e Kushtetutës së 1876-s dhe hapjen e parlamentit, dhe 194 veta — ulema, shehlerë, të parë të qyteteve e krerë fisesh — vunë emrin nën tekstin e saj. Telegrami, me kërcënimin se burrat e armatosur do të marshonin mbi Stamboll, arriti atje më 21 korrik; më 24 korrik Abdylhamiti II e rivendosi kushtetutën. Ismail Qemali do të kujtonte më vonë se ky telegram nga bastioni osman i Kosovës peshoi te sulltani më shumë se ankesat e të gjithë turqve dhe të Fuqive të Mëdha.

Duhet thënë ftohtë edhe çfarë nuk ishte Ferizaji. Historiani Sylë Ukshini, duke u mbështetur te dokumentet arkivore, shkruan se aty, si në Pejë më 1899, nuk sundoi ideja e një Shqipërie autonome a të pavarur: ata kërkonin ruajtjen e pushtetit të sulltanit, të drejtën e armëve dhe zgjidhjen e çështjes së taksave. Xhonturqit premtuan sheriatin, armët dhe privilegjet e vjetra, premtime që sipas Malcolm-it binin ndesh me programin e tyre të vërtetë. Edith Durham, që e përshkoi Kosovën pak pas shpalljes së kushtetutës, gjeti që në shtator se myslimanët e mbledhur në Ferizaj e kishin kuptuar se ishin mashtruar. E megjithatë dera që hapi kushtetuta u shfrytëzua: sipas një llogarie që citon Gawrych, dhjetë muajt e parë të rendit kushtetues sollën katër kongrese kombëtare dhe gjashtëdhjetë e gjashtë klube kulturore, ndonëse, siç vëren Malcolm, klubet lulëzuan në shumë qytete shqiptare, por jo në Kosovë; më 14–22 nëntor 1908 Kongresi i Manastirit u mblodh për alfabetin.

1910–1912: nga besa e re te marshimi mbi Shkup

Premtimet e Ferizajit nuk zgjatën dy vjet. Në pranverën e 1910-s, pikërisht pranë Ferizajit, krerët e Kosovës dhanë një besë të re, këtë herë kundër xhonturqve që i kishin mashtruar. Idriz Seferi çoi 5.000 burra sipas Gawrych-it, 9.000 sipas Malcolm-it, për të prerë hekurudhën në Grykën e Kaçanikut, ndërsa Isa Boletini sulmoi Ferizajin dhe Prizrenin me rreth 2.000 kryengritës. Ushtria e Shefqet Turgut Pashës i shtyu prapa; përpjekja tjetër për ta ndalur u bë në Carralevë, në rrugën nga Ferizaji për në Prizren, dhe edhe ajo dështoi.

Dy vjet më vonë rrota u kthye. Në fund të korrikut 1912 kryengritësit kishin marrë Prishtinën, Mitrovicën, Vushtrrinë dhe Ferizajin. Kur Stambolli nuk iu përgjigj menjëherë kërkesave të tyre, të njohura si katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës, ata marshuan mbi Shkup: sipas kronikës së komunës, forcat nën Isa Boletinin dhe Idriz Seferin u nisën nga Ferizaji. Shkupi u mor pa gjak, dhe sipas Malcolm-it më 14 gusht në Shkup e përreth tij ndodheshin 16.000 shqiptarë të armatosur.

Tetori i 1912-s: qyteti që qëndroi

Dy muaj më vonë erdhi ushtria serbe. Idriz Seferi organizoi qëndresën në trevën e Ferizajit, dhe sipas Malcolm-it këtu u bënë luftimet më të ashpra në Kosovë, derisa shqiptarët, më të paktë e më keq të armatosur, u tërhoqën në kodra. Sipas kronikës së komunës, ushtria serbe hyri në Ferizaj më 25 tetor 1912, pas disa ditë përleshjesh me mbrojtësit shqiptarë. Kryeipeshkvi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, në raportin që i dërgoi Romës më 24 janar 1913, shkruan se në Ferizaj u luftua egërsisht njëzet e katër orë dhe se një grua, kur pa burrin të vrarë, rrëmbeu pushkën e qëlloi pesë serbë; një prift tjetër katolik foli për tri ditë luftime. Nga një prift katolik vendas, e përditshmja britanike Daily Telegraph mësoi se komandanti serb i ftoi të arratisurit të ktheheshin në shtëpi e të dorëzonin armët, dhe ata që u kthyen, treqind deri në katërqind burra, u nxorën e u pushkatuan; The New York Times, që më 31 dhjetor 1912 ribotoi një korrespondencë të asaj gazete, shkruante për 400 të vrarë. Mjeda shkroi se në Ferizaj kishin mbetur gjallë vetëm tre shqiptarë myslimanë mbi pesëmbëdhjetë vjeç; një serb i tha atij se aty ishin vrarë 1.200 shqiptarë, dhe të njëjtën shifër konsullit austro-hungarez në Shkup ia dha ish-konsulli serb, që i paraqiste si të rënë në luftime. Numri i plotë nuk do të dihet kurrë; dëshmitë përputhen në thelb. Serbia e mbajti qytetin dhe më vonë e riemëroi Uroševac.

Nën Jugosllavinë: kolonët, gypat dhe protestat (1918–1989)

Mes dy luftërave Ferizaji ndau fatin e gjithë Kosovës nën sundimin jugosllav dhe programin e shpallur për vendosjen e kolonëve serbë. Në fund të Luftës së Dytë Botërore, më 1 dhjetor 1944, disa qindra shqiptarë u përpoqën ta merrnin Ferizajin nga partizanët, pa sukses.

Në dekadat jugosllave Ferizaji u rrit në qendër rajonale: në fund të viteve '90, sipas OSBE-së, ishte qendra administrative e gjyqësore për Shtimen, Kaçanikun dhe Shtërpcën, me shtabet rajonale të ushtrisë e të policisë, me një fabrikë gypash dhe një fabrikë të vogël vaji. Por ishte edhe qytet protestash. Në fund të nëntorit 1968 Ferizaji iu bashkua demonstratave që kërkonin universitet dhe republikë, dhe dhjetëra organizatorë u arrestuan. Më 3 prill 1981 vala e demonstratave të atij viti arriti edhe në Ferizaj; sipas komunës, ndërhyrja e policisë vrau tre veta. Më 23 mars 1989, ditën kur Kuvendi i Kosovës votoi nën tanke ndryshimet kushtetuese që shënuan heqjen e autonomisë, në Ferizaj u mblodh një demonstratë më e madhe se ajo e Prishtinës, që policia speciale e shtypi; më pas, vetëm në Ferizaj, mbi një mijë punëtorë u nxorën në gjyq.

1998–1999: stacioni që u bë portë dëbimi

Lufta e vitit 1998 e preku pak qytetin, por jo njerëzit e tij. Në qershor 1998 policia arrestoi njëmbëdhjetë aktivistë të të drejtave të njeriut dhe politikanë të LDK-së; dy vdiqën në paraburgim, njëri prej tyre nga tortura, dhe më 5 shkurt 1999 njëzet e gjashtë të akuzuar, shtatëmbëdhjetë në mungesë, u dënuan me burgim të gjatë si grup terrorist. Fshati malor Jezerc, kështjellë e UÇK-së, granatohej rregullisht dhe më 27–29 shtator 1998 u sulmua nga ushtria, policia e paramilitarët. Raporti i OSBE-së shënon edhe anën tjetër: më 19 korrik 1998 tre pjesëtarë të UÇK-së rrëmbyen dy policë serbë në Nerodime të Epërme, dhe UÇK-ja nuk u dha kurrë vëzhguesve të dhëna për ta.

Pas largimit të vëzhguesve të OSBE-së më 20 mars 1999 gjithçka u përshpejtua. Më 22 ose 23 mars ushtria shpërndau me forcë varrimin e aktores Adriana Abdullahu, të vrarë në një kafene të Prishtinës, ku ishin mbledhur 5 deri në 6 mijë veta. Me nisjen e bombardimeve të NATO-s më 24 mars, forcat serbe plaçkitën, dogjën e minuan shtëpitë e aktivistëve, gazetarëve e punonjësve vendas të OSBE-së, dhe në fund të marsit filluan ta zbrazin qytetin rrugë pas rruge. Stacioni që e kishte lindur Ferizajin u bë pika e grumbullimit. Një dëshmi e mbledhur nga OSBE-ja tregon se treni nuk ndaloi, sepse vinte i mbushur, dhjetë autobusët e policisë u mbushën menjëherë, dhe policia i urdhëroi njerëzit të ecnin në këmbë përgjatë binarëve deri te kufiri maqedonas. Human Rights Watch shkruan se hekurudha e bëri komunën pikë të përshtatshme nisjeje për dëbimet nga jugu i Kosovës në Maqedoni. Nga mesi i prillit e gjithë komuna ishte nën kontrollin e forcave serbe dhe një pjesë e madhe e banorëve kishte ikur. Sipas komunës, në rrethinat e Ferizajit ranë 58 dëshmorë, u vranë dhjetëra civilë dhe mbi gjysma e shqiptarëve u dëbua jashtë Kosovës. Më 12 qershor 1999 në qytet hynë UÇK-ja dhe NATO-ja.

Ferizaji sot

Pas luftës barra ndërroi krah. Shumica e serbëve të Ferizajit ikën; në shkurt 2000, sipas një task-force ndërinstitucionale që citon Human Rights Watch, në qytet kishin mbetur 23 serbë. Në komunën e Ferizajit u ngrit Camp Bondsteel, baza amerikane e KFOR-it, e parashikuar që në vitin 1999 të bëhej baza më e madhe ushtarake në Ballkan. Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunë 109.255 banorë, prej të cilëve 105.025 shqiptarë, 3.609 ashkalinj, 218 romë dhe 23 serbë. Në stemën e komunës janë hani i Feriz beut, nga i cili qyteti mori emrin, dhe figura e Mic Sokolit. Tregtia dhe qëndresa kanë ecur këtu gjithmonë mbi të njëjtën udhë hekuri.

Burimet

• Komuna e Ferizajit — Historiku (1873, hani i Feriz bej Shashivarit, Slivova 1881, 1908, 1912, 1968, 1981, 1999)

• Komuna e Ferizajit — Qyteti (stacioni hekurudhor 1873, industria)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (New York University Press, 1998), f. 193, 226, 236–241, 247–248, 252, 254, 285, 311–312, 324–325, 344–345 dhe kap. 17

• George W. Gawrych — The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (I.B. Tauris, 2006), f. 151–153, 163, 165, 177

• Koha — Sylë Ukshini, «Kuvendi i Pejës dhe i Ferizajt larg Shqipërisë autonome» (28 korrik 2024)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lazër Mjeda, raport për Romën mbi pushtimin serb (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — raporti i konsullit austro-hungarez Heimroth (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich, Albania's Golgotha (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — The New York Times, A Trail of Blood (31 dhjetor 1912)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova As Seen, As Told, Part I: Urosevac/Ferizaj (1999, kopje e arkivuar)

• OSBE — Kosovo/Kosova As Seen, As Told, Part II: Gnjilane/Gjilan (Camp Bondsteel, 1999, kopje e arkivuar)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 4: mars–qershor 1999

• Human Rights Watch — Under Orders (2001), kap. 17: abuzimet pas 12 qershorit 1999

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: rezultatet përfundimtare (dhjetor 2024)

---

# Vlora: gjiri ku shqiptarët e shpallën shtetin më 28 nëntor 1912
https://zhurma.press/vlora/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga skela e Aulonës e Kanina te porti osman, kuvendi i 28 Nëntorit, Lufta e 1920-s, anija e Barit dhe plaga e 1997-s: Vlora, kryeqyteti i parë i Shqipërisë.

Vlora shtrihet në krye të gjirit që e mbyllin nga deti gadishulli i Karaburunit dhe ishulli i Sazanit, dhe ky gji e bëri port për çdo perandori që kaloi në këtë breg. Më 28 nëntor 1912 po ky qytet ishte i vetmi vend ku delegatët shqiptarë kishin pushtet, dhe aty e shpallën shtetin e tyre. Vlora është kryeqyteti i parë i Shqipërisë, qyteti që e mbrojti pavarësinë me armë më 1920 dhe që, në fund të shekullit XX, njohu edhe ikjen e madhe drejt Italisë, edhe rrënimin e shtetit.

Pse ka rëndësi

• Më 28 nëntor 1912 Ismail Qemali, bir i Vlorës, shpalli këtu pavarësinë e Shqipërisë, kur qyteti ishte i vetmi nën kontrollin e delegatëve; Vlora u bë kryeqyteti i parë i shtetit.

• Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) e detyroi Italinë ta lëshonte qytetin që e mbante që nga dhjetori i 1914-s, ndërsa ishulli i Sazanit mbeti italian deri në mbarim të Luftës së Dytë Botërore.

• Si port i hapur, Vlora priti që në shekullin XV hebrenjtë e dëbuar nga Spanja, dhe gjatë pushtimit nazist asnjë hebre i qytetit nuk iu dorëzua gjermanëve.

Aulona: skela e gjirit

Gjiri i Vlorës ishte i banuar shumë kohë përpara se qyteti të kishte emër. Rreth tij u ngritën qytetet-kala Amantia, e themeluar në shekullin V p.e.s., Kanina, e fortifikuar që nga shekulli IV p.e.s., dhe Oriku, një nga portet më të lashta të bregut, i lindur si vendbanim në shekujt VI–V p.e.s. Në veriperëndim të qytetit, në Triport, zhytësit e një ekspedite të Institutit të Arkeologjisë dhe të Universitetit të Southamptonit gjetën më 2016 edhe tetë akra struktura nën ujë, krahas dymbëdhjetë akrave të njohura më parë: gjurmë tregtie greke e romake nga shekulli IV p.e.s. deri në shekullin VII e.s., ndoshta skela e Aulonës romake. Emri Aulon del në shekullin II e.s. te gjeografi Ptolemeu, i cili e quan port detar. Për prejardhjen e qytetit burimet nuk pajtohen. Britannica e rendit Aulonën ndër tri koloni greke të bregut ilir; historiografia vendore e sheh si skelën e Ilirisë së Jugut që lulëzoi pas rënies së Apolonisë dhe të Orikut. Në shekujt V–VI e.s. qyteti kishte peshkopin e vet, në varësi të metropolitit të Durrësit. Simboli i tij arkeologjik, «Vajza aulonase», është një skulpturë 87 centimetra e lartë, e gdhendur nga mjeshtër vendas në gurin gëlqeror të Kaninës.

Kanina dhe zotërinjtë e detit

Mbi qytet, në një kodër rreth 380 metra të lartë, rri Kanina, kalaja që e rindërtoi Justiniani. Disa studiues e kërkojnë nën muret e saj mesjetare Thronionin e lashtë, qytetin që sipas Pausanias e pushtuan apoloniatët; Pierre Cabanes, përkundrazi, e vendos Thronionin në Triport. Mesjeta e Vlorës është një varg zotërish që erdhën nga deti: normanët më 1081, Venediku më 1205, Hohenstaufenët gjermanë dhe pastaj Anzhuinët, mbreti i të cilëve, Karli, në një dokument të 7 shtatorit 1284 lavdëronte kështjellarët e Vlorës për kujdesin ndaj kalasë. Më pas Kanina kaloi nëpër duart e Muzakajve dhe të Balshajve, derisa më 1417 osmanët morën njëherësh Vlorën, Kaninën dhe Beratin. Pushtimi nuk qe i qetë: pas vitit 1430 krahina u mbajt për ca kohë nga Gjergj Arianiti, i cili më 1431–1432 udhëhoqi qëndresën kundër ushtrive të sulltanit.

Porti i sulltanit dhe rruga e hebrenjve

Osmanët e kuptuan shpejt vlerën e gjirit, dhe Vlora u bë një nga portat e tyre drejt Perëndimit. Prej saj u nisën forcat osmane kundër Italisë së Jugut më 1480 dhe kundër kryengritjes së himarjotëve më 1492; më 1537 qyteti ishte baza e sulltan Sulejmanit kundër Korfuzit. Po atë vit, me urdhër të sulltanit, nisi ndërtimi i një kështjelle tetëkëndëshe aty ku sot është stadiumi «Flamurtari», me gurë të marrë nga kështjella e Jangjeçit në Zvërnec dhe nga muri rrethues i Aulonës; historiani Machiel Kiel e mendon të mbaruar rreth viteve 1542–1543. Në fund të shekullit XIX ajo ishte rrënojë, dhe më 1906 gurët e saj shkuan për rrugën Vlorë–Skelë. Më 1542 u ndërtua Xhamia e Muradies, me rreshta guri e tulle që të kujtojnë ndërtimet e kohës së arkitekt Sinanit.

Në shekullin XV mbërritën në Vlorë hebrenjtë sefaradë të dëbuar nga Spanja. Regjistri osman i vitit 1520 shënonte 531 familje hebreje; për familjet e tjera burimet ndryshojnë, 701 vendase sipas Bashkisë, 803 të krishtera sipas historianit Machiel Kiel. Sido që të numërohen, hebrenjtë ishin një pjesë e madhe e qytetit. Sinagoga e tyre qëndroi deri në Luftën e Parë Botërore, komuniteti jetoi në Vlorë deri në fillim të viteve 1990, dhe gjatë pushtimit nazist autoritetet vendore nuk bashkëpunuan me gjermanët në ndjekjen e tij. Rruga ku banonin shumë prej tyre, 46 metra e gjatë, është sot monument kulture. Në shekujt XVII–XVIII Vlora mbeti një nga limanet kryesore të Shqipërisë së Jugut; vetëm gjatë vitit 1904 vaporët austriakë të «Lloyd»-it dhe italianë të «Puglia»-s bënë në port përkatësisht 224 dhe 181 hyrje-dalje, dhe më 1900 rrethina numëronte mbi njëqind mijë rrënjë ullinj. Mbi këtë pasuri qëndronte dera e Vlorajve. Ekrem bej Vlora, i lindur në qytet më 1 dhjetor 1885, e përshkruan konakun e familjes, që populli e quante «sarajet e bejlerve», në një park prej 40.000 metrash katrorë që qëndroi deri më 1925.

Nga klubi «Labëria» te 28 Nëntori

Rilindja në Vlorë mori trajtën e një klubi. Në vitet 1908–1912 klubi «Labëria», me kryetar nderi Ismail Qemalin, u bë vatra e përpjekjeve për pavarësi, dhe më 7 gusht 1908 u çel shkolla shqipe e Muradies. Ismail Qemali, i lindur në Vlorë më 1844, kishte qenë për dekada nëpunës e guvernator osman. Më 19 nëntor 1912 ai lundroi me një anije luftarake austro-hungareze për në Durrës, sepse Vlora ishte e bllokuar nga flota greke, dhe prej andej vijoi për në qytetin e lindjes; natën e 27 nëntorit fjeti në shtëpinë e Sharrajve. Kuvendi i delegatëve nga e gjithë Shqipëria, ku Elbasanin e përfaqësonte ndër të tjerë Lef Nosi dhe Shkodrën Luigj Gurakuqi, u hap në shtëpinë e Xhemil beut dhe më 28 nëntor 1912 shpalli pavarësinë. Robert Elsie e vëren pa iluzione: shpallja ishte më shumë teorike sesa praktike, sepse Vlora ishte i vetmi qytet nën kontrollin e delegatëve. Por në zbrazëtinë e pushtetit ajo funksionoi. Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu pavarësinë de facto më 17 dhjetor 1912, ndërsa Qeveria e Vlorës punoi deri më 22 janar 1914, kur Ismail Qemali u detyrua të jepte dorëheqjen. Dita ka zërin e vet në muze: 28 Nëntori 1912.

1914–1920: pushtimi dhe Lufta e Vlorës

Pavarësia e Vlorës u kërcënua nga deti. Në tetor 1914 Italia pushtoi Sazanin dhe më 25 dhjetor 1914 vetë qytetin (Britannica e nis pushtimin italian më 1915), ndërsa traktati i fshehtë i vitit 1915 parashikonte copëtimin e Shqipërisë. Pas Kongresit të Lushnjës, përfaqësuesit e krahinave të Vlorës, Tepelenës e Himarës u mblodhën në Barçallë më 29 maj 1920 dhe zgjodhën komitetin «Mbrojtja Kombëtare», me kryetar Osman Haxhiun. Komisionin ushtarak e drejtoi ish-oficeri i marinës Qazim Koculi, ndërsa formacionet luftarake i organizoi kapiten Ahmet Lepenica. Ultimatumi që komiteti i dërgoi komandës italiane e refuzonte ndarjen e vendit sipas traktatit të 1915-s dhe kërkonte administrimin e Vlorës, Tepelenës e Himarës. Lufta e Vlorës nisi në mbrëmjen e 5 qershorit 1920 dhe u mbyll më 2 gusht me Protokollin e Tiranës, me të cilin Italia premtoi të respektonte sovranitetin shqiptar dhe të tërhiqte trupat nga Vlora — me përjashtim të ishullit të Sazanit. Më 3 shtator forcat shqiptare hynë në qytet. Fitorja ishte e plotë vetëm në tokë: Sazani u kthye në duar shqiptare vetëm në tetor 1944, në mbarim të Luftës së Dytë Botërore.

Baza detare, ikja dhe viti 1997

Më 1939 italianët u kthyen. Gjatë Luftës së Dytë Botërore Sazani u bë bazë nëndetësesh italiane e gjermane; pas luftës Bashkimi Sovjetik e zgjeroi portin dhe e përdori gjirin si bazë detare deri më 1961, kur prishja mes dy shteteve i largoi sovjetikët. Kur diktatura ra, emri i qytetit u bë simboli i ikjes: anija «Vlora», të cilën turma e mori në portin e Durrësit, hyri në portin e Barit më 8 gusht 1991 me tetëmbëdhjetë deri në njëzet mijë shqiptarë në bord; burimet nuk pajtohen për shifrën.

Gjashtë vjet më vonë Vlora u bë zemra e rebelimit të vitit 1997. Skemat piramidale, të shfaqura më 1993, nisën të lëkundeshin në vjeshtën e 1996-s, dhe me rënien e tyre qyteti u ngrit kundër qeverisë. Më 28 mars 1997 anija «Kateri i Radës», e mbushur kryesisht me gra e fëmijë, u nis nga porti i Vlorës drejt bregut italian. Në kanalin e Otrantos u përplas me korvetën «Sibilla» të marinës italiane, që po përpiqej ta ndalte, dhe u fundos. Për numrin e viktimave burimet ndryshojnë, nga 84 të vdekur të vërtetuar deri në 108; gjykatat italiane i dënuan për fundosjen të dy komandantët, atë të korvetës dhe atë të anijes. Rrënojat, të nxjerra nga rreth tetëqind metra thellësi, u bënë më 2012 monument në Otranto. Nuk është kapitull që Vlora e kujton me krenari, por pa të historia e saj do të ishte e gënjeshtërt.

Vlora sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Vlorës ka 83.683 banorë dhe qarku 146.681. Britannica e përshkruan si portin e dytë të Shqipërisë, me peshkim, industri konservash e vaji ulliri dhe me eksportin e bitumit natyror të Selenicës. Në Skelë, buzë detit, ndërtesa ku punoi qeveria e Ismail Qemalit, e djegur nga pushtuesit italianë më 1939 dhe e rindërtuar më 1962 në trajtën e vjetër, është sot Muzeu i Pavarësisë Kombëtare. Në sheshin e Flamurit ngrihet Monumenti i Pavarësisë prej bronzi, i ndërtuar në fillim të viteve 1970, dhe pranë tij lulishtja me varrin e Ismail Qemalit, e ndërtuar më 1932 me interesimin e Ali Asllanit, poetit që e drejtoi bashkinë e qytetit më 1918–1920 dhe sërish më 1934–1939. Eshtrat e plakut të Vlorës u sollën aty nga Kanina, ku ishte varrosur më 1919 në kopshtin e teqesë. Universiteti publik i qytetit mban emrin «Ismail Qemali». Më 2010 ujërat rreth Karaburunit dhe Sazanit u shpallën ekosistem natyror detar i mbrojtur, më pas park kombëtar, dhe në Gjirin e Gramës, në shpatin perëndimor të Karaburunit, numërohen mbi 1.500 mbishkrime të gdhendura në shkëmb që nga antikiteti. Vlora nuk ka nevojë për mite: i mjafton gjiri, që e bëri port të perandorive, dhe një ditë nëntori, që e bëri djep shteti.

Burimet

• Encyclopaedia Britannica — Vlorë

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023

• Bashkia Vlorë — Historia e Vlorës

• Bashkia Vlorë — Informacion për vizitorët (monumentet e qytetit)

• Bashkia Vlorë — Historiku i Bashkisë

• University of Southampton — Expedition finds remains of fortified Roman port (Triport, 2016)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — The Declaration of Albanian Independence (1912)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Ismail Kemal bey Vlora: Memoirs

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Ekrem bey Vlora: The House of Vlora

• Gazeta Dielli — Aulona, qyteti i humbur

• Gazeta Dielli — Kanina, qytet i Thronit

• Gazeta Dielli — Fatet Shqipëri–Itali dhe Lufta e Vlorës

• Gazeta Dielli — Lufta e Vlorës dhe qëndrimi i historisë ndaj kësaj epopeje kombëtare

• Gazeta Dielli — Ishulli i Sazanit

• Gazeta Dielli — Mediat italiane kujtojnë 25-vjetorin e anijes «Vlora»

• Gazeta Dielli — Anija «Vlora», tridhjetë vjet më parë

• Gazeta Dielli — Dhe Shqipëria zbarkoi në Bari

• Gazeta Dielli — Shteti përballë krizave: Shqipëria nga shembja e komunizmit deri te lufta e Kosovës

• Gazeta Dielli — 25 vjet nga tragjedia e Otrantos

• BrindisiReport — Strage del Venerdì Santo: i due comandanti condannati anche in Cassazione

• La Repubblica (Bari) — Strage di albanesi a Otranto, condanne in appello (2011)

• Machiel Kiel — «Avlonya», TDV İslâm Ansiklopedisi

• Universiteti «Ismail Qemali» Vlorë

---

# Shkodra: qyteti i Gentit, i Bushatllinjve dhe i shqipes së shkruar
https://zhurma.press/shkodra/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Kryeqyteti i fundit ilir, qyteti i Statuteve, selia e Bushatllinjve dhe qendra katolike e Rilindjes: Shkodra që i dha shqipes shkrimin e fotografinë, dhe e pagoi shtrenjtë.

Aty ku Kiri derdhet në Bunë dhe Buna del nga liqeni më i madh i Ballkanit, Shkodra ka qenë qytet për më shumë se dy mijë vjet: kryeqyteti i mbretit të fundit ilir, qyteti venedikas i Statuteve, selia e pashallarëve Bushatli dhe, pas 1881-shit, qendra e lëvizjes kulturore shqiptare. Këtu shqipja zuri vendin e italishtes në shkollat katolike, doli nga shtypshkronjat e kuvendeve e mori fjalorin e gegërishtes, dhe këtu lindi fotografia shqiptare. Ishte edhe qyteti që diktatura e goditi me egërsi të veçantë për besimin e tij, dhe qyteti ku nata e saj nisi të thyhej.

Pse ka rëndësi

• Britannica e quan Shkodrën qytetin më historik të Shqipërisë: Tit Livi e njeh si kryeqytetin e mbretit ilir Genti, i cili iu dorëzua Romës më 168 p.e.s.

• Nga mesi i shekullit XVIII deri më 1831 dera vendëse e Bushatllinjve e qeverisi nga Shkodra një pashallëk gjysmë të pavarur, dhe pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit më 1881 qyteti u bë qendra e lëvizjes kulturore shqiptare.

• Në Shkodër doli «Hylli i Dritës» (1913), u ngrit Komisia Letrare Shqipe (1916) dhe u ruajt arkivi Marubi, mbi gjysmë milioni negativë që UNESCO e futi më 2025 në Regjistrin e Kujtesës së Botës.

Skodra e labeatëve dhe froni i Gentit

Muri më i vjetër i kalasë së Shkodrës, sipas Britannica-s, i përket mijëvjeçarit të parë para erës sonë. Mbi atë kodër, ku Kiri i bashkohet Bunës nën shkëmb, qëndronte Skodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire të labeatëve. Historiani romak Tit Livi e regjistroi qytetin në çastin e rënies së tij: më 168 p.e.s. Genti, që kishte sunduar që nga viti 181, iu dorëzua Romës dhe mbretëria e fundit ilire mori fund. Senati romak ua fali Korfuzit, Apolonisë dhe Durrësit dyqind e njëzet anijet e flotës së tij. Emri i qytetit u tregua më i qëndrueshëm se mbretëria. Scodra latine u bë Shkodër, dhe kalaja që sot mban emrin e Rozafës — me legjendën e gruas së murosur për besë — mbeti boshti i çdo pushteti që erdhi më pas. Monedhat e labeatëve dhe fushatën e fundit romake i rrëfen sprova «Shkodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire».

Statutet, Balshajt dhe dy rrethimet osmane

Pas Romës, qyteti kaloi dorë më dorë: bizantinë, bullgarë, serbë e sundimtarë vendës, derisa dera e Balshajve ia shiti Venedikut më 1396. Qyteti kishte ligjin e vet të shkruar, Statutet e Shkodrës, të cilave u kushtohet sprova «Shkodra mesjetare dhe Statutet e saj». Venediku nuk e mbajti dot qytetin kundër osmanëve. Turqit e rrethuan Shkodrën me forcë më 1473 dhe sërish më 1478–1479; në vitin e fundit Republika ua lëshoi qytetin bashkë me kalanë. Ndër mbijetuesit e rrethimit të dytë ishte Marin Barleti, që besohet të ketë lindur në Shkodër. Si shumë bashkëqytetarë të tij, ai iku në Itali, u bë famullitar në Padova dhe rreth vitit 1510 botoi në Romë historinë e Skënderbeut, që u lexua e u përkthye në gjithë Evropën. Qyteti humbi lirinë, por fitoi kronikanin e vet.

Qyteti i pashallarëve

Pushtimi e rrudhi Shkodrën. Më 1614 Mariano Bolizza, fisnik nga Kotorri në shërbim të Venedikut, numëronte në kala e në varosh bashkë rreth katërqind shtëpi dhe një mijë burra nën armë, me një urë druri të gjatë e të lartë mbi Bunë. Rimëkëmbja erdhi nga brenda. Nga mesi i shekullit XVIII dera vendëse e Bushatllinjve e mori qytetin në dorë dhe e bëri pothuajse të pavarur nga Stambolli; Britannica e nis këtë periudhë më 1760, ndërsa historiani Stavri Naçi e daton sundimin e tyre që nga viti 1757. Më 1773 Mehmet Pashë Plaku përuroi nën kala Xhaminë e Plumbit, sot monument kulture i kategorisë së parë, të ngritur sipas kronikave me gurë që banorët i përcollën dorë më dorë. Nën Kara Mahmud Pashën pashallëku hyri në përplasje të hapur me Portën: në vjeshtën e 1785-s sulltani i shpalli Bushatllinjtë kryengritës dhe urdhëroi një ekspeditë ndëshkuese kundër Shkodrës. Fundi erdhi me Mustafa Pashë Bushatin. Në fillim të vitit 1831 ai e thirri parinë e qytetit dhe e pyeti nëse donte t'i nënshtrohej sistemit të ri ushtarak e tatimor të Portës apo të mbronte lirinë e vet; kuvendi zgjodhi luftën. Po atë vit osmanët e rivendosën pushtetin e tyre dhe e bënë Shkodrën kryeqendër province. Mbeti qyteti tregtar, me një çarshi që kishte pasur peshë sepse qëndronte në kryqëzimin e rrugëve që vinin nga Danubi dhe nga Egjeu.

Qyteti i librit dhe i dritës

Kur Lidhja e Prizrenit u shtyp më 1881, Shkodra u bë qendra e lëvizjes kulturore shqiptare. Qyteti ishte qendra kryesore katolike e vendit, me katedralen, kolegjin papnor, kuvendet e françeskanëve dhe të jezuitëve, me bibliotekat dhe shtypshkronjat e tyre. Bashkia e tij ekzistonte që nga viti 1865, me emrin osman «Beledie». Nga ato shkolla dolën njerëzit që i dhanë shqipes trajtën e shkruar. Ndre Mjeda, i lindur në Shkodër më 20 nëntor 1866 dhe i shkolluar nga jezuitët, botoi më 1887 «Vajin e bylbylit». Më 1899 Gjergj Fishta, Ndoc Nikaj, abati Preng Doçi dhe folkloristi Pashko Bardhi themeluan shoqërinë letrare «Bashkimi», e cila iu përvesh çështjes së alfabetit dhe nxori më 1908 fjalorin shqip–italisht që Robert Elsie e quan ende fjalorin më të mirë të gegërishtes. Më 1902 Fishta, drejtor i shkollave françeskane të krahinës, e zëvendësoi italishten me shqipen si gjuhë mësimi. Ishte një vendim administrativ; pasoja e tij qe kombëtare. Në po këtë qytet italiani Pietro Marubbi hapi studion e parë fotografike të Shkodrës osmane — muzeu jep vitin 1856, UNESCO vitin 1865 — dhe trashëgimtarët e tij — Kel Marubi, biri i kopshtarit që mori nga mjeshtri studion dhe mbiemrin, e pas tij i biri, Gegë — e kthyen në kujtesën pamore të shqiptarëve. Ndërtesën ku ruhet sot arkivi e projektoi Kolë Idromeno, nxënës i Marubbit.

1912–1920: rrethimi, flamuri dhe Komisia

Lufta Ballkanike e gjeti Shkodrën qendër vilajeti dhe shënjestër. Mali i Zi i nisi luftimet më 8 tetor 1912 me synimin e hapur për ta aneksuar qytetin. Mbrojtjen e mbajtën garnizoni osman, rreth 12.000 ushtarë nën Hasan Riza Pashën, dhe rreth 10.000 vullnetarë nga Shqipëria e Mesme nën Esat Pashë Toptanin. Shkodra qëndroi 183 ditë nën rrethimin serbo-malazez, ndërsa nga Vlora, ku në kuvendin e pavarësisë Shkodrën e kishte përfaqësuar Luigj Gurakuqi, qeveria e re u bënte thirrje shkodranëve të qëndronin. Fundi nuk qe i lavdishëm. Pas vrasjes së Hasan Riza Pashës, të cilën historiani Marenglen Kasmi ia ngarkon vetë Esatit, ky i fundit bëri marrëveshje të fshehtë me malazezët dhe më 23 prill 1913 ua dorëzoi qytetin; burimet e kohës flasin edhe për një shumë të madhe parash. Të nesërmen flamuri malazez u ngrit mbi kala. Pak ditë pas rënies, çarshia e vjetër me tetëqind dyqane u dogj krejt; gazetari Egon Erwin Kisch, që e pa me hirin ende të ndezur, numëroi tridhjetë e dy blloqe shtëpish të djegura. Shkodrën e shpëtoi diplomacia, jo pushka. Nën bllokadën detare të Fuqive të Mëdha, në kohën kur Konferenca e Londrës vendoste për kufijtë, Mali i Zi u tërhoq dhe më 14 maj 1913 qyteti iu dorëzua një trupe ndërkombëtare. Prapaskenat e rrethimit i shtjellon një studim më vete.

Flamuri kombëtar u ngrit mbi Bashkinë më 28 nëntor 1913 dhe mbi Kala më 19 mars 1914. Më 1 tetor 1913 Fishta nxori numrin e parë të «Hyllit të Dritës», të përmuajshmes françeskane të letërsisë, politikës, folklorit e historisë. Gjatë pushtimit austro-hungarez (1916–1918), më 1 shtator 1916, në qytet u ngrit Komisia Letrare Shqipe, ku Fishta, Mjeda, Gurakuqi e Mati Logoreci punuan për drejtshkrimin zyrtar dhe për tekstet shkollore shqip. Komisia zgjodhi të folmen e Elbasanit si kompromis për gjuhën letrare, kundër dëshirës së Fishtës, që e donte të Shkodrës. Pas protektoratit ndëraleat të viteve 1918–1920, Shkodra kaloi nën qeverinë që doli nga Kongresi i Lushnjës.

Lahuta, Migjeni dhe nata e gjatë

Mes dy luftërave Shkodra i dha letërsisë shqipe dy zëra që nuk mund të ishin më larg njëri-tjetrit. Më 1937, në njëzet e pesëvjetorin e pavarësisë, në Shkodër u paraqit botimi përfundimtar i «Lahutës së Malcís» së Fishtës, tridhjetë këngë që përshkojnë historinë e veriut nga 1858 deri më 1913; poeti vdiq po aty më 30 dhjetor 1940. Mjeda kishte vdekur po aty më 1 gusht 1937, mësues i shqipes në kolegjin jezuit. Migjeni, i lindur në Shkodër më 1911 në një familje ortodokse, e ktheu vargun nga epika te mjerimi i njeriut të gjallë dhe vdiq nga tuberkulozi më 26 gusht 1938, në një spital të Pjemontit.

Pas vitit 1944 qyteti, shkruan Britannica, i rezistoi qeverisë komuniste. Përgjigjja qe e egër. Kisha katolike e veriut u godit me një dhunë të paparë: shumica e klerikëve u arrestuan dhe shumë prej tyre u pushkatuan, ndërsa emri i Fishtës u bë tabu për dyzet e gjashtë vjet. Françeskani Zef Pllumi, nga Mali i Rencit pranë Shkodrës, kaloi njëzet e tre vjet në burgje e kampe pune pas dekretit të vitit 1967 që e ndaloi fenë krejtësisht. Studioja Marubi u përthith në një kooperativë në fillim të viteve 1950, dhe më 1970 Gegë Marubi ia dorëzoi shtetit arkivin e familjes. Burgjet dhe pushkatimet e asaj kohe i mbledh tema «Terrori komunist».

Por Shkodra ishte edhe qyteti ku nata u thye. Më 16 nëntor 1990, pas njëzet e tre vjet ndalimi, rreth pesëdhjetë mijë vetë u mblodhën para Xhamisë së Plumbit për namazin që e drejtoi imam Hafiz Sabri Koçi, i burgosur njëzet vjet për besimin e tij, pak ditë pas meshës që kishte udhëhequr Dom Simon Jubani. Më 2 prill 1991, pak ditë pas zgjedhjeve të para pluraliste, forcat e regjimit qëlluan mbi protestuesit: Arben Broci, Bujar Bishanaku, Nazmi Kryeziu dhe Besnik Ceka u vranë, dhjetëra të tjerë u plagosën. Më 5 nëntor 2016, po në Shkodër, Kisha shpalli të lumë tridhjetë e tetë martirë të regjimit — dy ipeshkvij, shumë priftërinj e rregulltarë, një seminarist dhe disa laikë.

Shkodra sot

Censi i Popullsisë dhe Banesave i INSTAT-it i vitit 2023 numëroi 102.434 banorë në bashkinë e Shkodrës dhe 154.479 në qark. Mes 2011 dhe 2023 qarku i Shkodrës pësoi rënien më të madhe në vend, 28,3 për qind — një shifër që një qytet krenar nuk ka të drejtë ta fshehë. Shkodra mbetet tregu tradicional i malësisë veriore dhe porta e liqenit që ndan Shqipërinë nga Mali i Zi. Më 9 maj 2016 u përurua Muzeu Kombëtar i Fotografisë «Marubi», një vit më pas finalist i çmimit Muzeu Evropian i Vitit, dhe më 2025 arkivi i tij hyri në Regjistrin e Kujtesës së Botës të UNESCO-s. Universiteti publik i qytetit mban emrin e Luigj Gurakuqit. Shkodra nuk ka nevojë të shpikë lavdi: e ka të shkruar në gurët e Rozafës, në faqet e «Hyllit të Dritës» dhe në xhamat e Marubit.

Burimet

• Encyclopaedia Britannica — Shkodër

• Encyclopaedia Britannica — Lake Scutari

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023

• Bashkia Shkodër — Historia e Bashkisë

• 1914-1918-online (Marenglen Kasmi) — Scutari crisis

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Egon Erwin Kisch: The Shelling of Shkodra (1913)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Mariano Bolizza: Sanjak of Shkodra (1614)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Marinus Barletius (1510)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — The Declaration of Albanian Independence (1912)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — Zef Pllumi: The Church in the Garden of Gethsemane

• Robert Elsie, Albanian Literature — Gjergj Fishta

• Robert Elsie, Albanian Literature — Ndre Mjeda

• Robert Elsie, Albanian Literature — Migjeni

• UNESCO — Memory of the World Register 2025: Marubi National Museum of Photography

• Muzeu Kombëtar i Fotografisë Marubi — From a Studio to an Archive and later a Museum

• Muzeu Kombëtar i Fotografisë Marubi — About us

• Santa Sede — Angelus, 6 novembre 2016

• Gazeta Dielli — Lezha (Lisi) gjatë sundimit të mbretit Genti (181–168 p.K.)

• Gazeta Dielli — Statusi i gruas shqiptare sipas Statuteve të Shkodrës

• Gazeta Dielli — Xhamia e Plumbit, monument besimi në Shkodër

• Exit News — Turkey to restore historic mosque in Shkodër

• Gazeta Dielli — Skënderbeu në pashallëkun e Shkodrës të Kara Mahmud Pashë Bushatlliut

• Gazeta Dielli — «La Quotidienne» 1831: fjalimi i Mustafa Pashë Bushatlliut

• Gazeta Dielli — Më 1 tetor 1913 doli numri i parë i «Hyllit të Dritës»

• Gazeta Dielli — Më 16 nëntor 1990 falet namazi pas 23 vitesh në Xhaminë e Plumbit

• Gazeta Dielli — 2 prilli 1991 në Shkodër

• Wikipedia — Shkodër

---

# Universiteti i Prishtinës: i fituar në rrugë, i mbajtur nëpër shtëpi
https://zhurma.press/universiteti-i-prishtines/
Type: organization
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Themeluar me ligj më 18 nëntor 1969 dhe hapur në shkurt 1970, universiteti i parë shqip i Kosovës u dëbua nga ndërtesat e veta më 1991 dhe mësoi tetë vjet nëpër shtëpi private.

Universiteti i Prishtinës u themelua me ligjin që Kuvendi krahinor i Kosovës miratoi më 18 nëntor 1969 dhe mbajti kuvendin e vet themelues më 13 shkurt 1970, me katër fakultete dhe me qëllimin që brezi i 1968-ës e kishte shkruar në parulla: arsim i lartë i plotë për shqiptarët e Kosovës, në gjuhën e tyre. Për dy dekada ai farkëtoi inteligjencën kosovare. Më 1991 regjimi i Beogradit i nxori studentët dhe pedagogët shqiptarë nga ndërtesat e universitetit, dhe ky mbijetoi tetë vjet nëpër shtëpi private e garazhe, derisa u kthye në kampusin e tij pas luftës së 1999-ës.

Pse ka rëndësi

• Ishte institucioni që i dha Kosovës arsim të lartë të plotë në shqip; para tij ekzistonin vetëm disa fakultete të ngritura si degë të Universitetit të Beogradit, i pari prej të cilëve, Fakulteti Filozofik, ishte hapur më 30 tetor 1960.

• Tri lëvizjet e mëdha studentore të Kosovës janë të lidhura me të: ajo e nëntorit 1968 e kërkoi themelimin e tij, ajo e marsit 1981 nisi nga mensa e tij, ajo e 1 tetorit 1997 marshoi për t'u kthyer në ndërtesat e tij.

• Pas dëbimit të vitit 1991 u bë shtylla e arsimit paralel: trembëdhjetë fakultete e shtatë shkolla të larta e vazhduan mësimin në rreth 250 objekte private, pa laboratorë, pa biblioteka e pa konvikte.

Nga degët e Beogradit te parullat e 1968-ës

Para vitit 1970, arsimi i lartë në Kosovë ishte një grusht fakultetesh të ngritura si degë të Universitetit të Beogradit. I pari ishte Fakulteti Filozofik, i themeluar më 30 tetor 1960, me katedrat e albanologjisë, të shkencave natyrore e të gjuhëve. Më 20 tetor 1961 u hap Shkolla e Lartë Teknike dhe më 9 nëntor 1965 Fakulteti Teknik. Në prill 1968, Katedra e Gjuhës dhe e Letërsisë Shqipe e Fakultetit Filozofik organizoi bashkë me Institutin Albanologjik Konsultën gjuhësore të Prishtinës, e cila vendosi që shqiptarët në Jugosllavi të përdornin në jetën publike të njëjtën gjuhë letrare e të njëjtin drejtshkrim si në Shqipëri. Gjuha kishte zgjedhur normën e saj; i mungonte ende shtëpia.

Më 27 nëntor 1968, kur në rrugët e Prishtinës u dëgjua për herë të parë kërkesa për Republikën e Kosovës, ndër parullat e demonstratave të 1968-ës ishte edhe kërkesa për universitet. Përgjigjja e Beogradit qe më pajtuese se në çdo kohë tjetër të dy dekadave të pasluftës: amendamentet kushtetuese të mesit të dhjetorit, flamuri shqiptar i lejuar nga viti 1969 dhe, në fund të atij viti, vendimi që fakultetet ekzistuese të shndërroheshin në një universitet të plotë. Lëvizja studentore e 1968-ës fitoi kështu pikërisht atë që kishte kërkuar me emër.

Themelimi: 18 nëntor 1969 – 15 shkurt 1970

Pas ligjit të 18 nëntorit 1969, kuvendi themelues u mblodh më 13 shkurt 1970, dhe dy ditë më vonë, më 15 shkurt, u mbajt mbledhja solemne, data që u shpall Dita e Universitetit. Universiteti i ri lindi me katër fakultete me seli në Prishtinë: Fakultetin Filozofik, Fakultetin Juridiko-Ekonomik, Fakultetin Teknik dhe Fakultetin e Mjekësisë. Mësimi zhvillohej në shqip e në serbokroatisht; ky ishte universiteti i parë në Jugosllavi që ofroi arsim të lartë në gjuhën shqipe.

Po atë vit universiteti nënshkroi një marrëveshje me Universitetin e Tiranës: gjatë pesë viteve në vijim mbi dyqind pedagogë nga Tirana erdhën në Prishtinë për të ngritur kurset në shqip, me tekste të shtypura në Shqipëri. Ishte ura akademike mes dy pjesëve të kombit.

Dhjetëvjeçari i rritjes dhe çmimi i saj

Brenda dhjetë vjetëve numri zyrtar i studentëve arriti në 47 mijë, shifër që më vonë u pranua si e fryrë për të marrë më shumë fonde federale; numri i vërtetë besohej rreth 30 mijë, me mbi një mijë pedagogë. Ndërmjet 1968-ës dhe 1978-ës, pjesa e shqiptarëve në trupin studentor të Kosovës u ngrit nga 38 në 72 për qind. Universiteti nxori brezin që mbushi shkollat, gazetat, institutet dhe administratën e autonomisë që Kushtetuta e 1974-ës do ta kurorëzonte.

Por nxori edhe më shumë të diplomuar sesa vende pune. Ekonomia e Kosovës, e ndërtuar mbi minierat e industrinë e rëndë, nuk i thithte dot: në kohën e demonstratave të 1981-shit zyrtarisht ishin 67 mijë të papunë të regjistruar, ndërsa vëzhguesit e vlerësonin numrin e vërtetë në 250 mijë. Edhe në vetë Komitetin Qendror të Serbisë u tha se zgjerimi i arsimit të lartë ishte kthyer në valvul shkarkimi për papunësinë. Ishte një brez i shkolluar pa vend në ekonominë e vet.

Marsi i 1981-shit: nga mensa te gjendja e jashtëzakonshme

Më 11 mars 1981, në mensën e universitetit, sipas rrëfimit të njohur një student gjeti një buburrec në supë dhe e hodhi tabakën përdhe; shpejt të paktën 500 studentë protestonin para ndërtesës administrative, dhe pas arrestimeve të para turma u rrit në tri deri katër mijë vetë. Dy javë më vonë kërkesave për kushte iu shtuan parullat politike, ndër to edhe Republika e Kosovës. Më 1 prill në Prishtinë erdhën nxënësit e Podujevës dhe u dëgjua emri i Adem Demaçit; të nesërmen tanket dolën në rrugë, demonstratat u përhapën në Podujevë, Vushtrri, Gjilan, Gjakovë, Ferizaj e Mitrovicë, dhe në Kosovë u shpall gjendja e jashtëzakonshme.

Numri i të vrarëve mbetet i kontestuar: shifra zyrtare foli për nëntë demonstrues e një polic, ndërsa Amnesty International përmendi mbi treqind shqiptarë të vrarë. Mbi 2.000 shqiptarë u arrestuan, dhe deri më 1986 rreth 1.200 vetë kishin marrë dënime të rënda me burg. Pas demonstratave të 1981-shit regjimi e shpalli universitetin qendër të indoktrinimit nacionalist, ia uli numrin e studentëve dhe i ktheu programet drejt shkencave teknike e ekzakte, larg shkencave humane.

1990–1991: universiteti nën masat e dhunshme

Pas heqjes së autonomisë në mars 1989, Serbia e mori universitetin nën kontroll hap pas hapi. Me vendimin e 7 gushtit 1990, të ashtuquajturat masa të përkohshme u zbatuan fillimisht në Fakultetin e Mjekësisë: drejtimi i ligjshëm i fakultetit u shkarkua dhe u zëvendësua me një drejtim të emëruar nga Kuvendi i Serbisë. Pastaj u shkarkuan rektori, prorektori dhe të gjithë dekanët shqiptarë. Vendimi i Kuvendit të Serbisë i 27 qershorit 1991 për masa të detyrueshme në Universitetin e Prishtinës e mbylli rrethin: nga viti akademik 1991/92 studentët dhe pedagogët shqiptarë u ndaluan të hynin në ndërtesat e tyre, ndërsa kampusi, bibliotekat, institutet dhe konviktet mbetën për studentët serbë e joshqiptarë. Nga rreth një mijë pedagogë shqiptarë, vetëm 27 i pranuan masat dhe vazhduan punën në universitetin e serbizuar.

Më 31 gusht 1991 grupi punues për arsimin, ku bënte pjesë Fehmi Agani, bisedoi pa asnjë rezultat me një delegacion të qeverisë serbe. Më 23 shtator stafi shkencor i universitetit organizoi një protestë para Fakultetit Filozofik, ku morën pjesë rreth 20 mijë qytetarë. Më 1 tetor fondi krahinor për arsimin e lartë ndërpreu financimin e studimeve në shqip, dhe policia i shpërndau studentët që prisnin në oborret e fakulteteve të tyre.

Universiteti nëpër shtëpi (1991–1999)

Më 26 nëntor 1991 u mbajt seanca konstituive e Kuvendit të Universitetit. Trembëdhjetë fakultete dhe shtatë shkolla të larta e nisën mësimin në rreth 250 objekte private, dhe më 17 shkurt 1992 universiteti u rihap në hapësira të përshtatura: shtëpi që familjet shqiptare i lëshuan vullnetarisht, garazhe e lokale të tjera, kryesisht në periferi të Prishtinës. Rektori Ejup Statovci, që u kishte kërkuar organeve të imponuara lirimin e ndërtesave, u burgos në janar 1992 dhe u lirua më 28 janar pas protestave të pedagogëve; në mars 1993 u arrestua e u dënua sërish për të njëjtën kërkesë.

Sistemi paralel mbahej nga një tatim vullnetar prej tre për qind, i paguar në Kosovë e sidomos në mërgatë; sipas një studimi të vitit 2023, 90 për qind e këtyre të ardhurave shkonin për arsimin. Nga qershori 1994 deri në nëntor 1996 u botuan 54 tekste universitare, dhe më 1997 u hap Fakulteti i Mësuesisë. Por çmimi ishte i rëndë. Studentët e Mjekësisë e mësonin anatominë në Shqipëri, sepse në Prishtinë nuk kishin kufoma për studim; policia shpesh i keqtrajtonte, i rrihte e i arrestonte pedagogët dhe studentët; shumë djem braktisën studimet dhe emigruan për t'i shpëtuar rekrutimit. Në vitin akademik 1991/92 u regjistruan 4.380 nga 7.161 studentë të planifikuar, dhe në 1992/93 gjithsej 5.645 nga 7.179. Edukatorët shqiptarë e pranonin hapur se cilësia vuante; qëllimi ishte që mësimi të mos ndërpritej.

1 tetori 1997: marshimi për ndërtesat

Më 1 shtator 1996, me ndërmjetësimin e bashkësisë katolike italiane Sant'Egidio, Ibrahim Rugova në Prishtinë dhe presidenti i Serbisë, Sllobodan Millosheviq, në Beograd nënshkruan një marrëveshje për kthimin e nxënësve e studentëve shqiptarë në shkolla e fakultete. Një vit më vonë ajo nuk ishte zbatuar. Unioni i Pavarur i Studentëve i Universitetit të Prishtinës (UPSUP) thirri protestën paqësore të 1 tetorit 1997: kolona u nis nga lagjja Velania, ku rektorati ishte vendosur në një shtëpi private, drejt kampusit nga i cili studentët ishin dëbuar. Disa qindra policë me pajisje kundër trazirave rrahën me shkopinj dhjetëra demonstrues, hodhën gaz lotsjellës dhe arrestuan disa drejtues, mes tyre rektorin e universitetit paralel. Radio Evropa e Lirë raportoi rreth 20 mijë protestues; shtypi shqiptar i kohës shkroi për mbi 30 mijë studentë e profesorë.

Protestat vazhduan më 29 tetor, 29 nëntor e 30 dhjetor 1997 dhe në pranverën e 1998-ës. Më 23 mars 1998, në Prishtinë, Fehmi Agani dhe dy përfaqësues të tjerë shqiptarë nënshkruan me palën serbe, në praninë e Sant'Egidios, masat për zbatimin e marrëveshjes: Instituti Albanologjik do të hapej për përdoruesit e vet më 31 mars, dhe fakultetet do të riktheheshin me radhë deri në fund të qershorit, me ndërrime paradite e pasdite. Fakulteti i Makinerisë u kthye në lokalet e veta më 18 maj 1998; ndërtesën e Fakultetit Teknik studentët serbë e demoluan një ditë para dorëzimit.

Lufta, kthimi dhe emri i Hasan Prishtinës

Universiteti paralel punoi deri më 21 mars 1999, tri ditë para nisjes së bombardimeve të NATO-s. Gjatë luftës u vranë 322 studentë dhe 8 mësimdhënës të tij. Menjëherë pas luftës ai u rihap dhe u kthye në kampus; komponenti serb u zhvendos në fillim të shekullit XXI në pjesën me shumicë serbe të Mitrovicës, ku vepron më vete, ndërsa shumë serbë vazhdojnë ta quajnë Universitet të Prishtinës. Më 2012 Bordi drejtues, me propozim të Senatit, vendosi që universiteti të mbante emrin e Hasan Prishtinës (1873–1933). Arsimi i lartë publik u shtri me kohë edhe jashtë Prishtinës: universiteti i Gjakovës, i krijuar me vendim të qeverisë më 6 mars 2013, mban emrin e Fehmi Aganit.

Sot, sipas faqes së vet zyrtare, Universiteti i Prishtinës ka katërmbëdhjetë fakultete dhe mbi 23 mijë studentë, dhe mbetet universiteti publik më i madh i Kosovës; në të studiojnë edhe shqiptarë nga Serbia, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi. Dita e tij festohet më 15 shkurt. Kosova e kërkoi këtë universitet me parulla më 1968, e mbajti me tatimin e mërgatës nëpër shtëpi të huazuara gjatë viteve 1990, dhe studentët e tij u kthyen në ndërtesat e veta vetëm pas marshimit të 1997-ës dhe luftës së 1999-ës.

Burimet

• Universiteti i Prishtinës — Historiku: themelimi (1969–1970) dhe UP sot

• Fakulteti Filozofik i UP — Historiku i fakultetit (1960)

• Fakulteti i Inxhinierisë Mekanike i UP — Historiku (1961, 1965, 1991, 1998)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998), kap. 16–17

• UNESCO-IIEP — Marc Sommers, Peter Buckland: Parallel Worlds: Rebuilding the Education System in Kosovo (2004)

• Albina Drançolli Ramadani, Kujtime Boshtrakaj Camaj — Parallel University of Prishtina, 1991–1999 (Historijski pogledi, 2023)

• Avni Rexha — The Efforts of Serbian Government to Close the University of Prishtina, 1991–1992 (Anglisticum, 2017)

• Philosophica — Konsulta gjuhësore e Prishtinës (22–23 prill 1968)

• Human Rights Watch — World Report 1998: Federal Republic of Yugoslavia

• Radio Free Europe/Radio Liberty — Serb Police Crack Down On Albanian Protest (1 tetor 1997)

• Gazeta Dielli — Kosova në 1 Tetor 1997, protesta studentore në mbrojtje të arsimit shqip

• Comunità di Sant'Egidio — marrëveshja për arsimin (1 shtator 1996) dhe masat e zbatimit (23 mars 1998)

• Encyclopaedia Britannica — Kosovo: Government and society (arsimi)

• VOAL — Universiteti i Prishtinës merr emrin «Hasan Prishtina» (29 shtator 2012)

• Gazeta Zyrtare e Republikës së Kosovës — Statuti i Universitetit «Fehmi Agani» në Gjakovë

---

# Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
https://zhurma.press/marin-barleti/
Type: person
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Prifti shkodran që luftoi në rrethimin e 1478-s shkroi «Rrethimin e Shkodrës» (1504) dhe biografinë latine të Skënderbeut që e bëri heroin të njohur në gjithë Europën.

Marin Barleti (rreth 1450 – rreth 1512/1513), prift katolik e humanist nga Shkodra, është dëshmitari që shkroi rrethimin e qytetit të tij të vitit 1478 dhe autori i biografisë së parë të plotë të Skënderbeut. Me De obsidione Scodrensi (Venedik, 1504) dhe Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Romë, rreth 1508–1510) ai i dha Europës figurën e heroit arbër — dhe shqiptarëve, shekuj më vonë, librin nga i cili e lexuan atë.

Pse ka rëndësi

• Rrethimi i Shkodrës (1504) është rrëfimi i një njeriu që mori pjesë vetë në mbrojtjen e qytetit më 1478, dëshmi okulare e asaj që Barleti e shihte si aktin e fundit të epopesë së Skënderbeut.

• Historia e tij e Skënderbeut, e përkthyer gjatë shekullit XVI në gjermanisht, italisht, portugalisht, polonisht, frëngjisht dhe anglisht, mbeti për shekuj burimi kryesor nga i cili Europa e njohu Skënderbeun.

• Vepra është njëkohësisht themel dhe problem: pa të do të dinim shumë më pak për luftërat e Skënderbeut, por fjalimet, letrat dhe mrekullitë që përmban kërkojnë një lexues kritik.

Shkodra, prifti dhe emri

Barleti lindi në Shkodrën mesjetare rreth vitit 1450, kur qyteti ishte nën Republikën e Venedikut, që e kishte blerë nga Balshajt më 1396. Për origjinën e familjes studiuesit kanë debatuar gjatë. Franz Babinger, në zërin që i kushtoi në Dizionario Biografico degli Italiani (1964), e mbante për të sigurt se rridhte nga një familje italiane, ndonëse e quante të dyshimtë prejardhjen e mbiemrit nga Barletta e Pulias, me të cilën e kishte lidhur historiani rumun Nicolae Iorga; edhe Francisc Pall, autori i studimit më të plotë mbi të (Bukuresht, 1938), mendonte se mund të ishte italian. Eqrem Çabej e shpjegoi mbiemrin nga Bardheci ose Barleci, emra familjesh në Shqipërinë e Veriut. Literatura europiane e njeh me emrin latin Marinus Barletius ose me formën italiane Marino Barlezio. Vetë Barleti nuk la dyshim se ku e kishte vendin: e quante veten Scodrensis sacerdos, prift shkodran, dhe në veprat e tij shkruante se nuk mund «të hesht për Shkodrën time».

Ku studioi teologji nuk dihet me siguri; Babinger mendon se në vetë Shkodrën, qytet me seli peshkopale. Para vitit 1478 e kishte përshkuar disa herë Shqipërinë, dhe njihte nga afër Raguzën e bregun dalmat. Ishte prift i ritit latin, jo grek, siç është thënë ndonjëherë gabimisht.

Dy rrethime: 1474 dhe 1478

Data e parë e sigurt e jetës së tij është 1474, kur osmanët e rrethuan Shkodrën për herë të parë dhe Barleti e ndoqi rrethimin si dëshmitar. Më 1478 erdhi rrethimi i dytë dhe i fundit, ku sulltan Mehmeti II erdhi vetë nën mure; po atë verë, më 16 qershor, Kruja ishte dorëzuar nga uria. Këtë herë Barleti mori pjesë vetë në mbrojtjen e kalasë. Noli shkruan se ai numëronte gjylet e mëdha prej guri që binin çdo ditë mbi qytet, gjithnjë më të shumta e më të mëdha. Shkodra nuk u mor me sulm: më 1479 Venediku, me paqen që lidhi me Portën, ia lëshoi qytetin dhe kalanë, me kushtin që mbrojtësit të largoheshin të lirë. Barleti, si shumë shkodranë, mori rrugën e Italisë: Babinger e vendos në Venedik, ndërsa Robert Elsie shkruan se u vendos në Padova, ku u bë famullitar i kishës së Shën Stefanit.

Mërgimi dhe libri i parë

Në Venedik, qyteti që e priti dhe që ai e kujtoi gjithmonë me dashuri, Barleti përfundoi veprën mbi rrethimin. De obsidione Scodrensi doli nga shtypshkronja e Bernardino Vitalit, e përfunduar së shtypuri më 10 janar 1504, kushtuar dozhit Leonardo Loredan. Libri nis me origjinën e osmanëve dhe me një përshkrim të Shqipërisë e të Shkodrës, pastaj ndjek qëndresën e qytetit. Në qendër nuk qëndron një prijës, por një bashkësi: qytetarë e fshatarë, gra e vajza nën gjyle, dhe fjalime të gjata — të Pjetër Panjanit, të fra Bartolomeut, të Jakob Monetës — që i thërrasin shkodranët të derdhin gjakun për lirinë e vatrave të tyre. Fjalimet janë shkruar sipas modeleve klasike; atmosfera e luftës është ajo e dikujt që e kishte jetuar. Rrethimi i Shkodrës çmohet si vepra e parë e historiografisë shqiptare, e autori i saj si historiani i parë shqiptar. Në shqip e ktheu nga origjinali latin Henrik Lacaj, me një parathënie të Aleks Budës; më 2012 doli edhe në anglisht, në përkthimin e David Hosaflook-ut (Tiranë, Onufri).

Barleti nuk ishte i vetmi shkodran që shkroi për rrethimet. Edhe Marin Beçikemi, profesor i retorikës në Breshia e në Padova, la një përshkrim të rrethimit të parë në formë panegjiriku, dhe shumë biografë, pas Paolo Giovios, i shkrinë të dy në një person të vetëm, gabim që e hodhën poshtë përfundimisht Thomas Reinesius dhe Apostolo Zeno. U mendua gjithashtu se Barleti kishte huazuar nga Beçikemi. Një dorëshkrim latin, De Bello Scodrensi brevissimus libellus, i gjetur në Bibliotekën Kombëtare të Francës (zbulimi u paralajmërua më 2018) dhe i studiuar nga Lucia Nadin e Aurel Plasari si version i hershëm i rrëfimit të Barletit në librin Barleti i hershëm, tregon, sipas tyre, se ishte Beçikemi ai që huazoi nga Barleti, jo e kundërta.

Historia e Skënderbeut

Ideja për veprën e madhe i erdhi, sipas Babinger-it, nga Pjetër Engjëlli, një nga oficerët më të shquar të Skënderbeut, nga një derë fisnike e Drishtit, vëlla i kryepeshkopit të Durrësit, Pal Engjëllit, i strehuar në Venedik me bijtë pasi Drishti ra në duart e osmanëve. Engjëlli i dha edhe shumë nga njoftimet, siç dëshmon parathënia e Compendium-it, që Barleti ia kushtoi atij. Ndryshe nga rrethimi, këtu autori shkruante kryesisht nga dëshmitë e të tjerëve, nga kronikat dhe nga modelet klasike. Rrëfimi nis me Gjergjin e vogël, të dërguar peng bashkë me vëllezërit në oborrin e sulltanit, dhe ndjek luftërat e tij nga fitorja e vitit 1444 në Torvioll deri te rrethimet e Krujës, mes tyre ato kur Ballabani e pastaj vetë sulltan Mehmeti II dolën nën muret e saj dhe nuk e morën dot. Barleti u zhvendos, me gjasë, në Romë, ku libri u shtyp po nga Bernardino Vitali; por asnjë kopje e njohur nuk mban vit botimi. Hamendësimet e studiuesve shkojnë nga 1502 (Çabej) deri në 1521–1522 (Plasari); shumica pranojnë vitet 1508–1510, ndërsa një kopje e Budapestit me vitin 1493 të shënuar konsiderohet, me shumë gjasë, falsifikim. Frontespici mbante një portret të famshëm të Skënderbeut të gdhendur në dru, punë veneciane sipas Babinger-it, një faqe e hershme e ikonografisë së Skënderbeut.

Barleti e quan popullin e Skënderbeut epirotë dhe heroin princ të epirotëve, emër klasik që autorët e hershëm e përdornin për shqiptarët. Prej tij vjen edhe një pjesë e mirë e asaj që dimë për Kuvendin e Lezhës të 2 marsit 1444: ai e quan mbledhjen concilium dhe e vendos në kishën kryesore të qytetit.

Historia dhe legjenda

Barleti shkruante si humanist, jo si arkivist. Babinger tregon se shumë faqe kujtojnë nga afër Plinin, Strabonin e Livin, dhe se nga Livi, Salusti e Valeri Maksimi ka huazime që arrijnë deri në plagjiaturë të mirëfilltë; shton se autori, me gjithë gjykimin kritik që nuk i mungonte, ra herë pas here pre e fantazisë, e besueshmërisë së tepruar dhe e ekzagjerimit. Robert Elsie e gjykon veprën më shumë retorikë se histori të besueshme. Fjalimet që u vë në gojë Skënderbeut e sulltanëve janë kompozime të tij — si ai i Krujës së çliruar, ku princi u thotë qytetarëve, në përkthimin shqip: «Lirinë nuk e solla unë, por e gjeta këtu». Të tijat janë edhe disa letra. Historiani amerikan Kenneth M. Setton shënon se Barleti, humanist që i donte fjalimet dhe letrat letrare, e sajoi letërkëmbimin e Skënderbeut me mbretin Vladislav III Jagelloni të Polonisë e të Hungarisë, dhe madje e datoi gabim, në korrik e gusht të vitit 1443 në vend të 1444; po ashtu sajoi një letërkëmbim me sulltan Mehmetin II, që t'i shkonte për shtat mënyrës si i lexonte vetë ngjarjet e viteve 1461–1463. Në kapitullin përmbyllës, siç e lexoi Europa në versionin e Lavardin-it, mblidhen edhe rrëfimet për forcën e tij: Skënderbeu që i pret kokën me një goditje shpate një demi të egër, ose që, kur sulltani ia ktheu me përbuzje shpatën e famshme, i dërgoi fjalë se forca nuk ishte te tehu, por te krahu që e mbante. Vetë rrëfimtari i paraqet si fjalë që qarkullonin, të vështira për t'u besuar.

Noli, që e studioi me sy kritik, ishte më i ashpër. Si Tukididi, shkruante ai, Barleti e kuptonte historinë si degë të retorikës, prej betejash e fjalimesh: rrallë jep ditën, muajin e vitin, dhe me pak përjashtime datat e tij janë të gabuara; i lartëson fitoret, i kapërcen humbjet, i shumëfishon të vrarët turq me mijëra dhe i zvogëlon humbjet arbërore në disa dhjetëra. Për këtë, kritikë si Gibboni e Iorga e hodhën poshtë si krejt të pavlerë. Noli nuk shkoi aq larg: Barleti dhe biografët e tjerë të hershëm ishin panegjiristë, por rrëfimi i tyre mund të kontrollohet e të korrigjohet me kronikat italiane, bizantine e turke dhe me arkivat, të cilat, sipas tij, e konfirmojnë jo herë pas here, siç pranonte Marinescu, por shumë shpesh. Rregulli i tij ishte i thjeshtë: dëshmia e Barletit pranohet kur nuk e kundërshton një burim tjetër. Babinger, nga ana e tij, përfundonte se Historia mbetet edhe sot burimi më i rëndësishëm për jetën e bëmat e heroit, dhe se biografi i parë i Skënderbeut do të ruajë gjithmonë një vend të denjë në historiografinë humaniste. Noli e tha shkurt: Barleti «këndon liksht», por «ka zë të bukur».

Libri që udhëtoi nëpër Europë

Historia gjeti lexuesin e saj. Kur turqit arritën para Vjenës më 1529, Europa e shekullit XVI jetonte me frikën e pushtimit dhe kërkonte një mbrojtës të krishterimit; e gjeti te princi i epirotëve. Teksti latin u ribotua në Strasburg (1537), në Frankfurt (1578) e, më vonë, në Zagreb (1743); u përkthye në gjermanisht (1533), italisht (1554), portugalisht (1567), polonisht (1569) dhe frëngjisht (1576, nga Jacques de Lavardin), e nga frëngjishtja në anglisht (1596, nga Zachary Jones). Në spanjisht e solli Juan Ochoa de la Salde, jo nga latinishtja, por nga portugalishtja; një botim i tij doli në Madrid më 1597. Kjo është rruga nga e cila Europa e ndërtoi kujtesën e saj për Skënderbeun. Barleti la edhe një vepër të tretë, Compendium vitarum summorum pontificum mbi jetët e papëve dhe të perandorëve, që pa një botim të dytë pas vdekjes së tij, më 1555. Vdiq jo më vonë se 1512–1513, ndoshta në Romë.

Prej Barletit te Rilindja

Për shqiptarët, Barleti nuk mbeti vetëm burim. Robert Elsie shkruan se ai hodhi themelet e asaj që mund të quhet vetëm kult i Skënderbeut te shqiptarët në atdhe e në mërgim: nderimi gati i shenjtë i heroit si simbol i qëndresës ndaj sundimit të huaj. Peter Bartl, në leksikonin biografik të Europës Juglindore, shton se ky kult, i ngritur mbi rrëfimin panegjirik të Barletit, luajti rol të madh në zgjimin e vetëdijes kombëtare të shqiptarëve. Lexuesit shqiptarë e mbajtën në dorë herët. Më 1641 Frang Bardhi, ipeshkv i Sapës, në një relacion për dioqezën e tij, mbështetej te rrëfimi i Barletit për jetën e Skënderbeut kur shkruante për qytetin e rrënuar të Shurdhahut. Rilindja ia ktheu figurën popullit: Naim Frashëri i kushtoi Skënderbeut eposin Istori e Skënderbeut (Bukuresht, 1898), ndërsa Fan Noli botoi historinë e tij në Boston më 1921 dhe, më 1945, një disertacion që e rindërtonte jetën e heroit duke e ballafaquar Barletin me arkivat. Noli shkruante për të se «me latinishten elegante dhe stilin e kujdesur fitoi lexonjës anë e mbanë botës dhe e bëri të pavdekshëm kujtimin e Skënderbeut në Evropë». Rreth pesë shekuj pas botimit të parë, Historia u përkthye edhe në gjuhën amtare të autorit, nga Stefan I. Prifti.

Burimet

• Treccani — Franz Babinger, «BARLEZIO, Marino», Dizionario Biografico degli Italiani, vëll. 6 (1964)

• Treccani — Enciclopedia on line, «Barlèzio, Marino»

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — 1510, Marinus Barletius: History of George Castriot, surnamed Scanderbeg

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — 1641, Frang Bardhi: A Description of Zadrima

• Gazeta Dielli — Fatbardha Fishta Hoxha, Marin Barleti, personaliteti më i shquar i humanizmit shqiptar (2026)

• Gazeta Dielli — Musa Ahmeti, Inicialet e veprës së Marin Barletit dhe datimi i botimit (2022)

• Gazeta Dielli — Agron Gjekmarkaj, «Barleti i hershëm», magjepsja e re Nadin–Plasari (2023)

• Gazeta Dielli — Albert Vataj, «Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut, princit të Epirotëve» nga Marin Barleti (2024)

• Fan S. Noli — George Castrioti Scanderbeg (1405–1468), disertacion, Boston University, 1945 (Internet Archive)

• Robert Elsie, Albanian Literature in Translation — Fan Noli

• Robert Elsie, Albanian Literature in Translation — Naim Frashëri

• Encyclopaedia Britannica — Shkodër

• IOS Regensburg — Peter Bartl, «Barletius, Marinus», Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, vëll. 1 (1974)

• Kenneth M. Setton — The Papacy and the Levant (1204–1571), vëll. II: The Fifteenth Century, American Philosophical Society, 1978, f. 72–74 (Internet Archive)

• Biblioteka «Marin Barleti», Shkodër — Tomor Osmani, Marin Barleci (arkivuar)

• Open Library — Marin Barleti, The Siege of Shkodra, përkth. David Hosaflook, Tiranë: Onufri, 2012

• Juan Ochoa de la Salde — Coronica del esforçado principe y capitan Iorge Castrioto, Madrid, 1597 (Internet Archive)

• Wikipedia — Marin Barleti

---

# Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
https://zhurma.press/hamza-kastrioti/
Type: person
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-22

Nipi dhe trashëgimtari i supozuar i Skënderbeut kaloi te osmanët kur ungjit i lindi djali, u kthye me ushtrinë e sulltanit më 1457 dhe u zu rob në Ujëbardhë.

Hamza Kastrioti ishte nipi i Skënderbeut dhe një nga komandantët e tij më të afërt; kaloi te osmanët më 1456 ose 1457 — sipas pothuajse të gjitha burimeve, pasi Skënderbeut i lindi djali — dhe ra rob më 2 shtator 1457 në Ujëbardhë.

Hamza Kastrioti (datat e lindjes e të vdekjes nuk dihen; burimet e ndjekin nga viti 1443 deri rreth vitit 1460) ishte nipi i Skënderbeut, bir i një prej vëllezërve të tij, dhe, për më shumë se një dekadë, një nga komandantët e tij më të afërt. Mbahet mend për një zgjedhje të vetme: kaloi te sulltani, u kthye në Arbëri më 1457 krah ushtrisë osmane dhe ra rob më 2 shtator të atij viti në fushën e Ujëbardhës. Historia e tij është rrëfimi i një tradhtie brenda vetë derës së Kastriotëve — dhe i pyetjes së trashëgimisë që e lindi.

Pse ka rëndësi

• Ishte nipi dhe trashëgimtari i supozuar i Skënderbeut; kalimi i tij te osmanët, më 1456 ose 1457, qe një nga goditjet më të rënda që besëlidhja arbërore mori nga brenda familjes së vet.

• Fushata osmane që ai shoqëroi si bashkëkomandant përfundoi më 2 shtator 1457 në Ujëbardhë (Albulena), me një nga fitoret më të mëdha të Skënderbeut dhe me vetë Hamzën rob.

• Rasti i tij tregon brishtësinë e një besëlidhjeje të mbajtur nga gjaku e fjala: lindja e një djali të Skënderbeut mjaftoi për ta ndarë familjen dhe për t'i dhënë sulltanit një prijës vendës.

Një nip mes dy botëve

Për origjinën e Hamzës burimet nuk pajtohen. Marin Barleti, biografi i parë i Skënderbeut, e bën bir të Reposhit, të cilin e mban për vëllanë më të madh; por kronika e Gjon Muzakës, e shkruar rreth viteve 1510–1515, e njeh Reposhin si njeri të shenjtë që shkoi në malin Sinai, u bë murg dhe vdiq atje. Fan Noli, në studimin e tij të vitit 1945, e konsideron Hamzën bir të Stanishës, vëllait më të madh, i cili dokumentohet gjallë deri më 1445, kur bashkë me Skënderbeun u bë qytetar nderi i Venedikut. Papa Piu II, bashkëkohës i ngjarjeve, e quan thjesht nip ex fratre, bir vëllai. Nëna, sipas Nolit, ishte një grua myslimane që Stanisha e kishte marrë në Turqi, dhe djali u rrit në fenë islame. Viti i lindjes nuk dihet; në ngjarjet e vitit 1443 Barleti e quan adolescens, djalë i ri.

Barleti e vendos Hamzën pranë të ungjit qysh më 1443: kur Skënderbeu e braktisi ushtrinë osmane pas betejës së Nishit, planin ia kishte zbuluar disa miqve të besuar, sidomos nipit. Kur iu afruan Krujës me urdhrin e falsifikuar që ia kalonte kështjellën Skënderbeut, Hamza hyri i pari në qytet, i veshur e i folur si turk, si sekretar i të ungjit, për t'i njoftuar komandantit osman ardhjen e tij; më pas u ngarkua të hynte me rreth dyqind burra në Krujë, garnizonin kryesor të vendit. Noli shton se në Krishtlindjet e atij viti, në Krujë, Skënderbeu e pagëzoi nipin. Rreth katërmbëdhjetë vjet më vonë, Hamza do të kthehej në fenë me të cilën ishte rritur.

Komandanti i ri dhe trashëgimtari i pritur

Më 1448, në luftën e Skënderbeut me Venedikun për kështjellën e Danjës, Kristo Frashëri shënon se pas fitores mbi venedikasit në Drin princi la nën komandën e nipit një pjesë të vogël të ushtrisë për të ruajtur rrethinat e Shkodrës, ndërsa vetë shkoi në ndihmë të Sfetigradit. Barleti e tregon episodin pa e kursyer nipin: Hamza dhe Marin Spani ruanin kështjellën e rindërtuar të Baleçit; i riu e dobësoi garnizonin për një goditje të befasishme mbi Drishtin, kundër këshillës së shokut, dhe u thye. Në kampin nën Danjë ungji e qortoi para shokëve të tij si të nxituar e mendjemadh, dhe e fali vetëm kur ushtarët iu lutën për të.

Barleti e përshkruan si burrë të shkurtër e jo të pashëm, por me mendje të shpejtë, bujar me ushtarët, të afrueshëm dhe mjeshtër në fshehjen e mendimeve; pas Skënderbeut askush nuk qe më i çmuar prej njerëzve. Skënderbeu ende nuk kishte djalë. Kristo Frashëri e quan bashkëpunëtorin më të ngushtë të Skënderbeut dhe trashëgimtarin e supozuar të zotërimeve të gjyshit, Gjon Kastriotit. Ai ishte i pranishëm në dasmën e Skënderbeut me Donikën, të bijën e Gjergj Arianitit, më 26 prill 1451; Noli vëren se nuk dukej i gëzuar.

1455–1457: vitet e tradhtive

Humbja nën Berat, më 26 korrik 1455, e tronditi besëlidhjen dhe hapi radhën e dezertimeve. Moisi Golemi u kthye më 1456 me një ushtri osmane prej rreth 15 mijë kalorësish, u thye në Oranik dhe u fal. Gjergj Stres Balsha, nip nga motra e Skënderbeut, ua dorëzoi osmanëve kështjellën kufitare të Modricës dhe, sipas Nolit, u dërgua në Napoli për burgim të përjetshëm, ndonëse Gjon Muzaka e quante akuzën një pretekst për t'i marrë zotërimet. Pastaj erdhi radha e Hamzës.

Shkaku që përmendin pothuajse të gjitha burimet është trashëgimia: pas martesës Skënderbeut i lindi djali, Gjoni, dhe Hamza humbi shpresën se do ta zinte vendin e ungjit. Barleti ia vë në gojë një letër drejtuar sulltanit, ku nipi ankohet se priti gjatë një pjesë të trashëgimisë atërore e të gjyshit si shpërblim për mundin dhe rreziqet, derisa u gjet një trashëgimtar i ri, novus haeres, imperii successor, ndërsa atij iu la një qoshe e varfër e vendit ku mezi e shtynte jetën. Letra është kompozim retorik i historiografisë humaniste, jo dokument arkivor, por ankesa përputhet me rrethanat. Kronistët osmanë, sipas Nolit, japin një shpjegim tjetër: Hamza shpresonte të tërhiqte pas vetes krerët arbër që ishin gati të ngriheshin kundër sundimit të rreptë të Skënderbeut.

Data e kalimit nuk është e sigurt: Kristo Frashëri e vendos në vitin 1456, Noli në 1457. Barleti tregon se Hamza mori me vete gruan dhe fëmijët dhe ia la sulltanit si peng besnikërie, dhe se Mehmeti II e priti mirë e i caktoi një pension të madh. Sipas Kristo Frashërit, sulltani e emëroi qeveritar të Krujës, që ende s'e kishte marrë; sipas Barletit, komandanti osman e shpalli publikisht mbret të Epirit.

Ujëbardha, 2 shtator 1457

Në fund të majit 1457 një ushtri e madhe osmane hyri në Arbëri nën komandën e Isak bej Evrenozit, me Hamzën pranë tij. Barleti flet për 50 mijë kalorës, nga të cilët Hamza komandonte 6 mijë; një raport venedikas i kohës flet për 80 mijë veta. Nipi e njihte vendin, ushtrinë dhe mënyrën e luftës së të ungjit, ndaj Skënderbeu, me rreth 8 deri në 10 mijë burra (Barleti jep mbi 11 mijë), nuk e priti armikun në fushë: e shpërndau ushtrinë nëpër male e pyje dhe la të besohej se ishte mundur. Më 31 korrik 1457 kapiteni venedikas i Durrësit, Marko Diedo, i shkruante dozhit se Skënderbeu ikte nëpër male për të shpëtuar kokën, i braktisur nga të gjithë krerët e tij, që kishin shkuar me turkun. Ushtria osmane kaloi duke plaçkitur luginën e Matit dhe ngriti kampin në fushën e Ujëbardhës, Albulena e burimeve latine, në Kurbin; Hasan Ceka e lokalizon pranë fshatit Zhejë, afër Mamurrasit të sotëm.

Më 2 shtator, në vapën e mesditës, ndërsa kampi pushonte i shkujdesur, Skënderbeu i mblodhi grupet e shpërndara në kodrat e Tumenishtit dhe sulmoi nga disa anë njëherësh. Barleti e tregon Hamzën si të parin që e kuptoi dredhinë: u thërriste ushtarëve të mos ua vinin veshin britmave e zhurmës së veglave, se të krishterët ishin pak dhe e gjithë shpresa e tyre qe vrulli i goditjes së parë. Nuk mjaftoi. Kampi u shpartallua, Isak beu shpëtoi me shpejtësinë e kalit, ndërsa Hamzën e kapën gjallë kalorësit që Skënderbeu i kishte porositur ta merrnin pa e vrarë. Shifrat e humbjeve osmane ndryshojnë shumë, nga 15 deri në 30 mijë të vrarë; papa Piu II shkroi për më shumë se tridhjetë mijë turq të vrarë ose të zënë rob. Për arbërit, Barleti pohon se nuk mungonin as gjashtëdhjetë veta, ndonëse Noli vëren se ai i shumëfishon të vrarët turq dhe i zvogëlon humbjet arbërore në disa dhjetëra; një llogari tjetër jep 240 të rënë, të varrosur pranë kishës së Shën Mërisë në Shëmri.

Rob, i falur, i humbur

Hamza u soll para të ungjit me duar të lidhura, i heshtur e me kokë të ulur; Barleti shkruan se ushtarët e shikonin me keqardhje. Me lutjen e tij, në hyrjen triumfale në Krujë e lanë të ecte i zgjidhur, pranë një sanxhakbeu të zënë rob. Pastaj Skënderbeu e dërgoi te aleati i tij, mbreti Alfons i Napolit, ku u mbyll në burg me qëllimin, shkruan Barleti, që burgimi të ishte i përjetshëm. Edhe papa Piu II shënoi se nipi që i kishte ngritur kurthe ungjit, në anën e turqve, u kap prej tij dhe u hodh në burg te Alfonsi.

Fundi i tij njihet nga rrëfime që nuk pajtohen. Sipas Barletit, pas vdekjes së Alfonsit, Skënderbeu e mori nipin përsëri në Arbëri dhe gradualisht e fali; Hamza, i shqetësuar për gruan dhe fëmijët që ishin në duart e sulltanit, i propozoi të shtirej sikur ikte nga burgu, që të shkonte në Kostandinopojë e t'i nxirrte prej andej. Skënderbeu pranoi. Hamza u kthye te sulltani, por nuk i gjeti më nderet e dikurshme dhe vdiq pas pak muajsh në Kostandinopojë; shumë besonin, shton Barleti, se e helmuan me urdhër të Mehmetit. Noli jep një version më të thatë: Hamza u fal pas vitit 1460, iku në Turqi dhe vdiq atje si mysliman, në fenë ku ishte rritur. Viti i vdekjes nuk dihet.

Si e mban mend kujtesa

Europa e njohu Hamzën nga Barleti dhe me kohë e ktheu në emblemë. Një portret i gdhendur nga përmbledhja e Jean-Jacques Boissard-it për sulltanët e krerët osmanë, sot në Bibliotekën Kombëtare të Francës, e quan «Ameses Castriota Reposiae F.» — bir i Reposhit, sipas versionit të Barletit — dhe mbi kornizë ka dy vargje latine: «Dictus es Epiri rex: at captivus haberis, dum patruum infida proditione premis». U quajte mbret i Epirit, thotë vargu, por ja ku mbahesh rob, ti që e ngushtove ungjin me tradhti të pabesë; poshtë, dy vargje të tjera e paralajmërojnë se në muret e Bizantit, ku i rrinë gruaja e fëmijët, e pret helmi. Legjenda e vdekjes ishte bërë tashmë pjesë e figurës.

Historiografia shqiptare e shekullit XX e lexoi me sy tjetër. Për Kristo Frashërin, Ujëbardha ishte fitore njëherësh mbi osmanët, mbi krerët feudalë të lëkundur e të pabesë dhe mbi dyshimet për të ardhmen e sundimit të Skënderbeut; Hamza qëndron aty krah Moisi Golemit dhe Gjergj Stres Balshës. Noli, që i ballafaqoi burimet letrare me arkivat, i lexoi dezertimet e atyre viteve në sfondin e bashkimit të zotërimeve të krerëve nën dorën e Skënderbeut, dhe për Hamzën vuri krah ankesës së trashëgimisë shpjegimin e kronistëve osmanë. Të dy leximet qëndrojnë. Hamza nuk ishte as aventurier i huaj, as thjesht viktimë: ishte një komandant i aftë, që zgjodhi sulltanin kur interesi i tij u nda nga ai i vendit, dhe humbi gjithçka, edhe atë që mendonte se do ta fitonte. Lidhja e Lezhës e duroi tradhtinë e tij dhe doli nga viti 1457 me fitoren e Albulenës në dorë, jo me një prijës të emëruar nga Porta.

Burimet

• Fan S. Noli — George Castrioti Scanderbeg (1405–1468), disertacion, Boston University, 1945 (Internet Archive)

• Kristo Frashëri (Universiteti Shtetëror i Tiranës) — George Kastrioti-Scanderbeg: The National Hero of the Albanians (1405–1468), Tiranë: Naim Frashëri (Internet Archive)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — 1515, John Musachi: Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty

• Clement C. Moore — George Castriot, Surnamed Scanderbeg, King of Albania (New York, 1850), rrëfim i Barletit sipas përkthimit të Jacques de Lavardin (Internet Archive)

• Shqiptarja.com — Beteja e Albulenës: 560 vjet nga fitorja e pazakontë e Skënderbeut

• Gazeta Dielli — Gjon Frani Ivezaj, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu në letërsinë botërore (2024)

• Gazeta Dielli — Eugjen Merlika, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu dhe Arbëria e epokës së tij (2018)

• Encyclopaedia Britannica — Skanderbeg

• Bibliothèque nationale de France / Wikimedia Commons — Recueil. Portraits d'Ameses Castriota (Estampes, N-2)

• Wikipedia — Battle of Albulena

---

# Shkupi: qyteti dardan që kryengritësit shqiptarë e morën më 1912
https://zhurma.press/shkupi/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga Scupi dardan te Üskübi osman: kryeqendra e vilajetit të Kosovës, selia e Bogdanit, qyteti i gushtit 1912 dhe i Nënë Terezës, ku sot jetojnë mbi 120 mijë shqiptarë.

Shkupi shtrihet mbi të dy brigjet e Vardarit: qyteti që lindi si Scupi dardan, u bë Üskübi osman dhe sot është kryeqyteti i Maqedonisë së Veriut. Për shqiptarët ai ka qenë kryeqendra e vilajetit të Kosovës, selia e dy kryepeshkopëve që shkruan shqip, qyteti ku hynë kryengritësit e 1912-s dhe vendlindja e Nënë Terezës. Sot është qyteti me bashkësinë më të madhe shqiptare në vend — më shumë se një e pesta e banorëve të tij.

Pse ka rëndësi

• Scupi lindi si qendër fisnore ilire dhe në shekullin IV, nën perandorin Dioklecian, u bë kryeqendra e Dardanisë, krahinë e provincës romake të Mezisë së Epërme; historiani Noel Malcolm e rendit emrin shqip Shkup ndër ata që ndjekin zhvillimin e pandërprerë shqip nga forma latine.

• Në gusht 1912 kryengritësit shqiptarë të Hasan Prishtinës e të Isa Boletinit e morën pa gjak Shkupin, kryeqendrën e vilajetit të Kosovës, dhe më 18 gusht qeveria osmane pranoi pothuajse të gjitha katërmbëdhjetë kërkesat e tyre; dy muaj më vonë qyteti ra nën ushtrinë serbe.

• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, Qyteti i Shkupit, njësia që bashkon dhjetë komunat e kryeqytetit, ka 526.502 banorë, nga të cilët 120.293 shqiptarë (22,85 për qind); në komunat Çair e Saraj shqiptarët janë shumicë.

Scupi: qyteti dardan mbi Vardar

Shkupi nisi si Scupi, një qendër fisnore ilire në brigjet e Vardarit, mes maleve. Ptolemeu e shënoi në veprën e tij si Skupi, dhe sipas disa burimeve këtu ishin vendosur fiset dardane. Nën sundimin romak qyteti mbante një legjion, dhe në shekullin IV, nën perandorin Dioklecian, u bë kryeqendra e Dardanisë, krahinë e provincës së Mezisë së Epërme. Më 518 një tërmet e shembi krejt. Qyteti u ringrit, ndërroi duar mes Bizantit e mbretërive sllave, por emri i lashtë mbeti.

Pikërisht emri është dëshmia më e heshtur e kësaj historie. Noel Malcolm, në kapitullin mbi origjinat te Kosovo: A Short History, shqyrton nëse emrat shqip të qyteteve të lashta erdhën drejtpërdrejt nga latinishtja apo kaluan përmes sllavishtes. Përgjigjja e tij është e kujdesshme: dëshmitë janë të përziera, por disa emra — Shkodra, Drishti, Lezha, Shkupi dhe ndoshta Shtipi — ndjekin modelin e zhvillimit të pandërprerë shqip nga forma latine. Kundërshtimi i zakonshëm, se latinishtja sc- duhej të jepte në shqip h- e jo shk-, sipas Malcolmit mbështetet në një gabim kronologjik. Nëse Malcolmi ka të drejtë, shqiptarët e kanë thirrur qytetin me emrin e vet që kur ai ende quhej Scupi.

Üskübi osman: xhamitë, hanet dhe ura e gurit

Osmanët e morën qytetin më 1392 — autorët perëndimorë e japin datën 6 janar — dhe e bënë një nga qendrat më të rëndësishme kufitare të Ballkanit, nga ku nisën fushatat drejt Serbisë e Bosnjës. Qyteti u rrit shpejt: rreth dymbëdhjetë mijë banorë më 1455, tridhjetë mijë më 1569. Në rrethinat e Shkupit, si dhe rreth Kërçovës, Gostivarit e Tetovës, shumica e katolikëve u bënë myslimanë. Historiani osman Kemalpashazade e quante qytetin Bursa e Rumelisë.

Nga ajo kohë mbetën gurët që i japin ende fytyrë qytetit të vjetër: Xhamia e Sultan Muratit, e ngritur më 1436, me kullën e sahatit të viteve 1566–1573; Xhamia e Isa Beut e shekullit XV; Xhamia e Mustafa Pashës, e vitit 1492; hanet e tregtarëve — Kurshumli Hani, Suli Hani dhe Kapan Hani — dhe ura e gurit mbi Vardar, që në regjistrat osmanë mban emrin e Sulltan Mehmetit II. Mbi të gjitha rri Kalaja, fortesë e kohës romake, e ngritur me gjasë në shekullin VI dhe e zgjeruar shumë herë nga osmanët; në mes të shekullit XVII Evlija Çelebiu i numëronte rreth shtatëdhjetë kulla. Udhëtari anglez Edward Brown, që kaloi këtu rreth vitit 1669, e gjeti Shkupin qytet të tregtisë së madhe, më të madhin e atyre anëve, me shtatëqind lëkurëpunues.

Kryepeshkopët e shqipes dhe zjarri i 1689-s

Shkupi ishte edhe seli kryepeshkopate katolike, dhe dy kryepeshkopët e saj të shekullit XVII shkruan shqip. Ndre Bogdani, kryepeshkop i Shkupit, la një gramatikë latinisht-shqip që sot ka humbur; më 1677 nipi i tij, Pjetër Bogdani, e pasoi në atë fron; tetë vjet më vonë, më 1685, botoi në Padovë Cuneus Prophetarum, veprën e parë të madhe në prozë shqipe. Kur ushtria austriake zbriti në Kosovë më 1689, Bogdani i dha asaj gjashtë mijë luftëtarë shqiptarë. Më 26 tetor 1689 gjenerali austriak Piccolomini i vuri zjarrin Shkupit, dhe burimet e shpjegojnë ndryshe: Britannica flet për një përpjekje për të shuar një epidemi kolere, ndërsa Malcolmi shkruan se Piccolomini, duke gjykuar se qyteti — më i madhi e më i pasuri i rajonit — nuk mund të mbrohej, e dogji të tërin dhe u kthye në Kosovë. Murtaja që goditi pastaj ushtrinë e mori edhe Bogdanin: ai vdiq në Prishtinë më 6 dhjetor 1689. Shkupi ra në rrënim dhe u ringjall vetëm në shekullin XIX, kur kaloi aty hekurudha Beograd–Selanik.

Kryeqendra e vilajetit dhe gushti i 1912-s

Më 1877 sanxhaku i Shkupit iu bashkua vilajetit të ri të Kosovës, dhe më 1888 kryeqendra e vilajetit u zhvendos në Shkup. Salnameja e vilajetit e vitit 1898 numëronte në Shkup tridhjetë e dy xhami, nëntëmbëdhjetë teqe, katër kisha, tetë medrese dhe 1.410 dyqane. Qyteti rrinte në kryqëzimin e udhëve për në Prishtinë, Selanik, Nish e Stamboll — dhe aty u vendos në fund edhe fati i vilajetit.

Lufta e armatosur e shqiptarëve kundër xhonturqve zgjati tre vjet, nga 1910 deri më 1912. Në verën e 1912-s Hasan Prishtina i formuloi kërkesat në katërmbëdhjetë pika, dhe kur Stambolli nuk u përgjigj menjëherë, kryengritësit dërguan forcat të merrnin Shkupin. Sipas Noel Malcolmit, qyteti u mor pa gjak: më 14 gusht 16.000 shqiptarë të armatosur ishin brenda e përreth tij, dhe Hasan Prishtina, Riza bej Kryeziu e krerët e tjerë iu bashkuan në dy ditët pasuese. Disiplina ishte e rreptë, aq sa zëvendëskonsulli britanik raportonte rend të mirë publik. Më 18 gusht qeveria osmane pranoi pothuajse të gjitha kërkesat.

Fitorja kishte edhe hijen e saj. Në kujtimet e botuara nga Robert Elsie, Prishtina rrëfen se në Shkup arriti vetëm një e pesta e forcës që ishte mbledhur në Prishtinë: nga frika se Isa Boletini dhe Riza beu do t'i çonin njerëzit në Selanik për të çliruar sulltan Abdylhamitin e burgosur, ai dhe të tijtë e kishin shpërndarë ushtrinë. Edhe Malcolmi shënon se tradicionalistët mes krerëve ishin për të vazhduar marshimin deri në Selanik. Sipas Prishtinës, çarja ishte aq e thellë, sa të deleguarit e Shqipërisë së Mesme, që erdhën në Shkup, u bindën se flamuri i pavarësisë nuk mund të ngrihej ende. Ishte një fitore e madhe e një lëvizjeje të përçarë — dhe të dyja këto të vërteta i takojnë Shkupit.

Tetori i 1912-s dhe trupat në Vardar

Fitorja nuk zgjati. Në tetor 1912 shtetet ballkanike i shpallën luftë Perandorisë dhe, pas betejës së Kumanovës, ushtria serbe hyri në Shkup pa hasur qëndresë. Kryepeshkopi katolik i Shkupit, shkodrani Lazër Mjeda, i raportonte Vatikanit në janar 1913 se për pesëmbëdhjetë ditë rresht, çdo natë, njëzet deri në tridhjetë shqiptarë hidheshin në Vardar; se pas kalasë ishin parë mbi njëqind trupa të hedhur në një hendek e tetëdhjetë të tjerë në një përrua në Kisella Voda; dhe se pesë fshatra pranë qytetit u dogjën. Konsulli austro-hungarez në Shkup, von Heimroth, e quante në shkurt 1913 shumë të mundshëm lajmin për trupat në Vardar: dy mësues austriakë kishin parë me sytë e tyre shumë kufoma myslimanësh që notonin në lumë. Më 28 nëntor 1912 në Vlorë u shpall pavarësia e një Shqipërie që qytetin nuk do ta përfshinte; një bir i tij, Ali Shefqet Shkupi, u emërua në fillim të 1913-s kryetar i parë i Shtatmadhorisë së Ushtrisë Shqiptare. Me traktatet e 1913-s Shkupi iu dha Serbisë dhe më 1918 Mbretërisë së re jugosllave.

Shkupi jugosllav: Xhemijeti, lufta dhe tërmeti

Në dhjetor 1919, në një konferencë në Shkup, u krijua partia ligjore që përfaqësonte myslimanët shqiptarë të Kosovës e të Maqedonisë: Xhemijeti, i njohur shqip edhe si Bashkimi. E drejtoi nga Shkupi Nexhip Draga e më pas Ferhat Draga; në janar 1925, dy javë para zgjedhjeve, Ferhat Draga u arrestua dhe u dënua me njëzet vjet burg, dhe partia u shemb. Në prill 1941 qytetin e pushtuan gjermanët dhe e garnizonuan trupat bullgare; ndërsa pjesa perëndimore e Maqedonisë jugosllave iu bashkua Shqipërisë nën kontrollin italian, Shkupi mbeti në zonën bullgare. Më 1945 u bë kryeqyteti i Republikës Popullore të Maqedonisë.

Më 1963 një tërmet i rëndë la në gërmadha rreth tetëdhjetë për qind të qytetit. Numri i të vdekurve nuk përputhet në burime: Britannica jep 1.070, Enciklopedia Islame e TDV-së mbi dy mijë; mbi 120.000 njerëz mbetën pa shtëpi, dhe ndihma erdhi nga shtatëdhjetë e tetë vende. Rindërtimi i dha qytetit një plan të ri, por shumë nga trashëgimia osmane humbi — jo vetëm nga tërmeti. Xhamia Burmali, pranë urës së gurit, ishte shembur qysh më 1925; Xhamia Jelenkapan, e dëmtuar nga tërmeti, u rrënua në mars 1975; dhe në restaurimin e vitit 2003 urës së gurit iu hoq mbishkrimi osman.

Nënë Tereza, vajza e Shkupit

Më 26 gusht 1910, në Üskübin osman, në një familje me prejardhje shqiptare, lindi Anjezë Gonxhe Bojaxhiu; u pagëzua të nesërmen. I ati ishte tregtar ushqimesh. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, më 1928, ajo la shtëpinë e prindërve në Shkup për t'u bashkuar me Motrat e Loretos në Irlandë dhe prej andej u nis për në Indi. Bota e njohu si Nënë Terezën: themeluese e Misionareve të Bamirësisë, fituese e Çmimit Nobel për Paqen më 1979, shenjtore e shpallur nga Kisha Katolike më 4 shtator 2016. Shkupi i viteve të fundit të Perandorisë ishte qyteti që e formoi.

Shqiptarët e Shkupit sot

Lufta e vitit 2001 e preku edhe Shkupin. Në Luboten, një fshat në veri të qytetit, fshati u granatua rëndë më 10 e 11 gusht 2001, dhe më 12 gusht qindra policë hynë shtëpi më shtëpi; Human Rights Watch dokumentoi vrasjen e gjashtë civilëve shqiptarë dhe rrahjen e mbi njëqind burrave e djemve në stacionet e policisë së Shkupit. Të nesërmen, më 13 gusht 2001, në Shkup u nënshkrua Marrëveshja Kornizë e Ohrit, që e bëri zyrtare çdo gjuhë të folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë — pra shqipen. Ligji i ri për gjuhët u votua në Kuvend më 11 janar dhe më 14 mars 2018; presidenti refuzoi ta nënshkruante, dhe ligji u botua në Gazetën Zyrtare më 14 janar 2019 vetëm me nënshkrimin e kryetarit të Kuvendit. Ligji kërkon që në Shkup regjistrat e gjendjes civile, letërnjoftimet e pasaportat e shqipfolësve, si dhe emrat e rrugëve e të shesheve, të jenë dygjuhësh — një betejë kushtetuese për shqipen që u fitua në letër dhe ende provohet në zbatim.

Shifrat zyrtare kanë qenë prej kohësh pjesë e grindjes. Regjistrimi i vitit 1994, që sipas kritikëve numëronte vetëm shtetasit në një kohë kur ligji i shtetësisë i kishte lënë jashtë shumë banorë, i nxirrte shqiptarët 13 për qind të Shkupit; ai i 2002-shit, 20,49 për qind. Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, në Qytetin e Shkupit jetojnë 120.293 shqiptarë, 22,85 për qind e banorëve — pothuajse dyfishi i shqiptarëve të Tetovës — ndërsa 8,39 për qind figurojnë vetëm nga regjistrat administrativë, pa përkatësi etnike. Në Çair shqiptarët janë 67,40 për qind e 62.586 banorëve, në Saraj 90,07 për qind e 38.399 banorëve, në Butel mbi një e treta. Shkupi, që ruan emrin e Scupit dardan dhe gurët e Perandorisë, numëron sot më shumë shqiptarë se çdo qytet tjetër i Maqedonisë së Veriut.

Burimet

• Encyclopaedia Britannica — Skopje

• TDV İslâm Ansiklopedisi — Mehmet İnbaşı, «Üsküp»

• TDV İslâm Ansiklopedisi — «Kosova»

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998)

• Robert Elsie, albanianliterature.net — Pjetër Bogdani

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Edward Brown: A Journey through Skopje and Kosovo (1669)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Hasan Prishtina: Brief Memoir on the Albanian Uprising of 1912

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Consul von Heimroth: Situation in Skopje and Kosova (1913)

• Encyclopaedia Britannica — Albania: Albanian nationalism

• Encyclopaedia Britannica — North Macedonia: The Ottoman Empire and after

• Gazeta Dielli — Vebi Xhemaili, Mehmet Derralla dhe Qeveria e Vlorës

• NobelPrize.org — Mother Teresa: Biographical

• Encyclopaedia Britannica — Mother Teresa

• Human Rights Watch — World Report 2002: Macedonia

• Human Rights Watch — A Threat to "Stability": Human Rights Violations in Macedonia (1996)

• OSBE — Teksti i Marrëveshjes Kornizë të Ohrit (13 gusht 2001)

• Komisioni i Venecias — Opinion mbi Ligjin për Përdorimin e Gjuhëve, CDL-AD(2019)033

• Enti Shtetëror i Statistikave i Maqedonisë së Veriut — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike, sipas komunave

---

# Tetova: qyteti nën Sharr që e ngriti universitetin shqip pa leje
https://zhurma.press/tetova/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti i Xhamisë së Larme dhe i teqesë së Harabati Babës, ku më 1994 shqiptarët themeluan një universitet në gjuhën e tyre kundër vullnetit të shtetit — dhe e paguan me burg e me një jetë.

Tetova shtrihet në rrëzë të Sharrit, në zemër të fushës së Pollogut, dyzet e dy kilometra në perëndim të Shkupit — komuna me më shumë shqiptarë se çdo komunë tjetër e Maqedonisë së Veriut. Është qyteti i Xhamisë së Larme dhe i teqesë së Harabati Babës, i pashallarëve që ngritën kalanë mbi Balltepe dhe i të rinjve që dolën në shesh në dhjetorin e 1968-s. Për brezin e fundit, Tetova është mbi të gjitha vendi ku shqiptarët ngritën një universitet në gjuhën e tyre pa lejen e shtetit, e mbrojtën me burg e me një të vrarë, dhe e panë më në fund të njohur.

Pse ka rëndësi

• Më 17 dhjetor 1994 u shpall në Tetovë themelimi i Universitetit të Tetovës; më 17 shkurt 1995 policia ndërhyri në ditën e parë të mësimit, Abdylselam Emini u vra, dhe rektori Fadil Sulejmani u dënua më pas me dy vjet e gjysmë burg; dhjetë vjet më vonë, në janar 2004, i njëjti universitet u bë shtetëror.

• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Tetovës numëron 84.770 banorë, nga të cilët 60.460 shqiptarë (71,3 për qind) — më shumë shqiptarë se çdo komunë tjetër e vendit.

• Xhamia e Larme, e rindërtuar dhe e pikturuar më 1833–1834 nga Abdurrahman Pasha, dhe kompleksi bektashian i Harabati Babës janë dy nga monumentet më të veçanta të trashëgimisë osmane në trojet shqiptare.

Pollogu nën Sharr: banimi i hershëm dhe emrat e qytetit

Fusha e Pollogut është pesëdhjetë e pesë kilometra e gjatë dhe tetë deri në dymbëdhjetë kilometra e gjerë; Tetova rri në rrëzë të Sharrit dhe të kodrës së Balltepes, mes 450 e 500 metrash mbi detin, pranë lumit Shkumbin. Gërmimet arkeologjike, sipas Enciklopedisë Islame të Fondacionit Diyanet të Turqisë (TDV), e çojnë banimin në këtë fushë deri rreth vitit 5000 para erës sonë. Komuna e Tetovës e lidh vendbanimin antik me emrin Oaneum, ndërsa në dokumentet e shekullit XIV vendi shfaqet si fshati Htetovo. Osmanët e quajtën Kalkandelen. Një rrugë mbi një qafë mali e lidhte qytetin me tregun e Prizrenit, dhe, siç vëren Noel Malcolm, për pjesën më të madhe të historisë së vet Tetova ka qenë e lidhur me Kosovën.

Kalkandeleni osman: çarshia, Xhamia e Larme dhe teqeja

Osmanët e morën Pollogun në fund të shekullit XIV — salnameja e Kosovës jep vitin 1390, burime të tjera një datë mes 1382 dhe 1392 — dhe e bënë Tetovën qendër kazaje. Në vakëfnamen e Mehmet Kuklin Beut, të vitit 1436, qyteti përmendet me shumë dyqane e punishte. Regjistri i vitit 1455 numëronte gjashtëdhjetë shtëpi myslimane dhe 153 të krishtera, rreth një mijë frymë; më 1582 qyteti kishte 462 shtëpi dhe rreth 2.300 banorë. Islamizimi erdhi gradualisht: regjistrat tatimorë të rajoneve të Shkupit e të Tetovës, sipas Malcolmit, tregojnë se të konvertuarit e rinj ishin një e katërta e kryefamiljarëve myslimanë në vitet 1520, një e treta në vitet 1540 dhe gati gjysma në fund të viteve 1560, ndërsa kthimet me dhunë ishin të rralla. Në fund të shekullit XVI e në fillim të XVII, shkruan TDV, procesi përfshiu sidomos shqiptarët e krishterë, i shpejtuar nga dervishët bektashinj. Në bregun e majtë të Shkumbinit u ngrit në shekullin XVI Çifte hamami, sot galeri arti.

Përballë tij qëndron Xhamia e Larme, e njohur edhe si Xhamia e Pashës. Komuna dhe Telegrafi e datojnë ndërtimin e parë më 1495; forma e sotme dhe pikturat që ia dhanë emrin janë vepër e Abdurrahman Pashës, më 1833–1834. Salla e lutjeve është katrore, nën një kube që ndriçohet nga tridhjetë dritare, pesëmbëdhjetë poshtë e pesëmbëdhjetë lart; muret, brenda e jashtë, mbulohen me motive gjeometrike, lule e vazo. Në oborr ruhet tyrbja e shekullit XVI.

Në skajin jugperëndimor të qytetit, në një oborr prej 26.700 metrash katrorë të rrethuar me mure tre metra të larta, shtrihet teqeja e Harabati Babës. Data e themelimit ndryshon sipas burimit: sipas komunës, Sersem Ali Dedeja e nisi ndërtimin më 1538 dhe e përfundoi më 1548; TDV e sjell Sersem Ali Babën në Tetovë më 1551, ndërsa dy studiues e datojnë teqenë më 1799. Themeluesi i dytë, Harabati Baba, vdiq më 1780. Më 1912 biblioteka e teqesë ruante 216 dorëshkrime. Pas Luftës Ballkanike kompleksi ra në rrënim dhe vetëm më 1967 u restaurua, nga një fabrikë tekstili e qytetit, si objekt turistik. Kjo teqe, shkruan TDV, pati ndikim të madh në përhapjen e bektashizmit në Tetovë e në rrethinë; pikturat e saj murale u ngjajnë atyre të Xhamisë së Larme, dhe në të dy komplekset kanë punuar mjeshtër nga krahina e Mala Rekës.

Pashallarët e Tetovës dhe kalaja mbi Balltepe

Pas pushtimit austriak të fundit të shekullit XVII, Tetova mbeti e varfër deri në fillim të shekullit XIX, kur nën Rexhep Pashën dhe të birin, Abdurrahman Pashën, qyteti ndryshoi pamje. Sipas komunës, më 1820 Abdurrahman Pasha ngriti Kalanë e Tetovës në majë të Balltepes, 803 metra mbi detin, në një sipërfaqe prej 108.000 metrash katrorë; gojëdhëna thotë se punën e kishte nisur i ati dhe se ndërtimi zgjati afër njëzet vjet, e pasha nuk e përfundoi. Më 1836 qyteti kishte katër deri në pesë mijë banorë. Sami Frashëri, në enciklopedinë e tij osmane Kâmûsü'l-a'lâm, e përshkruante Kalkandelenin si një qytet prej pesëmbëdhjetë mijë banorësh, në një kaza prej rreth dyzet mijësh, kryesisht myslimanë, që flisnin turqisht e shqip. Lidhja e Samiut me Tetovën ishte më e vjetër: mësimet e para të arabishtes e të persishtes, në Frashër, Samiu i kishte marrë nga Mahmud Efendiu i Tetovës. Rruga për në Shkup dhe hekurudha Kosovë–Vardar, në gjysmën e dytë të shekullit, e kthyen tregtinë e qytetit nga Shkodra drejt Selanikut.

1912–1913: një tetovar në Vlorë, masakrat në shtëpi

Kur shteti shqiptar u shpall në Vlorë, Tetova kishte zërin e saj. Mehmet Pashë Derralla — i lindur më 1843 në Gradecin e Pollogut, i njohur si gjenerali tetovar — u zgjodh më 4 dhjetor 1912 ministër i Luftës në qeverinë e Ismail Qemalit, me 42 vota, i treti për nga numri i votave, pas Luigj Gurakuqit dhe Myfid Libohovës. Ishte posti i vetëm me peshë që i ra vilajetit të Kosovës në Qeverinë e Vlorës, siç vëren historiani Vebi Xhemaili i Universitetit të Tetovës.

Ndërkohë qyteti i tij binte: në vjeshtën e 1912-s Pollogu ra nën ushtrinë serbe. Kryepeshkopi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, i raportonte Vatikanit në janar 1913 se në Kalkandelen tetëdhjetë e pesë shqiptarë ishin vrarë brenda shtëpive të tyre, me një pretekst a tjetrin. Konsulli austro-hungarez në Shkup shënonte me ndershmëri se lajmet për Tetovën e Gostivarin mbështeteshin në rrëfimin e një shqiptari katolik të Gostivarit dhe pranonte se ankesat e shumta që vërshuan konsullatat nuk kishte mundur t'i verifikonte. Në shtator 1913, kryengritja që nisi në Dibër u shtri deri në Tetovë e Gostivar; pas saj, Tetova mbeti nën Serbinë dhe më pas nën Jugosllavinë.

Nën Jugosllavi: lufta, fabrika dhe dhjetori i 1968-s

Më 1941, kur Jugosllavia u copëtua, pjesa perëndimore e Maqedonisë jugosllave — me Tetovën, Gostivarin, Dibrën, Kërçovën e Strugën — iu bashkua Shqipërisë nën kontrollin italian. Shteti i bashkuar zgjati deri në nëntor 1944. Tetova kishte qysh më 1926 një nga hidrocentralet e para të Maqedonisë, dhe pas luftës u bë qytet fabrikash, me kombinatin e tekstilit Teteks, ku punonte edhe njëri nga organizatorët e dhjetorit 1968.

Më 22 e 23 dhjetor 1968, pas valës së demonstratave të Kosovës, intelektualë, studentë e nxënës të Tetovës dolën në rrugë. Njërin prej organizatorëve aktakuza e ngarkonte se kishte shkruar parulla, kishte ngritur flamurin kombëtar në mes të sheshit dhe kishte kërkuar lirimin e të burgosurve politikë shqiptarë; sipas aktgjykimit, organizatori kryesor u kishte thënë të tjerëve se Tetova, Gostivari, Dibra, Kërçova dhe Struga duhej të shkëputeshin e t'i bashkoheshin Kosovës. Në qershor 1969 Gjykata e Qarkut në Shkup dha dënimet: shtatë vjet burg të rëndë për Memetriza Murtezanin, të quajtur Gega, punëtor i fabrikës Teteks, pesë vjet e gjashtë muaj për një student të Fakultetit Filozofik të Prishtinës, e nga një deri në tre vjet për të tjerët, ndërsa disa u liruan nga aktakuza.

Universiteti që shteti nuk e donte

Në vitet 1990 shqiptarët e Maqedonisë nuk kishin më një universitet shqip: pas 1989-s regjimi serb ua kishte mbyllur universitetin e Prishtinës, ndërsa në universitetet e Maqedonisë ata përbënin vetëm 6,5 për qind të studentëve. Kur në fund të 1994-s një grup intelektualësh kërkoi zyrtarisht një universitet shqip në Tetovë, qeveria e refuzoi dhe e shpalli antikushtetuese çdo përpjekje për një universitet privat. Human Rights Watch mblodhi dëshminë e rektorit Fadil Sulejmani: më 9 nëntor 1994 policia e arrestoi bashkë me kolegët; më 14 dhjetor hyri në zyrën e nismës e i sekuestroi dokumentet, dhe një ndërtesë e destinuar për fakultetin e shkencave u rrafshua me buldozer. Më 17 dhjetor 1994 themelimi i Universitetit të Tetovës u shpall megjithatë. Viti akademik nisi më 15 shkurt 1995; më 17 shkurt mësimi u mbajt në Reçicën e Vogël dhe në Poroj, dhe në Reçicën e Vogël policia speciale u përplas me një turmë të madhe shqiptarësh. Abdylselam Emini u vra nga një plumb që, sipas hetimit të OSBE-së, doli nga një kallashnikov i policisë, ndonëse e shtëna, sipas të njëjtit hetim, ka gjasa të mos ketë qenë e qëllimshme. Rektori u dënua me dy vjet e gjysmë burg dhe u lirua me kaucion më 30 maj 1995.

Në nëntor 1995 mësimi rifilloi; sipas rektorit, universiteti kishte 1.259 studentë dhe 150 pedagogë në gjashtë fakultete, me diploma që ministria refuzonte t'i njihte. Human Rights Watch shkroi atëherë se nisma mund të ishte edhe një gjest politik provokues, por se kishte lindur nga refuzimi i qeverisë për t'u përgjigjur shqetësimeve të ligjshme të shqiptarëve — dhe se lehtësimet erdhën vetëm pasi universiteti i Tetovës u bë shqetësim politik për ekuilibrin ndëretnik. Më 20 nëntor 2001 u hap në Tetovë Universiteti i Evropës Juglindore, ngritur me nismën e Komisionerit të Lartë të OSBE-së për Pakicat Kombëtare dhe me 33 milionë euro të premtuara nga donatorët; më 21 janar 2004 Kuvendi e ktheu universitetin e 1994-s në universitetin e tretë shtetëror të vendit, ndërsa opozita maqedonase doli nga salla. Sot Universiteti i Tetovës ka trembëdhjetë fakultete.

2001: lufta rreth qytetit dhe paqja e Ohrit

Në shkurt 2001 u shfaq Ushtria Çlirimtare Kombëtare, dhe gjashtë muajt e konfliktit e përfshinë Tetovën. Pas ofensivës qeveritare të prillit në zonën e Tetovës, vëzhguesit e OSBE-së gjetën shkatërrim e plaçkitje të gjerë në fshatin Sellcë; mbi dyqind shqiptarë u arrestuan dhe dhjetëra prej tyre u mjekuan në spitalin e Tetovës për thyerje e mavijosje, ndërsa në Poroj, sipas një misioni të Komiteteve të Helsinkit, rreth tridhjetë burra u arrestuan pa shkak e u rrahën rëndë nga policia. Human Rights Watch regjistroi edhe dhunën e anës shqiptare: më 7 gusht 2001 pjesëtarë të uniformuar të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare rrëmbyen, rrahën e poshtëruan një grup punëtorësh ndërtimi në autostradën Shkup–Tetovë. Kujtesa e ndershme i mban të dyja.

Lufta u mbyll më 13 gusht 2001 me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, që e bëri shqipen gjuhë zyrtare si gjuhë e folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë dhe premtoi financim shtetëror për arsimin e lartë në këtë gjuhë — premtim që në Tetovë kishte emër e adresë. Në shtator forcat e NATO-s mblodhën rreth katër mijë armë; në mes të tetorit, 53.000 njerëz mbeteshin ende të zhvendosur brenda vendit.

Tetova sot

Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Tetovës ka 84.770 banorë: 60.460 shqiptarë (71,32 për qind), 15.529 maqedonas (18,32 për qind), pakica turke e rome, dhe 4.368 vetë për të cilët të dhënat u morën nga regjistrat administrativë, pa përkatësi etnike. Asnjë komunë tjetër nuk ka më shumë shqiptarë; vetëm Qyteti i Shkupit, bashkim i dhjetë komunave, numëron më shumë. Me dy universitete, me Xhamien e Larme, teqenë e kalanë, Tetova është një nga vatrat e jetës së shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut — një qytet që të drejtat e veta nuk i mori dhuratë, por i fitoi me durim, me burg dhe, një ditë shkurti të 1995-s, me jetën e një njeriu.

Burimet

• Enti Shtetëror i Statistikave i Maqedonisë së Veriut — Regjistrimi 2021: popullsia sipas përkatësisë etnike, sipas komunave

• Human Rights Watch — A Threat to "Stability": Human Rights Violations in Macedonia (1996)

• Human Rights Watch — World Report 2002: Macedonia

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998)

• TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed Aruçi, «Kalkandelen»

• TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed Aruçi, «Harâbâtî Baba Tekkesi»

• TDV İslâm Ansiklopedisi — «Şemseddin Sâmi»

• Komuna e Tetovës — Xhamia e Larme; Kalaja; Teqeja Harabati Baba; Historiku kulturor

• Telegrafi — Xhamia e Larme në Tetovë

• Gazeta Dielli — Vebi Xhemaili, Mehmet Derralla, ministër i parë i Luftës në Qeverinë e Vlorës

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lazër Mjeda, raporti mbi pushtimin serb (1913); raporti i konsullit von Heimroth (1913)

• Epoka e Re — Organizimi i demonstratave në Tetovë më 22–23 dhjetor 1968

• OSBE, Komisioneri i Lartë për Pakicat Kombëtare — Hapet Universiteti i Evropës Juglindore në Tetovë (2001)

• OSBE — Teksti i Marrëveshjes Kornizë të Ohrit (13 gusht 2001)

• Radio Evropa e Lirë — Balkan Report, 30 janar 2004

• Universiteti i Tetovës — Historiku

• Encyclopaedia Britannica — North Macedonia: The Ottoman Empire and after

• Wikipedia — Italian occupation zone in the Balkans (1941–1943)

---

# Tirana: nga pazari i Bargjinit te kryeqyteti i shtetit shqiptar
https://zhurma.press/tirana/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga xhamia, hamami, furra e hani i Sulejman Pashë Bargjinit te bulevardi italian, masakra e 1944-s, diktatura dhe dhjetori i studentëve: si u bë Tirana kryeqytet.

Tirana shtrihet në fund të një fushe pjellore buzë lumit Ishëm, rreth 27 kilometra larg bregut të Adriatikut, në këmbët e malit të Dajtit. Qyteti i një pazari që tradita e nis më 1614 u zgjodh kryeqytet më 1920, mes xhelozisë së Shkodrës e të Elbasanit, dhe brenda një shekulli u bë vendi ku jeton gati një e katërta e banorëve të Shqipërisë. Në rrugët e tij u ndërtua shteti, u ngrit diktatura dhe, në dhjetor 1990, nisi rrëzimi i saj.

Pse ka rëndësi

• Tradita qytetare e nis Tiranën e sotme në vitin 1614, kur Sulejman Pashë Bargjini nga Mulleti ngriti një xhami, një hamam, një furrë buke dhe një han, rreth të cilave u rrit pazari; vetë emri i vendit është më i vjetër.

• Pas Kongresit të Lushnjës Tirana u bë kryeqytet në shkurt 1920; nga 12–15 mijë banorë atë vit, qyteti arriti rreth 60 mijë më 1944 dhe mori sheshin, bulevardin e ministritë që e përcaktojnë edhe sot.

• Në dhjetor 1990 studentët e Qytetit Studenti çanë rrugën e pluralizmit; sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Tiranës numëron 598.176 banorë, ndërsa qarku i saj mban 31,6 për qind të popullsisë së vendit.

Fusha, mozaiku dhe kalatë

Para se të kishte qytet, kishte fushë. Origjina e emrit Tiranë mbetet e diskutuar: Bashkia e Tiranës, duke u mbështetur te historiani Kristo Frashëri, sjell si hipoteza kështjellën Tyrkanos, që mendohet të ketë qenë në afërsi, dhe fjalët tyros e turos të latinishtes e të greqishtes, që lidhen me bulmetin e blegtorëve të kësaj ane. Gjurmët e para të një jete urbane gjenden në jugperëndim të qytetit të sotëm, pranë krojeve të Shëngjinit: gërmimet e vitit 1972 nxorën në dritë një vilë fshatare të shekullit I, të zëvendësuar në shekullin III nga një kompleks ndërtesash, pjesë e të cilit u bë më vonë kisha e Gjon Pagëzorit — vendi që sot njihet si Mozaiku i Tiranës. Në shekujt IV–VI, në epokën e hershme bizantine, u ngrit fortifikimi kryesor i vendit, Kalaja e Tiranës, që pas gërmimeve të viteve 2001 dhe 2008 mendohet të jetë një nga kështjellat që perandori Justinian ndërtoi ose rindërtoi në provincën e Durrësit.

Në mesjetë Tirana ishte më shumë emër fushe se qytet. Elsie e shënon përmendjen e parë të toponimit në vitin 1418; emri del disa herë në dokumentet venedikase, dhe Marin Barleti, historiani i Skënderbeut, flet për «Tiranën e madhe» si për një fushë mes Krujës dhe Petrelës. Sipas traditës, aty Skënderbeu ngrinte kampin e pjesës më të madhe të ushtrisë së tij. Mbi fshatin Prezë ngrihet Kalaja e Prezës, kala mesjetare që sot bie në bashkinë e Vorës. Fusha i kishte kalatë e saj që herët — të Tiranës, të Petrelës, të Prezës; qyteti do të vinte më vonë, nga pazari.

1614: xhamia, hamami, furra dhe hani

Tradita e qytetit, që Bashkia e Tiranës e regjistron mbi «Historinë e Tiranës» të Kristo Frashërit, e nis Tiranën e sotme në vitin 1614; Elsie e jep rreth vitit 1614, Britannica në fillim të shekullit XVII. Sipas kësaj tradite, Sulejman Pashë Bargjini, feudal i pasur nga fshati Mullet afër Petrelës, ngriti një xhami, një hamam, një furrë buke dhe një han, që u bënë bërthama e qytetit të ardhshëm; Elsie, në vend të furrës e të hanit, përmend një imaret për të varfrit. Britannica e quan gjeneral turk dhe shënon se ndërtesat u ngritën për të tërhequr banorë; burimet shqiptare e njohin si feudal vendas. Data duhet lexuar për atë që është: kujtesa e një bamirësie, jo akti i lindjes së një vendi, emri i të cilit qarkullonte prej shekujsh.

Në shekullin XVIII Tirana u rrit. Ahmet Pashë Bargjini rindërtoi muret e kalasë së vjetër, dhe më 1798 kalaja ra në duart e Toptanëve të Krujës; qyteti u bë fushë beteje mes tyre dhe Bushatllinjve të Shkodrës, dhe më 1817 kalaja duroi një rrethim pesëmujor. Ndërkohë mbi sheshin qendror u ngrit xhamia që sot mban emrin e Et'hem Beut — Elsie e daton ndërtimin e saj ndërmjet 1793 dhe 1822, Britannica më 1819 — dhe më 1822 Haxhi Et'hem Beu nisi pranë saj Kullën e Sahatit, të përfunduar me kontributin e familjeve të pasura të qytetit. Kalaja nuk mbijetoi: më 1832 u shemb me urdhër të vezirit të madh, i cili kërkoi prishjen e të gjitha kalave. Në fund të shekullit XIX konsulli francez në Shkodër Alexandre Degrand e gjeti Tiranën qytetin me më shumë karakter nga të gjithë ata që kishte parë në Shqipëri: një pazar me shtëpi e galeri druri, karvansaraje të mëdha, rrugica të lara nga ujë që rridhte pa pushim dhe xhami të zbukuruara me piktura që shkëlqenin në diell.

Kryeqyteti i përkohshëm, 1920

Kur Kongresi i Lushnjës u mblodh më 28–31 janar 1920, shteti shqiptar ishte ende më shumë premtim se fakt. Nga kongresi doli qeveria e parë me të vërtetë e pavarur, e kryesuar nga Sulejman Delvina, me seli në Tiranë. Në shkurt 1920 Tirana u shpall kryeqytet — Elsie e shënon më 8 shkurt, Bashkia më 11 shkurt — fillimisht i përkohshëm, dhe statusin përfundimtar e mori më 1925. Qyteti kishte atëherë vetëm 12 deri në 15 mijë banorë: Elsie jep shifrën më të ulët, historiania Selena Daly më të lartën. Shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, që e vizitoi në pranverën e vitit 1922, e përshkroi si një qytet të bardhë e të ulët, me rrugica kalldrëmi, ujë që gurgullonte në kanale dhe ministra që dilnin në shëtitjen e mbrëmjes bashkë me gjithë qytetin; ajo shënonte edhe rivalitetin e hidhur të Shkodrës e të Elbasanit me Tiranën për nderin dhe fitimin e kryeqytetit. Gjeografia ishte në anën e saj: Elsie e quan qytet me pozicion qendror, dhe Britannica e përshkruan si qendër tregtare në kryqëzimin e rrugëve e të karvanëve.

Qyteti i projektuar: arkitektët italianë, 1925–1940

Pas vitit 1925 Tirana u bë kantier. Nën Ahmet Zogun, president e më pas mbret, arkitektë italianë u thirrën ta rimendonin qytetin. Plani i parë, i Armando Brasinit (1924–1925), nuk u zbatua kurrë, por ndikoi në të gjitha planet e mëvonshme. Nga viti 1928 Florestano Di Fausto ndërtoi një version të ndryshuar të tij: sheshin qendror — sot Sheshi Skënderbej —, gjashtë ndërtesat e ministrive dhe bashkinë, në një stil që kujtonte Rilindjen italiane. Po atë vit Kulla e Sahatit u ngrit pesë metra më lart, deri në 35 metra, mori katër fusha orësh me akrepa dhe mbeti ndërtesa më e lartë e kryeqytetit deri më 1970. Ndërtimi kishte çmimin e vet politik: në vitet '30 Shqipëria varej financiarisht pothuajse krejt nga Italia, e cila më 1939 merrte 92,1 për qind të eksporteve shqiptare.

Pas pushtimit italian të 7 prillit 1939, kur Roma pati dorë të lirë, Gherardo Bosio, në krye të Zyrës Qendrore të Ndërtimit e të Urbanistikës, e zgjati bulevardin drejt jugut deri në një shesh të ri monumental dhe i rreshtoi selitë e partisë fashiste e të organizatave të saj, bashkë me stadiumin, në formën e simbolit fashist, fascio littorio. Ndërtimi u ndal kur Italia nisi nga Shqipëria sulmin ndaj Greqisë, në tetor 1940, kur vetëm ndërtesat kryesore të sheshit ishin përfunduar. Ndërtesat mbetën: ish-Casa del Fascio është sot selia e Universitetit Politeknik, dhe sheshi i Bosios mban emrin e Nënë Terezës. Elsie i numëron Tiranës 35 mijë banorë më 1939; deri më 1944 ajo do të arrinte rreth 60 mijë.

1944: masakra e shkurtit dhe çlirimi i nëntorit

Lufta e Dytë e bëri Tiranën qendër të rezistencës: aty, më 8 nëntor 1941, nga bashkimi i grupeve komuniste u themelua Partia Komuniste Shqiptare. Pas kapitullimit italian të shtatorit 1943 qyteti ra nën pushtimin gjerman. Më 3 shkurt 1944 komunistët kryen atentate ndaj ministrit të Brendshëm Xhafer Deva dhe komandantit të Ballit Kombëtar Kadri Cakrani, të cilët shpëtuan. Po atë natë xhandarmëria e qeverisë së pushtimit, bashkë me Regjimentin «Kosova» e vullnetarë të Ballit, bastisi qytetin me lista të përgatitura me ngut; raporti ditor i një divizioni gjerman shënon se trupat gjermane u urdhëruan të qëndronin larg. Sipas raportit të vetë komandës së xhandarmërisë, u bastisën 230 shtëpi, u arrestuan 478 veta dhe u pushkatuan 84 — 67 shqiptarë, 9 italianë, 4 malazezë, 2 maqedonas, një grek nga minoriteti dhe një hebre. Numri i saktë i të vrarëve dhe emrat e tyre nuk janë zbardhur ende plotësisht. Masakra e 4 shkurtit u krye me duar shqiptare nën pushtimin nazist, dhe historiografia komuniste për dekada nuk pranoi as atentatet që e paraprinë. Më 17 nëntor 1944, pas nëntëmbëdhjetë ditë e netë luftimesh, Tirana u çlirua nga gjermanët.

Kryeqyteti i diktaturës

Regjimi i ri e mori qytetin bashkë me ndërtesat e pushtuesit. Deri në prill 1945 ish-Circolo Italo-Albanese shërbeu si sallë e gjyqit të posaçëm, që gjykoi gjashtëdhjetë figura politike e publike të akuzuara për bashkëpunim; në janar 1946 Kuvendi Popullor u mblodh në ish-godinën e Dopolavoro-s, dhe më 11 janar 1946 në Tiranë u shpall Republika Popullore. Bulevardi në veri të sheshit mori emrin e Stalinit, ai në jug emrin e Dëshmorëve të Kombit. Më 16 shtator 1957 u themelua Universiteti i Tiranës. Me ndihmë sovjetike e kineze qyteti u bë qendra industriale e vendit, por për t'i hapur vend Pallatit të Kulturës, hotelit «Tirana» dhe muzeut historik u rrafshua pjesa më e madhe e bërthamës historike, përfshirë pazarin e vjetër; më 1980 u shemb edhe bashkia e Di Faustos, për t'i lënë vend Muzeut Kombëtar. Qyteti që Degrand e kishte gjetur pothuajse të paprekur nga shekujt humbi brenda pak dekadash pazarin nga i cili kishte lindur.

Korriku dhe dhjetori i vitit 1990

Diktatura u plas në Tiranë. Më 2–3 korrik 1990 mbi pesë mijë shqiptarë u futën në ambasadat e huaja të kryeqytetit dhe më 13 korrik u lejuan të largoheshin — eksodi i ambasadave; vetëm ambasada gjermane strehoi 3.200 prej tyre. Natën e 8 dhjetorit 1990, në Qytetin Studenti, një protestë studentësh për mungesën e dritave u kthye brenda pak orësh në kërkesë për pluralizëm politik; Elsie e vendos nisjen një ditë më herët, më 7 dhjetor. Protesta zgjati deri në mbrëmjen e 11 dhjetorit dhe u zhvillua pothuajse e tëra në sheshin qendror të kampusit, që sot quhet Sheshi i Demokracisë, me parullat “Liri Demokraci” dhe “E duam Shqipërinë si gjithë Europa”. Zëri më i spikatur i saj ishte Azem Hajdari. Pasditen e 11 dhjetorit udhëheqja komuniste lejoi partitë politike. Më 18 shkurt 1991 qindra studentë e pedagogë nisën në Qytetin Studenti grevën e urisë për heqjen e emrit të diktatorit nga universiteti, dhe më 20 shkurt shtatorja prej bronzi e Enver Hoxhës u rrëzua në sheshin Skënderbej gjatë një demonstrate të madhe. Dhjetori 1990 nuk e rrëzoi vetë regjimin; i dha një ngrehine tashmë të rrënuar shtysën e fundit, dhe një populli që kishte jetuar në frikë — guximin.

Tirana sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Tiranës numëron 598.176 banorë dhe qarku i Tiranës 758.513 — 31,6 për qind e popullsisë së vendit, nga 26,8 për qind që ishte më 2011. Ai është i vetmi qark që u rrit mes dy regjistrimeve, kryesisht nga migrimi i brendshëm. Rritja ka qenë e shpejtë dhe shpesh e paligjshme: sipas një studimi të botuar më 2023 në revistën Interventions, të paktën 70 për qind e ndërtesave të ngritura në qytet ndërmjet 1990 dhe 2003 nuk kishin lejet e nevojshme. Qyteti ka mësuar ta ekspozojë diktaturën — në bunkerët e Bunk'Art 1 (2014) e Bunk'Art 2 (2016) dhe në Shtëpinë me Gjethe (2017), ish-selinë e Sigurimit të Shtetit — por jo gjithmonë ta ruajë veten: Teatri Kombëtar — ish-Circolo Italo-Albanese i vitit 1939, që aktorë, regjisorë e qytetarë e kishin mbrojtur me pushtim ditë e natë për njëzet e shtatë muaj — u shemb në maj 2020. Xhamia e Et'hem Beut dhe Kulla e Sahatit, ansambli që Bashkia e quan unik, qëndrojnë ende buzë sheshit që italianët projektuan, ku regjimi ngriti shtatoren e diktatorit dhe ku turma e rrëzoi më 1991. Tirana i mban të gjitha shtresat e saj njëra mbi tjetrën — dhe ende po vendos cilat prej tyre do t'i ruajë.

Burimet

• Bashkia e Tiranës — Historia (mbi Kristo Frashëri, «Historia e Tiranës», 2004)

• Bashkia e Tiranës — Kulla e Sahatit

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (bot. II, 2010): zëri «Tirana» dhe kronologjia

• Encyclopaedia Britannica — Tirana

• Interventions (Taylor & Francis, 2023) — Dealing with the Material Legacies of Italian Fascist Colonialism in Post-Communist Tirana

• Observatori i Kujtesës — Masakra e tmerrshme e 4 shkurtit 1944

• Observatori i Kujtesës — 12 fakte për Dhjetorin 1990

• Shqiptarja.com — Greva e urisë e 1991: komunikata e lëvizjes studentore (18 shkurt 1991)

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore (PDF)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Alexandre Degrand: A Visit to Tirana (1901)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Rose Wilder Lane: A Power Struggle in Albania's New Capital (1922)

• Bashkia Vorë — Restaurim i Kalasë Mesjetare të Prezës, Kulla e Sahatit (2021)

---

# Korça: qyteti ku shqipja hyri në klasë dhe nuk doli më
https://zhurma.press/korca/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti i Mësonjëtores së 1887-s, i shkollës së parë shqipe për vajza, i krahinës autonome të 1916-s dhe i serenatave — Korça i dha kombit shkollën e vet para shtetit.

Korça shtrihet mbi një pllajë pjellore rreth 850–890 metra mbi detin, në juglindje të Shqipërisë, e rrethuar nga male të zhveshura dhe jo larg kufijve me Greqinë e Maqedoninë e Veriut. Është qyteti ku, më 7 mars 1887, shqipja hyri për herë të parë në një klasë të njohur nga Porta e Lartë — dhe nuk doli më prej saj. Tregtare, mërgimtare e kokëfortë, Korça e abetareve dhe e serenatave i dha kombit provën se një popull pa shtet mund të ketë shkollën e vet.

Pse ka rëndësi

• Më 7 mars 1887 u hap në Korçë shkolla e parë në gjuhën shqipe e njohur zyrtarisht nga Porta; godina e saj është që nga viti 1967 Muzeu Kombëtar i Arsimit.

• Në tetor 1891 po këtu u hap shkolla e parë shqipe për vajza, dhe më 10 dhjetor 1916, nën mbrojtjen e ushtrisë franceze, qyteti me rrethinat e tij u bë krahinë autonome shqiptare, me administratë, xhandarmëri, pulla e kartëmonedhë të veta.

• Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Korçës numëron 60.754 banorë dhe qarku 173.091; qyteti ruan Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar, me mbi 7.000 objekte, dhe mbetet në kujtesën e vendit qyteti i serenatave.

Pllaja dhe xhamia e Iljaz Beut

Fusha e Korçës është një nga grunarët e Shqipërisë: Britannica e rendit ndër zonat kryesore të grurit në vend, me mollë, rrush e panxhar sheqeri përreth. Toka është e vjetër për njeriun — që nga viti 1994 arkeologë francezë, bashkë me Institutin e Arkeologjisë në Tiranë, kanë gërmuar në Sovjan të Korçës — por qyteti, si qytet, është më i ri se shumë fqinjë të tij. Emri i Korçës shfaqet në burime në vitin 1280, kur vendi ishte ende një zotërim feudal. Qytetin e sotëm e ngriti Iljaz Beu, i biri i një prifti ortodoks, i marrë peng në oborrin e sulltanit dhe pjesëmarrës në pushtimin e Kostandinopojës më 1453. I kthyer në Korçë si Koxha Mirahor Iljaz Beu, ai ndërtoi xhaminë që mban ende emrin e tij; Robert Elsie e daton në vitet 1495–1496, ndërsa Britannica e vendos më 1484. Qyteti që katër shekuj më vonë do të bëhej djepi i shkollës shqipe lindi, pra, rreth një xhamie të ngritur nga djali i një prifti që i shërbeu sulltanit. Ky paradoks nuk e dobëson historinë e Korçës; e shpjegon.

Pazari, kurbeti dhe hija e Voskopojës

Ndërmjet shekujve XVII dhe XIX Korça u rrit si qendër tregtie. Njëzet e katër kilometra në perëndim, në male, lulëzonte Voskopoja, ku jetonin vllehë, shqiptarë e grekë, me shtypshkronjë që nga viti 1720 dhe me Akademinë e Re të vitit 1744; thuhet se në kulmin e saj kishte 40–50 mijë banorë. Pas plaçkitjes së parë më 1768 dhe disa të tjerave deri më 1789, ajo humbi peshën e vet tregtare, ndërsa Korça mbeti qyteti i pllajës. Por begatia e Korçës u fitua kryesisht larg saj. Në mesin e shekullit XIX shqiptarët ortodoksë të krahinës nisën të mërgonin me shumicë drejt Rumanisë; më 1888 thuhej se atje jetonin 40 mijë shqiptarë, me koloni në Bukuresht, Konstancë e Brailë. Në Bukuresht Nikolla Naço ngriti institutin që përgatiste mësues shqiptarë, dhe atje mbërriti në vjeshtën e vitit 1885 djaloshi nga Drenova e Korçës që do të njihej si Asdreni. Në fillim të shekullit XX rruga u zgjat përtej oqeanit: shumica e shqiptarëve të parë në Shtetet e Bashkuara ishin ortodoksë nga krahina e Korçës, të vendosur në Boston e Nju Jork, dhe rreth dhjetë mijë prej tyre u kthyen pas Luftës së Parë Botërore. Elsie shënon se kjo krahinë quhej tradicionalisht më e begata e më e qytetëruara e vendit pikërisht për shkak të mërgimit të hershëm. Edhe kujtesa e saj gojore u shpëtua nga larg: Thimi Mitko, korçar i shkolluar në shkollën greke të qytetit, botoi në Aleksandri më 1878 «Bletën shqiptare», me 55 këngë popullore dhe 39 përralla e thënie — përmbledhja e parë e folklorit shqiptar me vlerë të mirëfilltë shkencore.

1887: shqipja hyn në klasë

Më 7 mars 1887 u hap në Korçë Mësonjëtorja, shkolla e parë shqipe e njohur zyrtarisht nga Porta. E drejtoi fillimisht Pandeli Sotiri, dhe në pranverën e vitit 1891 drejtimin e mori Petro Nini Luarasi. Shkolla nuk u prit me lule. Më 20 shtator 1892 mitropoliti grek i Kosturit e shkishëroi Luarasin dhe, në një qarkore drejtuar bashkësisë ortodokse, e shpalli shqipen gjuhë që nuk ekziston, duke kërcënuar me anatemë këdo që pranonte të jepte mësim në të. Beteja e Korçës nuk u bë kundër një ushtrie, por kundër një hierarkie që çdo ortodoks e numëronte grek.

Hapi tjetër erdhi nga një familje protestante e Manastirit. Gjerasim Qiriazi punonte në Korçë që nga viti 1883 për Shoqërinë Biblike Britanike e të Huaj dhe predikonte në shqip. I frymëzuar nga Mësonjëtorja, ai dhe motrat e tij, Sevasti e Parashqevi Qiriazi, me ndihmën e Naim Frashërit dhe të misionarëve amerikanë e anglezë, siguruan lejet në Stamboll dhe në tetor 1891 hapën shkollën e parë shqipe për vajza. Hierarkia greke e luftoi që ditën e parë dhe shkoi deri aty sa refuzoi të varroste të birin e njërit prej mbështetësve të saj. Gjerasimi vdiq më 4 janar 1894, tridhjetë e gjashtë vjeç, nga sëmundja që kishte marrë gjatë gjashtë muajve si peng i banditëve; shkolla mbijetoi dhe pas Luftës së Parë njihej ende me emrin e familjes. Gjuha e fëmijëve u bë më vonë edhe provë diplomatike. Në tetor 1913, kur Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve po udhëtonte drejt Korçës, Sevasti Qiriazi-Dako, nëpërmjet një të njohuri, paralajmëroi përfaqësuesin austriak për skenat që pala greke kishte përgatitur. Sipas rrëfimit të saj, që e sjell Edwin Jacques dhe e riprodhon Elsie, austriaku hodhi një grusht monedha në oborrin e shkollës greke; fëmijët u turrën t'i mblidhnin dhe, në zjarrin e lojës, harruan greqishten e folën shqip. Komisionit i mjaftoi kaq.

Korça nën francezët, 1916–1920

Pavarësia e vitit 1912 nuk e solli Korçën menjëherë në shtëpi. Gjatë Luftërave Ballkanike qyteti u pushtua nga trupat greke; komisioni i kufijve i mbylli punimet në dhjetor 1913 dhe Korça u caktua për Shqipërinë, por vendimi do të bëhej realitet vetëm më 1920: në vitet e Luftës së Parë qyteti ndërroi duar disa herë. Themistokli Gërmenji, i lindur në qytet më 1871, i dëboi grekët me çetat e tij më 1914 dhe iku në Sofje kur ata u rikthyen. Në vjeshtën e vitit 1916 (Elsie shënon tetorin, arkivat ushtarake franceze nëntorin) Korçën e morën francezët e Frontit të Selanikut, të cilët fillimisht ua lanë administrimin aleatëve grekë. Zemërimi qe i madh: çetat e Gërmenjit e të Sali Butkës u bënë gati të luftonin jo vetëm grekët, por edhe francezët. Komanda franceze e kuptoi se grekët nuk kishin asnjë mbështetje në qytet dhe dërgoi atje kolonelin Descoins. Më 10 dhjetor 1916 Descoins dhe katërmbëdhjetë delegatë korçarë nënshkruan protokollin që shpalli krahinën autonome shqiptare të Korçës, me një këshill gjysmë të krishterë e gjysmë mysliman dhe me Gërmenjin prefekt. Ajo kishte administratë, xhandarmëri e polici, pulla e kartëmonedhë të veta, dhe hapi shkolla shqipe nëpër fshatrat e krahinës, duke hequr turqishten e greqishten.

Krahina, që në kujtesë mbeti si Republika e Korçës, ishte një marrëveshje ushtarake, jo një dhuratë: protokolli, vëren historiani Etienne Augris, më shumë organizonte administratën nën autoritetin e oficerit francez sesa i jepte vendit autonomi të vërtetë. Kur Greqia hyri në Antantë në qershor 1917, Korça humbi edhe këtë status — zyrtarisht në shkurt 1918 (Elsie: më 16, Augris: më 18) — dhe shkollat greke u rihapën. Gërmenji, i akuzuar si agjent austriak, u gjykua nga një gjykatë ushtarake franceze në Selanik dhe u pushkatua atje në nëntor 1917; sot statuja e tij sundon qytetin. Francezët qëndruan deri në maj 1920, kur ia lanë Korçën qeverisë së Tiranës; po atë muaj, me marrëveshjen e Kapshticës, Greqia hoqi dorë nga Korça, dhe qyteti hyri përfundimisht në shtetin shqiptar. Nga ato vite mbeti liceu që francezët themeluan në qytet, ku studioi e më vonë dha mësim Enver Hoxha, diktatori i ardhshëm.

Kisha që foli shqip

Mërgimi i Korçës i dha qytetit edhe kishën e vet. Në Boston, ku ishin vendosur emigrantët ortodoksë të krahinës, Fan Noli meshoi për herë të parë në shqip më 22 mars 1908, dhe më 10 mars 1914 mbajti edhe brenda Shqipërisë shërbesën e parë ortodokse në gjuhën shqipe. Në atdhe beteja vazhdoi me hierarkinë greke: në dhjetor 1921 u dëbua kryepeshkopi grek i Durrësit, dhe vitin pasardhës peshkopët e Gjirokastrës, Korçës e Beratit. Në shtator 1922 Kongresi i Beratit shpalli Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare, dhe më 21 nëntor 1923 Noli u shugurua peshkop i Korçës e mitropolit i Durrësit. Patriarkana e Stambollit e njohu autoqefalinë vetëm më 12 prill 1937. Për Korçën kjo nuk ishte grindje teologësh: ishte e drejta që lutja, si mësimi, të bëhej në gjuhën e nënës.

Nga Lufta e Dytë te këneta e Maliqit

Korça mbeti qytet i vogël: Elsie i numëron 10 mijë banorë më 1916 dhe 22.500 më 1939. Lufta e Dytë Botërore e bëri bazë ushtarake: italianët e përdorën për sulmin ndaj Greqisë, trupat greke e mbajtën nga fundi i vitit 1940 deri në prill 1941, kur u tërhoqën para sulmit gjerman ndaj Greqisë, dhe pushtimi i huaj zgjati deri më 1944, kur qyteti iu kthye Shqipërisë. Korça kishte qenë edhe djep i një ideje tjetër: në qershor 1929 aty u formua grupi komunist i Korçës, një nga bërthamat e partisë që do ta merrte pushtetin pas luftës. Qyteti e pagoi atë fitore si gjithë vendi. Mitrush Kuteli, prozatori i Pogradecit, i dënuar me pesëmbëdhjetë vjet burg, i kaloi dy vitet e para, prill 1947 – prill 1949, në kampin e punës pranë Korçës, ku të burgosurit thanin kënetën e Maliqit me mushkonjat e saj famëkeqe. Pranë kënetës u ngrit më 1951 qyteti i ri i Maliqit, me fabrikën e sheqerit. Kishat u mbyllën njëra pas tjetrës, peshkopi i Korçës u burgos bashkë me ata të Beratit, Elbasanit e Gjirokastrës, dhe më 1967 çdo besim u ndalua. E megjithatë, më 26 prill 1980, në kulmin e ateizmit shtetëror, në Korçë u hap Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar, që sot ruan mbi 7.000 objekte, mes tyre vepra të Onufrit e të David Selenicës. Ikonat gjetën strehë në muze, ndërsa kishat e tyre mbetën të mbyllura.

Pazari i serenatave

Korça njihet në gjithë vendin për serenatat e saj: Elsie i përshkruan si këngë të hijshme, shpesh me kitarë e mandolinë, më perëndimore në stil, gati napolitane. Kujtesa i lidh me kalldrëmin e pazarit të vjetër, të cilin brezat e moshuar e quanin Pazari i Serenatave. Ky pazar nuk u ruajt pa plagë. Një reportazh i vitit 2011 i Osservatorio Balcani e Caucaso e gjente gjysmë të braktisur, me dyqanet e mbyllura pas tezgave me plastmasë, dhe tregonte se si një rindërtim i nxituar i fasadave më 2010, i kryer brenda pak ditësh, kishte fshirë zbukurimet origjinale; arkitekti Maks Velo, vetë me origjinë nga Korça, e quante shkatërrim. Më 2017 bashkia e paraqiste pazarin si të rinovuar rishtazi, krahas xhamisë së Iljaz Bej Mirahorit, katedrales «Ringjallja e Krishtit» dhe fabrikës së birrës «Korça». Ajo e quan qytetin Qyteti i Serenatave, Qyteti i Shkollës së Parë Shqipe dhe Parisi i Vogël — epitete që Korça i mban me krenari, edhe kur guri i pazarit kujton se krenaria vetëm nuk e ruan një qytet.

Korça sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Korçës numëron 60.754 banorë dhe qarku i Korçës 173.091. Qyteti ka universitetin e vet, teatrin «Andon Zako Çajupi», Muzeun Kombëtar të Arsimit, të përuruar më 1967 në godinën ku u hap Mësonjëtorja, dhe Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar. Në afërsi, Voskopoja ruan ende kisha të shekullit XVIII, mes tyre Shën Kollin e viteve 1721–1726 me afreskët e David Selenicës — pak nga ç'mbeti pas shkatërrimit të vitit 1916 dhe luftimeve të Luftës së Dytë. Korça nuk u bë kurrë kryeqytet i shtetit; u bë diçka më e rrallë — qyteti ku kombi mësoi të shkruante emrin e vet.

Burimet

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania (bot. II, 2010): zërat «Korça», «Voskopoja», «Qiriazi family», «Gërmenji, Themistokli», «Noli, Fan», «Orthodoxy», «Kuteli, Mitrush», «International Boundary Commission»

• Encyclopaedia Britannica — Korçë

• INSTAT — Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet kryesore (PDF)

• Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa — Korça, Bazaar of the Serenades (2011)

• Bashkia Korçë — Vizito Korçën! (2017)

• Etienne Augris — Korçë dans la Grande Guerre: le sud-est albanais sous administration française (1916–1918), Balkanologie IV/2 (2000)

---

# Mitrovica: qyteti i minatorëve që Ibri e ndau më dysh
https://zhurma.press/mitrovica/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Qyteti që u rrit mbi minierat e Trepçës nxori Isa Boletinin dhe minatorët e grevës së 1989-s, u zbraz me dhunë më 1999 dhe mbeti i ndarë mbi Ibër.

Mitrovica u rrit aty ku Sitnica derdhet në Ibër, nën rrënojat e kalasë së Zveçanit dhe pranë minierave të Trepçës, të hapura që në mesjetë. Është qyteti i punës dhe i nëntokës: rrethina e tij nxori Isa Boletinin, galeritë e tij nxorën minatorët që më 1989 hynë në grevë urie për autonominë e Kosovës. Që nga vera e 1999-s një lumë i vogël e ndan në dy qytete, dhe historia e asaj ndarjeje i përket qytetit po aq sa argjendi i tij.

Pse ka rëndësi

• Trepça, minierë që nga mesjeta, u kthye pas vitit 1927, me një kompani londineze, në kombinat të madh plumbi e zinku; në vitet jugosllave deri në 20.000 vende pune vareshin prej saj.

• Rajoni i Mitrovicës qe një nga vatrat e lëvizjes kombëtare shqiptare: Isa Boletini lindi më 1864 në fshatin Boletin pranë qytetit, dhe më 20 shkurt 1989 mbi 1.200 minatorë të Trepçës nisën grevën e urisë nën tokë kundër zhbërjes së autonomisë.

• Pas dëbimit të pranverës 1999 qyteti u nda përgjatë Ibrit dhe sot ka dy komuna; sipas regjistrimit të ASK-së më 2024, Mitrovica (e Jugut) ka 64.742 banorë, prej tyre 62.693 shqiptarë.

Kalaja e Zveçanit dhe argjendi i Trepçës

Mitrovica rri në skajin verior të fushës së Kosovës, në tokën e Dardanisë së lashtë, aty ku lugina e Sitnicës zgjerohet drejt Kosovës qendrore dhe Ibri kthehet në veri — porta natyrore e vendit drejt veriut. Mbi një shkëmb të lartë në veri të qendrës së sotme ruhen rrënojat e kalasë së Zveçanit, që në kohën bizantine ruante minierat e luginës dhe, krah Lipjanit, ishte një nga dy qytetet-garnizon me të cilat Bizanti mbante fushën e Kosovës. Në fund të shekullit XII kalaja dhe rajoni minerar hynë në shtetin mesjetar serb. Pasuria e vërtetë ishte nën tokë. Trepça punonte që nga mesjeta, dhe tregtarët e Raguzës (Dubrovnikut) merrnin me qira doganat e saj: një dokument i fundvitit 1411 përmend një raguzan që mbante njëkohësisht doganën e Trepçës dhe atë të Prishtinës. Në qershor 1455 fushata e Mehmetit II nënshtroi Novobërdën, Trepçën dhe minierat përreth, dhe Trepça u fut, bashkë me Prishtinën e Novobërdën, në sanxhakun e Vushtrrisë. Nën osmanët Mitrovica mbeti qytet garnizoni mbi një rrugë të rëndësishme të tregtisë së argjendit.

Qyteti i hekurudhës

Mitrovica e sotme është qytet i ri. Kur hekurudha osmane Selanik–Shkup–Mitrovicë u hap për qarkullim në fund të vitit 1874, kasabaja mbi Ibër u bë nyje tregtie, garnizon i madh dhe porta veriore e Kosovës. Sami Frashëri, në fjalorin e tij të historisë e të gjeografisë «Kamus al-a'lam» (1889–1898), e shënonte si qendër kaze në sanxhakun e Prishtinës, 38 kilometra në veriperëndim të Prishtinës, me tri xhami, shkolla ruzhdie e iptidaie dhe rreth 5.000 banorë; kazaja kishte 170 fshatra shqiptarësh e të krishterësh, dhe aty, shkruante ai, ndalej hekurudha nga Selaniku. Françeskani kroat i Bosnjës Lovro Mihaçeviq, që e vizitoi më 1907, gjeti rreth 450 shtëpi dhe një lagje të tërë të ngritur nga myslimanë të ardhur nga Bosnja; qyteti, shkroi ai, ishte ngritur e kishte marrë rëndësi vetëm pasi u përfundua hekurudha. Më 1909 udhëtari francez Gabriel Louis-Jaray e gjeti Ibrin të kapërcyer nga një urë e vetme druri, të keqe, dhe qytetin plot me interesa të huaja: Rusia dhe Austro-Hungaria mbanin aty konsujt e tyre, në një qytet që komandonte kalimin nga sanxhaku i Pazarit të Ri drejt fushës së Kosovës.

Boletini dhe kryengritjet (1881–1912)

Nga kodrat mbi Ibër doli figura që e lidhi më fort Mitrovicën me historinë kombëtare. Isa Boletini lindi më 1864 në Boletin, fshat pranë qytetit; pas ngritjes së Lidhjes së Prizrenit luftoi i ri në Slivovë, më 22 prill 1881, kundër forcave osmane, dhe më 1902 u bë kreu i rojës shqiptare të sulltan Abdylhamitit II në Stamboll. Më 1908 u dha xhonturqve mbështetjen e parë, por kur Xhavid Pasha erdhi në nëntor të atij viti me 7.000 ushtarë për të nënshtruar Kosovën, Boletini dhe një grusht shokësh i rezistuan, dhe turqit ia dogjën shtëpinë për hakmarrje. Në pranverën e 1910-s ai i mbajti forcat osmane dy ditë në Carralevë.

Kur Hasan Prishtina përgatiti kryengritjen e 1912-s, llogariste që ajo të ndizej më me vendosmëri se kudo tjetër në Mitrovicë, nën udhëheqjen e Boletinit. Në gusht të atij viti britaniku Aubrey Herbert shënoi në kujtimet e tij të udhëtimit se shqiptarët sapo kishin përzënë nga Mitrovica gjashtë deri në dymbëdhjetë zyrtarë turq. Boletini mbështeti me çetat e tij qeverinë e përkohshme që shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, dhe në mars 1913 e shoqëroi Ismail Qemalin në Londër; mes nënshkruesve të Aktit të Pavarësisë gjendet edhe emri i Rexhep bej Mitrovicës. Vetë qyteti, që për periudha të ndryshme kishte qenë pjesë e vilajetit të Kosovës ose e sanxhakut të Pazarit të Ri, ra në duart e Serbisë në Luftën e Parë Ballkanike. Boletini, i internuar më vonë në Podgoricë, u vra atje më 1916.

Trepça e kompanisë londineze (1927–1980)

Shekulli XX e bëri Mitrovicën qytet të një ndërmarrjeje. Më 1927 shoqëria britanike Selection Trust themeloi në Londër Trepca Mines Limited; prodhimi i rregullt në minierën e Stantërgut nisi më 1930, dhe shkritorja e plumbit në Zveçan u vu në punë më 1940. Në Luftën e Dytë Botërore Mitrovica, ndryshe nga Kosova qendrore që administrohej nga Italia, mbeti nën kontrollin ushtarak gjerman. Bashkësia e vogël hebraike e qytetit, 113 vetë, u godit herët: në gusht 1941 gjermanët arrestuan të gjithë burrat hebrenj të Mitrovicës, në shkurt 1942 edhe gratë e fëmijët, dhe vetëm 25 nga të 113-të mbijetuan, duke ikur në zonën italiane.

Pas luftës Mitrovica u shpall qytet më 1947 dhe shtatë vjet më vonë u bë qendra e njërit prej pesë rajoneve të Kosovës. Në vitet jugosllave qyteti dhe kombinati ishin sinonime: deri në 20.000 vende pune vareshin nga Trepça. Me minierën erdhi edhe shkolla. Shkolla e Lartë Teknike u hap më 1961, në vitin akademik 1970/71 nisën këtu degët e xehetarisë, të teknologjisë dhe të metalurgjisë, dhe më 22 korrik 1974 Kuvendi i Kosovës themeloi me ligj Fakultetin e Xehetarisë dhe të Metalurgjisë në Mitrovicë.

Minatorët e Trepçës (1988–1989)

Kur Beogradi nisi ta zhbënte autonominë e Kosovës, minatorët e Trepçës dolën në rrugë. Më 17 nëntor 1988 ata ecën rreth pesëdhjetë kilometra nga Mitrovica në Prishtinë për t'iu bashkuar demonstratës kundër ndryshimeve kushtetuese. Më 20 shkurt 1989 mbi 1.200 minatorë nisën grevën e urisë nën tokë: kërkonin që të mos prekej autonomia, që të ndalej pensionimi i detyruar i profesorëve shqiptarë të universitetit dhe që të jepnin dorëheqje tre krerë komunistë besnikë të Sllobodan Millosheviqit. Natën e 27 shkurtit, kur mbërritën dorëheqjet e vulosura, minatorët dolën në sipërfaqe të bindur se kishin fituar; të nesërmen mësuan se dorëheqjet ishin anuluar. Brenda një muaji kuvendi i Kosovës, nën trysninë e Beogradit, pranoi ndryshimet që e zhbënë autonominë. Greva e shkurtit 1989, siç e kujtojnë pjesëmarrësit e saj, qe hyrja në qëndresën e viteve që erdhën, ndërsa largimi i punëtorëve shqiptarë nga Trepça më 1990, në valën e pushimeve masive nga ndërmarrjet shtetërore, e thelloi rrënimin e një kombinati që nuk investonte më që nga fillimi i viteve 1980.

1999: qyteti i zbrazur

Sipas OSBE-së, para luftës komuna e Mitrovicës kishte rreth 116.500 banorë, 81 për qind shqiptarë, ndërsa qyteti rreth 68.000, 71 për qind shqiptarë. Në ditët e para të fushatës ajrore të NATO-s u vranë kryetari i LDK-së në Mitrovicë, Latif Berisha, dhe sindikalisti Agim Hajrizi, sipas OSBE-së bashkë me disa nga familjarët e tij; Human Rights Watch i quan rrethanat të paqarta. Dëbimet nisën më 22 mars 1999 dhe zgjatën deri në mes të majit, me tri valë të mëdha — 24–29 mars, ditët e para të prillit dhe 14–15 prilli, kur kolona prej dhjetëra mijëra vetash u nisën në këmbë drejt Shqipërisë, ndërsa të tjerë u urdhëruan të shkonin në Mal të Zi. Më 19 prill 1999 forcat serbe rrëmbyen njëzet e tre shqiptarë, veprimtarë, profesionistë e figura publike kryesisht nga Mitrovica dhe Skënderaji, që u zhdukën në zonën e Zubin Potokut; ata njihen sot si Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës. Për njëzet e shtatë vjet fati i tyre mbeti i panjohur; në verën e vitit 2026, në Kalludër e Jabukë, u zbuluan tri varre masive me mbetjet e të paktën 23 njerëzve, dhe në shtator 2026 analizat e ADN-së konfirmuan se tre viktima i përkisnin grupit.

Ura e Ibrit: qyteti i ndarë

Kur shqiptarët u kthyen në qershor 1999, shumica e atyre që kishin jetuar në veri të lumit nuk mundën të ktheheshin: serbët e qytetit u organizuan për ta penguar hyrjen e tyre në veri, dhe trupat franceze të KFOR-it i mbyllën urat. Sipas Human Rights Watch, rreth 8.000 shqiptarë u zhvendosën nga ana veriore e Ibrit, mbi 2.000 serbë nga ana jugore, dhe 8.000 deri në 10.000 romë u dëbuan nga jugu i qytetit. Kjo e fundit është pjesë e historisë që Mitrovica shqiptare duhet ta mbajë mend me ndershmëri: International Crisis Group shënon se shqiptarët e rrafshuan mahallën ku kishin jetuar rreth 6.000 romë, krahas zjarreve e plaçkitjeve ndaj shtëpive të pakta serbe në jug. Në veri, burrat serbë formuan grupin paramilitar të «Rojeve të Urës». Në shkurt 2000, pas sulmit me raketë më 2 shkurt ndaj një autobusi të UNHCR-së, që sipas burimeve vrau dy deri në tre serbë, dhuna në Mitrovicën e Veriut la tetë të vrarë jo-serbë dhe detyroi mbi 1.700 shqiptarë, sllavë myslimanë e turq të iknin në jug. Ibri, që më 1909 kapërcehej nga një urë e vetme druri, u bë vija më e ngarkuar e Kosovës, dhe Ura e Ibrit simboli i saj. Në gusht 2026 KFOR-i nisi tërheqjen graduale të pranisë së tij të përhershme mbi urën kryesore, e cila kalohej nga këmbësorët, por mbetej e mbyllur për automjetet.

Mitrovica sot

Sot qyteti ka dy komuna. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna e Mitrovicës (e Jugut) ka 64.742 banorë, prej të cilëve 62.693 shqiptarë, krah ashkalinjve, romëve, boshnjakëve e turqve. Në Mitrovicën e Veriut regjistrimi arriti të numëronte drejtpërdrejt vetëm 2.326 banorë; me vlerësimin që ASK-ja bëri për katër komunat veriore, popullsia e saj del 7.920, prej tyre 5.594 serbë, 1.489 shqiptarë dhe 360 boshnjakë. Në tetor 2016 Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin për Trepçën, që e bën qeverinë pronare të 80 për qind të aksioneve të kombinatit. Qeveria themeloi më 6 mars 2013 Universitetin Publik të Mitrovicës, Kuvendi e ratifikoi vendimin më 31 maj 2013, dhe universiteti mban emrin e Isa Boletinit. Mitrovica mbetet ajo që ka qenë që nga hekurudha e shekullit XIX: porta veriore e Kosovës — sot një portë me dy kanate që ende nuk hapen njëkohësisht.

Burimet

• International Crisis Group — Bridging Kosovo's Mitrovica Divide, Europe Report N°165 (2005)

• European Stability Initiative — Trepca: Kosovo under UNMIK Administration (2003)

• Prishtina në histori — Durim Abdullahu: Gjurmët e origjinës së Prishtinës (Zveçani dhe Trepça)

• Prishtina në histori — Raguzanët në Prishtinë në shekujt XIV–XV

• Prishtina në histori — Agron Islami: Histori e shkurtër politike e Prishtinës 1389–1912

• Prishtina në histori — Durim Abdullahu: Qyteti në shekullin XIX deri më 1913 (hekurudha e Selanikut)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Sami Frashëri: Përshkrimi i Kosovës (Kamus al-a'lam, 1889–1898)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Lovro Mihaçeviq: Udhëtim nëpër Kosovë (1907)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Gabriel Louis-Jaray: Udhëtime nëpër Kosovë (1909)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Aubrey Herbert: Një takim me Isa Boletinin (1912), me biografinë e Boletinit

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Hasan bej Prishtina: Kujtime mbi kryengritjen e 1912-s

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Shpallja e Pavarësisë, 28 nëntor 1912 (sipas Lef Nosit, Instituti i Historisë 2007)

• Journal of Balkan Studies — Isa Boletini (1864–1916): An Ottoman Albanian Figure of Twists and Turns (2022)

• EHRI (Infrastruktura Evropiane e Kërkimit të Holokaustit) — Kosova

• Universiteti «Isa Boletini» Mitrovicë — Universiteti (historiku)

• Balkan Insight — Minatorët e Kosovës kujtojnë guximin dhe tradhtinë e grevës nën tokë (2023)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)

• OSBE — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): Mitrovica

• Alsat — Identifikohen tre nga 23 shqiptarët e zhdukur në Zubin Potok më 1999

• Dukagjini — Varreza masive në Zubin Potok: identifikohen tri viktima nga «Grupi i Intelektualëve»

• Radio Evropa e Lirë — Miratohet Ligji për Trepçën (7 tetor 2016)

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i popullsisë 2024: rezultatet përfundimtare dhe vlerësimi në katër komunat veriore

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998)

• Radio Evropa e Lirë — KFOR-i nis «tranzicionin gradual» të pranisë nga ura mbi Ibër (10 gusht 2026)

• Radio Evropa e Lirë — Ura kryesore mbi Ibër: e hapur për këmbësorë, jo për automjete (22 gusht 2026)

---

# Prishtina: qyteti pa mure që u bë kryeqyteti i Republikës
https://zhurma.press/prishtina/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga vendbanimi pa mure i tregtarëve të argjendit te kryeqyteti i Republikës: qyteti ku shqiptarët e Kosovës fituan universitetin, ndërtuan shtetin paralel dhe u dëbuan me trena më 1999.

Prishtina lindi pa mure: një vendbanim tregtarësh mbi udhën e argjendit, midis minierave të Novobërdës dhe të Trepçës, që perandori bizantin Joan VI Kantakuzeni e përshkroi më 1342 si vend i pafortifikuar. Shtatë shekuj më vonë ajo është kryeqyteti i Republikës së Kosovës dhe qyteti ku shqiptarët e Jugosllavisë fituan institutin, universitetin, akademinë dhe gjuhën e njësuar. Asnjë kështjellë nuk e mbrojti; e mbrojtën institucionet e saj dhe njerëzit që i mbajtën gjallë në shtëpitë e tyre.

Pse ka rëndësi

• Në Prishtinë u ngritën institucionet që u dhanë shqiptarëve të Kosovës dijen në gjuhën e vet: Instituti Albanologjik (1953, rithemeluar më 1967), Universiteti (1969–1970) dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve (1975–1978).

• Qyteti qe skena e kërkesave të mëdha politike të shqiptarëve në Jugosllavi — 1968, 1981, Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut 1990 — dhe nga fundi i marsit 1999 mijëra banorë të tij shqiptarë u përzunë me trena drejt kufirit me Maqedoninë.

• Kushtetuta e Republikës së Kosovës (neni 13) e shpall Prishtinën kryeqytet; sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës më 2024, komuna ka 227.466 banorë, prej të cilëve 222.898 shqiptarë.

Ulpiana dhe fusha dardane

Pak kilometra jashtë qytetit të sotëm shtrihen gërmadhat e Ulpianës, qytetit romak që Trajani e ngriti në municipium, i tërhequr nga minierat e kodrave përreth. Mbi rrugën që nga Nishi zbriste deri në Lis, në Lezhën e sotme, qyteti me periferitë zinte në kulmin e tij rreth 120 hektarë dhe qe një nga nyjat e Dardanisë romake. Tërmeti i vitit 518 e rrafshoi. Justiniani e rindërtoi pak qindra metra më në lindje si Justiniana Secunda; deri më 618 edhe ky qytet ishte braktisur. Prishtina lindi rreth shtatë shekuj më vonë, por mbi tokën që kishte qenë zemra e Dardanisë.

Qyteti pa mure i tregtarëve të argjendit

Prishtina mesjetare nuk qe as kështjellë, as qendër minerare. Studiuesit e «Prishtina në histori» e vendosin lindjen e saj në shekullin XIII — njëri në mesin e tij, tjetri në dekadat e fundit — nga marrëdhëniet tregtare mes minatorëve saksonë të Novobërdës, tregtarëve të Raguzës (Dubrovnikut) dhe popullsisë vendase: një stacion karvanesh mes Janjevës, Novobërdës dhe Zveçanit, ku karvanët ndërronin kuajt dhe merrnin lajmet e rrugës. Dokumenti më i vjetër që e përmend (Banjskë, 1315–1318) flet vetëm për rrugën e Prishtinës; më 1342 aty kishte rezidencën një sundues krahinor. Në shekullin XV kolonia raguzane u rrit nga 39 qytetarë më 1414 në 208 më 1437; argjendi i blerë në Prishtinë shitej në Venedik. Rreth dhjetë kilometra në veri të qytetit, në qershor të vitit 1389, u zhvillua Beteja e Kosovës — përplasje që u bë e njohur jo aq për peshën e saj të vërtetë, sa për mitin fetar e ideologjik që i thurën shekuj më vonë.

Prishtina osmane: Xhamia e Madhe dhe vdekja e Bogdanit

Osmanët e kishin nën kontroll qytetin të paktën që nga viti 1439, kur Isa Beu përmendet si zot i Prishtinës. Fushata e Mehmetit II në qershor 1455 e mbylli kapitullin: nënshtroi Novobërdën, Trepçën e minierat përreth dhe e futi Prishtinën, bashkë me to, në sanxhakun e Vushtrrisë. Mbishkrimi mbi portën e Xhamisë së Madhe, të ngritur me urdhër të Sulltan Mehmetit II, e daton ndërtimin në vitin 1460/61. Regjistri osman i vitit 1477 numëronte 351 shtëpi në nëntë lagje, jo më shumë se 1.700 banorë; në mesin e shekullit XVI kishte rreth 3.000 banorë, më shumë se gjysma e tyre të shënuar për herë të parë si myslimanë, dhe më 1660 Evlija Çelebiu numëroi 2.060 shtëpi dhe 300 dyqane.

Viti 1689 i dha qytetit një nga faqet më të pazakonta të historisë shqiptare. Gjatë luftës austro-osmane Prishtina u bë për pak muaj kryeqendra e Kosovës habsburgase. Kryepeshkopi Pjetër Bogdani kishte dalë në krye të shqiptarëve katolikë e myslimanë që iu bashkuan austriakëve; ai vdiq nga murtaja në Prishtinë më 6 dhjetor 1689 dhe u varros në oborrin e Xhamisë së Madhe, që austriakët e kishin kthyer në katedrale. Kur trupat osmane e tatare rimorën qytetin në fillim të janarit 1690, trupi i tij, sipas nipit Gjergj Bogdani, u zhvarros dhe u hodh për qentë në sheshin e qytetit. Në shekujt pasues qyteti u qeveris nga familja vendase Gjinolli — Maliq Pasha (rreth 1760–1824) dhe nipi i tij, Jashar Pasha (1788–1846), xhamia e të cilit, e ngritur më 1834/35, mban ende emrin e tij. Regjistri i viteve 1844–1855 numëronte 7.462 banorë: 65,66 për qind shqiptarë myslimanë, 22,42 për qind serbë ortodoksë, 11,63 për qind romë dhe 21 hebrenj.

Kryeqendër vilajeti dhe qytet kryengritjesh (1878–1912)

Pas vitit 1878 Prishtina u bë strehë: muhaxhirët e dëbuar nga sanxhaku i Nishit ngritën aty lagjen e tyre, xhamia e së cilës u ndërtua më 1893. Po në ato vite Prishtina u bë kryeqendra e Vilajetit të ri të Kosovës — Noel Malcolm e daton më 1877, «Prishtina në histori» citon një vendim zyrtar të 18 shkurtit 1879 — dhe mori shtypshkronjën shtetërore e konakun qeveritar, që sot strehon Muzeun e Kosovës. Në janar 1881 forcat e Lidhjes së Prizrenit, të prira nga Sulejman Vokshi, morën nën administrim Shkupin dhe Prishtinën. Më 14 shtator 1888 kryeqendra e vilajetit kaloi në Shkup. Sami Frashëri, në fjalorin e tij «Kamus al-a'lam» (1889–1898), e përshkroi Prishtinën si kasaba me 10.638 banorë, trembëdhjetë xhami, rreth pesëqind dyqane e magazina dhe një sapun me aromë të këndshme.

Në pranverën dhe verën e 1912-s qyteti u bë qendra e kryengritjes së madhe. Hasan Prishtina — i lindur në Vushtrri më 1873, deputet i Prishtinës në parlamentin osman — rrëfen në kujtimet e tij se brenda pak ditësh mbi 12.000 kryengritës u mblodhën jashtë qytetit, se disa burra prishtinas e detyruan me pistoletë komandantin e garnizonit të urdhëronte mosrezistencën, dhe se me rënien e qytetit, kur kryengritësit kishin arritur 30.000, i gjithë vilajeti kaloi në duart e tyre. Shqiptarët e rrethit të Prishtinës, mes prijësve të të cilëve ishte Isa Boletini, i kishin mundur turqit në Llap e në Gollak. Nga kjo fitore dolën katërmbëdhjetë pikat e autonomisë, të paraqitura qeverisë osmane në gusht 1912. Dy muaj më vonë, pasditen e 22 tetorit 1912, çetat e Vojislav Tankosiqit i hapën rrugën Armatës së Tretë serbe në qytet. Publicisti Leo Freundlich, nga Vjena, shkroi më 1913 se shqiptarët i numëronin të vrarët e tyre në Prishtinë në 5.000, dhe e njëjta shifër për rrethinën e qytetit u botua në «The New York Times» më 31 dhjetor 1912.

Kryeqyteti socialist që rrëzoi çarshinë e vet

Pas Luftërave Ballkanike Prishtina mbeti nën sundimin serb e jugosllav, derisa në prill 1941 iu bashkëngjit Shqipërisë nën protektoratin italian. Kjo periudhë ka edhe një faqe të errët: në vitet 1930 në Prishtinë jetonin rreth katërqind hebrenj, dhe në maj 1944 divizioni SS «Skanderbeg» arrestoi rreth 280 hebrenj, që u dërguan në kampin e Bergen-Belsenit; më shumë se dyqind hebrenj të Kosovës humbën jetën në Holokaust. Njësia mbante emrin e heroit kombëtar, dhe kjo e bën atë kujtim detyrë edhe të shqiptarëve.

Më 1947 Prishtina u bë qendra politike dhe administrative e Kosovës. Në vitet 1950, nën moton «Rrënojmë të vjetrën për të ndërtuar të renë!», u rrënuan çarshia e mbuluar, konakët, hanet, hamamet, xhami dhe kisha katolike; mbi vendin e çarshisë u ngritën ndërtesat e Kuvendit të Komunës dhe të Kuvendit të Kosovës.

I njëjti qytet u bë megjithatë punishtja e dijes shqipe. Instituti Albanologjik u themelua më 1953 dhe pushteti e mbylli më 1955; pas tij u hapën Shkolla e Lartë Pedagogjike dhe, më pas, Fakulteti Filozofik e ai Juridiko-Ekonomik si degë të Universitetit të Beogradit, me mësim në serbokroatisht. Pas ndryshimit të klimës politike më 1966, Instituti Albanologjik u themelua sërish më 1967. Më 22–23 prill 1968 Prishtina priti Konsultën ku gjuha letrare e shtetit amë u njoh njëzëri si gjuhë letrare e shqiptarëve në Jugosllavi, dhe më 27 nëntor 1968 rrugët e saj u mbushën me demonstrues që thërrisnin «Duam Universitet!» e «Duam Republikë»; nxënësi shtatëmbëdhjetëvjeçar i Shkollës së Mesme Teknike, Murat Mehmeti, u vra. Universiteti erdhi: ligji për themelimin e tij u miratua më 18 nëntor 1969, dhe 15 shkurti 1970, dita e mbledhjes solemne, u shpall Dita e Universitetit. Më 1975 u themelua Shoqata e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, me Esad Mekulin kryetar të parë; me ligjin e 18 prillit 1978 ajo u bë Akademi.

Më 11 mars 1981 studentët e Universitetit të Prishtinës dolën në protestë. Kërkesa për kushte më të mira jetese u kthye brenda pak javësh në lëvizje popullore për Republikën e Kosovës, dhe autoritetet shpallën gjendjen e jashtëzakonshme. Raporti i pushtetit krahinor për Presidencën jugosllave numëronte nëntë të vrarë (tetë demonstrues dhe një polic) dhe 807 të arrestuar — shifër zyrtare e pushtetit të kohës, jo numërim i pavarur.

Shteti në shtëpi private (1988–1998)

Më 17 nëntor 1988 minatorët e Trepçës ecën rreth pesëdhjetë kilometra nga Mitrovica në Prishtinë për t'iu bashkuar mijëra njerëzve që protestonin kundër ndryshimeve kushtetuese — paralajmërimi i grevës së urisë të shkurtit 1989. Po atë pranverë autonomia e Kosovës u zhbë. Më 2 korrik 1990 deputetët shqiptarë të kuvendit të zbrazur nga pushteti shpallën Deklaratën Kushtetuese; më 5 korrik kuvendi u shpërnda. Në gusht 1990 parlamenti serb ia hoqi Kosovës pavarësinë e sistemit arsimor, dhe deri në tetor 1991 të gjithë mësuesit shqiptarë ishin pushuar; në universitetin e Prishtinës kishin mbetur vetëm pesëmbëdhjetë profesorë shqiptarë, të gjithë me mësim në serbisht.

Përgjigjja ishte një shtet që jetonte në shtëpitë e qytetarëve: për tetë vjet nxënësit dhe studentët shqiptarë mësuan në shtëpi private, dyqane bosh e shkolla të braktisura, në një sistem paralel të mbajtur me fonde të dhuruara e me taksa, nën ngacmimet, arrestimet e rrahjet e policisë. Zgjedhjet e fshehta të 24 majit 1992 e nxorën Lidhjen Demokratike të Kosovës partinë më të fortë dhe Ibrahim Rugovën president. Më 1 tetor 1997 mijëra studentë e profesorë të universitetit të vetorganizuar, me rektorin Ejup Statovci në ballë, krah studentëve organizatorë, marshuan për lirimin e ndërtesave universitare të mbyllura që nga viti 1991.

Pranvera e 1999-s: trenat e dëbimit

Në fillim të 1998-s Prishtina kishte, sipas vlerësimit të OSBE-së, 162.829 banorë, rreth 80 për qind shqiptarë. Natën e 24 marsit 1999, kur nisi fushata ajrore e NATO-s, pesë policë të uniformuar hynë në shtëpinë e avokatit Bajram Kelmendi në rrugën Vellusha dhe e morën bashkë me dy djemtë, Kushtrimin dhe Kastriotin; më 26 mars trupat e të treve u gjetën të pushkatuar pranë një pike karburanti në rrugën për Fushë Kosovë. Dëbimet u shtuan nga 24 deri më 31 mars dhe vazhduan në përmasa masive deri rreth 4 prillit: lagje të tëra u përzunë me megafonë e me armë drejt stacionit hekurudhor, ku trena me deri në 25 vagonë i çonin të dëbuarit në kufirin me Maqedoninë. Profesorin dhe udhëheqësin e LDK-së Fehmi Agani, që po largohej me tren, policia serbe e zbriti pranë Fushë Kosovës; ai u vra më 6 maj 1999, dhe trupin ia gjetën të nesërmen pranë Lipjanit.

Trupat e NATO-s hynë në Kosovë më 12 qershor 1999, dhe në mëngjesin e 13 qershorit Garda Irlandeze e ushtrisë britanike hyri në Prishtinë me forcë të plotë. Paslufta solli edhe hakmarrje që historia shqiptare nuk ka pse ta fshehë: sipas një grupi pune ndërinstitucional për pakicat (shkurt 2000), të cituar nga Human Rights Watch, nga rreth 20.000 serbë të Prishtinës së 1998-s kishin mbetur 700 deri në 800, dhe edhe romët ishin përzënë nga shtëpitë.

Kryeqyteti i Republikës

Më 17 shkurt 2008 pavarësia e Kosovës u shpall në këtë qytet. Më 22 korrik 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë arriti në përfundimin se shpallja nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare. Kushtetuta, në nenin 13, e shpall Prishtinën kryeqytet. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencisë së Statistikave të Kosovës, komuna numëron 227.466 banorë: 222.898 shqiptarë dhe bashkësi më të vogla turke, serbe, ashkalie, boshnjake e të tjera. Universiteti i Prishtinës mban sot emrin e Hasan Prishtinës, kryengritësit e të cilit e morën qytetin pa gjak më 1912. Qyteti pa mure ka sot kulla betoni e qelqi; forca e tij ka mbetur ajo e lindjes: udhëkryqi ku shqiptarët e Kosovës mësuan, u mblodhën dhe vendosën vetë.

Burimet

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998)

• Prishtina në histori (me mbështetjen e Komunës së Prishtinës) — Burimet më të hershme që përmendin Prishtinën

• Prishtina në histori — Durim Abdullahu: Gjurmët e origjinës së Prishtinës

• Prishtina në histori — Agron Islami: Histori e shkurtër politike e Prishtinës 1389–1912

• Prishtina në histori — Durim Abdullahu: Prishtina në shekullin XIX deri më 1913 (me të dhënat e Kristaq Priftit, Akademia e Shkencave e Shqipërisë)

• Prishtina në histori — Vilajeti i Kosovës me kryeqendër Prishtinën (1878–1888)

• Prishtina në histori — Pjetër Bogdani (1627–1689)

• Prishtina në histori — Agron Islami: Xhamia e Madhe; Xhamia e Jashar Pashës; Xhamia Kaderije

• Prishtina Insight — Mbishkrimi që zbulon datën e rindërtimit të Ulpianës

• World Archaeology — Ulpiana: romakët në Kosovë

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Hasan bej Prishtina: Kujtime mbi kryengritjen shqiptare të 1912-s (1921)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Sami Frashëri: Përshkrimi i Kosovës (Kamus al-a'lam, 1889–1898)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich: Golgota e Shqipërisë (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — The New York Times, 31 dhjetor 1912

• EHRI (Infrastruktura Evropiane e Kërkimit të Holokaustit) — Kosova

• Trashëgimia Kulturore pa Kufij (CHwB) — Trashëgimia e mbetur e Prishtinës (2008)

• Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës — 40 vjet të ASHAK-ut (2015)

• Universiteti i Prishtinës — Doracak për studentë 2022: Rreth institucionit

• STIKK — Universiteti i Prishtinës «Hasan Prishtina»

• Telegrafi — Viti 1968: Demonstratat, për ndryshim

• COURAGE (Regjistri i opozitës kulturore) — Demonstratat e Kosovës 1981

• Balkan Insight — Ekspozita për protestat studentore të 1981-shit

• Balkan Insight — Minatorët e Kosovës kujtojnë grevën nën tokë

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)

• Gazeta Dielli — Kosova më 1 tetor 1997: protesta studentore në mbrojtje të arsimit shqip

• OSBE — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): Prishtina

• National Army Museum (Londër) — Kosova, 1999

• Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë — Opinioni këshillimor për shpalljen e pavarësisë së Kosovës (2010)

• Kushtetuta e Republikës së Kosovës — neni 13

• Agjencia e Statistikave të Kosovës — Regjistrimi i popullsisë 2024: rezultatet përfundimtare

---

# Peja: qyteti i Besës, ku Lumbardhi del nga Gryka e Rugovës
https://zhurma.press/peja/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga varret princërore të Banjës te Besa-Besë e Haxhi Zekës, nga masakra e Rugovës te qyteti i zbrazur më 1999: Peja, qyteti i madh shqiptar në këmbët e malit.

Peja është qyteti ku Lumbardhi del nga Gryka e Rugovës dhe zbret në Rrafshin e Dukagjinit, nën murin e Bjeshkëve të Nemuna. Nën osmanët ishte çarshi armëtarësh e tabakësh dhe kryeqendër sanxhaku; në janar 1899 u bë vendi ku Haxhi Zeka i lidhi krerët e Kosovës me një besë të vetme. Shekulli XX e shkretoi dy herë, më 1919 në malet e Rugovës dhe më 1999 në vetë qytetin, e dy herë Peja u ngrit përsëri mbi gurët e vet.

Pse ka rëndësi

• Më 23–29 janar 1899 Haxhi Zeka mblodhi në Pejë kuvendin që themeloi Lidhjen e Pejës, të njohur si Besa-Besë, me synimin për të ringjallur Lidhjen e Prizrenit (1878–1881).

• Sami Frashëri e regjistroi Pejën e fundit të shekullit XIX si qytet me 18.000 banorë dhe 550 dyqane e magazina; më 1909 udhëtari francez Gabriel Louis-Jaray e quajti qytetin e madh shqiptar të veriut.

• Sipas Human Rights Watch, brenda javës së parë të luftës së vitit 1999 rreth 90 për qind e shqiptarëve të qytetit u dëbuan me forcë; sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna e Pejës numëron 82.745 banorë, mbi 91 për qind prej tyre shqiptarë.

Ku Lumbardhi del nga mali

Peja ngrihet aty ku Lumbardhi çan malin dhe hyn në fushë. Enciklopedia Britannica e vendos qytetin mes Bjeshkëve të Nemuna dhe vargut të Mokrës, mbi një degë të vogël të Drinit të Bardhë.

Lashtësia e trevës nuk është legjendë. Më 1974, gjatë ndërtimit të një hoteli në Banjë të Pejës, rreth dymbëdhjetë kilometra në verilindje të qytetit, në rrugën për Istog, dolën rastësisht përkrenare luftarake të tipit ilir. Gërmimet që pasuan zbuluan në një tumë varrin e një çifti princëror të shekujve VI–V para erës sonë: gruaja ishte varrosur me stoli argjendi e qelibari, mes tyre byzylykë, gjilpëra në formë omege dhe unazë, burri me armë e pajime luftarake. Për epokën romake Peja ka më shumë pyetje sesa përgjigje. Ptolemeu, në Gjeografinë e shekullit II, rendit mes qyteteve të brendshme, në të njëjtën listë me Shkodrën e Doklenë, një vendbanim të quajtur Siparuntum; arkeologu Naser Ferri e shqyrtoi më 2009 mundësinë që vendbanimi antik i Pejës të jetë pikërisht ai. Ferri vetë e paraqet si hipotezë, dhe si hipotezë duhet mbajtur.

Në mesjetë, mbi qytet, në hyrje të grykës, u ngrit Patrikana e Pejës, që nga rreth viti 1253 deri më 1766, me ndërprerje, qe selia kryesore e Kishës Ortodokse Serbe; që nga viti 2006 ajo bën pjesë në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s.

Ipeku osman: Çarshia e Gjatë dhe xhamia e Fatihut

Osmanët e quajtën qytetin Ipek. Në bërthamën e çarshisë së vjetër, aty ku më parë mbahej tregu i hapur, u ngrit Bajrakli Xhamia, që pejanët e quajnë edhe Xhamia e Çarshisë. Regjistri i trashëgimisë e daton në vitin 1471, datë që Bashkësia Islame e Pejës e pranon si të përafërt, dhe e njeh si donator Mehmetin II Fatihun, po atë sulltan që financoi edhe Xhaminë e Madhe të Prishtinës; edhe Sami Frashëri e quante xhaminë më të madhe të qytetit vepër të Mehmetit II. Brendësia e saj ishte zbukuruar me piktura me motive bimore, figura gjeometrike e citate kuranore. Rreth saj u rrit Çarshia e Gjatë.

Nën sipërfaqen e islamizimit qëndronte një shtresë më e ndërlikuar: Robert Elsie vëren se kriptokrishterimi, jeta e atyre që në publik shpallnin Islamin e në shtëpi ruanin besimin e të parëve dhe që në veri quheshin laramanë, ishte veçanërisht i përhapur në rrethinat e Pejës.

Portreti më i saktë i qytetit osman vjen nga një shqiptar. Në fjalorin e tij enciklopedik Kamus al-a'lam, botuar në Stamboll më 1889–1898, Sami Frashëri e përshkroi Pejën si kryeqendër të një sanxhaku të Vilajetit të Kosovës, me 18.000 banorë, dhjetë xhami, dy medrese, dhjetë hane dhe 550 dyqane e magazina. Peja, shkruante ai, prodhonte që në kohë të vjetra pushkë e armë të tjera; kishte shumë tabakë e bënte shumë këpucë e papuçe, ndërsa në punishtet e saj bëheshin argjendari, veshje kombëtare shqiptare e rroba mëndafshi. Popullsinë e qytetit Frashëri e quante krejtësisht shqiptare dhe besnike ndaj traditave të lashta. Edith Durham, më 1908, e përshkroi Pejën si qytet pothuajse tërësisht shqiptar mysliman, me serbë e katolikë si pakicë të vogël.

Besa-Besë: qyteti i Haxhi Zekës

Kur në qershor 1878 krerët e Lidhjes së Prizrenit nënshkruan aktet e saj, pesë nga dyzet e shtatë nënshkruesit ishin përfaqësues të Pejës, dhe dekreti ushtarak i Lidhjes caktonte që një mijë burra nga Peja të dërgoheshin për mbrojtjen e Rugovës. Po atë vit Haxhi Zeka, i lindur më 1832, hapi me shpenzimet e veta shkollën e parë shqipe të Pejës, fillimisht në sarajet e veta dhe më pas pranë hamamit të qytetit. Ai ngriti edhe mullirin që regjistri i trashëgimisë e quan objektin e parë industrial të këtij lloji në Kosovë, me mekanizëm bluarjeje të sjellë nga Austro-Hungaria.

Më 23–29 janar 1899 Zeka thirri në Pejë kuvendin e krerëve. Sipas Elsie-t dhe Noel Malcolmit, në të morën pjesë afro pesëqind delegatë, shumica nga Kosova, ndonëse ftesa u kishte shkuar të gjitha trojeve shqiptare. Kuvendi u mbajt në Kullën e Jashar Pashës, kullë qytetare e shekullit XIX që shërbente si shtëpi miqsh. Aty lindi Lidhja e Pejës. Qëllimi i saj i parë ishte besa: një armëpushim i përgjithshëm i gjakmarrjes, që shqiptarët t'ia kushtonin forcën mbrojtjes së tokës e jo luftës mes vetes. Bajram Curri qe ndër themeluesit.

Historia e ndershme nuk e zbukuron programin. Dymbëdhjetë pikat e tij nisnin me besnikërinë ndaj sulltanit dhe nuk e përmendnin autonominë; Lidhja kundërshtonte reformat me prirje perëndimore që vinin nga Stambolli, dhe shumë delegatë kërkonin që gjykatat të gjykonin vetëm sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit. Por forca e saj ishte fjala e dhënë: një komb pa shtet që unitetin e ndërtonte mbi besën. Haxhi Zeka u vra në Pejë në shkurt 1902 nga Adem Zajmi, një atentator që, sipas regjistrit të trashëgimisë së Kosovës, kreu një detyrë të marrë nga Beogradi. U varros në oborrin e Bajrakli Xhamisë, ku prehen edhe Ali pashë Gucia e Haxhi Mustafa Beu; varri i Zekës është monument memorial i mbrojtur me ligj që nga viti 1976.

Në vitet e fundit të shekullit XIX shërbeu si famullitar në Pejë françeskani Shtjefën Gjeçovi, i shuguruar më 1896, njeriu që më vonë do ta mblidhte Kanunin nga goja e maleve. Pranverën e vitit 1909 komandanti osman Xhavid Pasha, siç i treguan Louis-Jaray-t, shembi dhjetë kulla në qytet dhe rreth pesëdhjetë të tjera në rrethinë. Udhëtari francez e vlerësonte popullsinë vetëm në 5.000 deri në 10.000 banorë, shumë më pak se Frashëri, me një koloni serbe tregtarësh e shërbëtorësh; fisnikët dhe të pasurit e qytetit, mes tyre rreth tridhjetë familje krerësh trashëgimtarë fisesh, ishin të gjithë shqiptarë.

Nën kufirin e të tjerëve

Më 1912 Peja pati përfaqësuesin e vet në kuvendin që shpalli në Vlorë pavarësinë e Shqipërisë, por qyteti mbeti jashtë shtetit të ri, nën pushtimin malazez. Sipas Noel Malcolmit, në maj 1913 konsulli austriak në Prizren raportonte se në Pejë 2.000 familje myslimane ishin kthyer me dhunë në ortodoksi dhe se ata që refuzonin torturoheshin ose pushkatoheshin; e gjithë popullsia e Lugut të Baranit u soll në qytet për pagëzim të detyruar. Më 21 shtator 1913 shqiptarët e Gjakovës, Pejës, Plavës e Gucisë u ankuan te Fuqitë e Mëdha se trupat serbe e malazeze, që nga dita e parë e pushtimit, po i zhvishnin banorët nga kombësia e tyre; Komisioni ndërkombëtar i Fondacionit Carnegie gjykoi më 1914 se ankuesit nuk e kishin tepruar. Në nëntor 1913 Serbia dhe Mali i Zi ranë dakord që Peja, Deçani e Gjakova t'i mbeteshin Malit të Zi.

Rugova: lahuta dhe gjaku i vitit 1919

Ami Boué e përshkroi Rugovën më 1836 si vendbanim shqiptarësh të fisit të Kelmendit, në rrugën nga Peja për Plavë: rreth 1.200 vetë, myslimanë që pak kohë më parë kishin qenë katolikë. Në këto bjeshkë epika gojore nuk vdiq: Elsie shkruante se në fillim të shekullit XXI në malësinë e Rugovës gjendeshin ende rapsodë që i këndonin me lahutë trimëritë e Mujit e të Halilit dhe të tridhjetë agëve të tyre. Instituti Albanologjik i Prishtinës botoi më 1997 vëllimin e pestë të Epikës legjendare të Rugovës, të mbledhur nga Zymer Neziri, ndërsa etnografi Mark Krasniqi i kushtoi krahinës monografinë Rugova, botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës më 1987. Nga këto male erdhi edhe poeti Azem Shkreli (1938–1997).

Po këto bjeshkë panë një nga krimet më të errëta të pasluftës. Në muajt e parë të vitit 1919, shënon Malcolm, operacionet serbe për çarmatimin e shqiptarëve vranë mbi dyqind vetë vetëm në zonën e Pejës. Rreth 16 shkurtit, sipas Elsie-t, forca serbe e malazeze kryen në Rugovë një masakër ndaj popullsisë shqiptare. Lista e viktimave, e hartuar nga dy priftërinj për Komitetin e Kosovës në mërgim dhe e dërguar në gjysmën e dytë të vitit në Shkodër te gjenerali britanik George Fraser Phillips, numëronte 842 emra; studimet e mëvonshme, sipas Elsie-t, e vlerësojnë numrin në 432. Rubrikat e listës flasin vetë: në Shtupeqin e Vogël ajo shënon fëmijë pesë, gjashtë e shtatëvjeçarë të djegur të gjallë. Rugova u zbraz krejt; të mbijetuarit u strehuan në Malësinë e Gjakovës, në anën shqiptare të kufirit.

1998–1999: qyteti i zbrazur

Lufta erdhi në Pejë para bombave të NATO-s. Në verën e vitit 1998, në fshatin Loxhë, pak kilometra nga qendra, njësitë e UÇK-së u përleshën ashpër me forcat serbe, dhe sipas Human Rights Watch ishte hera e parë në atë luftë që qeveria përdori aeroplanë kundër UÇK-së. Më 14 dhjetor 1998 autorë të panjohur vranë gjashtë të rinj serbë në kafenenë «Panda»; policia u përgjigj me kontrolle në lagjet Zatra e Kapeshnicë dhe me keqtrajtime të shumë banorëve shqiptarë.

Më 24 mars 1999, me bombat e para, nisi spastrimi. Sipas Human Rights Watch, të nesërmen u zbraz Zatra, pastaj Kapeshnica, pastaj Dardania; banorët u grumbulluan në qendër dhe u futën në autobusë drejt Prizrenit e Shqipërisë, ose u detyruan të shkonin në këmbë drejt Malit të Zi. Organizata vlerëson se brenda javës së parë rreth 90 për qind e shqiptarëve të qytetit ishin dëbuar me forcë; OSBE-ja dokumentoi se më 27–28 mars mijëra banorë u nxorën nga shtëpitë me forcë. Në lagjen Dardania, sipas KMDLNJ-së, më 27 mars u vranë dyzet e një vetë; HRW e konfirmoi përafërsisht numrin, pa i verifikuar të gjitha rastet. Në fshatrat përreth, si Lybeniqi, Qyshku, Pavlani e Zahaqi, një grup vendor për të drejtat e njeriut numëroi më shumë se pesëqind të vrarë. Ishte pjesë e dëbimit masiv të vitit 1999.

Krimi kishte edhe një shënjestër prej guri. Anketa e trashëgimisë që Andrew Herscher dhe András Riedlmayer ia paraqitën Tribunalit të Hagës gjeti se në komunën e Pejës u sulmuan gjatë viteve 1998–1999 të 49 monumentet islame: 36 xhami, gjysma prej tyre të shekujve XV–XVIII, dy teqe, një medrese e shekullit XVIII, një hamam i shekullit XV, të nëntë mejtepet dhe arkivi e biblioteka e Bashkësisë Islame. Çarshia u dogj nga zjarre të ndezura në tokë, jo nga bombardimet ajrore. Britannica shënon midis rrënojave Xhaminë e Kuqe të shekullit XVIII. Bajrakli Xhamia, edhe pse nën mbrojtje ligjore, u dogj nga forcat serbe, dhe sipas Bashkësisë Islame të Pejës zjarri ia shkatërroi të gjitha zbukurimet e brendshme. Kulla e Jashar Pashës, ku ishte betuar besa e vitit 1899, u dogj gjithashtu; dëshmitarët identifikuan si autorë civilë serbë, dhe në qytet shpëtuan vetëm kullat që i zotëronin ose i banonin familje serbe.

Peja sot

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2024, të botuar nga Agjencioni i Statistikës së Kosovës, komuna e Pejës numëron 82.745 banorë, nga të cilët 75.479 shqiptarë; bashkësitë më të mëdha pas tyre janë boshnjakët (2.974) dhe egjiptianët (1.916). Bajrakli Xhamia u restaurua më 2002 me ndihmën e organizatës italiane Intersos dhe të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Italisë. Universiteti publik i qytetit mban emrin e Haxhi Zekës. Peja ka mbetur ajo që e gjeti Louis-Jaray: qyteti i madh shqiptar në këmbët e malit, që e ka paguar çdo herë me gurët e vet besnikërinë ndaj emrit.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Sami Frashëri: Description of Kosova (Kamus al-a'lam, 1889–1898)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — The Resolutions of the League of Prizren (1878)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II: League of Peja; Curri, Bajram; Gjeçovi, Shtjefën; kriptokrishterimi; epika

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Gabriel Louis-Jaray: Travels through Kosovo and Northern Albania (1909)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Edith Durham: In the Debatable Lands (1909)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Ami Boué: Journeys through Kosovo in European Turkey (1836)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Statistics of the Rugova Massacre (1919)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Carnegie Endowment: Report on the Serbian Invasion of Kosovo (1914)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 10: Pec (Peja) Municipality

• Andrew Herscher & András Riedlmayer — The Destruction of Cultural Heritage in Kosovo, 1998–1999 (raport për ICTY)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Bajrakli Xhamia, Pejë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Jashar Pashës, Pejë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kompleksi i Mullirit të Haxhi Zekës

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Varri i Haxhi Zekës (1902)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Lokaliteti antik arkeologjik i Banjës së Pejës

• Universiteti «Haxhi Zeka» në Pejë — Kush ishte Haxhi Zeka

• Encyclopaedia Britannica — Pejë

• Encyclopaedia Britannica — Kosovo: Cultural life

• ToposText — Ptolemeu, Gjeografia 2.16.12 (Siparuntum)

• Katalogu i Bibliotekës së Ministrisë së Kulturës së Kroacisë — Naser Ferri, «Antičko naselje u Peći – Ptolomejev Siparuntum?», Histria antiqua 17 (2009)

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998): Lidhja e Pejës; pushtimi i 1912–1913; viti 1919

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I (1999): Pec/Peja

• Këshilli i Bashkësisë Islame të Pejës — Xhamia Fatih Sultan Mehmet Han (Xhamia Bajrakli-Çarshi), 2023

• Haxhi Mehmetaj — Varreza princore e Banjës së Pejës (Bota Sot, 2020)

• Naser Ferri — «Kultovi i religiozna vjerovanja u antici na području Peći (Pejë) na Kosovu», Godišnjak ANUBiH

---

# Gjakova: qyteti i Çarshisë së Madhe, i esnafëve dhe i dijes
https://zhurma.press/gjakova/
Type: place
Published: 2026-10-10
Updated: 2026-10-10

Nga Xhamia e Hadumit te Çarshia e Madhe, nga Lidhja e Prizrenit te zjarri i 24 marsit 1999 dhe Meja: Gjakova, qyteti i zejtarëve që u bë qytet i dijes.

Gjakova është qyteti që u rrit rreth një xhamie dhe një tregu. Rreth kompleksit të Hadumit, të ngritur në fund të shekullit XVI, u shtri Çarshia e Madhe, me esnafët që ndërtuan ura mbi Erenik dhe me dyqanet ku u punuan lëkura, argjendi e veshjet kombëtare shqiptare. Qyteti i zejtarëve u bë edhe qyteti i dijes, dhe gjakovarët besojnë se pikërisht për këtë famë u shënjestrua natën e 24 marsit 1999, kur zjarri e mori çarshinë.

Pse ka rëndësi

• Gjakova u rrit si qytet tregu rreth Xhamisë së Hadumit dhe Çarshisë së Madhe; më 1662 Evliya Çelebi numëroi aty rreth 300 dyqane, ndërsa Sami Frashëri në fund të shekullit XIX shënoi 17.000 banorë dhe rreth 1.000 dyqane.

• Natën e 24–25 marsit 1999 policia dhe ushtria serbe i vunë zjarrin Çarshisë së Madhe dhe kompleksit të Hadumit, biblioteka e të cilit ruante rreth 200 dorëshkrime dhe 1.300 libra të rrallë.

• Më 27–28 prill 1999, te Meja e në fshatrat përreth, burrat u zbritën nga kolonat e të dëbuarve dhe u vranë me qindra; sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna numëron sot 78.699 banorë, mbi 91 për qind prej tyre shqiptarë.

Qyteti rreth Xhamisë së Hadumit

Gjakova (Đakovica në serbisht) shtrihet buzë Erenikut, që derdhet në Drinin e Bardhë, në këmbët e malësisë që mban emrin e qytetit. Gojëdhëna që Edith Durham dëgjoi këtu më 1908 thoshte se qytetin e kishin themeluar rreth katër shekuj më parë dy fise malësorësh, Vula dhe Mërturi. Bërthama e qytetit u bë kompleksi i Xhamisë së Hadumit: xhamia, minarja, mejtepi, abdesthana, varrezat e vjetra dhe biblioteka, që regjistri shtetëror i trashëgimisë e quan ndër më të vjetrat e Kosovës. Ndërtuesi qe Hadum Sulejman Aga. Për vitin burimet nuk pajtohen: regjistri jep 1585, ndërsa anketa e pasluftës e Andrew Herscher-it dhe e András Riedlmayer-it jep 1594–1595.

Më 1600, sipas Robert Elsie-t, në Gjakovë kishte tashmë një teqe të urdhrit Sadi. Kur Evliya Çelebi kaloi këndej më 1662, qyteti i Sanxhakut të Dukagjinit ishte i lulëzuar: dy mijë shtëpi guri me kopshte, një vojvodë e një kadi, dy xhami të mëdha të zbukuruara, disa faltore, hane me çati plumbi, një hamam i këndshëm dhe rreth treqind dyqane, që udhëtarit i dukeshin si fole bilbilash.

Çarshia e Madhe dhe esnafët

Zemra e qytetit u bë Çarshia e Madhe. Regjistri i trashëgimisë numëron në të 525 objekte të rëndësishme, të ndërtuara me material vendi, gur, dru, qerpiç, qeramidhe e plumb, dhe e mban nën mbrojtje të përhershme që nga 19 shkurti 1955. Në fund të shekullit XIX Sami Frashëri numëronte në Gjakovë 17.000 banorë, gjashtëmbëdhjetë xhami, dy medrese, një rrushdie, një bibliotekë, një kishë dhe rreth një mijë dyqane, me hane e banja publike. Gjakovarët, shkruante ai, i ruanin zakonet dhe jetonin me tregti e zeje; qepnin veshje të bukura e gajtanë, bënin papuçe e këpucë.

Ura e Tabakëve, mbi Erenik në jug të qytetit, u ngrit nga esnafi i tabakëve: 127 metra e gjatë, prej guri të gdhendur, ajo e lidhte Gjakovën me fshatrat e jugut dhe me rrugën për në Shkodër e Kukës. Ura e Terziut, në kilometrin e shtatë të rrugës për Prizren, u ndërtua në shekullin XVIII nga esnafi i terzinjve të Gjakovës, me njëmbëdhjetë harqe guri vendor dhe 192,8 metra gjatësi, mbi rrugën që lidhte vilajetet e Perandorisë. Të dyja mbajnë ende emrat e zanateve që i paguan. Mes dyqaneve u ngrit Kulla e Sahatit, sepse, sipas regjistrit, zejtaria e tregtia që rriteshin shpejt kërkonin një rregull që të caktonte orarin e punës.

Teqetë, kisha dhe dija

Gjakova ishte qytet i urdhrave dervishë. Elsie shënon se në fund të shekullit XIX këtu u themelua e lulëzoi një qendër e urdhrit Rifai, nga e cila lindi një valë e dytë teqesh rifaie në Kosovë, Maqedoni e Shqipëri. Teqeja bektashiane e qytetit pati një fat të veçantë: gjatë diktaturës, kur në Shqipëri që nga viti 1967 ishte ndaluar çdo veprimtari fetare, ajo ishte njëra nga dy teqet shqiptare që e mbajtën gjallë traditën, nën drejtimin e Baba Qazim Bakallit (1895–1983); tjetra ndodhej në Shtetet e Bashkuara.

Qyteti kishte edhe famullinë e vet katolike dhe fshatra katolikë përreth, si Meja. Biblioteka e Hadumit ruante, sipas anketës së pasluftës, rreth 200 dorëshkrime dhe 1.300 libra të rrallë në osmanisht, arabisht e shqip me alfabet arab, bashkë me arkivin rajonal të Bashkësisë Islame që nga shekulli XVII; mes tyre ishte një dorëshkrim i Mevludit shqip të Hafiz Ali Riza Ulqinakut (1855–1913). Sami Frashëri shkruante se ky qytet kishte nxjerrë gjithmonë dijetarë e mësues të shquar, shumë prej të cilëve kishin shkuar të studionin në Stamboll.

Gjakova e Lidhjes

Në aktet e Lidhjes së Prizrenit, të nënshkruara më 18 qershor 1878 nga 47 delegatë, katër emra firmosën si përfaqësues të Gjakovës, mes tyre Sulejman Vokshi, që Elsie e rendit ndër pjesëmarrësit më të shquar të Lidhjes. Aktet caktonin dy mijë ushtarë nga Gjakova për mbrojtjen e Gucisë dhe shënonin se qyteti kishte forca të mjaftueshme për të mbrojtur veten. Në vitet e Lidhjes Gjakova u bë skenë e betejës kundër Mehmet Ali Pashës, ku komandoi Haxhi Zeka dhe ku luftoi edhe Mic Sokoli, i lindur në Fang pranë Bujanit të Tropojës. Më 1881, kur Porta dërgoi ushtrinë për ta shtypur Lidhjen, Gjakova qe ndër vendet ku iu bë qëndresë.

Nga e njëjta botë erdhi Bajram Curri, të cilin Elsie e regjistron si prijës politik e luftëtar guerile nga Gjakova, ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës më 1899–1900. Ai vdiq më 29 mars 1925, i rrethuar nga trupat qeveritare në një shpellë në Dragobi, pranë qytetit që sot mban emrin e tij në Tropojë. Më 1908, kur qeveria xhonturke urdhëroi regjistrimin e popullsisë, Edith Durham mori vesh në Mitrovicë se Gjakova e Peja e kishin refuzuar prerazi. Në mars 1912 Luigj Gurakuqi erdhi në Shkup e në Gjakovë për të nxitur qëndresën e hapur kundër sundimit osman dhe përfshirjen e Kosovës në shtetin shqiptar që po lindte.

1912–1913: rruga e trekëmbëshave

Lufta Ballkanike erdhi në Gjakovë me ushtrinë malazeze. Sipas raportit të kryepeshkopit Lazër Mjeda, të parët hynë malazezët, pastaj serbët, dhe ushtarëve iu la dorë e lirë mbi gratë, fëmijët dhe pasurinë e banorëve; rasti i Gjakovës, shkruante ai, ishte edhe më i llahtarshëm se të tjerët. Raportet e shtypit të kohës, të mbledhura nga Leo Freundlich te Golgota e Shqipërisë (1913), tregonin se rruga për në Gjakovë ishte kthyer në bulevard trekëmbëshash, ku vareshin trupat e shqiptarëve. Më 7 mars 1913, sipas gazetës vjeneze Neue Freie Presse, ushtarët bashkë me priftërinj ortodoksë i lidhën me litarë rreth treqind katolikë të Gjakovës e të rrethinës, burra, gra e fëmijë, dhe i detyruan me kërcënim vdekjeje të kalonin në ortodoksi. I vetmi që nuk pranoi qe françeskani Angelus Paliq: ushtarët e rrahën me qytat e pushkëve dhe e vranë me bajonetë. Ushtria malazeze i vuri zjarrin edhe Kullës së Sahatit dhe e mori mekanizmin e orës në Mal të Zi.

Brezi i fjalës

Selman Riza, i lindur këtu më 21 dhjetor 1909, studioi në Tuluzë, u internua nga italianët në ishullin Ventotene më 1941, u arrestua më 1945 nga autoritetet shqiptare me akuzën se ishte kundër Jugosllavisë, iu dorëzua jugosllavëve më 1948 dhe mbeti në burgun e Prishtinës deri më 1951: një gjuhëtar që tre regjime radhazi e internuan a e burgosën. Kompozitori e këngëtari Avni Mula, piktori Qamil Grezda, poetët Enver Gjerqeku e Besim Bokshi dhe prozatori Teki Dervishi ishin të gjithë gjakovarë, sipas fjalorit historik të Elsie-t. Ali Podrimja, i lindur më 1942, me librin Lum Lumi (Prishtinë, 1982) shënoi një kthesë jo vetëm në veprën e vet, por në gjithë poezinë bashkëkohore të Kosovës.

Sipas universitetit të sotëm, përgatitja e mësuesve në Gjakovë nisi që nga viti 1958, dhe Akademia Pedagogjike u themelua me vendim të Kuvendit Komunal më 29 korrik 1967. Në vitet 1990, sipas Human Rights Watch, popullsia e qytetit, mbi nëntëdhjetë për qind shqiptare, e mbështeti fuqishëm Lidhjen Demokratike të Kosovës, ndërsa shumë të rinj gjakovarë iu bashkuan UÇK-së më 1998–1999.

Nata e 24 marsit dhe Meja

Human Rights Watch e quan Gjakovën qytetin që pësoi dhunën më të rëndë ndaj civilëve nga të gjitha qytetet e mëdha të Kosovës. Mbrëmjen e 24 marsit 1999 radioja serbe njoftoi se NATO-ja kishte bombarduar qendrën e Gjakovës; një banor i çarshisë dëshmoi më pas se nuk kishte dëgjuar as aeroplanë, as shpërthime. Pas mesnate, sipas dëshmive të mbledhura nga Herscher dhe Riedlmayer, policë e civilë serbë erdhën në këmbë e me makina, i vunë zjarrin Xhamisë së Hadumit e çarshisë përreth dhe nisën vrasjet. Pothuajse të gjitha dyqanet e tregut historik u dogjën; anketa nuk gjeti gjurmë të shpërthimeve që do t'i kishte lënë një sulm ajror, ndonëse autoritetet jugosllave ia mveshën dëmin NATO-s. Biblioteka e Hadumit u dogj me gjithë librat; më 8 maj ushtarët serbë ia qëlluan majën minares, që ra mbi bibliotekë dhe ia shembi murin e pasmë. Teqeja bektashiane, shkruan Elsie, u rrafshua po atë pranverë bashkë me pjesën tjetër të qytetit të vjetër.

Më 25 mars u vra në shtëpinë e vet mjeku i respektuar Izet Hima; në mbrëmjen e 1 prillit njëzet vetë, nga dy deri në shtatëdhjetë e tre vjeç, u vranë në një shtëpi të vetme. Pas luftimeve shtëpi më shtëpi të 7–11 majit mes UÇK-së dhe forcave qeveritare në lagjen Çabrat, erdhi një valë e re dhune ndaj civilëve. HRW vlerëson se në vetë qytetin u vranë rreth dyqind vetë mes 24 marsit e 12 qershorit, ndërsa rreth 1.200 banorë të komunës mbeteshin të zhdukur në shkurt të vitit 2000.

Krimi më i madh ndodhi në fshat. Më 27 prill mijëra shqiptarë nga fshatrat në veriperëndim të qytetit u dëbuan në një kolonë të madhe drejt kufirit të Morinës. Te Meja, fshat i vogël katolik, policia dhe paramilitarët i grabitën të dëbuarit dhe i zbritën burrat nga traktorët. Ishte zemra e operacionit «Reka», që ushtria jugosllave dhe policia serbe e zhvilluan më 27–28 prill në luginën e Rekës së Keqe. Shifrat ndryshojnë sipas burimit dhe kohës së numërimit. HRW vlerësonte më 2001 rreth treqind burra të vrarë, nga katërmbëdhjetë deri në gjashtëdhjetë vjeç. Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) vërtetoi më 2009 se 287 trupa të nxjerrë nga varrezat masive të Batajnicës, pranë Beogradit, ishin të shqiptarëve të zhdukur atë ditë rreth Mejës, dhe më 2011, në aktgjykimin Đorđević, se forcat serbe vranë në Mejë e në Korenicë 296 nga 344 vetët që UNMIK-u i kishte regjistruar si të zhdukur. Fondi për të Drejtën Humanitare regjistroi më 2009 384 shqiptarë të vrarë ose të ndarë nga kolona atë ditë, dhe në dosjen e vitit 2015 numëron të paktën 350 civilë të vrarë: krimi më i rëndë ndaj civilëve në gjithë luftën e Kosovës për nga numri i viktimave. Shkasi qe prita e UÇK-së e 21 prillit në Mejë, ku u vranë disa policë serbë; por, sipas aktgjykimeve të ICTY-së, operacioni ishte planifikuar paraprakisht dhe synonte edhe dëbimin e shqiptarëve drejt Shqipërisë, si pjesë e dëbimit masiv.

Gjakova sot

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2024, të botuar nga Agjencioni i Statistikës së Kosovës, komuna e Gjakovës numëron 78.699 banorë, nga të cilët 72.096 shqiptarë. Bashkësia më e madhe pas tyre janë egjiptianët, 4.738 vetë, afro 45 për qind e të gjithë egjiptianëve të regjistruar në Kosovë, pasuar nga ashkalitë (1.074) dhe romët (536).

Zbukurimet origjinale të Xhamisë së Hadumit e të bibliotekës u konservuan pas dëmtimit. Kulla e Sahatit u rindërtua nga Ministria e Kulturës në njëqindvjetorin e rrënimit, pranë themeleve të vjetra, me gurët origjinalë me mbishkrime të vendosur në fasadë. Ura e Terziut dhe Ura e Tabakëve, që autoritetet jugosllave i shpallën të dëmtuara nga NATO-ja, u gjetën pas luftës krejtësisht të paprekura. Që nga 1 tetori 2013 qyteti ka universitetin e vet publik, të themeluar me vendim të qeverisë më 6 mars 2013, që mban emrin e Fehmi Aganit. Çarshia u dogj që të zhdukej dhe u ringrit që të mbetej: sot regjistri i trashëgimisë e përshkruan sërish si kompleks zejtar e tregtar.

Burimet

• Agjencioni i Statistikës së Kosovës — Regjistrimi i Popullsisë, Ekonomive Familjare dhe Banesave 2024: Rezultatet përfundimtare

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Evliya Çelebi: Seyahatname, a Journey through Northern Albania and Montenegro (1662)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Sami Frashëri: Description of Kosova (Kamus al-a'lam, 1889–1898)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — The Resolutions of the League of Prizren (1878)

• Robert Elsie — Historical Dictionary of Albania, bot. II (Scarecrow Press, 2010): Riza, Selman; Curri, Bajram; Sokoli, Mic; Gurakuqi, Luigj; Frashëri, Abdyl; Bektashi; Rifa'i; Sa'di; letërsia e Kosovës

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Gabriel Louis-Jaray: Travels through Kosovo and Northern Albania (1909)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Edith Durham: In the Debatable Lands (1909)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Archbishop Lazër Mjeda: Report on the Serb Invasion of Kosova and Macedonia (1913)

• Robert Elsie, albanianhistory.net — Leo Freundlich: Albania's Golgotha (1913)

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kap. 6: Djakovica (Gjakove) Municipality

• ICTY — Prokurori kundër Vlastimir Đorđević, aktgjykimi i shkallës së parë, 23 shkurt 2011 (Operacioni «Reka», par. 990–995)

• ICTY — Prokurori kundër Milutinović e të tjerëve, aktgjykimi i shkallës së parë, vëll. 2, 26 shkurt 2009 (Mejë, par. 166–168)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Prezantimi i listës së të vrarëve e të zhdukurve në Mejë (25 korrik 2009)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Dosja «Operacioni Reka» (tetor 2015)

• Andrew Herscher & András Riedlmayer — The Destruction of Cultural Heritage in Kosovo, 1998–1999 (raport për ICTY)

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Tërësia Urbanistike Çarshia e Madhe, Gjakovë

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Xhamia e Hadumit, mejtepi, biblioteka, varrezat dhe shatërvani

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Ura e Tabakëve

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Ura e Terziut

• Ministria e Kulturës — Databaza e Trashëgimisë Kulturore: Kulla e Sahatit, Gjakovë

• Universiteti «Fehmi Agani» në Gjakovë — Historiku

• Universiteti «Haxhi Zeka» në Pejë — Kush ishte Haxhi Zeka

---

# Pavarësia e Kosovës: lindja e Republikës më 17 shkurt 2008
https://zhurma.press/pavaresia-e-kosoves/
Type: heritage
Published: 2026-09-26
Updated: 2026-10-23

Pas 17 raundesh negociuese të dështuara dhe nëntë vjetësh protektorat OKB-je, Kosova shpalli pavarësinë ora 15:49 të 17 shkurtit 2008. ICJ e vërtetoi: ligji ndërkombëtar nuk ndalon deklarata pavarësie.

Ora 15:49, 17 shkurt 2008. Kuvendi i Kosovës, seancë e jashtëzakonshme. Kryeministri Hashim Thaçi ngritet dhe lexon Deklaratën e Pavarësisë. Ishte kulmi i një procesi 27-vjeçar — nga demonstratat e 1981-shit, nëpër rezistencën paqësore të Rugovës, masakrat e 1998-1999-ës, dhe nëntë vitet e protektoratit të OKB-së. Dy vjet më vonë, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë do ta vërtetonte: ligji ndërkombëtar nuk kishte asnjë ndalim për deklarata pavarësie.

Pse ka rëndësi

• Më 17 shkurt 2008, në orën 15:49, Kuvendi i Kosovës dëgjoi kryeministrin Hashim Thaçi të lexonte Deklaratën e Pavarësisë — kulmi i një procesi 27-vjeçar që nisi me demonstratat e 1981-shit.

• Nëntë vjet më parë, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit (10 qershor 1999) e kishte vendosur Kosovën nën administratën e UNMIK-ut, që ndërtoi kuvendin, qeverinë, gjykatat dhe policinë.

• Negociatat e Ahtisaarit — 17 raunde në Vjenë gjatë vitit 2006 — nuk prodhuan kompromis, por plani i tij i marsit 2007 propozoi pavarësi të mbikëqyrur; më 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë vërtetoi se ligji ndërkombëtar nuk kishte asnjë ndalim për deklarata pavarësie.

Pavarësia e Kosovës nuk ishte ngjarje e izoluar — ishte rezultat i një procesi 27-vjeçar që filloi me demonstratat studentore të Marsit 1981, kaloi nëpër vitet e errëta të Millosheviçit (1989-1999), u sanksionua me luftën e 1998-1999 dhe ndërhyrjen e NATO-s, dhe u institucionalizua nën administratën e UNMIK-ut (1999-2008). Më 17 shkurt 2008, procesi mori formën e tij përfundimtare: shtet të pavarur, sovran, të njohur ndërkombëtarisht.

Kriza nisi si çështje kushtetuese, jo si luftë

Pavarësia lexohet zakonisht përmes luftës së 1999-ës dhe rënies së regjimit të Slobodan Millosheviçit. Ai lexim e nis historinë në mes. Në thelbin e vet fillestar çështja e Kosovës ishte një krizë kushtetuese, dhe ajo krizë u hap dy dekada para se të shkrepej pushka e parë.

Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur Kosovës një profil pothuajse republikan: Kuvendin e vet, Qeverinë, Gjykatën Kushtetuese, Bankën, dhe — mbi të gjitha — përfaqësim të drejtpërdrejtë e të drejtë vetoje në nivel federal. Kur studentët protestuan më 1981 me kërkesën «Kosova Republikë», ata nuk kërkonin shkëputje me armë; kërkonin hapin e fundit brenda së njëjtës kornizë federale. Përgjigjja qe gjendja e jashtëzakonshme, arrestimet masive dhe dëbimi i intelektualëve.

Më 1989 Millosheviçi e detyroi Kuvendin e Kosovës ta zhbënte vetë atë autonomi, nën kërcënim ushtarak. Me këtë akt Beogradi shkeli edhe ekuilibrin e Aktit Final të Helsinkit të vitit 1975, i cili e mbronte paprekshmërinë e kufijve vetëm të lidhur ngushtë me respektimin e të drejtave civile dhe të lirive të popujve. Serbia zgjodhi ta mbronte gjeografinë duke shkatërruar marrëdhënien me popullsinë — një ekuacion që dështoi. Gjithçka që vijon, nga rezistenca paqësore te UNMIK-u dhe te 17 shkurti, është pasojë e asaj zgjedhjeje.

Periudha UNMIK (1999-2008) — nga lufta te shteti

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, vendosi Kosovën nën administratën e UNMIK (United Nations Interim Administration Mission in Kosovo) pas tërheqjes së forcave serbe dhe mbarimit të fushatës ajrore të NATO-s. UNMIK ndërtoi institucionet e Kosovës gradualisht: kuvendin, qeverinë, gjykatat, policinë. Pjesët e UÇK-së u transformuan në Trupat e Mbrojtjes së Kosovës (TMK) me misione civile emergjente.

Gjatë këtyre 9 vjetëve, Kosova bëri hapa të rëndësishëm: zgjedhjet e para parlamentare 2001, krijimi i Kushtetutës së përkohshme, zhvillimi i ekonomisë (valuta euro pa pasur Bankë Qendrore të plotë), rritja e Prishtinës si kryeqytet politik. Por pavarësia formale mungonte — Kosova ishte de jure pjesë e Serbisë, de facto nën protektorat ndërkombëtar.

Procesi Ahtisaari — negociatat e statusit (2006-2007)

Në vitin 2006, Martti Ahtisaari — ish-presidenti i Finlandës, i emëruar i dërguar special i OKB-së — drejtoi negociatat për statusin e përhershëm të Kosovës. Sipas analizës së European Council on Foreign Relations (ECFR), u mbajtën 17 raunde negociuese ndërmjet delegacioneve kosovare dhe serbe në Vjenë gjatë atij viti — pa arritur asnjë kompromis. Ahtisaari vetë konkludoi se "asnjë sasi negociatash nuk do të prodhonte një zgjidhje të pranueshme reciprokisht" për statusin final.

Propozimi i tij — Plani Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës, i dorëzuar mars 2007 — përmbante 15 nene kryesore dhe 12 anekse. Ai siguronte pavarësinë e mbikëqyrur, me garanci të forta për pakicat: decentralizim i gjerë për komunitetet serbe, mbrojtje e Kishës Ortodokse Serbe dhe e mbi 40 vendeve të saj fetare, dhe prani e vazhdueshme ndërkombëtare. Plani ishte, në thelb, koordinim kolektiv perëndimor — siç e vë në dukje Koha.net, BE-ja drejtoi të gjithë procesin, nga ekipi i Ahtisaarit deri te udhëzimet e Grupit të Kontaktit.

Serbia refuzoi. Rusia, në mbështetje të plotë të Beogradit, bllokoi miratimin e planit në Këshillin e Sigurimit të OKB-së. Kosova dhe aleatët kryesorë perëndimorë — SHBA, Britania, Franca, Gjermania — vendosën të ecin pa autorizim formal të OKB-së.

17 shkurt 2008 — Deklaratë e Pavarësisë

Ora 15:49 — jo 15:30 siç raportohet ndonjëherë. Sipas raportimit kronikë të Koha.net, Kryeministri Hashim Thaçi lexoi vetë Deklaratën e Pavarësisë — jo kryetari i parlamentit, jo presidenti. Të 109 deputetët e pranishëm — shqiptarë dhe nëntë përfaqësues të pakicave joserbe, ndërsa 11 deputetët serbë bojkotuan seancën — miratuan deklaratën me aklamacion.

Deklarata, e botuar nga Zyra e Kryeministrit të Kosovës, e shpall Kosovën shtet të pavarur dhe sovran, demokratik, laik dhe shumetnik, dhe merr përsipër detyrimet e Propozimit Gjithëpërfshirës të Martti Ahtisaarit.

Atë mbrëmje, rrugët e Prishtinës dhe qyteteve të tjera shqiptare u mbushën me qytetarë. Flamuri i ri i Kosovës — me hartën e vendit dhe 6 yjet për gjashtë popullsitë — u shpalos kudo. Skulptura "Newborn" (7 metra e gjatë, shkronja të mëdha) u bë simbol i menjëhershëm i pavarësisë.

Njohja ndërkombëtare — 114+ shtete

Ndër të parat shtete që njohën pavarësinë ishin, befasisht, Kosta Rika dhe Afganistani — të ndjekur më 18 shkurt nga SHBA-ja, Britania, Franca, Turqia dhe Shqipëria, dhe më 20 shkurt nga Gjermania. Raportimi i Koha.net dokumenton lëvizjen e shpejtë të njohjeve perëndimore në orët e para. Sot, mbi 114 shtete e njohin zyrtarisht Kosovën.

Kundërshtarët kryesorë mbetën Serbia (deklaroi deklaratën "ilegjitime"), Rusia dhe Kina. Brenda BE-së, pesë shtete ende nuk e njohin — Greqia, Qipro, Sllovakia, Rumania, Spanja — duke bllokuar integrimin e plotë europian. Serbia pretendoi se dhjetëra vende kanë tërhequr njohjen; Kosova e konteston këtë shifër.

Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë — 2010

Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (ICJ) dha Opinionin e saj Këshillimor — të kërkuar nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së me nismën e Serbisë. Vendimi ishte i qartë: me votë 10 kundër 4, gjykata konkludoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur ligjin ndërkombëtar.

Arsyetimi i shumicës, siç rezulton nga dokumenti zyrtar i ICJ-së, u ndërtua në dy shtylla: së pari, "ligji ndërkombëtar nuk përmban asnjë ndalim për deklaratat e pavarësisë" — parimi i integritetit territorial vlen për marrëdhëniet ndërmjet shteteve, jo për proceset e brendshme; së dyti, Rezoluta 1244 kishte vendosur një regjim të përkohshëm administrativ — jo zgjidhjen finale të statusit — ndaj nuk ndalonte deklaratën. Gjykata vuri gjithashtu në dukje se autorët e deklaratës kishin vepruar si "përfaqësues të popullit të Kosovës jashtë kornizës së administratës së ndërmjetme", jo si institucione të PSIG-ës.

Katër gjyqtarë disidentë, mes tyre Gjyqtari Koroma, argumentuan se deklarata shkel Rezolutën 1244 dhe parimin e integritetit territorial. Shumica, megjithatë, nuk u shpreh për të drejtën e vetëvendosjes apo të shkëputjes; ajo vlerësoi vetëm se deklarata nuk shkelte ligjin ndërkombëtar.

Evolucioni i shtetit (2008 - sot)

Kushtetuta e Kosovës hyri në fuqi më 15 qershor 2008 — një nga më demokratiket në Ballkan. Që atëherë, Republika e Kosovës mbajti zgjedhje të rregullta, ngriti Forcën e Sigurisë së Kosovës (FSK, 2009), së cilës në dhjetor 2018 iu dha mandati i ushtrisë, u bë anëtare e FMN-së, Bankës Botërore, FIFA-s dhe UEFA-s, nënshkroi Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit me BE-në (2015), dhe hoqi regjimin e vizave me BE-në (2024) — arritje e madhe diplomatike.

Sfidat mbeten: dialogu me Serbinë; marrëdhëniet me komunitetin serb të veriut (Mitrovicë); zhvillimi ekonomik; emigracioni i të rinjve. Por Kosova, si shtet, funksionon. Ka institucione, ligj, ekonomi, shoqëri civile aktive.

Çfarë do të thotë 17 shkurti 2008 për kombin

Për kombin shqiptar në tërësi, 17 shkurti 2008 ishte data e dytë më e rëndësishme e historisë moderne, pas 28 nëntorit 1912. Pavarësia e Kosovës përmbush dy aspirata të brezave:

• E drejta e vetëvendosjes: mbi 90% e popullsisë kosovare janë shqiptarë; ata kërkuan dhe arritën të drejtën bazë të çdo populli — vetë-qeverisjen.

• Mbyllja e një faze historike: nga 1912 (kur Kosova u la jashtë Shqipërisë) deri në 2008 (kur u bë shtet i vet), Kosova kishte qenë plagë e hapur e kombit shqiptar. Pavarësia mbylli plagën — por jo ndarjen. Kosova dhe Shqipëria mbeten dy shtete shqiptare, të pavarur, sovranë, të lirë.

Sot, në çdo 17 shkurt, qytetet e Kosovës dhe shumica e qyteteve shqiptare festojnë — Tiranë, Shkup, Tetovë, Ulqin, Preshevë. Flamuri i Kosovës valëvitet bashkë me flamurin e Shqipërisë. Është ditë në të cilën çdo shqiptar që jeton sot ka privilegj të festojë atë që paraardhësit e tij luftuan për shekuj.

Burimet

• Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë — Përmbledhje e Opinionit Këshillimor, 22 korrik 2010 (dokument zyrtar)

• Koha.net — "17 shkurt 2008, dita kur Kosova shpalli pavarësinë" (kronikë dhe fakte)

• European Council on Foreign Relations (ECFR) — "Kosovo's path to independence" (analizë diplomatike)

• Zyra e Kryeministrit të Kosovës — Deklarata e Pavarësisë, tekst zyrtar

— Redaksia ZHURMA

---

# Letërsia shqipe: pesë shekuj në fjalë
https://zhurma.press/letersia-shqipe/
Type: heritage
Published: 2026-09-26
Updated: 2026-10-23

Nga "Meshari" i Buzukut (1555) te zëri botëror i Kadaresë: harta e plotë e një letërsie që e mbajti gjuhën gjallë kur kombi ende s'kishte shtet.

Një popull njihet nga libri i tij i parë. I yni mban datën 1555, kur një prift katolik nga veriu, Gjon Buzuku, mbylli punën e një viti të tërë mbi një përkthim të meshës dhe e quajti, thjesht, "Meshari". Nga ajo kopje e vetme që na ka mbetur — kopja e vetme e njohur ruhet sot në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, e gjymtuar nga ballina dhe gjashtëmbëdhjetë fletët e para — fillon gjithçka. Pesë shekuj letërsi shqipe nuk janë histori e qetë e një kombi me shtet, akademi dhe mecenatë; janë historia e një gjuhe që mbijetoi pa asnjërën prej tyre, e mbajtur gjallë nga priftërinj, mërgimtarë, rapsodë dhe poetë që shkruan kundër kohës.

Pse ka rëndësi

• Libri i parë shqip, «Meshari» i Gjon Buzukut, mban datën 1555; kopja e vetme e njohur ruhet në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, e gjymtuar nga ballina dhe gjashtëmbëdhjetë fletët e para.

• Vepra e parë origjinale në prozë shqipe është «Cuneus Prophetarum» e Pjetër Bogdanit (Padovë, 1685) — gati një mijë faqe në kolona paralele shqip e latinisht.

• Shqipja u shkrua njëkohësisht me alfabet latin në veriun katolik dhe me alfabet arab nga bejtexhinjtë e shekullit XVIII: dëshmi se gjuha nuk i përkiste asnjë perandorie.

Themelet: fjala fetare dhe proza e parë

Buzuku nuk ishte një rastësi. Pas tij vjen një varg autorësh veriorë — letërsia e vjetër gege — që e ngritën shqipen e shkruar mbi shtyllat e Kontrareformës katolike: Pjetër Budi, Frang Bardhi me fjalorin e tij latinisht-shqip të vitit 1635, dhe mbi të gjithë Pjetër Bogdani (rreth 1630–1689), kryepeshkop i Shkupit, autori i "Cuneus Prophetarum" (Padovë, 1685) — vepra e parë origjinale në prozë shqipe, një vëllim prej gati një mijë faqesh në kolona paralele shqip e latinisht. Ajo që nisi si liturgji u bë, te Bogdani, mendim: filozofi, teologji dhe një vetëdije e qartë se shqipja mund të mbante peshën e ideve të mëdha.

Lindja, perëndimi dhe një rrugë e tretë

Ndërsa veriu katolik shkruante me alfabet latin, në trungun osman lulëzoi një degë tjetër, e harruar shpesh nga historiografia zyrtare: bejtexhinjtë. Që nga shekulli XVIII, poetë si Nezim Frakulla (rreth 1680–1760) dhe Hasan Zyko Kamberi shkruan shqip me alfabet arab, të mbushur me fjalë turke, persiane e arabe, por me një lëndë shpesh tokësore — varfëria, padrejtësia, jeta e njeriut të thjeshtë. Ishte një letërsi që dëshmonte se shqipja nuk i përkiste asnjë perandorie: rronte njëlloj nën kryqin e Romës dhe nën gjysmëhënën e Stambollit.

Rilindja: gjuha bëhet atdhe

Kthesa vjen në shekullin XIX. Pa shtet, pa kufij të njohur, intelektualët shqiptarë vendosën se kombi do të ndërtohej së pari në letër. Kjo është epoka e romantizmit shqiptar, e Jeronim de Radës që shkruante nga Kalabria arbëreshe, dhe e familjes Frashëri. Naim Frashëri (1846–1900), poeti ynë kombëtar, i dha gjuhës një vetëdije estetike me "Bagëti e bujqësia" (1886) dhe ngriti kujtesën heroike me "Histori e Skënderbeut" (1898). Pranë tij, Pashko Vasa hodhi vargun-kushtrim "Feja e shqyptarit asht shqyptaria", dhe i vëllai i Naimit, Sami Frashëri, projektoi enciklopedikisht shtetin që ende s'kishte lindur. Letërsia këtu nuk ishte zbukurim — ishte armë.

Shekulli XX: maja, modernizmi dhe terri

Para Luftës së Dytë Botërore, shqipja arriti një pjekuri të rrallë. Gjergj Fishta ngriti me "Lahutën e Malcís" epin kombëtar të frymëzuar nga epika legjendare e kreshnikëve; Migjeni theu romantizmin me një revoltë moderne ndaj mjerimit; dhe brezi i Nolit, Konicës e Koliqit i dha prozës dhe esesë shqipe një mprehtësi evropiane. Pastaj ra perdja. Letërsia nën diktaturë u detyrua në kornizën e realizmit socialist, ku Dritëro Agolli dhe të tjerë lëvruan brenda e kundër kufijve të lejuar. Mbi të gjithë u ngrit Ismail Kadareja, shkrimtari që e ktheu Shqipërinë në hartë botërore, duke fshehur kritikën nën mantelin e alegorisë dhe mitit.

Zëri tjetër: Kosova dhe sot

Letërsia shqipe nuk u shkrua kurrë vetëm në Tiranë. Letërsia e Kosovës, me poetë si Ali Podrimja, mbajti një zë tjetër, të lirë nga censura tiranase por nën trysni tjetër kombëtare. Sot, letërsia bashkëkohore shqiptare shkruhet njëkohësisht në Prishtinë, Tiranë, Tetovë e në diasporat e Perëndimit — një trup i vetëm, shumëzësh.

Pesë shekuj në fjalë: kjo është historia jo e një letërsie të madhe që pati gjithçka, por e një letërsie kokëfortë që pati shumë pak dhe prapë nuk heshti. Buzuku shkroi pa traditë të shkruar para tij, Bogdani pa atdhe, bejtexhinjtë pa alfabet të vetin, rilindësit pa kufij. Ajo që mbetet është gjuha — dhe gjuha, te ne, ka qenë gjithmonë forma e parë e lirisë.

Burimet

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005)

• Wikipedia / Britannica: "Meshari", "Gjon Buzuku", "Cuneus Prophetarum", "Pjetër Bogdani", "Naim Frashëri", "Bejtexhi"

• Encyclopædia Britannica, "Albanian literature"

• Robert Elsie, albanianliterature.net (arkivi i autorëve të hershëm)

— Redaksia ZHURMA

---

# Festivali i Këngës: skena ku kënga shqiptare u bë çështje shteti
https://zhurma.press/festivali-i-kenges/
Type: heritage
Published: 2026-09-26
Updated: 2026-10-23

Nisi më 21 dhjetor 1962 me Vaçe Zelën. Dhjetë vjet më vonë, edicioni i 11-të çoi drejtuesit e tij në burg — dhe e bëri këngën e lehtë çështje shteti.

Më 21 dhjetor 1962, në sallën e Institutit të Lartë të Arteve, radioja shtetërore ngjiti në skenë edicionin e parë të një gare këngësh që askush nuk e priste ta shihte si institucion. Fitoi Vaçe Zela me «Fëmija i parë». Gjashtë dekada më vonë Festivali i Këngës në RTSh është ende aty, çdo dhjetor — gara muzikore që ka kaluar e pandërprerë nga diktatura te pluralizmi. Është edhe e vetmja skenë shqiptare ku një koncert dhjetori u kthye në çështje shteti dhe u pagua me burg.

Pse ka rëndësi

• Festivali nisi më 21 dhjetor 1962 dhe mbahet çdo dhjetor nga radiotelevizioni publik — gara muzikore me jetën më të gjatë të pandërprerë në kulturën shqiptare.

• Edicioni i 11-të, 22–24 dhjetor 1972, u sulmua nga Enver Hoxha dhe u bë tema e Plenumit të Katërt të Komitetit Qendror të PPSh-së, 26–28 qershor 1973 — nisja e një fushate ndëshkimore kundër «liberalizmit» në kulturë.

• Që nga edicioni i 42-të, në dhjetor 2003, fituesi përfaqëson Shqipërinë në Eurovision: Anjeza Shahini ishte e para, në vitin 2004.

Një festival që lindi brenda radios

Festivali u themelua në 1962 si prodhim i radios së shtetit, dhe kjo prejardhje shpjegon gjithçka që erdhi pas. Në një vend ku disku ishte i rrallë, koncerti i huaj i ndaluar dhe skena private nuk ekzistonte, radioja nuk ishte një medium mes shumësh: ishte i vetmi. Ajo që kalonte në dhjetor nëpër mikrofonat e saj bëhej repertori i vitit pasardhës — kënga që do të këndohej në dasma, në shkolla, në fabrika.

Edicioni i parë, më 21 dhjetor 1962, u mbajt në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë dhe u fitua nga Vaçe Zela me «Fëmija i parë». Ishte fitorja e parë e një serie që nuk është përsëritur: Zela e ka fituar festivalin njëmbëdhjetë herë. Pas saj vjen Tonin Tërshana me katër, dhe më pas Aurela Gaçe, Manjola Nallbani e Elsa Lila me nga tri secila.

Bashkë me Kinostudion «Shqipëria e Re» dhe Ansamblin Kombëtar të Këngëve e Valleve Popullore, festivali plotësoi aparatin kulturor të shtetit: kinemaja jepte narrativën, ansambli jepte folklorin e kodifikuar, festivali jepte këngën e lehtë — zhanri i vetëm me leje ku kompozitori i ri mund të provonte një harmoni që nuk kishte dëgjuar askund tjetër.

22–24 dhjetor 1972: tri netë në Teatrin e Operas dhe Baletit

Edicioni i 11-të u mbajt më 22–24 dhjetor 1972 në Teatrin e Operas dhe Baletit në Tiranë. Drejtues artistik ishte Mihal Luarasi; në skenë prezantuan Edi Luarasi dhe Bujar Kapexhiu. Konkurruan njëzet këngë.

Risia teknike ishte e vogël dhe u lexua si politike. Ky ishte festivali i parë ku asnjë këngë nuk përsëritej dhe ku çdo interpretues këndonte vetëm një pjesë — formula që Sanremo kishte adoptuar po atë vit, 1972. Në praktikë kjo do të thoshte një skenë më e shpejtë, më e afërt me televizionin perëndimor që kapej fshehurazi nga bregdeti.

Fitoi «Kur vjen pranvera» e Tonin Tërshanës, me muzikë të Pjetër Gacit dhe tekst të Fatos Arapit. Në skenë dolën Françesk Radi, Sherif Merdani, Justina Aliaj, Vaçe Zela dhe Ema Qazimi; debutuan këngëtaret Lindita Sota e Suzana Qatipi dhe kompozitorët Josif Minga, Aleksandër Peçi e Enver Shëngjergji. Ishte, me çdo matës artistik, edicioni më i guximshëm i historisë së festivalit.

Plenumi i Katërt: kur një koncert u bë çështje shteti

Sulmi nisi gjashtëmbëdhjetë ditë pas mbylljes së perdes. Më 9 janar 1973, në Presidiumin e Kuvendit Popullor, Enver Hoxha e kritikoi ashpër edicionin e 11-të. Gjashtë muaj më vonë, më 26–28 qershor 1973, Plenumi i Katërt i Komitetit Qendror të PPSh-së iu kushtua pikërisht festivalit dhe luftës kundër «shfaqjeve liberale» në kulturë. Akuza zyrtare fliste për ndikime të huaja dhe «aspekte imorale» në këngë e në paraqitje.

Objektivat kryesorë ishin dy. Todi Lubonja, drejtor i përgjithshëm i Radiotelevizionit Shqiptar, dhe Fadil Paçrami, kryetar i Kuvendit Popullor në vitet 1971–1973 dhe më parë ministër i Kulturës e kryeredaktor i «Zërit të popullit», u shpallën bërthama e një «grupi antiparti» në kulturë.

Paçrami u arrestua më 21 tetor 1975. Në një gjyq të dytë, në janar 1977, u dënua për «sabotim në fushën e kulturës» me njëzet e pesë vjet burg; i vuajti në Tiranë, Burrel dhe Kosovë të Madhe pranë Elbasanit, dhe u lirua më 17 mars 1991, dy javë para zgjedhjeve të para pluraliste. Vdiq më 16 janar 2008. Lubonja, drejtuesi artistik Mihal Luarasi dhe këngëtari Sherif Merdani u dënuan gjithashtu me burgime të gjata — sipas kronikës së festivalit, rreth gjashtëmbëdhjetë vjet, deri në fund të viteve '80.

Dënimi nuk u ndal te organizatorët. Këngëtarë si Justina Aliaj dhe Françesk Radi u ndaluan të dilnin më në skenë; të tjerë u larguan nga televizioni ose u dërguan të punonin në qytete e fshatra të largëta. Prezantuesja Edi Luarasi e pagoi për vite koston e të qenit fytyra e asaj mbrëmjeje. Për brezin që erdhi pas, mesazhi ishte i qartë dhe i pagabueshëm: kënga e lehtë nuk ishte zbavitje, ishte territor i kontrolluar.

Nga Pallati i Kongreseve te Eurovizioni

Festivali mbijetoi edhe atë dimër edhe regjimin që e ndëshkoi. Sot mbahet çdo dhjetor në Pallatin e Kongreseve në Tiranë dhe transmetohet nga RTSh-ja, pasardhësja e së njëjtës radio që e nisi.

Ndryshimi më i madh i pas-1990-s erdhi në dhjetor 2003: fituesja e edicionit të 42-të, Anjeza Shahini, u bë përfaqësuesja e parë e Shqipërisë në Eurovision, ku në vitin 2004 doli e shtata. Ai rezultat mbeti më i miri i Shqipërisë deri më 2012, kur Rona Nishliu me «Suus» arriti vendin e pestë; hyrja e fundit në dhjetëshen e parë erdhi më 2025, me «Zjerm» të Shkodra Elektronike, e teta. Që atëherë festivali nuk është vetëm garë kombëtare, por edhe dera nga e cila muzika shqiptare del në Evropë — një rol që e ka bërë skenën e dhjetorit objekt debati të përvitshëm mbi gjuhën, zhanrin dhe atë që një vend zgjedh të tregojë për vete.

Trashëgimia e një skene dhjetori

Ajo që e bën këtë festival më shumë se një garë është pikërisht kronologjia e dënimit. Në 1972 asnjë prej atyre njëzet këngëve nuk përmbante kritikë politike; nuk kishte tekst disident, nuk kishte protestë. Kishte një aranzhim më të lirë, një ritëm më të shpejtë dhe një skenë që i ngjante pak më shumë botës jashtë. Kjo mjaftoi. Kur një shtet e ndëshkon një koncert me njëzet e pesë vjet burg, ai nuk po dënon një vepër — po pranon se muzika e lehtë është e vetmja hapësirë ku shoqëria mund të ndryshojë pa kërkuar leje.

Prandaj dhjetori shqiptar ende ka peshë. Skena e Pallatit të Kongreseve është e njëjta skenë e vitit 1962: vendi ku matet, një herë në vit dhe publikisht, sa larg është e lejuar të shkojë shija e një vendi.

Burimet

• Wikipedia (shqip) — «Festivali i Këngës në RTSH» — themelimi më 1962, edicioni i parë i 21 dhjetorit 1962 në Institutin e Lartë të Arteve, fituesit e shumëfishtë dhe lidhja me Eurovizionin.

• Wikipedia (shqip) — «Festivali i 11-të i Këngës në RTSH» — datat 22–24 dhjetor 1972, Teatri i Operas dhe Baletit, drejtimi i Mihal Luarasit, prezantimi, njëzet këngët, fituesi dhe pasojat mbi pjesëmarrësit.

• kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit: Fadil Paçrami — detyrat e mbajtura, Plenumi i Katërt i 26–28 qershorit 1973, arrestimi më 21 tetor 1975, gjyqi i janarit 1977, burgjet dhe lirimi më 17 mars 1991.

• Wikipedia (anglisht) — «Fadil Paçrami» — roli i tij si organizator i edicionit të dhjetorit 1972, plenumi i qershorit 1973 kushtuar festivalit dhe data e vdekjes.

— Redaksia ZHURMA

---

# Qeveria e Vlorës: dhjetë burrat që improvizuan shtetin shqiptar
https://zhurma.press/qeveria-e-vlores/
Type: organization
Published: 2026-09-19
Updated: 2026-10-10

4 dhjetor 1912: Kuvendi i Vlorës cakton qeverinë e parë shqiptare — 10 anëtarë nën Ismail Qemalin, që për 14 muaj ngritën administratë, diplomaci e arsim shqip në një vend të rrethuar.

Më 4 dhjetor 1912, gjashtë ditë pas ngritjes së flamurit, Kuvendi i Vlorës krijoi Qeverinë e Përkohshme — qeverinë e parë të shtetit shqiptar. Dhjetë anëtarë, me Ismail Qemalin kryetar e njëkohësisht ministër të Jashtëm, dhe një Pleqësi si organ mbikëqyrës. Për katërmbëdhjetë muaj, në një vend të rrethuar nga ushtritë ballkanike dhe të panjohur nga asnjë fuqi, ai kabinet improvizoi nga hiçi një shtet.

Pse ka rëndësi

Sepse shpallja e pavarësisë ishte një fjali; qeveria ishte prova se ajo fjali mund të mbahej. Evropa e vitit 1912 nuk njihte shtete që ekzistonin vetëm në letër. Kushti i heshtur për njohje ishte demonstrimi se shqiptarët mund të qeverisnin veten — dhe ai demonstrim u bë nga dhjetë burra pa thesar, pa ushtri dhe me juridiksion real mbi një rreth të vogël toke.

Çfarë trashëgoi

Juridiksioni i qeverisë ishte teorikisht gjithë Shqipëria dhe praktikisht Vlora me rrethinat. Shkodra ishte nën rrethim malazez, Janina nën luftë greke, Kosova nën ushtrinë serbe. Nuk kishte administratë të trashëguar, sepse ajo që ekzistonte ishte osmane dhe po shembej; nuk kishte thesar, monedhë, as arka doganore që funksiononin. Ajo që kishte ishte legjitimiteti i një kuvendi përfaqësues — dhe asgjë tjetër.

Shteti i ngritur brenda javësh

Megjithatë brenda pak javësh u ngritën ministritë, u emëruan prefektë e nënprefektë, u organizua xhandarmëria dhe posta, dhe arsimi shqip u shpall politikë shtetërore — një vendim me peshë të veçantë, sepse ndalimi i shkollës shqipe kishte qenë një nga plagët kryesore të epokës osmane. Shumë krahina njohën autoritetin e Vlorës, megjithëse jo të gjitha — më 1913 Esad Toptani ngriti në Durrës një pushtet rival —, duke e kthyer një qeveri lokale në përfaqësuese të kombit.

Kush ishin

Kabineti u mbush nga burra që vinin prej botësh të ndryshme të së njëjtës çështje: veprimtarë të Rilindjes, ish-funksionarë osmanë, tregtarë dhe njerëz të kolonive shqiptare jashtë vendit. Ismail Qemali mbante njëkohësisht kryeministrinë dhe Ministrinë e Jashtme, sepse fronti i jashtëm ishte fronti kryesor. Pranë qeverisë, Pleqësia — organ këshillues e mbikëqyrës i dalë po nga kuvendi — luajti rolin e një parlamenti embrional, duke i dhënë vendimeve të kabinetit një bazë përfaqësimi që asnjë fuqi e huaj nuk mund ta quante uzurpim. Përzierja fetare e kuvendit u pasqyrua edhe në qeveri: myslimanë, ortodoksë dhe katolikë në të njëjtën tryezë, gjë që ishte njëkohësisht domosdoshmëri politike dhe deklaratë identiteti.

Fronti i vërtetë: Londra

Beteja vendimtare nuk u zhvillua në Shqipëri por në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, ku Fuqitë e Mëdha po vendosnin nëse Shqipëria do të ekzistonte dhe brenda cilëve kufij. Qeveria e kuptoi këtë menjëherë: vendimi i saj i 5 dhjetorit e ngarkoi Ministrinë e Jashtme me përgatitjen e misionit diplomatik për në Londër, dhe më 8 dhjetor u miratuan tezat politike me të cilat do të paraqitej. Për një qeveri tre-ditëshe, kjo ishte prioritetizim i saktë: kufijtë po vizatoheshin tani.

Fitorja dhe humbja në të njëjtën tryezë

Rezultati ishte i dyfishtë dhe i pandarë. Shqipëria u pranua si autonomi nën sovranitetin e Sulltanit më 20 dhjetor 1912, dhe si shtet i pavarur më 29 korrik 1913 si principatë "neutrale, sovrane e trashëgimore". Por vija e kufirit la jashtë gati gjysmën e shqiptarëve: Kosovën, viset e Maqedonisë perëndimore, Çamërinë. Delegacionet e dërguara nga Vlora nuk kishin as ushtri as aleatë për të ndryshuar atë hartë. Ata siguruan ekzistencën; plotësinë nuk e siguronin dot.

Fundi

Ismail Qemali dha dorëheqjen më 22 janar 1914. Qeveria ia dorëzoi vendin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit dhe pastaj regjimit të princ Vidit, i cili do të zgjaste vetëm gjashtë muaj para se lufta e madhe ta përmbyste gjithçka. Katërmbëdhjetë muajt e Vlorës mbaruan të lodhur, mes krizash të brendshme dhe trysnish të jashtme — por mbaruan me një shtet që ekzistonte.

Trashëgimia

Precedenti i Vlorës — një administratë kombëtare e dalë nga një kuvend përfaqësues — u bë modeli që Kongresi i Lushnjës e ringjalli më 1920 për ta shpëtuar shtetin edhe një herë, kur ai ishte sërish në rrezik copëtimi. Çdo qeveri shqiptare e mëpasshme e ka gjenealogjinë institucionale te dhjetëshja e dhjetorit 1912. Ajo që nisi si improvizim i një grupi burrash në një qytet bregdetar mbeti forma bazë e shtetit shqiptar.

Burimet

• Qeveria e Përkohshme e Vlorës — Wikipedia (sq)

• Shqipëria e Pavarur (1912–1914) — Wikipedia (sq)

• Albanian Declaration of Independence — Wikipedia (en)

• Koha Jonë — Historiku i qeverive shqiptare

---

# Plenumi i Brionit: dita kur ra Rankoviqi dhe Kosova mori frymë
https://zhurma.press/plenumi-i-brionit/
Type: event
Published: 2026-09-19
Updated: 2026-09-20

1 korrik 1966: Plenumi i Katërt rrëzon Rankoviqin — jo për krimet ndaj shqiptarëve, por për përgjimin e Titos. Pasoja për Kosovën ishte reale: aksionet u ndalën, shpërngulja u fashit, dhe rruga drejt 1968-ës u hap.

Më 1 korrik 1966, në ishullin e Brionit, Plenumi i Katërt i Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë shkarkoi nga të gjitha funksionet Aleksandër Rankoviqin — njeriun e dytë të shtetit, zotin e aparatit të sigurimit, arkitektin e dy dekadave mbikëqyrjeje policore mbi shqiptarët. Ai nuk ra për atë që u kishte bërë atyre. Ra sepse kishte përgjuar Titon.

Pse ka rëndësi

Sepse ishte dita kur epoka e dosjeve mbaroi — dhe sepse mënyra si mbaroi thotë gjithçka për pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi. Kosova nuk u çlirua nga një lëvizje e vetën, nga një marrëveshje apo nga një presion ndërkombëtar. Ajo përfitoi nga një grindje pushteti brenda elitës serbe dhe jugosllave, në të cilën nuk ishte palë. Lirimi erdhi si efekt anësor.

Kush ishte Rankoviqi

Aleksandër Rankoviq ishte nënkryetar i Jugosllavisë dhe për gati dy dekada zotëruesi i Sigurimit Shtetëror (UDB). Në Kosovë emri i tij u bë sinonim i një regjimi të veçantë: aksioni i armëve i viteve 1955-56, dosjet e hapura me dhjetëra mijëra, burgu i Nishit, dhe presioni që shtyu dhjetëra mijëra familje drejt Turqisë. Në praktikë Kosova administrohej si territor nën mbikëqyrje, me një aparat sigurimi ku shqiptarët ishin pakicë e vogël e kuadrit.

Pse ra vërtet

Akuza formale në Brioni ishte keqpërdorimi i shërbimit të sigurimit. Thelbi i saj nuk kishte të bënte me Kosovën: aparati i Rankoviqit ishte dokumentuar duke përgjuar vetë Titon dhe rrethin e tij më të ngushtë, dhe dyshohej edhe për lidhje me Moskën. Për krahun reformist të partisë, i cili synonte decentralizimin e federatës, ai ishte njëkohësisht rreziku personal dhe pengesa politike. Krimet ndaj shqiptarëve u bënë publike pas rënies, si municion kundër një njeriu tashmë të mundur — jo si shkak i saj.

Çfarë ndryshoi në Kosovë

Brenda muajsh pasuan dorëheqje dhe spastrime në degët lokale të UDB-së, dhe u hapën hetime për torturat e viteve '50 — hetime që dëshmitë e mbledhura dekada më vonë i përshkruajnë si të pjesshme, por reale. Filloi punësimi i kuadrove shqiptare në administratë sipas përbërjes etnike, parim që deri atëherë ekzistonte vetëm në letër. Shpërngulja e nxitur drejt Turqisë ra ndjeshëm dhe praktikisht u ndal; u regjistruan edhe kthime familjesh që kishin ikur në dekadën e mëparshme.

Hapësira që u hap

Rëndësia e vërtetë e Brionit matet me atë që u bë e mundur pas tij. Brezi i parë i shkolluar pas luftës doli nga frika dhe filloi të kërkonte me zë: dy vjet më vonë, në nëntor 1968, studentët e Prishtinës mbushën rrugët duke kërkuar Republikë dhe Universitet. Universiteti i Prishtinës u themelua, institutet dhe akademia u hapën, dhe amendamentet kushtetuese çelën rrugën drejt statusit të vitit 1974. Asnjë prej këtyre nuk ishte e mendueshme para 1 korrikut 1966.

Çfarë nuk ndryshoi

Sistemi mbeti. UDB-ja vazhdoi të ekzistonte, dosjet nuk u hapën kurrë plotësisht, dhe përgjegjësia penale për torturat e viteve '50 nuk u vendos në asnjë gjyq publik. Rankoviqi nuk u dënua: u përjashtua nga partia, u tërhoq në jetë private dhe vdiq më 1983 — funerali i tij në Beograd tërhoqi turma, gjë që tregoi se çfarë vazhdonte të përfaqësonte ai për një pjesë të opinionit serb. Dhe brenda pesëmbëdhjetë vjetësh, pas 1981-shit, Kosova do të njihte sërish gjendjen e jashtëzakonshme.

Brioni nuk ishte vetëm ngjarje kosovare. Rënia e Rankoviqit hoqi pengesën kryesore ndaj decentralizimit të federatës, dhe dekada që pasoi — reformat e viteve '60, pastaj Kushtetuta e 1974-ës — e zhvendosi peshën nga Beogradi drejt republikave dhe krahinave. Kosova hyri në atë proces si përfituesja më e dukshme, me institucione që nuk i kishte pasur kurrë: universitet, akademi, përfaqësim të vetin në organet federative. Ishte, për rreth pesëmbëdhjetë vjet, kthesa më e mirë që epoka jugosllave u ofroi shqiptarëve.

Trashëgimia

Në kujtesën shqiptare Brioni qëndron si e vetmja datë e epokës jugosllave që kujtohet si lehtësim. Por ajo mbart edhe mësimin e vet, të pakëndshëm: një popull mbeti dy dekada nën mbikëqyrje jo sepse kishte humbur një betejë, por sepse askush me pushtet nuk e kishte interes ta ndryshonte atë gjendje — dhe u lirua kur, më në fund, dikush pati.

Burimet

• Epoka e Re — Plenumi i Brioneve, 1 korrik 1966

• Dielli — Kosova në kohë të Rankoviqit

• Epoka e Re — Persekutimi i shqiptarëve në kohën e Rankoviqit (1948–1968)

• Lajm — Rënia e Rankoviqit dhe protestat e 1968-ës

---

# Demonstratat e 1968-ës: dita kur Kosova kërkoi Republikën dhe fitoi Universitetin
https://zhurma.press/demonstratat-1968/
Type: event
Published: 2026-09-18
Updated: 2026-10-10

27 nëntor 1968: studentët e Prishtinës dolën me "Duam Republikë, duam Universitet" — një i vrarë, qindra të arrestuar, dhe brenda pak vitesh universiteti, amendamentet dhe rruga drejt 1974-ës.

Më 27 nëntor 1968, një ditë para Festës së Flamurit, rrugët e Prishtinës, Besianës, Ferizajt dhe Gjilanit u mbushën me studentë e të rinj që thërrisnin «Duam Republikë!». Ishin kulmi i valës së parë të demonstratave shqiptare në Jugosllavinë e pasluftës, që kishte nisur në tetor në Prizren e Pejë dhe do të shtrihej deri në Tetovë e Ulqin — të organizuara nga studentët, të paguara me një jetë, dhe të suksesshme në një mënyrë që rrallë u pranua hapur: brenda dy vjetësh Kosova kishte amendamentet kushtetuese, flamurin dhe Universitetin e Prishtinës.

Pse ka rëndësi

• Me demonstratat e tetorit–dhjetorit 1968 shqiptarët e Jugosllavisë e kërkuan për herë të parë pas Luftës së Dytë Botërore, hapur dhe në rrugë, Kosovën Republikë, kushtetutën, universitetin dhe vetëvendosjen.

• Ishin prova e parë se kërkesa publike shqiptare mund të fitonte diçka: amendamentet e dhjetorit 1968, flamuri i lejuar nga viti 1969 dhe Universiteti i Prishtinës, i themeluar me ligj më 18 nëntor 1969, erdhën brenda një viti.

• Universiteti që fituan formoi brezin që do të dilte në rrugë më 1981; pas heqjes së autonomisë më 1989, arsimi shqip vazhdoi në një sistem paralel, kryesisht në shtëpi private.

Pse pikërisht 1968-a

Dy vjet më parë kishte rënë Rankoviqi. Plenumi i Brionit kishte zbutur aparatin policor që e kishte mbajtur Kosovën nën mbikëqyrje — nën të cilin, sipas Noel Malcolmit, ishin hapur dosje për më shumë se 120.000 njerëz — dhe në hapësirën e re kishin nisur të hapeshin shkolla e institucione. Në mars 1967 Titoja erdhi në Kosovë për herë të parë pas gjashtëmbëdhjetë vjetësh dhe pranoi publikisht diskriminimin e shqiptarëve në punësim. Në prill 1968 komunisti i lartë Mehmet Hoxha pyeti hapur pse 370.000 malazezë kishin republikën e tyre, ndërsa 1,2 milionë shqiptarë nuk kishin as autonomi të plotë. Po atë muaj, më 22–23 prill, Konsulta Gjuhësore e Prishtinës pranoi gjuhën letrare të njësuar me Tiranën. Kërkesa për republikë ishte bërë e folur; mbetej të dilte në rrugë.

Njëkohësisht, 1968-a ishte viti kur revolta rinore përshkonte Evropën, nga Parisi te Beogradi. Brezi i parë i shkolluar shqiptar i pasluftës — që aksionin e armëve e kishte përjetuar vetëm si fëmijë — doli të kërkonte atë që sistemi ua kishte premtuar në letër: barazinë e kombeve. Njeriu që e kishte formuluar më herët atë kërkesë si program, Adem Demaçi, ndodhej në burg që nga arrestimi i vitit 1964, bashkë me shumë anëtarë të lëvizjes së tij.

Vala e tetorit

Demonstrata e parë u mbajt në Prizren më 6 tetor 1968, e organizuar nga një grup studentësh të Shkollës së Lartë Pedagogjike me Meriman Brahën në krye. Demonstruesit u mblodhën pranë monumentit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe te Shatërvani nxorën kërkesën për Kosovën Republikë. Pas dy ditësh, më 8 tetor, demonstroi Theranda; më 19 tetor Peja, me bërthamë Shkollën Normale «Ali Kelmendi». Pastaj organizatorët pritën qëllimisht një datë: 27 nëntorin, prag i 28 Nëntorit, kur demonstratat do të mbaheshin njëherësh në disa qytete.

Komiteti i nëntë studentëve

Nismën në Prishtinë e mori një grup prej nëntë studentësh, i njohur si Komiteti i Demonstratave, me Osman Dumoshin në krye. Mes anëtarëve ishin Selatin Novosella, Adil dhe Ilaz Pireva, Xheladin Rekaliu, Afrim Loxha, Skënder Muçolli, Skënder Kastrati dhe Hasan Dërmaku. Organizimi ishte i fshehtë dhe pa mbështetje institucionale — një komitet studentësh që vendosi datën, shkroi parullat dhe mori përsipër pasojat. Në emër të tij Dumoshi paraqiti një listë prej shtatë pikash: realizimin e plotë të të drejtave kombëtare, të njëjtat të drejta që gëzonin popujt e tjerë, përmirësimin e kushteve ekonomike e shoqërore, zbatimin e plotë të vendimeve të Plenumit të Katërt e largimin e të komprometuarve nga udhëheqja dhe nga organet e punëve të brendshme, përmirësimin e strukturës së të punësuarve në vendet udhëheqëse, kushte më të mira për studentët dhe kontroll shoqëror mbi pasurinë e fituar me spekulime.

Dita

Ditën e 27 nëntorit dolën Gjilani, Besiana, Ferizaji dhe Mitrovica. Në Gjilan demonstruesit u nisën nga oborri i Shkollës Normale dhe i Gjimnazit, me portretet e Marksit, Engelsit e Titos dhe me flamurin kombëtar shqiptar krah atij jugosllav; në Mitrovicë policia e pengoi demonstratën, në Ferizaj përdori forcën për ta mbajtur larg qendrës. Demonstrata e Prishtinës nisi pasdite dhe zgjati deri në orët e mbrëmjes. Noel Malcolm numëron disa qindra demonstrues; burimet shqiptare e mbajnë si demonstratën më të fuqishme që Kosova kishte parë që nga Lufta e Dytë Botërore. Parullat kërkonin «Duam Republikë», «Duam Kushtetutë!», «Duam Universitet!», «Duam vetëvendosje deri në shkëputje» dhe «Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës»; të tjera ishin më të ashpra: «Duam bashkimin e të gjitha viseve shqiptare me Kosovën» dhe «Për të drejtat tona edhe gjak do të derdhim!». Në Prishtinë u dëgjuan, sipas Malcolmit, edhe thirrje për Shqipërinë dhe për Enver Hoxhën. Të nesërmen rrugët e Prishtinës gdhinë me kordone policie e ushtrie, dhe demonstrata nuk vazhdoi.

Çfarë kërkonin vërtet

Portreti i Titos dhe flamuri shqiptar në të njëjtin varg nuk ishin kontradiktë; ishin strategji. Kërkesa kryesore nuk ishte dalja nga Jugosllavia, por barazia brenda saj: statusi i republikës në vend të krahinës, me të drejtat që ai status bartte. Kështu e lexon historiografia shqiptare kthesën e 1968-ës — kërkesa për republikë të barabartë në federatë zëvendësonte atë për bashkimin me Shqipërinë me mjete revolucionare. Por parullat për vetëvendosje deri në shkëputje e për bashkimin e viseve shqiptare tregojnë se në rrugë ecnin dy rryma, njëra e ngjeshur te tjetra. Kërkesa «Duam Republikë» ishte, në gjuhën e sistemit, kërkesë për të qenë komb i njohur e jo pakicë — dhe numrat e Mehmet Hoxhës e bënin të vështirë për t'u kundërshtuar.

Çmimi

Represioni la një të vrarë — Murat Mehmetin, nxënës i Shkollës së Mesme Teknike në Prishtinë — si dhe shumë të lënduar e të arrestuar; një prej organizatorëve, Selatin Novosella, numëron mbi dhjetë të plagosur me armë zjarri dhe mbi 120 demonstrues të dënuar për kundërvajtje. Për numrin e të dënuarve me burg burimet ndryshojnë: 44 në muajin pas demonstratave sipas Malcolmit, mbi 70 sipas burimeve shqiptare. Organizatorët u arrestuan të nesërmen. Gjyqi i Qarkut në Prishtinë, që përfundoi më 7 prill 1969, dënoi Osman Dumoshin, Selatin Novosellën dhe Hasan Dërmakun me nga pesë vjet burg të rëndë; Skënder Kastratin dhe Xheladin Rekaliun me nga katër; Adil e Ilaz Pirevën, Afrim Loxhën dhe Skënder Muçollin me nga tre.

Vala nuk u ndal në kufirin e krahinës. Më 22–23 dhjetor 1968 demonstroi Tetova, ku studentë e mësues ngritën flamurin kombëtar në mes të sheshit dhe kërkuan lirimin e të burgosurve politikë; më vonë u ngrit edhe Ulqini. Gjykata e Qarkut në Shkup dha më 25 qershor 1969 dënimet për organizatorët e Tetovës, nga shtatë vjet burg të rëndë për Mehmet Riza Murtezanin «Gega» deri në një vit. Ajo është arsyeja pse demonstratat kujtohen edhe si kosto: fitorja institucionale erdhi, por jo për ata që e pagunë.

Çfarë u fitua

Përgjigjja zyrtare qe më pajtuese se në çdo kohë tjetër të dy dekadave të mëparshme. Në mes të dhjetorit 1968 u shpallën amendamentet kushtetuese: Amendamenti VII e hoqi emrin «Kosovë-Metohi» dhe la thjesht «Kosovë», ndërsa Amendamenti XVIII i përkufizoi krahinat si bashkësi shoqërore-politike, me të njëjtin term që përdorej për republikat. Në Kongresin e Nëntë të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë, më 1969, Titoja mori qëndrim pozitiv ndaj tri nga shtatë kërkesat e Prishtinës — ndryshimet kushtetuese, zhvillimin e krahinës dhe flamurin, i cili, tha ai, duhej të ishte «në pajtim me sovranitetin shtetëror dhe integritetin e Jugosllavisë». Nga viti 1969 shqiptarët e Kosovës mund ta valëvitnin flamurin shqiptar si emblemën e tyre kombëtare.

Universiteti erdhi i fundit dhe mbeti më gjatë. Kuvendi i Krahinës Socialiste të Kosovës miratoi ligjin për themelimin e Universitetit të Prishtinës më 18 nëntor 1969; kuvendi themelues u mbajt më 13 shkurt 1970, dhe mbledhja solemne e 15 shkurtit u shpall Dita e Universitetit. Ai lindi nga degët që deri atëherë vareshin nga Universiteti i Beogradit, me katër fakultete — Filozofikun, Juridiko-Ekonomikun, Teknikun dhe të Mjekësisë — dhe me mësim në shqip e serbokroatisht. Më 1970 nënshkroi marrëveshje me Universitetin e Tiranës: brenda pesë vjetësh erdhën nga Tirana më shumë se 200 pedagogë, me tekste të shtypura në Shqipëri. Brenda një dekade numri zyrtar i studentëve ishte 47.000 — shifër e fryrë, siç u pranua më vonë, por edhe numri i vërtetë, rreth 30.000, ishte i paparë — dhe pjesa e shqiptarëve mes studentëve të Kosovës u rrit nga 38 për qind më 1968 në 72 për qind më 1978. Rruga çoi te Kushtetuta e 1974-ës, që i dha krahinës një status shumë afër atij të republikave. Kërkesa e parë e rrugës, Republika, mbeti e paplotësuar.

Trashëgimia

1968-a është ura mes dy epokave: pas represionit të viteve '50 ishte dëshmia e parë se diçka mund të fitohej, dhe para 1981-shit ishte shkolla e parë e organizimit studentor. Lidhja mes tyre është e drejtpërdrejtë dhe ironike: demonstratat e 1981-shit nisën më 11 mars në mensën e po atij universiteti që demonstratat e 1968-ës e kishin fituar, dhe brenda pak javësh parullat e tyre thërrisnin emrin e Adem Demaçit. Pas heqjes së autonomisë në mars 1989, shqiptarët e mbajtën arsimin në gjuhën e tyre në një sistem paralel, kryesisht në shtëpi private. Kosova mori institucionet që kërkoi, dhe me to mori edhe njerëzit që do t'i kërkonin më shumë.

Burimet

• Noel Malcolm — Kosovo: A Short History (1998), f. 324–327, 334–335, 344, 349

• Gazeta Dielli — Demonstratat e vitit 1968 në Kosovë, I (kumtesat e konferencës së Institutit të Historisë dhe Institutit Albanologjik, 2008; botim 2018)

• Gazeta Dielli — Demonstratat e vitit 1968 dhe çështja kombëtare shqiptare

• ISSD — Jusuf Buxhovi, Demonstratat historike të vitit 1968

• Top Channel — 55 vjet nga demonstratat e 1968-ës

• Universiteti i Prishtinës — Historiku (arkivuar 2017)

• Epoka e Re — Organizimi i demonstratave në Tetovë më 22–23 dhjetor 1968

• Prizren Press — Konsulta e Prishtinës, 22–23 prill 1968

---

# Ndarja Tito-Stalin: grindja e huaj që i ndau shqiptarët për 42 vjet
https://zhurma.press/ndarja-tito-stalin/
Type: event
Published: 2026-09-18
Updated: 2026-09-20

Qershor 1948: Rezoluta e Informbyrosë preu më dysh botën shqiptare — kufiri u mbyll për dekada, në Tiranë ranë "titistët" me Koçi Xoxen, në Kosovë UDB-ja gjuante "informbyroistët".

Më 28 qershor 1948, Rezoluta e Informbyrosë e nxori Jugosllavinë e Titos nga kampi i Stalinit. Ajo çarje mes dy diktatorëve të huaj kaloi mes për mes botës shqiptare: Shqipëria u shkëput nga orbita jugosllave brenda tri ditësh, kufiri me Kosovën u mbyll për dyzet e dy vjet, dhe në të dyja anët nisën spastrimet — në Tiranë ranë "titistët", në Kosovë UDB-ja gjuante "informbyroistët".

Pse ka rëndësi

Sepse ky është momenti kur ndarja e shqiptarëve pushoi së qeni çështje kufijsh dhe u bë çështje sistemesh. Para 1948-ës, Tirana dhe Beogradi flisnin për bashkim doganor e federatë; pas saj, ato u bënë armiq në dy blloqe të ndryshme. Dy popullsi të të njëjtit komb u gjendën jo thjesht në dy shtete, por në dy botë politike që nuk komunikonin — dhe mbetën ashtu deri më 1990.

Çfarë ishte Informbyroja

Informbyroja ishte organi koordinues i partive komuniste, i krijuar nga Moska më 1947. Rezoluta e 28 qershorit 1948 përjashtoi prej saj Partinë Komuniste të Jugosllavisë, duke e akuzuar për nacionalizëm e devijim nga linja sovjetike. Për herë të parë një shtet komunist dilte nga kontrolli i Stalinit pa u rrëzuar — dhe kjo e bëri Jugosllavinë njëkohësisht të rrezikshme dhe të vetmuar.

Tri ditë në Tiranë

Reagimi shqiptar ishte i menjëhershëm dhe total. Brenda tri ditësh Tirana u dha këshilltarëve jugosllavë 48 orë për të dalë nga vendi dhe anuloi të gjitha marrëveshjet ekonomike dypalëshe. Propaganda u përmbys brenda një jave: Stalini u bë hero kombëtar shqiptar, Enver Hoxha luftëtar kundër agresionit të huaj, dhe Titon e zuri vendi i "imperialistit". Planet për një federatë ku Shqipëria do të ishte republika e shtatë u zhdukën nga fjalori.

Koçi Xoxe dhe spastrimi

Çmimi i brendshëm u pagua shpejt. Koçi Xoxe, ministri i Brendshëm dhe njeriu i krahut pro-jugosllav të partisë, u arrestua në nëntor 1948 dhe, pas një gjyqi të mbyllur, u ekzekutua më 11 qershor 1949. Spastrimet antititiste që pasuan hoqën 14 nga 31 anëtarët e Komitetit Qendror dhe 32 nga 109 deputetët e Kuvendit Popullor; rreth një e katërta e anëtarësisë së partisë u përjashtua. Për Enver Hoxhën, rezoluta nuk ishte vetëm gjeopolitikë — ishte instrumenti me të cilin eliminoi rivalët dhe konsolidoi pushtetin personal.

Çfarë ndryshoi për Kosovën

Deri më 1948, çështja e Kosovës kishte qenë e diskutueshme brenda familjes komuniste: nëse Shqipëria dhe Jugosllavia do të bashkoheshin në një federatë, kufiri mes tyre do të humbte rëndësinë. Ndarja e mbylli atë horizont. Kosova u bë vijë fronti, dhe çdo shqiptar i Jugosllavisë u bë i dyshimtë si agjent i mundshëm i Tiranës staliniste. Etiketa "informbyroist" iu shtua arsenalit të aparatit të sigurimit krah asaj të "nacionalistit" — dy akuza të kundërta, e njëjta pasojë.

Kufiri

Kufiri shqiptaro-jugosllav u mbyll dhe u militarizua: fusha minash, kulla vëzhgimi, urdhër për të qëlluar. Familje të ndara nga vija mbetën pa kontakt për dekada; letrat kaloheshin fshehtas ose aspak. Radioja ishte e vetmja urë — dhe dëgjimi i saj, në të dyja anët, ishte vepër penale. Ajo mbyllje zgjati dyzet e dy vjet, më gjatë se çdo pushtim që shqiptarët kishin njohur në shekullin XX.

Retorika dhe realiteti

Të dyja regjimet e përdorën çështjen kombëtare si armë propagandistike pa e vënë kurrë seriozisht në tryezë. Tirana fliste për vëllezërit e shtypur në Kosovë; Beogradi fliste për barazinë socialiste të kombësive. Asnjëra nuk ndërmori hap konkret. Për shqiptarët e Kosovës, rezultati praktik i asaj retorike ishte dyfishimi i dyshimit: të huaj për shtetin ku jetonin, dhe të paarritshëm për shtetin që i përmendte.

Trashëgimia

Ndarja Tito-Stalin kujtohet zakonisht si kapitull i Luftës së Ftohtë. Për shqiptarët ajo ishte diçka shumë më konkrete: momenti kur një komb u pre më dysh nga një grindje e huaj, me spastrime në të dyja anët dhe me një kufi që dy breza nuk e kaluan dot. Kur ai kufi më në fund u hap, në fillim të viteve '90, njerëzit që kaluan takuan të afërm që i kishin njohur vetëm nga emri.

Burimet

• Koçi Xoxe — Wikipedia (en)

• Expulsion of Yugoslavs from Albania — Wikipedia (en)

• Prof. dr. Vebi Xhemaili — Marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave 1945–1948

• Telegrafi — Shënime nga biseda sekrete Stalin–Hoxha, mars 1949

---

# Lidhja e Dytë e Prizrenit: aspirata kombëtare nën hijen e svastikës
https://zhurma.press/lidhja-e-dyte-e-prizrenit/
Type: organization
Published: 2026-09-18
Updated: 2026-09-20

Prizren, shtator 1943: organizata që mori emrin e 1878-ës për të mbrojtur trojet nga rikthimi jugosllav — dhe që historiografia e peshon mes aspiratës kombëtare, bashkëpunimit me nazizmin dhe krimeve të dokumentuara.

Më 16 shtator 1943, tetë ditë pas kapitullimit të Italisë dhe hyrjes së trupave gjermane, 42 delegatë nga Prizreni, Peja, Gjakova, Plava, Rozhaja, Novi Pazari, Shkupi, Tetova, Dibra dhe Ulqini u mblodhën në Prizren. Kuvendi zgjati deri më 20 shtator dhe shpalli një organizatë me një kërkesë të vetme: bashkimin e trojeve shqiptare në një shtet. Emri që zgjodhën — Lidhja e Dytë e Prizrenit — thërriste 1878-ën. Rrethanat ishin krejt të tjera.

Pse ka rëndësi

Sepse kjo është pika ku një aspiratë e drejtë u vu në duart e gabuara. Kërkesa për bashkim kombëtar kishte 65 vjet histori legjitime; mbrojtësi që iu ofrua në shtator 1943 ishte Gjermania naziste. Lidhja e Dytë është prova më e qartë në historinë shqiptare se qëllimi nuk e shenjtëron aleancën — dhe ajo që u krye nën emrin e saj e ndoti vetë kërkesën për dekada me radhë.

Konteksti i 1943-shit

Pas prillit 1941, Kosova, pjesë e Malit të Zi dhe e Maqedonisë perëndimore ishin bashkuar administrativisht me Shqipërinë nën protektoratin italian. Kur Italia kapitulloi më 8 shtator 1943, ai rregullim u shemb brenda javës. Gjermania hyri me një ofertë: "pavarësi" formale për Shqipërinë dhe ruajtje të kufijve të 1941-shit, në këmbim të bashkëpunimit. Lidhja e Dytë lindi pikërisht në ato javë.

Kush e drejtoi

Komiteti Qendror u krye fillimisht nga Rexhep Mitrovica, i cili u tërhoq në nëntor 1943, kur u emërua kryeministër i qeverisë në Tiranë. E pasoi Bedri Pejani, figurë e vjetër e lëvizjes kombëtare, autor i një memorandumi drejtuar Berlinit për një shtet shqiptar të zgjeruar. Pejani u hoq më vonë nga detyra dhe në krye erdhi Xhafer Deva — nën ndikim të drejtpërdrejtë gjerman. Deva u bë ministër i Brendshëm në Tiranë dhe emri i tij mbetet i lidhur me aparatin represiv të asaj periudhe.

Çfarë kërkonte

Programi ishte i qartë dhe, në fjalët e vetë delegatëve, as maksimalist as minimalist: jo një Shqipëri "e vogël" e as "e madhe", por ajo që sipas tyre ishte historikisht e etnografikisht shqiptare. Lidhja ngriti administratë vendore, shkolla shqipe dhe formacione të armatosura vullnetare në territoret që kontrollonte. Për një pjesë të popullsisë së Kosovës, që kishte dalë nga dy dekada të kolonizimit dhe shtypjes jugosllave, kjo ishte hera e parë që shkollohej në gjuhën e vet.

Çfarë u krye nën emrin e saj

Formacionet vullnetare të lidhura me Lidhjen dhe me okupatorin morën pjesë në operacione kundër popullsisë civile sllave në rajonin e Bihorit e Sanxhakut në dimrin 1943–1944, me qindra të vrarë. Në prill 1944 u formua divizioni SS "Skënderbeu", i rekrutuar kryesisht në Kosovë, i përdorur në operacione dëbimi e represioni. Këto nuk janë akuza të mëvonshme politike: janë ngjarje të dokumentuara, dhe një muze që i heq ato nuk ruan histori — ruan reklamë.

Dokumentuar dhe e debatuar

• E vërtetuar: mbledhja e 16–20 shtatorit 1943 me 42 delegatë; programi i bashkimit; radha e udhëheqjes Mitrovica–Pejani–Deva; bashkëpunimi institucional me forcat gjermane.

• E vërtetuar: krimet ndaj civilëve sllavë në Bihor e Sanxhak dhe formimi i divizionit SS "Skënderbeu" në 1944.

• E debatuar: shkalla në të cilën Lidhja si organizatë komandonte formacionet që kryen krimet, përkundrejt grupeve lokale që vepronin në emër të saj; historiografitë shqiptare, serbe e perëndimore japin pesha të ndryshme.

Fundi

Me tërheqjen gjermane në vjeshtën e 1944-ës, Lidhja u shpërbë brenda javësh. Udhëheqësit e saj u arratisën ose u dënuan; Xhafer Deva ia doli të largohej dhe vdiq në mërgim. Kosova u riintegrua me forcë në Jugosllavinë e re, dhe qëndresa e mbetur u shtyp në operacionet e viteve 1944–1945. Etiketa "bashkëpunëtor" u bë më pas mjet politik: çdo kërkesë shqiptare për të drejta në Jugosllavi u lidh, për dekada, me shtatorin 1943.

Trashëgimia

Lidhja e Dytë mbetet një nga ngjarjet më të vështira për t'u trajtuar në kujtesën shqiptare, sepse kërkon dy gjykime njëkohësisht: aspirata ishte e ligjshme, dhe mjeti ishte kriminal. E para nuk e shfajëson të dytin, dhe i dyti nuk e zhvlerëson të parën. Lidhja e Prizrenit e 1878-ës, me të cilën kjo ndau emrin, kishte kërkuar autonomi brenda një perandorie që po shpërbëhej — pa okupator mbrapa. Huazimi i emrit ishte përpjekje për të huazuar legjitimitet. Historia nuk e pranoi huazimin.

Burimet

• Lidhja e Dytë e Prizrenit — Wikipedia (sq)

• BalkanWeb — Programi i Lidhjes së Dytë, me fjalët e delegatëve

• Brerore — Lidhja e Dytë e Prizrenit dhe masakra e Bihorit

• Revista Shenja — Xhafer Deva për vete dhe periudhën 1943–1944

---

# Aksioni i armëve 1955-56: 22 mijë dosje, tortura dhe burgu i Nishit
https://zhurma.press/aksioni-i-armeve-1955/
Type: event
Published: 2026-09-18
Updated: 2026-09-20

Nën UDB-në e Rankoviqit, "çarmatosja" e Kosovës u kthye në represion masiv: 22 038 dosje, mbi 100 të torturuar, mbi 2 mijë në burgun e Nishit — dhe një shtysë e shpërnguljes drejt Turqisë.

Në dimrin e viteve 1955-1956, pushteti jugosllav hyri shtëpi më shtëpi në Kosovë për të "mbledhur armët". Preteksti ishte siguria publike. Praktika ishte një fushatë e gjerë dhune shtetërore ndaj popullsisë shqiptare: dosje të hapura me dhjetëra mijëra, torturë sistematike, burgime, dhe familje që blinin armë vetëm për të pasur diçka për të dorëzuar.

Pse ka rëndësi

Sepse ky është kapitulli që shpjegon dy dekada. Aksioni i armëve nuk ishte incident; ishte metoda e epokës së Rankoviqit e zbatuar në shkallë masive, dhe pasojat e tij — frika, dosjet, dhe vala e shpërnguljes drejt Turqisë — përcaktuan jetën shqiptare nën Jugosllavi deri në vitin 1966. Kur më vonë u kërkua shpjegim pse Kosova u zbraz nga dhjetëra mijëra banorë brenda pak vitesh, përgjigjja nis këtu.

Urdhri dhe aparati

Aksioni u organizua përmes forumeve të Lidhjes së Komunistëve në nivel federativ, republikan serb dhe krahinor. Zbatimin e mbikëqyri aparati i sigurimit shtetëror nën Aleksandër Rankoviqin. Përbërja e atij aparati në Kosovë ishte vetë pjesë e problemit: sipas dokumentimit të historiografisë shqiptare, rreth 9 për qind e kuadrit të sigurimit ishin shqiptarë, ndërsa 91 për qind serbë e malazezë. Popullsia që kontrollohej dhe forca që e kontrollonte nuk flisnin as të njëjtën gjuhë.

Si punonte

Logjika e aksionit ishte e mbyllur dhe e pashpëtim. Çdo familje shqiptare supozohej se fshihte armë. Dorëzimi provonte fajin; mosdorëzimi provonte fshehjen. Familjet që nuk kishin asgjë për të dorëzuar — sepse nuk kishin armë — detyroheshin ta zgjidhnin problemin duke blerë një. Burime të kohës përshkruajnë raste ku shtëpi të tëra shitën bagëtinë për të siguruar një pushkë e për ta dorëzuar, me shpresën se torturat do të pushonin. Një grua shiti lopën e familjes për ta shpëtuar burrin nga rrahja e radhës.

Dhuna

Metodat e dokumentuara nga historiografia shqiptare përfshijnë rrahje e kamxhik, zhytje në ujë të ftohtë gjatë dimrit, mbajtje në dhoma të akullta dhe — në rastet më ekstreme — futjen e kokës së të burgosurit në sobë të ndezur. Mes emrave të viktimave që kujtesa e ka ruajtur janë Avni Duraku, që vdiq në bodrumin e policisë; Zenun Xhafa, i vdekur pasi iu fut koka në sobë; Tahir Shabani dhe Tahir Tahiri, të vdekur pas rrahjeve në Selac; dhe Jetullah Sali Kuqi, i torturuar për vdekje në Suharekë. Fshatrat që përmenden më shpesh në dëshmi janë Ponosheci, Molliqi, Brovina, Logja, Isniqi, Vrella, Rakoshi, Krusha, Kllokoti, Shala, Skenderaj, Shushica, Selaci dhe Dumoshi.

Çfarë është e numëruar dhe çfarë jo

• Shifra të regjistruara: 22 038 dosje të hapura kundër popullsisë shqiptare, prej tyre 240 kundër personaliteteve të njohura; mbi 100 të torturuar; mbi 2 000 shqiptarë të futur në burgun e Nishit gjatë periudhës.

• Vlerësime, jo regjistra: burimet flasin për "disa mijëra" të rrahur dhe "dhjetëra mijëra" të terrorizuar — përmasa, jo numërim.

• Ende e hapur: dokumentimi i plotë arkivor. Arkivat e sigurimit jugosllav për këtë periudhë nuk janë hapur, dhe shumë nga dëshmitë e mbledhura janë gojore, të regjistruara dekada më vonë.

Zgjerimi jashtë Kosovës

Më 22 shkurt 1956, sekretari republikan serb i punëve të brendshme Vojin Lukiq urdhëroi shtrirjen e aksionit edhe jashtë kufijve të Kosovës — në Vranjë, Leskovc, Prokuplë, Krushevc e vise të tjera me popullsi shqiptare. Direktiva e përcaktonte shprehimisht objektin: qytetarët e kombësisë shqiptare. Kjo është arsyeja pse aksioni lexohet sot si masë etnike dhe jo si operacion sigurie: kriteri nuk ishte dyshimi, ishte kombësia.

Rruga për në Turqi

Në vitet që përkojnë me aksionin, shpërngulja e shqiptarëve drejt Turqisë u shumëfishua: rreth 17 mijë veta më 1954, 51 mijë më 1955, 54 mijë më 1956 dhe 57 mijë më 1957. Korrelacioni është i ashpër dhe historiografia shqiptare e lexon si lidhje shkakësore — presioni krijoi ikjen. Ajo lidhje mbetet interpretim i bazuar në përkim kohor dhe dëshmi, jo në një urdhër të gjetur që e thotë atë. Ajo që nuk kontestohet është se familjet që ikën nuk po zgjidhnin një vend më të mirë; po largoheshin nga një dimër i caktuar.

Fundi dhe kujtesa

Aksioni u fashit, por epoka që e prodhoi vazhdoi edhe një dekadë. Ajo mori fund vetëm më 1966, kur Plenumi i Brionit rrëzoi Rankoviqin — dhe pikërisht atëherë, me aparatin e zbutur, filluan hetimet për torturat e viteve '50. Në kujtesën publike aksioni i armëve zë më pak vend sesa masakrat e mëdha, sepse dhuna e tij ishte kapilare: derë më derë, familje më familje, pa një datë të vetme për t'u përkujtuar. Por ishte pikërisht ajo formë — e ngadaltë, e përditshme, e pafund — që e bëri të paharrueshme për brezin që e jetoi.

Burimet

• Aksioni i mbledhjes së armëve në Kosovë (1955-1956) — Wikipedia (sq)

• Dielli — Shpërnguljet në Turqi dhe aksioni i mbledhjes së armëve

• Format e presionit politiko-ekonomik në Kosovë, 1945–1960 (ResearchGate)

---

# Helmimet e 1990-ës: 7 421 të prekur, dy hipoteza dhe një hetim që s'u lejua kurrë
https://zhurma.press/helmimet-1990/
Type: event
Published: 2026-09-17
Updated: 2026-09-29

Mars 1990: nxënës shqiptarë sëmuren masivisht anembanë Kosovës. Gaz nervor apo histeri masive? Faktet e dokumentuara, hipotezat në konflikt dhe hetimi që u refuzua.

Mes 21 dhe 23 marsit 1990, në shkollat e mesme të Prishtinës, Ferizajt, Gjilanit, Vushtrrisë, Podujevës dhe Mitrovicës, nxënës shqiptarë filluan të binin përtokë në klasa. Kishin dhimbje koke, të vjella, dhimbje barku, vështirësi në frymëmarrje. Më 24 mars, vetëm në klinikat e spitalit të Prishtinës u pranuan 2 993 pacientë. Shifra përfundimtare e regjistruar nga institucionet kosovare është 7 421 të prekur. Askush nuk u dënua kurrë, sepse asnjë hetim i pavarur nuk u lejua.

Pse ka rëndësi

Sepse ky është rasti ku dështimi i hetimit u bë vetë ngjarja. Tridhjetë e gjashtë vjet më vonë, dy shpjegime të papajtueshme qarkullojnë ende — dhe arsyeja pse asnjëri s'mund të mbyllet është se provat u kontrolluan nga i njëjti pushtet që dyshohej. Kur shteti është edhe i dyshuari edhe hetuesi, e vërteta nuk humbet rastësisht.

Konteksti: pranvera 1990

Ngjarja nuk ndodhi në kohë të qetë. Autonomia e Kosovës ishte shfuqizuar në mars 1989; greva e minatorëve të Trepçës ishte shtypur një vit më parë; Kosova ishte nën masa të jashtëzakonshme, me polici e ushtri në rrugë dhe me shkolla nën mbikëqyrje. Në atë atmosferë, klasat u zbrazën brenda ditësh dhe spitalet u mbushën.

Çfarë panë mjekët

Personeli mjekësor shqiptar në Prishtinë përshkroi simptoma të përsëritura: bebëza të ngushtuara, djegie të syve, shtim i pështymës, të përziera, dridhje muskulore, në disa raste konvulsione. Sipas tyre, kjo pamje klinike përputhej me ekspozim ndaj një agjenti organofosforik — grupi i substancave ku bëjnë pjesë edhe pesticidet edhe agjentët nervorë ushtarakë. Mjekët kërkuan analiza të pavarura jashtë vendit. Mostrat mbetën nën kontroll shtetëror.

Dy hipotezat

• Helmim i qëllimshëm. Institucionet kosovare, mjekët dëshmitarë dhe Instituti i Kosovës për Krime të Luftës e trajtojnë si veprim të organizuar kundër popullsisë shqiptare, në kuadër të presionit të vitit 1990. Kjo mbështetet te pamja klinike, te përhapja gjeografike dhe te fakti që të prekurit ishin pothuajse ekskluzivisht nxënës shqiptarë.

• Sëmundje masive psikogjene. Disa ekipe mjekësore të huaja, pas vizitave të kufizuara, e klasifikuan ngjarjen si reaksion kolektiv ankthi në një popullsi nën stres akut — një fenomen i dokumentuar në literaturën mjekësore, që prodhon simptoma reale pa agjent kimik. Regjimi i atëhershëm jugosllav e adoptoi këtë shpjegim dhe shkoi më tej, duke e quajtur inskenim.

Pse nuk u zgjidh

Të dyja hipotezat mund të testoheshin — me mostra gjaku e urine të analizuara menjëherë në laboratorë të pavarur, me ekzaminim të ajrit e të ujit në shkollat e prekura, me ekspertizë të paanshme të dokumentacionit spitalor. Asnjëra prej këtyre nuk u lejua në kushtet e vitit 1990. Ekipet e huaja hynë vonë, me akses të kufizuar dhe me shoqërim zyrtar. Prandaj sot nuk kemi mosmarrëveshje mes dy provave; kemi mungesë prove, e cila lejon secilën palë të mbajë pozicionin e vet pa u përballur.

Çfarë është e dokumentuar

• E vërtetuar: mbi 7 400 nxënës shqiptarë u trajtuan në institucione shëndetësore mes marsit dhe prillit 1990; 2 993 pranime në një ditë të vetme në Prishtinë; shtrirja në gjashtë qytete.

• E vërtetuar: mohimi zyrtar jugosllav dhe mospranimi i një hetimi ndërkombëtar të pavarur.

• E kontestuar: shkaku. Asnjëra hipotezë nuk është vërtetuar me analiza të verifikueshme, sepse analizat e nevojshme nuk u kryen në kohën kur mund të bëheshin.

Kërkesa për drejtësi

Në vitet e fundit, shoqata të të prekurve dhe institucione në Kosovë kanë kërkuar ngritjen e një padie shtetërore kundër Serbisë dhe hapjen e arkivave të shërbimeve të sigurisë së atëhershme. Kërkesa nuk është për një dënim simbolik: është për dokumentin. Nëse një urdhër ekziston, ai është në arkiv — dhe pa të, edhe kjo çështje mbetet aty ku e la viti 1990.

Trashëgimia

Për brezin që ishte në ato klasa, helmimet janë kujtim trupor, jo debat historiografik. Për Kosovën si shtet, ato janë shembulli më i pastër se si shkatërrohet një provë: jo duke e fshehur, por duke e lënë të kalbet brenda afatit kur ende mund të lexohej. Nëntë vjet më vonë erdhi eksodi; dosja e 1990-ës mbeti e hapur ndërsa mbi të u mbivendosën dosje të tjera.

Burimet

• Instituti i Kosovës për Krime të Luftës — Helmimet e nxënësve 1990–1992

• Helmimi i nxënësve kosovarë — Wikipedia (sq)

• BalkanWeb — Kërkohet padi ndaj Serbisë për helmimet e 1990-ës

• Radio Kosova e Lirë — Helmimet e nxënësve të shkollave të mesme, pranverë 1990

---

# Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
https://zhurma.press/ilirkianet-perandoret-ilire-te-romes/
Type: person
Published: 2026-08-26
Updated: 2026-09-29

Nga Iliriku dolën perandorët që rindërtuan Romën; Diokleciani dhe Konstantini janë emrat më të mëdhenj të kësaj radhe.

Midis viteve 268 dhe 337 të erës sonë, Perandoria Romake u shpëtua nga shembja prej një radhe sundimtarësh që nuk vinin nga Roma, nuk ishin aristokratë dhe shpesh nuk kishin arsim klasik. Ata vinin nga Iliriku — krahina ballkanike që jepte ushtarët më të mirë të perandorisë — dhe u ngjitën nga radhët e ushtrisë. Historiografia i quan "perandorët ilirë". Nëntë prej tyre mbajnë periudhën më të rëndë të historisë romake.

Pse ka rëndësi

Sepse në shekullin III Roma ishte praktikisht e vdekur: pesëdhjetë vjet luftërash civile, perandorë që zgjasnin muaj, dy perandori të shkëputura — Galia në perëndim, Palmira në lindje — dhe një monedhë pa vlerë. Rimëkëmbja nuk erdhi nga qendra. Erdhi nga periferia ballkanike, nga njerëz të lindur në garnizone. Kjo është arsyeja pse Iliriku, për afro shtatëdhjetë vjet, ishte fabrika e pushtetit romak.

Klaudi II dhe Naisusi

Klaud Gotiku (268–270) erdhi nga zona e Sirmiumit ose e Dardanisë dhe fitoi emrin te Naisusi — Nishi i sotëm — ku shpartalloi një invazion të madh gotik në vitin 268. Sundoi më pak se dy vjet dhe vdiq nga murtaja në Sirmium në janar të vitit 270. Rëndësia e tij është jashtëmase më e madhe se kohëzgjatja: provoi se një gjeneral i aftë nga Iliriku mund ta stabilizonte atë që gjysmë shekulli emërimesh politike nuk e kishte arritur.

Aureliani, "Restitutor Orbis"

Aureliani (270–275) bëri në pesë vjet atë që dukej e pamundur: riktheu nën një pushtet Perandorinë Galike në vitin 274 dhe mundi Palmirën e Zenobisë në 272. Ndërtoi muret që ende mbajnë emrin e tij rreth Romës — pranim i heshtur se qyteti tashmë mund të sulmohej. Dhe tërhoqi administratën nga Dakia, duke zgjedhur një kufi të mbrojtshëm mbi një provincë prestigji. Titulli që mori, Restitutor Orbis — rindërtuesi i botës — për një herë nuk ishte lajkë. U vra nga oficerët e vet në 275.

Probi dhe Diokleciani

Probi (276–282), i lindur në Sirmium, e përdori ushtrinë për punë civile dhe lejoi mbjelljen e hardhive italiane në Ilirik, Britani e Hispani — fundi i një monopoli të vjetër. Por reforma vendimtare erdhi me Dioklecianin (284–305): ai e ndau perandorinë në katër njësi drejtimi, sistemi i njohur si tetrarkia, ricaktoi provincat, rindërtoi sistemin tatimor dhe, në vitin 305, abdikoi — i pari perandor romak që dorëhiqet vullnetarisht dhe vdes në shtrat.

Konstantini

Konstantini i Madh (306–337) lindi në Naisus, po ashtu në hapësirën ilirike, dhe e mbylli ciklin: legalizoi krishterimin me ediktin e vitit 313 dhe themeloi në vitin 330 kryeqytetin e ri në Bosfor. Perandoria që ai la pas nuk ishte më ajo e shekullit II — ishte një shtet i ri, i ndërtuar nga ushtarakë ballkanas mbi rrënojat e një aristokracie që kishte dështuar.

Çfarë dihet dhe çfarë pretendohet

• E vërtetuar: origjina ilirike-ballkanike e kësaj radhe perandorësh, ngjitja e tyre përmes ushtrisë dhe roli vendimtar në daljen nga kriza e shekullit III.

• E vërtetuar: Naisusi (Nishi) dhe Sirmiumi si vendlindje të disave; ndarja tetrarkike e Dioklecianit; themelimi i Konstandinopojës.

• E debatuar: "ilir" në burimet romake është përcaktim krahinor e ushtarak, jo etnik në kuptimin modern. Vendlindja e Dioklecianit — Dioklea pranë Podgoricës apo rrethinat e Salonës në Dalmaci — mbetet e diskutuar.

• E pohuar, jo e provuar: vija e drejtpërdrejtë ilir–shqiptar si trashëgimi etnike. Teza ilire është dominuese në historiografinë shqiptare dhe ka mbështetje gjuhësore, por nuk është e mbyllur; të pretendosh këta perandorë si "shqiptarë" është anakronizëm.

Pse ndodhi në Ilirik

Përgjigjja nuk është karakter kombëtar, por gjeografi ushtarake. Iliriku ishte korridori mes Danubit dhe Adriatikut: aty ishin legjionet më të mëdha, aty vinin sulmet e para gotike e sarmate, dhe aty një djalë fshati mund të ngjitej deri në komandë sepse aftësia numëronte më shumë se prejardhja. Kur Roma iu desh dikush që dinte të mbante një kufi, personeli ishte tashmë i stërvitur — dhe ishte ballkanas.

Trashëgimia

Për hapësirën shqiptare, rëndësia e këtij shekulli nuk është pronësia mbi emra perandorësh, por fakti më i qëndrueshëm që rrjedh prej tij: territori mes Danubit dhe Adriatikut ishte qendër vendimesh perandorake, jo periferi. Rrugët, qytetet dhe kufijtë administrativë të vendosur atëherë e formësuan rajonin për një mijëvjeçar. Ajo është trashëgimia që nuk ka nevojë për pretendime etnike për të qëndruar.

Burimet

• Illyrian emperors — Wikipedia

• Aurelian — Wikipedia

• Diocletian — Wikipedia

• History is Now — The Roman Illyrici Rulers

---

# Jusuf Vrioni: i burgosuri që i dha Kadaresë zërin frëngjisht
https://zhurma.press/jusuf-vrioni/
Type: person
Published: 2026-08-20
Updated: 2026-10-10

Biri i një nënshkruesi të Pavarësisë, mbi një dekadë në burgjet e diktaturës, pastaj përkthyesi pa emër që e nxori Kadarenë në frëngjisht më 1970.

Jusuf Vrioni (1916–2001) është njeriu përmes të cilit Evropa lexoi për herë të parë Ismail Kadarenë. Biri i një nënshkruesi të Pavarësisë, i rritur në Paris, kaloi më shumë se një dekadë në hetuesitë, burgjet dhe kampet e regjimit komunist; pastaj, si përkthyes pa emër në kopertinë, e ktheu «Gjeneralin e ushtrisë së vdekur» në frëngjishten me të cilën romani doli në botë më 1970.

Pse ka rëndësi

• Botimi frëngjisht i «Gjeneralit të ushtrisë së vdekur», që Albin Michel e nxori në Paris më 1970, ishte përkthimi i tij, edhe pse emri i tij nuk shfaqej në libër; versioni anglisht i vitit 1971 u përkthye nga frëngjishtja e tij, jo nga origjinali shqip.

• U arrestua më 13 shtator 1947, i akuzuar se spiunonte për Francën, dhe në korrik 1950 u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg e punë të detyruar; një pjesë të dënimit e vuajti në kampin e Burrelit.

• I njëjti shtet që e burgosi e vuri të përkthente në frëngjisht fjalimet e Enver Hoxhës, ndërsa përkthimet e tij të Kadaresë i sollën më 1998 Çmimin e Madh të Frankofonisë nga Akademia Franceze.

Biri i një nënshkruesi të Pavarësisë

Jusuf Vrioni lindi më 16 mars 1916 në Korfuz, në një derë të vjetër bejlerësh të Shqipërisë së Mesme, që e kishte shtëpinë në Berat. Robert Elsie dhe Biblioteka Kombëtare e Francës e shënojnë Korfuzin si vendlindje; regjistri francez i vdekjeve shënon Beratin, qytetin e familjes. I ati, Iljaz bej Vrioni (1882–1932), ishte ndër burrat që vunë emrin nën Deklaratën e Pavarësisë në Vlorë më 1912. Në vitet njëzet u bë kryeministër dhe ministër i Jashtëm, dhe nga viti 1925 deri në vdekje përfaqësoi Shqipërinë si ministër fuqiplotë në Paris e në Londër.

Fëmijëria e Jusufit kaloi në Paris që nga viti 1923. Frëngjishten e mësoi që i vogël nga një guvernante zvicerane, zonjusha Badel, e cila jetoi më pas në Shqipëri dhe vdiq e harruar e në varfëri në Tiranë në fund të viteve pesëdhjetë. Rinia e tij ishte e privilegjuar dhe gati e shkujdesur: sport, xhaz dhe sallonet e Parisit mes dy luftërave. Diplomën e mori në Shkollën e Studimeve të Larta Tregtare (HEC). Iljaz beu vdiq në Paris më 1932, dhe ceremonia mortore e ministrit shqiptar u mbajt në Xhaminë e Parisit.

1939–1947: kthimi në Shqipërinë e re

Më 5 gusht 1939 Vrioni erdhi në Shqipërinë e pushtuar nga Italia për atë që e mendonte si një vizitë të shkurtër. Lufta ia prishi planet: po atë vit u vendos në Romë, ku i vëllai kishte gjetur punë në Ministrinë italiane të Jashtme, dhe në gusht 1943 u kthye në Tiranë bashkë me nënën — vendim për të cilin, shënon Elsie, do të pendohej më vonë. Banuan gati një vit në Hotel «Dajti», në atë hotel ku pas luftës do të qëndronin oficerët italianë të romanit të parë të Kadaresë. Vrioni u përpoq të lidhej me Ballin Kombëtar, që e priti ftohtë një pinjoll të familjeve të bejlerëve, dhe nuk iu bashkua Frontit Nacionalçlirimtar, që e dinte të ngritur nga komunistët. Pa nga Tirana edhe ndarjen e qëndresës pas marrëveshjes së Mukjes.

Regjimi i ri, që në vitin e parë donte të dukej demokratik para botës, ia shfrytëzoi gjuhët. Më 1945 përkthente në mëngjes për Bashkimin e Rinisë Antifashiste dhe pasditeve luante basketboll e tenis për të; më 1946 përkthente nga frëngjishtja dhe anglishtja për Bashkimin e Grave, që drejtohej nga Nexhmije Hoxha. Para zgjedhjeve të 2 dhjetorit 1945, me një rreth miqsh, hartoi fshehurazi një memorandum për gazetarët perëndimorë që kishin ardhur të vëzhgonin votimin. Vrioni shkroi versionin frëngjisht. Fjalitë e tij ishin pyetje: ato i ftonin gazetarët të verifikonin vetë nëse në vend lejohej ndonjë mendim jashtë atij të Frontit. Sipas kujtimeve të veta, ky dokument qe një nga arsyet e arrestimit të tij.

Qelitë e Koçi Xoxes dhe Burreli

Në mbrëmjen e së shtunës, 13 shtator 1947, ndërsa priste një shoqe në sheshin qendror të Tiranës, agjentët e ftuan ta shoqëronin për disa pyetje. U akuzua se spiunonte për Francën dhe, siç e shënon Elsie, se luante tenis. Katërmbëdhjetë muaj, nga shkurti 1949 deri në prill 1950, i kaloi në njërën nga shtatëmbëdhjetë qelitë famëkeqe që mbanin emrin e Koçi Xoxes, dhoma 1,20 me 0,90 metra. Në korrik 1950 u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg dhe punë të detyruar.

Një pjesë të dënimit e vuajti në kampin e Burrelit, një nga vendet ku kaloi dhjetë vjetët e tij të burgut edhe Arshi Pipa, i arrestuar në prill 1946 dhe i liruar më 1956. Vrioni doli në fund të vitit 1958, sipas Elsie-t; recensioni i kujtimeve të tij në «Le Courrier des Balkans» e jep periudhën 1947–1959 dhe flet për më shumë se dymbëdhjetë vjet. Lirimi nuk ishte liri: pas një periudhe internimi në Fier, filloi të punonte si përkthyes.

Përkthyesi pa emër

Një kapitull i kujtimeve të tij titullohet «Traduire pour se réintroduire» — të përkthesh për t'u rikthyer në jetë. Shteti i dha fillimisht raportet dhe fjalimet e gjata të Enver Hoxhës, mbi të cilat përkthyesit e gjuhëve të ndryshme konsultoheshin mes tyre kur një pasazh ishte i paqartë. Zyrtarët e kulturës e shihnin me mosbesim e xhelozi, dhe iu deshën vite që t'i njihej talenti e emri si përkthyes.

Me Ismail Kadarenë puna ishte tjetër. «Gjenerali i ushtrisë së vdekur», që Shtëpia Botuese «Naim Frashëri» e kishte nxjerrë në shqip më 1963, ishte ndër përkthimet e tij të para; Vrioni shkruan se e përktheu me ethe, pak vjet pasi kishte dalë nga kampet. Romani doli në frëngjisht te Albin Michel në Paris më 1970, me parathënie të Robert Escarpit-it dhe pa emrin e përkthyesit: katalogu i atij botimi shënon vetëm se ishte përkthyer nga shqipja. Një vit më vonë, botimi anglisht i shtëpisë W. H. Allen në Londër u bë nga frëngjishtja e Vrionit, jo nga origjinali. Pas «Gjeneralit» erdhën «Le Grand Hiver» (Dimri i madh), «Avril brisé» (Prilli i thyer) dhe, më 1986, «Qui a ramené Doruntine?» (Kush e solli Doruntinën?). Emri i tij si përkthyes u shfaq në një libër vetëm më 1980. Agjencia Telegrafike Shqiptare do të shkruante më 1998 se gjatë diktaturës ai kishte mbetur anonim për arsye politike.

Dy botë në të njëjtën tryezë

Paradoksin e jetës së tij Vrioni nuk e fshehu. I njëjti njeri ishte zëri francez i dy botëve që nuk mund të ishin më larg njëra-tjetrës: i shkrimtarit që po e bënte imagjinatën shqiptare të lexueshme në Evropë dhe i diktatorit që e kishte mbajtur në burg. Në kujtimet e veta ai e ndan qartë njërën punë nga tjetra: «Pour Kadaré, je faisais mon travail au grand jour, chez moi, tandis que la traduction d'Enver Hodja était entourée de l'atmosphère de paranoïa et de secret propre à ce régime». Për Kadarenë punonte hapur, në shtëpinë e vet; përkthimi i Hoxhës bëhej në ajrin e paranojës dhe të fshehtësisë që ishte vetë natyra e regjimit.

Ky dallim nuk e fshin faktin se mjeshtëria e tij i shërbeu edhe propagandës së shtetit që e shtypte, dhe kujtesa e ndershme duhet ta mbajë të dyja anët. Por e shpjegon rrugën e vetme që i mbetej një njeriu me biografinë e tij: puna e detyruar në zyrë dhe zgjedhja e lirë në tryezën e shtëpisë. Ajo zgjedhje i mbijetoi diktaturës: kur Franca e nderoi Vrionin më 1998, Kadareja ishte në sallë.

Kthimi në Paris

Parisin e pa sërish vetëm më 1989, gjysmë shekulli pasi e kishte lënë me tren drejt Italisë. Atje u vendos përfundimisht në vitet nëntëdhjetë (Elsie e daton në 1997) dhe u emërua ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s. Në pranverën e vitit 1998, në mjediset e Asamblesë Kombëtare franceze, u dekorua Kalorës i Legjionit të Nderit; po atë vit Akademia Franceze i dha Çmimin e Madh të Frankofonisë për përkthimet e veprës së Kadaresë. Agjencia Telegrafike Shqiptare e paraqiste atëherë si përkthyesin e letërsisë shqipe në frëngjisht dhe të asaj frënge në shqip, autor i dhjetëra përkthimeve.

Po më 1998 dolën kujtimet e tij, «Mondes effacés. Souvenirs d'un Européen» (Botë të fshira. Kujtime të një evropiani), të shkruara në bashkëpunim me shkrimtarin francez Éric Faye dhe të botuara nga JC Lattès. Robert Elsie, që e fotografoi në Paris më 9 prill 1998, ktheu në anglisht pjesën e kujtimeve për vitet 1943–1947 dhe e vendosi në arkivin e tij të teksteve të historisë shqiptare. Jusuf Vrioni vdiq në Paris më 1 qershor 2001, tetëdhjetë e pesë vjeç, në kohën kur ende përfaqësonte Shqipërinë pranë UNESCO-s.

Trashëgimia

Përkthyesi është zëri i dytë i një libri, ai që lexuesi e harron sapo kthen faqen e parë. Rasti i Vrionit e bën këtë zë të dukshëm: për lexuesin francez, dhe përmes tij për atë anglez, Kadareja i viteve të para fliste me sintaksën e Vrionit. Kjo e bën emrin e tij pjesë të historisë së letërsisë shqipe në shekullin XX, jo një shënim në fund të faqes. Më 2016 Posta Shqiptare e vuri portretin e tij në një pullë të serisë së personaliteteve të shquara kombëtare.

Regjimi i mori shtëpinë e Beratit, pasurinë dhe më shumë se një dekadë jete. I la vetëm gjuhën — dhe me të Vrioni i hapi letërsisë shqipe një derë drejt Evropës që nuk u mbyll më.

Burimet

• Robert Elsie, albanianhistory.net — «Jusuf Vrioni: Back to Tirana, 1943–1947» (hyrje biografike dhe pjesë nga «Mondes effacés», f. 101–120)

• Bibliothèque nationale de France — autoriteti «Vrioni, Jusuf (1916–2001)»

• Bibliothèque nationale de France — autoriteti «Vrioni, Ilias (1882–1932)»

• Robert Elsie, albanianhistory.net — «The Declaration of Albanian Independence» (1912), me listën e nënshkruesve

• Le Courrier des Balkans — «Les mémoires de Jusuf Vrioni, le traducteur d'Ismaïl Kadaré et d'Enver Hoxha»

• Éditions Albin Michel — «Le Général de l'armée morte», përkthyes Jusuf Vrioni (1970)

• Open Library — «Le général de l'armée morte», A. Michel, Paris 1970 (traduit de l'albanais, préf. Robert Escarpit)

• Open Library — «The General of the Dead Army», W. H. Allen, London 1971 (translated by Derek Coltman from the French)

• Open Library — «Gjenerali i ushtërisë së vdekur», N. Frashëri, Tiranë 1963

• Agjencia Telegrafike Shqiptare, 22 maj 1998 — «Distinguished translator awarded Knight of Legion of Honour» (arkivi HRI)

• Académie française — Jusuf VRIONI, Grand Prix de la Francophonie 1998

• INSEE, Fichier des personnes décédées (matchID) — Jusuf Vrioni, 16.03.1916 – 01.06.2001

• Robert Elsie, albanianliterature.net — Arshi Pipa

• Wikimedia Commons — pulla «Isuf Vrioni», Posta Shqiptare 2016

---

# Ura e Ibrit — ura që ndan dhe bashkon Mitrovicën
https://zhurma.press/ure-e-ibrit/
Type: place
Published: 2026-08-19
Updated: 2026-10-10

Një urë e shkurtër betoni mbi Ibër ndan Mitrovicën në dy qytete dhe mbetet vija më e ngarkuar politikisht në Kosovë që nga viti 1999.

Ibri nuk është lumë i madh. Në Mitrovicë e kalon një urë e shkurtër betoni, aq e zakonshme sa askush nuk do ta mbante mend po të ishte e hapur. Por që nga viti 1999 ajo urë ka qenë vija më e ngarkuar politikisht në Kosovë: në jug rreth 80 mijë shqiptarë, në veri rreth 20 mijë serbë e të tjerë, dhe mes tyre një urë që këmbësorët e kalojnë, por automjetet jo.

Pse ka rëndësi

Sepse kjo urë është prova më e dukshme se çfarë mbeti e pazgjidhur pas luftës. Kosova ka flamur, kufij të njohur dhe institucione; megjithatë një qytet i vetëm mbetet i ndarë në dy, dhe ndarja nuk mbahet nga një lumë por nga një marrëveshje e paarritur. Çdo bisedë Prishtinë–Beograd, çdo krizë veriore, çdo debat për sovranitet përfundon herët a vonë te kjo urë.

Një qytet i bërë nga miniera

Mitrovica nuk u nda gjithmonë. Ajo u rrit rreth Trepçës — kompleksi minerar që në epokën jugosllave punësonte dhjetëra mijëra njerëz dhe që bëri prej qytetit një qendër industriale me popullsi të përzier. Greva e minatorëve të vitit 1989 doli pikërisht nga ajo Mitrovicë e përbashkët. Ndarja e sotme nuk është gjendje e natyrshme e qytetit; është rezultat i një dhjetëvjeçari të caktuar.

1999: ura mbyllet

Me përfundimin e luftës dhe hyrjen e forcave ndërkombëtare, popullsia serbe e qytetit u përqendrua në bregun verior dhe shqiptarët në jug. Ura u bllokua për herë të parë atë vit. Ajo që nisi si masë sigurie në javët e para të një paslufte kaotike u ngurtësua në gjeografi politike: dy anë, dy administrata de facto, dy realitete.

Barrikadat dhe "Parku i Paqes"

Në vitin 2011 mbi urë nisën të vendoseshin barrikada. Më 2014 ato u zëvendësuan me blloqe betoni dhe me pemë të mbjella mbi asfalt — një instalim që udhëheqja e atëhershme e Mitrovicës së Veriut e pagëzoi "Parku i Paqes". Emri thotë shumë: pengesa u bë peizazh dhe bllokimi u vesh me fjalorin e pajtimit. «Parku» u hoq më 14 gusht 2016, kur nisi rikonstruksioni i urës me fonde të BE-së.

Dy komuna, një qytet

Më 2013 ndarja u zyrtarizua në hartën administrative: Mitrovica e Veriut u krijua si komunë më vete. Prej asaj dite, ajo që kishte qenë gjendje faktike fitoi formë institucionale — dy kuvende komunale, dy buxhete, dy grupe shërbimesh publike për një qytet që historikisht kishte pasur një.

E rindërtuar, dhe prapë e mbyllur

Ironia e urës është se ajo është në gjendje të shkëlqyer. Punimet e financuara nga Bashkimi Evropian përfunduan më 2018, dhe më 2019 BE-ja deklaroi se ura duhej të hapej për qarkullimin e automjeteve. Ajo nuk u hap. Në prill 2023, Kuvendi Komunal i Mitrovicës së Veriut vendosi për hapjen, duke e mbështetur vendimin te Marrëveshja e Brukselit. Në gusht 2026 KFOR-i nisi të tërhiqte gradualisht praninë e përhershme nga ura dhe BE-ja deklaroi se kushtet për hapjen ishin plotësuar; deri në shtator 2026 ura ende nuk ishte hapur për automjetet. Problemi nuk ka qenë asnjëherë betoni.

Çfarë do të thotë "hapja"

Për Prishtinën, hapja është çështje sovraniteti: një shtet nuk mund të ketë një qytet ku lëvizja ndalet me vendim të pashkruar. Për komunitetin serb të veriut, ura është perceptuar si mbrojtje — dhe çdo ndryshim lexohet përmes frikës se çfarë vjen pas saj. Për ndërkombëtarët, ajo ka qenë prej dy dekadash indeksi më i thjeshtë i normalizimit: sa herë që raportohet për progres, pyetja e parë mbetet nëse njerëzit e kalojnë urën.

Trashëgimia

Në muze Ura e Ibrit qëndron si vend, jo si simbol i zgjedhur: ajo u bë simbol pa e kërkuar. Është kujtesa se pasojat e 1999-ës nuk mbaruan me kthimin e njerëzve në shtëpitë e tyre, dhe se disa vija të vizatuara në javët e para të një paslufte mbeten më gjatë se shumë traktate. Ditën që ajo urë të kalohet pa u vënë re, një kapitull i historisë së Kosovës do të jetë mbyllur — dhe jo më herët.

Burimet

• Ura e Ibrit — Wikipedia (sq)

• Evropa e Lirë — Ura e Ibrit: si dhe kur mund të hapet?

• Albanian Post — Pse ishte mbyllur Ura e Ibrit?

---

# Kalludër e Zubin Potokut: gërmimet që kërkojnë 23 të zhdukurit e vitit 1999
https://zhurma.press/kalluder-zubin-potok/
Type: place
Published: 2026-08-16
Updated: 2026-10-10

Gërmimet e korrik–gushtit 2026 në Kalludër e Jabukë nxorën mbetjet e 23 personave; tre prej tyre u identifikuan me ADN — pjesë e kërkimit për 23 shqiptarët e zhdukur

Më 28 korrik 2026 nisën gërmimet në fshatin Kalludër e Vogël të Zubin Potokut; ato u shtrinë më pas edhe në Jabukë, te gjithsej tri lokacione të dyshuara si varreza masive. Më 21 gusht ato përfunduan me një shifër: mbetjet mortore të 23 personave. Pritej të ishin ata — grupi i qytetarëve të rrëmbyer më 19 prill 1999, i njohur në Kosovë si "Grupi i Intelektualëve". Analizat e ADN-së e vërtetuan për tre prej tyre.

Pse ka rëndësi

Sepse 27 vjet pas luftës, mbi një mijë njerëz në Kosovë ende figurojnë si të zhdukur — dhe secili prej tyre është një familje që nuk ka pasur as varr as datë vdekjeje. Kalludri nuk është zbulim i së shkuarës; është dëshmi se e shkuara nuk u mbyll kurrë. Grupi u zhduk pikërisht në këtë zonë më 1999, e megjithatë varret mbetën të fshehura 27 vjet, derisa i nxori në dritë një hetim dyvjeçar. Kur autorët heshtin dhe arkivat e ushtrisë e të policisë serbe mbeten të mbyllura, kërkimi zgjat gati tre dekada.

Kush ishin

Grupi numëronte 23 veta nga Skenderaji dhe Mitrovica: mësues, juristë, mjekë, aktivistë të shoqërisë civile. Ishin njerëz me emër në komunitetet e tyre — pikërisht ajo kategori që një fushatë dëbimi e heq e para, sepse ajo mban bashkë një popullsi. Rrëmbimi ndodhi më 19 prill 1999, në kulmin e eksodit, kur qindra mijëra po dëboheshin drejt kufijve.

Tre emra

Në shtator 2026, pas analizave të ADN-së në laboratorin e Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur në Hagë, u konfirmua identiteti i tre viktimave: Idriz Rrecaj, bashkëthemelues dhe kryetar i degës së Lidhjes Demokratike të Kosovës në Skenderaj, i angazhuar më vonë edhe si këshilltar pranë UÇK-së; Adem Beqiri, aktivist i LDK-së; dhe Salih Mëziu, nga Marina e Skenderajt — mësues sipas KOHA-s, bujk sipas gazetës Sinjali — njëri nga dhjetë burrat e familjes Mëziu që u zhdukën me grupin. Familjet e tyre u njoftuan zyrtarisht. Për njëzet të tjerë, procesi vazhdon.

Si u gjetën

Lokacionet u shënjestruan pas informacioneve që çuan te tri pika të veçanta në një zonë të vogël malore mbi liqenin e Ujmanit. Gërmimi zgjati katër javë, me pjesëmarrjen e Komisionit Qeveritar për Personat e Zhdukur, prokurorisë, Institutit të Mjekësisë Ligjore dhe vëzhguesve ndërkombëtarë. Prokuroria kërkoi publikisht kujdes në deklarata derisa ekspertiza të përfundonte — një kujdes i merituar: në kërkimin e të zhdukurve, një identifikim i ngutur i shkakton familjes dëm të dytë.

Çfarë është e dokumentuar

• E vërtetuar: tri varreza masive në Kalludër e Vogël dhe Jabukë; 23 mbetje mortore të zhvarrosura mes 28 korrikut dhe 21 gushtit 2026; tre identifikime me ADN, nga raportet e laboratorit të Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) në Hagë.

• E vërtetuar: rrëmbimi i grupit prej 23 vetash nga Skenderaji e Mitrovica më 19 prill 1999.

• Ende e hapur: identiteti i njëzet mbetjeve të tjera, rrethanat e sakta të vrasjes, vendi origjinal i varrimit dhe përgjegjësia individuale — çështje të hetimit në vazhdim, jo të narrativës publike.

Arkivat

Kërkimi i të zhdukurve nuk pengohet nga mungesa e teknologjisë, por nga mungesa e dokumentit. Qeveria e Kosovës ka kërkuar vazhdimisht hapjen e arkivave ushtarake e policore serbe të periudhës 1998–1999, ku pritet të ndodhen urdhrat e zhvendosjes së trupave. Pa ato, çdo varrezë gjendet me dëshmi gojore e rastësi — një metodë që ka marrë 27 vjet për 23 njerëz.

Pse zhvendosja

Varrezat e fshehura larg vendit të krimit janë model i njohur i asaj lufte: trupat e gjetur më vonë në Batajnicë afër Beogradit, në Petrovo Sellë dhe në Perućac, ishin transportuar me qindra kilometra nga Kosova. Zhvendosja e trupit nuk është pjesë e vrasjes — është vepër e veçantë, e kryer me mjete, me njerëz dhe me urdhër. Prandaj ajo lë gjurmë administrative, dhe prandaj arkivat kanë rëndësi.

Çfarë mbetet

Për Kosovën, Kalludri është njëkohësisht lehtësim dhe kujtesë e barrës: tri familje morën një përgjigje, njëzet e tjera panë se përgjigjja është e mundur. Ekzaminimet mjekoligjore në Institutin e Mjekësisë Ligjore dhe krahasimi i ADN-së në laboratorin e ICMP-së në Hagë vazhdojnë për mbetjet e tjera. Derisa ky proces të mbarojë, lufta e vitit 1999 nuk është ende një kapitull i mbyllur historie në Kosovë — është ende dosje e hapur me emra njerëzish të gjallë që presin.

Burimet

• Radio Evropa e Lirë — Përfundojnë gërmimet në Zubin Potok

• KOHA — Konfirmohen mbetjet mortore të treshes së "Grupit të Intelektualëve"

• Illyria — Zhvarrosen mbetjet e 23 personave në tri varreza masive

• Dukagjini — Identifikohen tri viktima nga "Grupi i Intelektualëve"

---

# Plani i Ahtisaarit (2007): pavarësia e mbikëqyrur që u bë Kushtetutë
https://zhurma.press/plani-i-ahtisaarit/
Type: event
Published: 2026-08-14
Updated: 2026-10-10

Propozimi i Martti Ahtisaarit, që OKB-ja ia përcolli Këshillit të Sigurimit më 26 mars 2007: pavarësi e mbikëqyrur me garanci për serbët. Rusia e bllokoi, Kosova e bëri ligj.

Plani i Ahtisaarit — zyrtarisht Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës — iu përcoll Këshillit të Sigurimit të OKB-së më 26 mars 2007, pasi më shumë se një vit bisedimesh në Vjenë nuk prodhoi marrëveshje mes Prishtinës dhe Beogradit. I dërguari special Martti Ahtisaari rekomandoi pavarësi, të mbikëqyrur për një periudhë fillestare nga bashkësia ndërkombëtare. Rusia e bllokoi miratimin në Këshill, por më 17 shkurt 2008 Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë, pranoi plotësisht detyrimet e planit dhe mbi të ngriti Kushtetutën e Republikës.

Pse ka rëndësi

• Raporti i të dërguarit të OKB-së shkroi zi mbi të bardhë se rikthimi i Kosovës nën Serbi nuk ishte opsion i zbatueshëm dhe se e vetmja zgjidhje e qëndrueshme ishte pavarësia, e mbikëqyrur në fillim.

• Ai hartoi themelet e shtetit të ardhshëm: Kuvend me 120 vende, Gjykatë Kushtetuese me nëntë gjyqtarë, Forcë Sigurie me jo më shumë se 2.500 pjesëtarë aktivë, simbole të veta dhe të drejtën për marrëveshje e anëtarësim ndërkombëtar.

• Çmimi i tij ishte decentralizimi: gjashtë komuna të reja ose të zgjeruara ndjeshëm me shumicë serbe, ligje që kërkojnë shumicë të dyfishtë dhe zona të mbrojtura rreth më shumë se 40 vendeve fetare e kulturore.

Nga Rezoluta 1244 te mandati i Vjenës

Më 10 qershor 1999, pas ndërhyrjes së NATO-s, të nxitur nga represioni dhe dëbimi masiv i shqiptarëve, Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244. Ajo e vuri Kosovën nën administrim të përkohshëm të OKB-së dhe parashikoi një proces politik për statusin e ardhshëm, pa e përcaktuar atë. Për tetë vjet Kosova dhe Serbia u qeverisën krejtësisht të ndara: UNMIK-u mori çdo autoritet ligjvënës, ekzekutiv e gjyqësor, dhe Beogradi nuk ushtroi më asnjë pushtet mbi vendin.

Procesi i statusit u hap në vjeshtën e vitit 2005. Më 7 tetor një rishikim gjithëpërfshirës për OKB-në arriti në përfundimin se nuk do të vinte kurrë një moment i mirë për statusin dhe se koha për ta nisur kishte ardhur; më 24 tetor Këshilli i Sigurimit e miratoi kalimin në fazën tjetër. Me letrën e 31 tetorit Kofi Annani njoftoi se do ta emëronte të dërguar special ish-presidentin e Finlandës, Martti Ahtisaarin; Këshilli e mirëpriti më 10 nëntor 2005. Ahtisaari e njihte Kosovën që nga viti 1999.

Bashkë me mirëpritjen, Këshillit iu përcollën parimet udhëheqëse të Grupit të Kontaktit të gjashtë fuqive. Ato vendosën kufijtë e çdo zgjidhjeje: asnjë kthim në situatën e para marsit 1999, asnjë ndarje e Kosovës dhe asnjë bashkim i saj me ndonjë shtet a pjesë shteti; vendimi përfundimtar duhej miratuar nga Këshilli i Sigurimit. Parimet nuk e përjashtonin pavarësinë, por bashkimin kombëtar e përjashtonin shprehimisht që në fillim. Një javë më vonë, më 17 nëntor 2005, Kuvendi i Kosovës riafirmoi njëzëri vullnetin për një shtet të pavarur e sovran.

Vjena, 2006–2007: dy qëndrime që nuk u takuan

Bisedimet e drejtpërdrejta u hapën në Vjenë më 20–21 shkurt 2006, një muaj pasi kishte vdekur presidenti Ibrahim Rugova (21 janar 2006). Zyra e të dërguarit special, UNOSEK, i ndau sipas çështjeve praktike: decentralizimi, trashëgimia kulturore e vendet fetare, ekonomia, të drejtat e komuniteteve. Më 24 korrik 2006 u mbajt takimi i parë i nivelit të lartë, me presidentët dhe kryeministrat e Serbisë dhe të Kosovës, ku secila palë përsëriti qëndrimin e vet: autonomi substanciale për Beogradin, pavarësi për Prishtinën. Delegacionin e Kosovës e përbënte Ekipi i Unitetit, që bashkonte partitë shqiptare të pozitës dhe të opozitës.

Më 2 tetor 2006 parlamenti serb miratoi një kushtetutë që shpallte sovranitetin mbi Kosovën. Më 10 nëntor Ahtisaari e shtyu propozimin pas zgjedhjeve serbe të 21 janarit 2007, dhe shqiptarët e pritën shtyrjen me zhgënjim të thellë. Më 2 shkurt 2007 projekt-propozimi iu dorëzua të dy palëve. Udhëheqja shqiptare e priti përgjithësisht mirë, edhe pse me rezerva për shpërbërjen e Trupave Mbrojtëse të Kosovës dhe për decentralizimin; Lëvizja Vetëvendosje e kundërshtoi në rrugë, dhe në protestën e 10 shkurtit dy protestues vdiqën nga plumbat e gomës. Pas konsultimeve të 21 shkurtit – 2 marsit, në takimin përfundimtar të liderëve në Vjenë më 10 mars 2007 palët nuk bënë asnjë hap përpara.

Raporti dhe Propozimi i 26 marsit 2007

Më 26 mars 2007 Sekretari i Përgjithshëm ia përcolli Këshillit të Sigurimit dy dokumente, me mbështetjen e tij të plotë. I pari ishte raporti i shkurtër i Ahtisaarit për statusin, që hapet me rekomandimin: statusi i Kosovës duhet të jetë pavarësi, e mbikëqyrur nga bashkësia ndërkombëtare. Riintegrimi në Serbi nuk është opsion i zbatueshëm, sepse pas represionit të viteve nëntëdhjetë — heqjes së autonomisë, diskriminimit sistematik dhe dëbimit masiv — shumica dërrmuese e popullit të Kosovës nuk do ta pranonte rikthimin e sundimit serb. Administrimi ndërkombëtar pa afat nuk është i qëndrueshëm, sepse e mban Kosovën jashtë institucioneve financiare ndërkombëtare dhe jashtë rrugës evropiane. Mbetet pavarësia, e mbikëqyrur në fillim. Ahtisaari shtoi se potenciali i negociatave ishte shteruar dhe se Kosova ishte rast unik, që nuk krijonte precedent për konflikte të tjera.

Dokumenti i dytë, Propozimi Gjithëpërfshirës, ka pesëmbëdhjetë nene dhe dymbëdhjetë anekse. Një hollësi i jep peshë të veçantë: vetë teksti i Propozimit nuk e përdor asnjëherë fjalën pavarësi për statusin, por vetëm për pavarësinë e gjyqësorit dhe të disa institucioneve. Ai përshkruan atributet e një shteti pa e emërtuar: kushtetutë, të drejtë për marrëveshje ndërkombëtare dhe për anëtarësim në organizata ndërkombëtare, simbole të veta kombëtare — flamur, vulë e himn që pasqyrojnë karakterin shumetnik të vendit. Gjuhë zyrtare janë shqipja dhe serbishtja, ndërsa turqishtja, boshnjakishtja dhe romishtja marrin status zyrtar në nivel komune. Dhe një nen i vë kufi edhe çështjes kombëtare shqiptare: Kosova nuk do të ketë pretendime territoriale ndaj asnjë shteti dhe nuk do të kërkojë bashkim me asnjë shtet a pjesë shteti.

Çmimi i kompromisit

Pjesa më e gjatë e planit u kushtohet komuniteteve joshumicë, sidomos serbëve. Për dy mandatet e para, nga 120 vendet e Kuvendit 20 janë të rezervuara: dhjetë për serbët dhe dhjetë për boshnjakët, turqit, goranët, romët, ashkalinjtë dhe egjiptianët. Ligjet për kufijtë e komunave, të drejtat e komuniteteve, gjuhën, zgjedhjet lokale, trashëgiminë kulturore, lirinë fetare, arsimin dhe simbolet kërkojnë, krahas shumicës së Kuvendit, edhe shumicën e deputetëve të komuniteteve joshumicë. Qeveria duhet të ketë të paktën një ministër serb dhe një nga një komunitet tjetër. Gjykata Kushtetuese ka nëntë gjyqtarë, tre prej tyre ndërkombëtarë, të emëruar nga presidenti i Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

Decentralizimi krijonte gjashtë komuna të reja ose të zgjeruara ndjeshëm me shumicë serbe: Graçanicën, Ranillugun, Parteshin, Kllokotin, Novobërdën dhe Mitrovicën e Veriut. Mitrovica — qyteti i Urës së Ibrit — ndahej në dy komuna, Veriu e Jugu. Komunat me shumicë serbe merrnin kompetenca të zgjeruara, si arsimin e lartë në Mitrovicën e Veriut dhe kujdesin shëndetësor dytësor, si dhe të drejtën të merrnin financim transparent nga Serbia.

Kisha Ortodokse Serbe merrte njohje të shprehur, paprekshmëri të pronës dhe privilegje tatimore e doganore. Rreth më shumë se 40 vendeve fetare e kulturore ngriheshin zona të mbrojtura, ku ndaloheshin ndërtimet industriale dhe ku për ndërtime tregtare, tubime publike a urbanizim të tokës bujqësore komuna duhej të kërkonte pëlqimin e Kishës. Lista ka edhe hollësi shqiptare: manastiri i Sokolicës e ndan zonën e mbrojtur me Kompleksin Përkujtimor të Isa Boletinit, dhe zona e qendrës historike të Prizrenit duhej të përfshinte edhe monumentet osmane, katolike e popullore të qytetit.

Në fushën e sigurisë, plani shpërbënte Trupat Mbrojtëse të Kosovës brenda një viti pas periudhës kalimtare dhe krijonte një Forcë Sigurie profesionale e shumetnike me jo më shumë se 2.500 pjesëtarë aktivë dhe 800 rezervistë. Mbikëqyrjen do ta ushtronte një Përfaqësues Civil Ndërkombëtar, njëkohësisht përfaqësues special i BE-së, me fuqi të anulonte ligje e të shkarkonte zyrtarë, krahas një misioni të BE-së për sundimin e ligjit dhe një pranie ushtarake të udhëhequr nga NATO. Pas një periudhe kalimtare 120-ditore mandati i UNMIK-ut do të mbaronte.

Këshilli i Sigurimit, Trojka dhe 17 shkurti

Më 3 prill 2007 Ahtisaari e paraqiti planin para Këshillit të Sigurimit, dhe në fund të prillit një mision i Këshillit vizitoi Beogradin e Kosovën. Më 5 prill, në një seancë të jashtëzakonshme pa asnjë deputet serb në sallë, Kuvendi i Kosovës miratoi një deklaratë që e mbështeste raportin dhe Propozimin, dhe u zotua ta zbatonte plotësisht. Por projektrezolutat që SHBA-ja dhe vendet evropiane qarkulluan nga maji deri në korrik nuk e kapërcyen kundërshtimin rus. Më 20 korrik 2007, pasi Rusia e bëri të qartë se do të përdorte veton, projekti u la mënjanë dhe çështja kaloi te Grupi i Kontaktit.

Grupi i Kontaktit ngriti atëherë një Trojkë me përfaqësues të BE-së, të SHBA-së dhe të Rusisë; Sekretari i Përgjithshëm e mirëpriti nismën më 1 gusht 2007, dhe Trojka zhvilloi katër muaj bisedimesh. Dhjetë seanca, përfshirë një konferencë treditore në Baden të Austrisë, nuk sollën marrëveshje. Raporti i Trojkës, që Sekretari i Përgjithshëm ia përcolli Këshillit më 10 dhjetor 2007, shënon se asnjëra palë nuk ishte e gatshme të hiqte dorë nga qëndrimi i saj për çështjen themelore të sovranitetit: Prishtina e kishte pranuar planin e Ahtisaarit të plotë, Beogradi e kishte hedhur poshtë.

Më 17 shkurt 2008 Kuvendi i Kosovës shpalli Kosovën shtet të pavarur e sovran. Deklarata pranonte plotësisht detyrimet e Propozimit Gjithëpërfshirës; 109 deputetët e pranishëm votuan pro, ndërsa dhjetë deputetët serbë nuk erdhën në seancë. Më 28–29 shkurt u formua Grupi Drejtues Ndërkombëtar për të mbështetur zbatimin e plotë të planit; më 9 prill Kuvendi miratoi Kushtetutën, e cila hyri në fuqi më 15 qershor 2008. Plani që nuk kaloi në Këshillin e Sigurimit u bë ligj me vullnetin e vetë Kosovës.

Trashëgimia: nga mbikëqyrja te Kushtetuta e vetme

Më 22 korrik 2010 Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, me dhjetë vota kundër katër, arriti në përfundimin se shpallja e pavarësisë nuk kishte shkelur as të drejtën ndërkombëtare, as Rezolutën 1244, as Kornizën Kushtetuese (opinioni i GJND-së). Më 10 shtator 2012 autoritetet e Kosovës dhe Grupi Drejtues Ndërkombëtar shpallën fundin e pavarësisë së mbikëqyrur dhe e njohën Kushtetutën si kornizën e vetme ligjore; po atë ditë Kuvendi hoqi prej saj dispozitat e mbikëqyrjes ndërkombëtare. Garancitë për komunitetet mbetën: dhjetë vende për serbët dhe dhjetë për komunitetet e tjera në Kuvendin me 120 deputetë.

Martti Ahtisaari mori Çmimin Nobel për Paqe më 2008; Komiteti Nobel përmendi posaçërisht përpjekjet e tij për Kosovën më 1999 dhe më 2005–2007. Vdiq në Helsinki më 16 tetor 2023.

Plani u kushtoi shqiptarëve kompromise të rënda: decentralizim mbi baza etnike, shumicë të dyfishtë për ligjet kyçe, zona të mbrojtura rreth kishave dhe ndalimin e çdo bashkimi me një shtet tjetër. As integrimin e veriut nuk e zgjidhi: në mars 2008 kuvendet komunale të Leposaviqit, Zveçanit dhe Zubin Potokut nuk kishin mbajtur as seancat inauguruese. Por ai u dha atyre kornizën e një shteti të vetin — me kushtetutë, gjykatë e forcë sigurie — të ngritur mbi përfundimin e shkruar të një të dërguari të OKB-së se rruga e kthimit nën Beograd ishte mbyllur.

Burimet

• OKB, Këshilli i Sigurimit — S/2007/168: Raporti i të Dërguarit Special për statusin e ardhshëm të Kosovës (26 mars 2007)

• OKB — S/2007/168/Add.1: Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës (teksti i plotë)

• OKB — S/2005/635: rishikimi gjithëpërfshirës i situatës në Kosovë (7 tetor 2005)

• OKB — S/PRST/2005/51: deklarata presidenciale e Këshillit të Sigurimit (24 tetor 2005)

• OKB — S/2005/708: letra e Sekretarit të Përgjithshëm për emërimin e Martti Ahtisaarit

• OKB — S/2005/709: përgjigjja e Këshillit dhe parimet udhëheqëse të Grupit të Kontaktit (10 nëntor 2005)

• OKB — S/2006/361: raporti i Sekretarit të Përgjithshëm për UNMIK-un (5 qershor 2006)

• OKB — S/2006/707: raporti për UNMIK-un (shtator 2006)

• OKB — S/2007/134: raporti për UNMIK-un (9 mars 2007)

• OKB — S/2007/395: raporti për UNMIK-un (29 qershor 2007)

• OKB — S/2007/582: raporti për UNMIK-un (28 shtator 2007)

• OKB — S/2007/723: Raporti i Trojkës BE/SHBA/Rusi për Kosovën (10 dhjetor 2007)

• OKB — S/2008/211: raporti për UNMIK-un (28 mars 2008)

• OKB — S/2012/818: raporti për UNMIK-un (8 nëntor 2012)

• Security Council Report — Kosovo: Chronology of Events

• The Nobel Prize — Martti Ahtisaari, Facts (2008)

• The Nobel Prize — The Nobel Peace Prize 2008, press release

---

# Barmashi: fshati mbi qafën ku prita e 6 korrikut 1943 nisi hakmarrjen e Borovës
https://zhurma.press/barmash/
Type: place
Published: 2026-08-09
Updated: 2026-08-17

Fshati i Kolonjës në 879 m mbi korridorin Përmet–Ersekë — vendi i pritës së 6 korrikut 1943 dhe i 18 civilëve të vrarë në hakmarrje.

Barmashi është një fshat malor i rrethit të Kolonjës, në qarkun e Korçës, i shtrirë në rreth 879 metra mbi nivelin e detit, tetë kilometra në jugperëndim të Ersekës. Emrin e mban edhe qafa mbi të — Qafa e Barmashit, në 1.159 metra — nga e cila kalon i vetmi korridor rrugor mes Përmetit dhe Ersekës. Ky është një fshat që historia nuk e zgjodhi për pasurinë a për madhështinë e vet, por për vendin: kush do të kalojë nga Shqipëria e mesme drejt jugut nëpër këto male, duhet të kalojë nga Barmashi. Më 6 korrik 1943 pikërisht kjo gjeografi bëri që një kolonë e ushtrisë gjermane të pritej mbi këtë rrugë — dhe që hakmarrja që pasoi t'i kushtonte Kolonjës një fshat të tërë.

Pse ka rëndësi

• Barmashi shtrihet në rreth 879 metra në rrethin e Kolonjës, tetë kilometra në jugperëndim të Ersekës, mbi rrugën që kalon Qafën e Barmashit (1.159 m) — korridorin malor mes Përmetit dhe Ersekës.

• Më 6 korrik 1943 partizanët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare, batalioni «Tomori» bashkë me njësi territoriale të Kolonjës nën komandën e Riza Kodhelit, pritën mbi këtë korridor kolonën e Regjimentit të 98-të të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it.

• Në hakmarrje forcat gjermane dogjën fshatin fqinj Borovë dhe vranë 107 civilë, ndërsa në Barmash mori fund edhe jeta e 18 banorëve.

Qafa që zgjedh rrugën

Kolonja është një trevë e thepisur në kufi me Greqinë, ku fshatrat rrinë mbi njëmijë metra dhe dimri i mban të veçuar me javë. Barmashi zë vendin ku lugina e Ersekës shkurtohet drejt jugut dhe rruga detyrohet të ngjitet: Qafa e Barmashit është pika mbi të cilën lidhen Përmeti dhe Erseka, dhe përmes së cilës kalonte gjatë gjysmës së parë të shekullit XX rruga e vjetër Sarandë–Korçë, mes Leskovikut dhe Ersekës. Fotografitë e arkivave franceze të kohës e tregojnë fshatin pikërisht ashtu: një grumbull shtëpish guri të varura mbi një rrugë të vetme malore, me kishën e vogël në krye.

Për një ushtri në lëvizje, një qafë e tillë nuk është kalim — është detyrim. Nuk ka rrugë tjetër, nuk ka anashkalim, dhe kushdo që zë shpatullat mbi të e ka rrugën nën këmbë. Kjo është arsyeja pse Barmashi hyn në historinë e Luftës së Dytë Botërore jo si objektiv, por si vend i zgjedhur nga ata që e njihnin terrenin më mirë se kolona që kalonte.

6 korrik 1943: prita në korridor

Në verën e vitit 1943, pas operacionit Schwarz në Mal të Zi, njësi të Regjimentit të 98-të të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it (1. Gebirgs-Division) lëviznin nëpër tokat shqiptare drejt jugut, për t'u ribashkuar me forcat kryesore gjermane në Janinë. Rruga i çonte përmes Kolonjës — një trevë ku Lëvizja Nacionalçlirimtare kishte tashmë çeta të organizuara.

Mbi kodrat në jugperëndim të Barmashit, në të dyja anët e rrugës automobilistike, u vendosën në pritë batalioni «Tomori» bashkë me njësi territoriale të Kolonjës dhe vullnetarë nga Panariti e Skrapari. Komandën e mbante Riza Kodheli. Kur kolona gjermane hyri në korridor, u gjend nën zjarr nga dy anët njëherësh — pozicioni klasik i luftës malore, ku terreni bën gjysmën e punës. Për të çelur rrugën, gjermanët nxorën autoblinda dhe artileri.

Sa zgjati beteja varet nga kush e rrëfen. Historia e Partisë së Punës të Shqipërisë — rrëfimi zyrtar i kohës partizane — flet për më shumë se shtatë orë luftë; burimet gjermane e kufizojnë në rreth tre orë. Të dyja versionet, sidoqoftë, pranojnë të njëjtën gjë: kolona u ndal, u godit, dhe e çeli rrugën vetëm me armë të rënda.

Tetëmbëdhjetë jetë në Barmash

Pas pritës, forcat gjermane u kthyen mbi popullsinë civile. Në fshatin fqinj Borovë, hakmarrja mori formën e një masakre të plotë: çdo shtëpi u vu në flakë me hedhëse zjarri, banorët u pushkatuan a u dogjën brenda kishës, dhe numri i viktimave arriti në 107 civilë — pleq, gra dhe fëmijë. Në Barmash hakmarrja mori edhe 18 jetë.

Kjo është pjesa që kujtesa publike shqiptare e ka mbajtur në hije. Borova u bë emër — simbol i sakrificës civile, poemë simfonike, përkujtim vjetor. Barmashi mbeti «fshati ku ndodhi prita»: përmendur si rrethanë e Borovës, jo si vend me të vdekurit e vet. Tetëmbëdhjetë familje të Barmashit e paguan të njëjtën ditë me të njëjtën monedhë, dhe një ekspozitë e kujtesës i ka për detyrë t'i numërojë veç.

Dy llogari për të njëjtat orë

Mbi humbjet gjermane në korridorin e Barmashit qëndrojnë dy llogari që nuk përputhen. Burimet shqiptare flasin për mbi 60 ushtarë gjermanë të vrarë. Raporti i majorit gjerman Reinhold Klebe, përkundrazi, pranon vetëm «katër plagë të lehta».

Historianët e lexojnë këtë mospërputhje si përpjekje për të zvogëluar në letër një humbje që në terren kërkonte shpjegim — sepse pikërisht pas raportit vjen urdhri i hakmarrjes. Është lexim editorial mbi dokumentin, dhe e thumbon një logjikë që shqiptarët do ta njihnin sërish gjysmë shekulli më vonë në Kosovë: kush kryen dhunën ndaj civilëve, e shkruan vetë llogarinë e humbjeve të vetat dhe e mbush hendekun me fshatarë. Numri i të vrarëve të Barmashit dhe të Borovës nuk u nxor nga një raport ushtarak — u nxor nga varret.

Barmashi sot

Barmashi qe për dekada qendër e njësisë së vet vendore, Komuna e Barmashit, derisa reforma territoriale e vitit 2015 e bashkoi bashkë me Ersekën, Leskovikun, Çlirimin, Mollasin, Novoselën e njësitë e tjera në një bashki të vetme, Kolonjën. Kisha e Shën Mërisë, guri e rrasa e së cilës mbajti fshatin bashkë, ka kaluar punime restaurimi; varrezat e fshatit i rrinë pranë.

Nga qafa vazhdon të kalojë rruga, si atëherë. Në kujtesën e antifashizmit shqiptar Kolonja mban njëkohësisht dy vende: Borovën, ku u vranë civilët, dhe Barmashin, ku u qëndrua. E lexuar bashkë me masakrën e Paramithisë në Çamëri — të kryer nga i njëjti divizion malor vetëm tre muaj më vonë — vija që del është e qartë: dhuna e verës e vjeshtës 1943 nuk njohu as kufi shtetëror as ndarje besimi, por goditi rrjetin shqiptar si një trup të vetëm, nga malet e Kolonjës gjer në Thesproti.

Burimet

• Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiß: Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg, Ch. Links Verlag, 2008 — dokumentimi kryesor gjerman i operacioneve të Divizionit të Parë Malësor në Ballkan, përfshirë tërheqjen përmes Shqipërisë në verën e vitit 1943 dhe raportimin e humbjeve.

• Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë (QMKSH), «6 korrik 1943 — masakra e Borovës» — rrethanat e pritës së Barmashit, komandanti Riza Kodheli, dhe 18 viktimat e Barmashit.

• Historia e Partisë së Punës të Shqipërisë — rrëfimi zyrtar i periudhës partizane për përbërjen e forcave (batalioni «Tomori», njësi territoriale të Kolonjës, vullnetarë nga Panariti e Skrapari), pozicionimin mbi kodrat në jugperëndim të fshatit dhe kohëzgjatjen mbi shtatë orë. Cituar si burim i kohës, me kujdesin që shifrat e tij kërkojnë.

• Reforma administrative-territoriale e vitit 2015 (bashkimi i Komunës së Barmashit në Bashkinë e Kolonjës) — për statusin administrativ të fshatit dhe njësitë përbërëse të bashkisë.

• Médiathèque de l'architecture et du patrimoine (Francë), fototeka e rrugës Santi Quaranta–Koritza, mes Leskovikut dhe Ersekës — dëshmi pamore e Barmashit dhe e korridorit rrugor në gjysmën e parë të shekullit XX.

---

# Dhjetori 2018: lëvizja studentore që refuzoi çdo lider dhe çdo parti
https://zhurma.press/protesta-studentore-2018/
Type: event
Published: 2026-08-09
Updated: 2026-10-10

Dhjetor 2018 – shkurt 2019 — lëvizja pa lider që përgjysmoi tarifat dhe ndërroi shtatë ministra

Në fillim të dhjetorit 2018 një tarifë prej 670 lekësh për çdo kredit të një provimi të mbartur nxori studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës në shkallët e Universitetit Politeknik të Tiranës. Brenda dy ditësh protesta kishte pushuar auditorët e gjysmës së universiteteve publike të vendit dhe ishte bërë lëvizja më e madhe studentore e Shqipërisë që nga dhjetori 1990. Ajo që e bëri të veçantë nuk ishte tarifa — ajo u hoq që ditën e dytë — por vendimi i studentëve për të mos zgjedhur asnjë lider, për të mos emëruar asnjë përfaqësues dhe për të mos u ulur në asnjë tryezë me asnjë parti.

Pse ka rëndësi

• Nisi më 4 dhjetor 2018 nga një tarifë prej 670 lekësh për kredit për provimet e mbartura, dhe brenda dy ditësh u shndërrua në lëvizjen më të madhe studentore të Shqipërisë pas vitit 1990.

• Studentët refuzuan të zgjidhnin lider, të emëronin përfaqësues dhe të pranonin ndërmjetësim partiak — një zgjedhje e vetëdijshme, jo mungesë organizimi.

• Më 26 dhjetor 2018 qeveria miratoi katër vendime që përgjysmuan tarifën vjetore për të gjithë studentët; më 28 dhjetor kryeministri Edi Rama ndërroi shtatë ministra, mes tyre ministren e Arsimit Lindita Nikolla.

• Tetë kërkesat mbetën kryesisht të papërmbushura: një vit pas «Paktit për Universitetin», studentët dolën sërish për të thënë se premtimet nuk ishin mbajtur.

670 lekë për një provim

Shkëndija ishte administrative. Një vendim i Këshillit të Ministrave ngarkonte studentët e universiteteve publike me një pagesë për çdo kredit të lëndëve që i rimerrnin në sesionin e dytë — 670 lekë krediti. Për një student që mbartte tri provime, kjo do të thoshte një faturë që shpesh kalonte pagesën vjetore të vetë shkollimit.

Më 4 dhjetor 2018 studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës dolën në shkallë. Të nesërmen u bashkuan Inxhinieria e Ndërtimit, Mjekësia dhe Akademia e Arteve; më 6 dhjetor marshimi drejt Ministrisë së Arsimit, Sportit dhe Rinisë i dha lëvizjes karakter kombëtar. Ministrja Lindita Nikolla u përpoq fillimisht ta zbuste çështjen — tha se vendimi hynte në fuqi vitin pasardhës dhe se heqja e tarifës ishte në dorë të autonomisë së universiteteve — por presioni i ditës së dytë e detyroi ministrinë ta shfuqizonte tarifën.

Tarifa ra. Protesta nuk ra me të. Ky ishte momenti që e ktheu një ankesë studentore në një lëvizje: studentët nuk kishin dalë vetëm për 670 lekët.

Tetë kërkesat

Brenda javës së parë lëvizja nxori një platformë me tetë pika, të shpallura publikisht si të panegociueshme:

• rritjen e buxhetit të arsimit në 5% të Prodhimit të Brendshëm Bruto, për të mundësuar përgjysmimin e tarifës në çdo cikël studimi dhe përmirësimin e mësimdhënies, infrastrukturës dhe konvikteve;

• transparencë të plotë të buxhetit të ministrisë dhe të institucioneve të arsimit të lartë, me shpenzimet të publikuara online;

• rritjen e peshës së votës studentore nga 10% në 50% në zgjedhjen e dekanëve dhe rektorëve, dhe një përfaqësues studenti në senatin akademik të çdo fakulteti;

• barazi votash mes ministrisë dhe institucionit në Bordin e Administrimit, plus një përfaqësues studenti në bord;

• pajisjen e të gjithë studentëve me Kartën e Studentit brenda vitit akademik 2018–2019;

• një bibliotekë me standarde evropiane dhe tekste universitare falas online në gjuhën shqipe;

• vlerësimin e performancës së pedagogëve në mësimdhënie dhe kërkim shkencor, publikimin e tij online dhe regjistrimin e leksioneve;

• rishikimin e titujve akademikë dhe verifikimin e plagjiaturës në tekstet mësimore.

Lista meriton lexim të ngadaltë, sepse vetëm dy pika prej tetësh flasin për para. Gjashtë të tjerat kërkojnë numra të publikuar, vota të rishpërndara, tituj të verifikuar — domethënë kërkojnë llogaridhënie. Studentët nuk po ankoheshin se universiteti ishte i shtrenjtë; po thoshin se ishte i pallogaridhënshëm.

Pa lider, pa parti, pa përfaqësues

Qeveria kërkoi bashkëbisedues. Partitë kërkuan bashkëbisedues. Të dyja kërkesat u refuzuan me të njëjtin arsyetim: në momentin që lëvizja nxjerr një emër, ai emër bëhet pronë e dikujt tjetër. Studentët nuk zgjodhën kryesi, nuk emëruan delegacion dhe nuk u përgjigjën ftesave për takim me kryeministrin Edi Rama, të cilin e akuzuan se po kërkonte ta shuante forcën e protestës duke e kthyer në një bisedë.

Kjo e bëri lëvizjen të pazakontë në demokracinë shqiptare: në kulmin e saj nxori dhjetëra mijëra vetë në rrugë pa asnjë strukturë udhëheqëse të njohur, dhe u përshkrua gjerësisht si pa lider dhe jopartiake — ndër të parat protesta masive të vendit që nuk u nis nga një parti.

Refuzimi kishte një kosto dhe studentët e dinin: pa përfaqësues nuk ka nënshkrim, dhe pa nënshkrim çdo fitore mbetet e revokueshme. Kjo është pikërisht ajo që ndodhi.

Dhjetori i qeverisë

Më 26 dhjetor 2018 Këshilli i Ministrave miratoi katër vendime që prekën drejtpërdrejt xhepin e studentëve: tarifa vjetore u përgjysmua për të gjithë studentët e pranuar në ciklin e parë; u mbulua 100% për studentët me mesatare mbi 9 dhe për studentët nga shtresat në nevojë, të verbrit dhe paraplegjikët e tetraplegjikët; bursat u rritën nga 8.100 në 10.000 lekë në muaj.

Dy ditë më vonë, më 28 dhjetor 2018, Edi Rama ndërroi shtatë ministra — pothuajse gjysmën e kabinetit — nën efektin e protestave. Për Ministrinë e Arsimit propozoi zëvendësministren Besa Shahini në vend të Lindita Nikollës.

Asnjëra prej këtyre lëvizjeve nuk u kërkua nga një tryezë negociatash, sepse tryeza nuk ekzistoi kurrë. Qeveria po u përgjigjej rrugës.

Nga rruga në auditorë

Me pushimet e dimrit protesta e humbi rrugën dhe u zhvendos brenda. Më 9 janar 2019 studentët e Fakultetit të Drejtësisë dhe të Fakultetit të Ekonomisë kaluan natën në auditorë; zënia u përhap edhe në fakultete të tjera. Në janar 2019 kryeministri paraqiti «Paktin për Universitetin», një dokument që premtonte të shkonte përtej tetë kërkesave.

Pakti e mbylli protestën pa e zgjidhur atë. Lëvizja u shua gradualisht gjatë shkurtit 2019, ndërsa fakultetet e zëna u liruan. Një vit më pas, një grup studentësh nga fakultete të ndryshme të Universitetit të Tiranës u mblodh sërish para Kryeministrisë për të thënë se pikat e Paktit nuk ishin zbatuar dhe se ishin gënjyer — veçanërisht për verifikimin e plagjiaturës, ku nuk kishte asnjë rezultat.

Harku: 1968, 1990, 2018

Universiteti shqiptar ka qenë tri herë vendi ku ndryshimi politik nisi para se të kishte emër. Në 1968, lëvizja studentore e Prishtinës i dha Kosovës universitetin e saj në gjuhën shqipe. Në dhjetor 1990, studentët e Tiranës thyen diktaturën për katër net dhe zgjodhën një udhëheqës, Azem Hajdarin, në sallën e konviktit.

Dhjetori 2018 e ndoqi të njëjtin itinerar — Qyteti Studenti, shkallët e fakultetit, marshimi drejt qendrës — dhe bëri saktësisht të kundërtën e vitit 1990 në një pikë të vetme: nuk zgjodhi askënd. Brezi i 2018-s e kishte parë se ç'u bë me udhëheqësit studentorë të 1990-s, të cilët brenda pak vitesh u bënë politikanë partiakë; refuzimi i liderit ishte leximi i tij i asaj historie.

Të dyja zgjedhjet kishin çmimin e vet. Lëvizja e 1990-s fitoi pluralizmin dhe humbi pastërtinë e saj; lëvizja e 2018-s ruajti pastërtinë dhe fitoi katër vendime qeverie që mund të shfuqizohen me katër të tjera. Midis tyre qëndron e njëjta pyetje e pazgjidhur e demokracisë shqiptare: si e mban një lëvizje fitoren e vet pa u bërë ajo që rrëzoi.

Trashëgimia e dhjetorit

Ajo që mbeti nuk është Pakti. Është përgjysmimi i tarifës, që preku çdo student të ciklit të parë dhe nuk u rikthye; është bursa e ngritur në 10.000 lekë; dhe është prova se në Shqipëri një kërkesë mund t'i imponohet qeverisë pa kaluar nëpër një parti. Për një vend ku çdo protestë masive kishte pasur deri atëherë një selike prapa, kjo është trashëgimia e vërtetë e dhjetorit 2018 — dhe arsyeja pse ai rri në të njëjtin raft me 1968-n dhe 1990-n.

Burimet

• Wikipedia — Protesta studentore në Shqipëri (2018) dhe 2018–2019 student protest in Albania (kronologjia, zënia e fakulteteve, karakteri jopartiak).

• Shqiptarja.com — «Hiqni tarifat për provimet e mbartura» (tarifa 670 lekë/kredit; qëndrimi i ministres Nikolla).

• Top Channel — 8 kërkesat e studentëve dhe Tv Klan — Lista: kushtet janë të panegociueshme (platforma me tetë pika).

• Revista Monitor — Katër vendimet e 26 dhjetorit 2018 (përgjysmimi i tarifës, bursat 8.100 → 10.000 lekë).

• Gazeta Shqiptare — Ministrat e rinj, 28 dhjetor 2018 (rimëkëmbja e kabinetit; Besa Shahini në Arsim).

• Panorama — «Pakti për Universitetin»: premtimet e qeverisë (bilanci një vit më pas).

---

# Lakrori: gjella që mori emrin nga bari dhe e ktheu skamjen në mjeshtëri
https://zhurma.press/lakrori/
Type: heritage
Published: 2026-08-09
Updated: 2026-08-09

Dy petë, një grusht bar mali dhe një saç me thëngjij — buka e ditës së madhe të juglindjes shqiptare, nga Korça te kurbeti.

Ka gjellë që e marrin emrin nga mishi që kanë brenda, dhe ka gjellë që e marrin nga bari. Lakrori bën pjesë në të dytat: emri i tij vjen nga lakra — perimja me gjethe e kopshtit dhe e faqes së malit — dhe kjo e vetme e tregon se ç'lloj kuzhine e lindi. Dy petë të holla, të hapura me duar mbi një dërrasë druri, një shtresë gjellë mes tyre, dhe një kapak metali i mbuluar me thëngjij mbi vatër: kaq duhet. Nga Korça e Devolli te Pogradeci, dhe kudo ku shqiptarët e juglindjes ndërtuan një vatër — brenda kufirit a jashtë tij — lakrori mbeti buka e ditës së madhe: një gjellë e varfër në përbërës dhe e pasur në mjeshtëri.

Pse ka rëndësi

• Emri vjen nga lakra — perimja me gjethe — dhe kjo e vendos lakrorin në një kuzhinë të ndërtuar mbi atë që jep toka, jo mbi mishin: hithra, spinaq, lakër, presh, qepë, kungull, gjizë.

• Forma e tij është dy petë të holla me gjellën shtruar mes tyre, e pjekur nën saç — kapakun kambanor të mbuluar me thëngjij — një teknikë vatre që e ndan me fliet e veriut, por me një gramatikë krejt tjetër.

• Trevat e tij janë Korça, Devolli e Pogradeci, dhe gjella ka udhëtuar me njerëzit: te shqiptarët e Prespës e të Manastirit dhe te kurbeti i largët në Itali, Shtetet e Bashkuara e Australi.

Emri e tregon: një gjellë e pagëzuar nga bari

Fjala lakror rrjedh nga lakër — emri shqip për perimen me gjethe. Ky është dokumenti i parë dhe më i sinqertë i gjellës: mbushja e saj e hershme ishte bimë, jo mish. Regjistri i mbushjeve që tradita ka trashëguar e vërteton — lakër, hithra, spinaq, lakër egjër, kungull, presh, qepë — dhe pastaj, kur shtëpia kishte, edhe gjizë, djathë të bardhë, vezë, qumësht e vaj ulliri. Mishi i viçit a i qengjit hyri më vonë dhe mbeti gjithnjë varianti i pasur, jo norma.

Kjo nuk është hollësi kulinare; është një pohim për ekonominë e juglindjes shqiptare. Një kuzhinë që e pagëzon gjellën e vet festive me emrin e barit të kopshtit është një kuzhinë që mësoi ta bënte gostinë nga ajo që kishte pranë derës. Hithrat — bima që kushdo mund t'i mbledhë dhe askush nuk i blen — janë ndër mbushjet më emblematike të lakrorit korçar. Ajo që një lexim i shpejtë do ta quante skamje, dora e amvisës e ktheu në teknikë: kur përbërësit janë të varfër, e gjithë vlera zhvendoset te mjeshtëria e petës.

Dy petë dhe një saç: gramatika e jugut

Përgatitja nis me brumin, i cili hapet në petë të holla mbi një dërrasë druri me hokën e gjatë. Mbushja — gjella — bëhet veçmas: perimet grihen imët dhe ziehen para se të shtrohen. Pastaj vjen forma që e përkufizon: peta e parë në tepsi, gjella sipër saj, peta e dytë mbi të. Tepsia shkon mbi vatër dhe mbulohet me saçin — kapakun metalik në formë kambane, që mbulohet nga sipër me thëngjij të ndezur dhe lëshon nxehtësi të njëtrajtshme. Pjekja zgjat rreth njëzet minuta; në fund lakrori lyhet me gjalpë, që kora të mbetet kërcëllitëse dhe brendia e butë.

Këtu qëndron dallimi që ia vlen të lexohet me kujdes. Veriu shqiptar përdor të njëjtin saç për fljien, por e ndërton gjellën lart, petë mbi petë, në një ritual që zgjat dy deri në tri orë. Jugu e mbyll gjellën midis dy petëve dhe e piqet për njëzet minuta. I njëjti mjet, dy gramatika: njëra e barinjve që kanë kohë dhe kajmak; tjetra e fshatit bujqësor që ka kopsht dhe një vatër që duhet ndarë me shumë gojë. Saçi nuk është një gjellë — është një teknologji e vatrës shqiptare, dhe secila trevë shkroi mbi të fjalinë e vet.

Gjella e ditës së madhe

Lakrori nuk ishte ushqim i çdo mëngjesi. Ai shfaqej kur kishte arsye: mysafir në derë, festë fshati, ditë e shënuar në kalendar. Te shqiptarët ortodoksë ai përgatitet për ditën e Shën Vasilit, një shenjë se gjella e ka gjetur vendin brenda kalendarit të vatrës e jo vetëm brenda menusë. Ka edhe forma me emër të vetin, si brushtull lakrori me vezë, gjalpë, djathë të bardhë e gjizë — një version i pasur, i rezervuar për rastin.

Ky pozicion — gjellë e rastit, jo e rutinës — e lidh lakrorin me kodin e besës dhe të mikpritjes. Ajo që i jepet mysafirit nuk matet me çmimin e përbërësve, por me orët e dorës që e bëri. Një gjellë prej mielli, uji dhe hithrash mund të jetë nderi më i lartë që një shtëpi ka për të dhënë, sepse çmimi i saj i vërtetë paguhet në punë e në kohë.

Polena: kur gjella u bë festë

Në dekadën e fundit lakrori ka dalë nga kuzhina në shesh. Bashkia e Korçës organizon çdo vit Festën e Lakrorit, e mbajtur mes gushtit dhe shtatorit në qytet ose në fshatrat e zonës së gjerë — Voskopoja, Boboshtica dhe, mbi të gjitha, Polena, që është kthyer në qendrën e saj. Aty amviset e fshatit hapin petët publikisht: rreth dhjetë gra punojnë brumin mbi dërrasa druri, ndërsa burrat mbajnë zjarrin dhe kujdesen për saçin. Panairi shoqërohet me djathëra, turshi, reçelra e punime dore, dhe të ardhurat shkojnë drejtpërdrejt te familjet e fshatit.

Agjencia Kombëtare e Turizmit e ka futur festën në kalendarin zyrtar të vendit si ngjarje kulinare të Korçës. Kjo është një hollësi që meriton vëmendje: një gjellë e varfër fshati, e trashëguar gojë më gojë, është bërë njëherësh identitet lokal dhe burim i ardhurash. Mjeshtëria e hapjes së petës — që kalon nga gjyshja te nëna dhe nga nëna te vajza — nuk mbrohet me ligj, por me përsëritje publike.

Gjella udhëton me njerëzit, jo me kufijtë

Harta e lakrorit nuk përputhet me hartën politike, sepse ajo ndjek njerëzit. Përveç Korçës, Devollit e Pogradecit, ai gatuhet edhe në trevat shqiptare rreth Prespës e Manastirit, në anën tjetër të kufirit shtetëror — jo si huazim, por sepse aty jeton i njëjti popull me të njëjtën vatër. Dhe pastaj gjella u ngjit në valixhet e kurbetit: në Kolonjë e në gjithë juglindjen, largimi për punë ishte një institucion, dhe familjet që ikën në Itali, në Shtetet e Bashkuara e në Australi morën me vete hokën, tepsinë dhe kujtesën e petës.

Prandaj lakrori lexohet mirë si hartë e shpërndarjes shqiptare. Aty ku e gjen, ka pasur ose ka ende një shtëpi shqiptare që e mbajti zakonin. Bartja e tij nëpër kufij nuk e bën gjellë të përbashkët të Ballkanit; e bën një traditë shqiptare që rrezatoi bashkë me njerëzit që e mbanin — ashtu si u rrezatuan gjuha, kënga dhe e drejta e vjetër e vatrës.

Trashëgimia e duarve

Ajo që e mban gjallë lakrorin nuk është një recetë e shkruar — recetat e tij ndryshojnë nga fshati në fshat dhe nga stina në stinë — por një lëvizje e dorës mbi dërrasë, e mësuar duke parë. Kjo e bën trashëgimi të brishtë: nuk humbet kur harrohet një përbërës, humbet kur nuk ka më kush ta hapë petën aq hollë sa duhet. Mitrush Kuteli, që e shkroi botën fshatare të juglindjes me sy të brendshëm, e dinte se një kulturë ruhet në gjeste të vogla të përsëritura, jo në deklarata. Festa e Polenës, me dhjetë gra mbi dhjetë dërrasa, është pikërisht kjo: një arkiv që funksionon vetëm kur luhet.

Në një kohë kur fshatrat e juglindjes zbrazen dhe hoka e drurit është zëvendësuar shpesh nga peta e blerë, lakrori mbetet një provë e thjeshtë e asaj që tradita shqiptare bëri më së miri: ktheu pak në shumë. Miell, ujë, bar mali dhe zjarr — dhe nga kjo, një gjellë që një popull e nxjerr ende në tryezë kur do të thotë mirë se erdhe.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet te përmbledhja enciklopedike për lakrorin (etimologjia nga «lakër», trevat, regjistri i mbushjeve, metoda me petë e gjellë, dita e Shën Vasilit, varianti brushtull), te faqja zyrtare e Agjencisë Kombëtare të Turizmit për Festën e Lakrorit, dhe te raportimi kulinar mbi festën në Korçë e fshatrat e saj (muajt gusht–shtator, Polena, Voskopoja, Boboshtica, dy petët, rreth njëzet minuta pjekje nën saç, lyerja me gjalpë, dhjetë gratë mbi dërrasa). Krahasimi me fljien mbështetet te ekspozita jonë për fljien. Lidhja e formës dhe e mbushjeve me ekonominë bujqësore të juglindjes jepet si lexim etnografik, jo si fakt i mbyllur; etimologjia, trevat, metoda dhe hollësitë e festës janë të dokumentuara.

• Wikipedia — Lakror (etimologjia nga «lakër»; Korça, Devolli, Pogradeci; Prespa e Manastiri; diaspora në Itali, SHBA e Australi; mbushjet; dita e Shën Vasilit; brushtull lakrori)

• Agjencia Kombëtare e Turizmit — Festa e Lakrorit (festa zyrtare e Korçës: lakror në saç, punëtori gatimi, panair kulinar)

• Votra Magazine — Festa e Lakrorit (gusht–shtator; Polena, Voskopoja, Boboshtica; dy petë; ~20 minuta nën saç; lyerja me gjalpë; dhjetë gra mbi dërrasa druri; të ardhurat për familjet e fshatit)

---

# Paramithia (Ajdonat): qyteti çam ku u zhduk gjysma shqiptare e banorëve
https://zhurma.press/paramithia/
Type: place
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-17

Kryeqendra e kazasë së Ajdonatit — gjysmë çame, gjysmë ortodokse — dhe qyteti ku ajo gjysmë u fshi ndërtesë pas ndërtese pas 1944-s.

Në hartat osmane qyteti quhej Ajdonat; sot, në hartat greke, quhet Paramithi (Παραμυθιά). Është i njëjti vend — një qytezë e ngjitur pas shkëmbit në Thesprotinë veriperëndimore, nën kalanë bizantine, në zemër të asaj treve që shqiptarët e quajnë Çamëri. Për katër shekuj ai ishte kryeqendra administrative e një kazaje osmane dhe qendra urbane e shqiptarëve myslimanë çamë. Në prag të Luftës së Dytë Botërore ai numëronte rreth 6 000 banorë, të ndarë pothuajse përgjysmë mes shqiptarëve myslimanë dhe të krishterëve ortodoksë. Sot njëra prej atyre gjysmave nuk ekziston më — jo si pakicë, jo si lagje, jo si gur mbi gur.

Pse ka rëndësi

• Ajdonati (Paramithia) ishte kryeqendër kazaje në Sanxhakun e Janinës dhe, nga 1909, hyri në sanxhakun e ri të Çamërisë bashkë me Filatin, Margëlliçin dhe Pargën.

• Në prag të Luftës së Dytë Botërore qyteti kishte rreth 6 000 banorë: rreth 3 000 shqiptarë myslimanë (çamë) dhe rreth 3 000 të krishterë ortodoksë.

• Pas qershorit 1944 gjysma shqiptare u zhduk — banesat u shkatërruan dhe xhamitë u prishën; regjistrimi i vitit 2021 numëron 2 608 banorë në qytet.

Emri, vendi dhe shkëmbi

Toponimi osman Aydonat — në shqipe Ajdonat — rrjedh nga emri bizantin i vendit, Agios Donatos, Shën Donati. Emri i sotëm zyrtar grek, Paramythia, e zëvendësoi atë përfundimisht në shekullin XX; në shqipe qytetin e gjen të shkruar edhe Paramithi. Ky ndërrim emrash nuk është detaj gjuhësor: në Çamëri, si kudo në Ballkanin e pas-1913-s, harta u rishkrua bashkë me popullsinë.

Qyteti ngrihet mbi rrëzën e malit Korillas, mbi fushën e Paramithisë dhe rrjedhën e lumit Aheront, në koordinatat 39°28′ veri, 20°30′ lindje. Mbi të qëndron kalaja mesjetare, dhe në brendësi ruhen ende banjat bizantine e kulla osmane «Kulia» e shekullit XVII — dëshmi materiale të një qyteti që ishte njëherësh vend kufiri dhe vend tregu.

Kryeqendra e kazasë së Ajdonatit

Ajdonati kaloi nën sundimin osman rreth mesit të shekullit XV dhe u bë qendër kazaje brenda Sanxhakut të Janinës, në Vilajetin e Janinës. Historiografia shqiptare regjistron ndërtimin e xhamisë së parë të madhe të krahinës këtu më 1490, në kohën e sulltan Bajazitit II, dhe, në regjistrimin kadastral osman të vitit 1583, rreth 603 shtëpi — një popullsi prej afërsisht 4 500–5 000 vetësh, pra një nga qendrat më të mëdha urbane të Epirit jugor të kohës.

Më 1909 Perandoria e riorganizoi krahinën: kazatë e Filatit, të Ajdonatit dhe të Margëlliçit, bashkë me qytetin e Pargës, u bashkuan në një njësi të vetme administrative — sanxhakun e Çamllëkut, domethënë të Çamërisë. Për herë të parë e të fundit nën osmanët, krahina që shqiptarët e quanin Çamëri kishte një emër zyrtar dhe një kufi administrativ. Tre vjet më vonë perandoria doli nga Ballkani dhe ajo njësi u shpërbë bashkë me të.

Një qytet i ndarë përgjysmë

Ajdonati nuk ishte as qytet «turk» as qytet grek: ishte qytet i përzier, me dy bashkësi që ndanin të njëjtin treg. Në fund të shekullit XIX burimet e kohës i japin qytezës rreth 1 134 banorë myslimanë — pra rreth 57 për qind — përballë 872 të krishterëve ortodoksë. Më 1912, në prag të luftërave ballkanike, ajo numërohej me 550–600 shtëpi dhe rreth 2 500–3 000 banorë. Deri në Luftën e Dytë Botërore raporti mbeti afërsisht i njëjtë, mbi një bazë të rritur: rreth 3 000 shqiptarë myslimanë dhe rreth 3 000 të krishterë ortodoksë.

Gjuha e njërës gjysmë ishte e folmja çame e toskërishtes, dialekti më arkaik i shqipes jugore. Ajo folej në rrugët e Ajdonatit çdo ditë deri në verën e 1944-s, dhe sot mbijeton vetëm në mërgim.

1913: kufiri dhe Selani

Më 23 shkurt 1913 forcat greke hynë në qytet. Protokolli i Firences, në fund të po atij viti, e vendosi Çamërinë — dhe me të Ajdonatin — brenda kufirit grek, ndërsa shteti i ri shqiptar mbeti disa dhjetëra kilometra në veri. Vija nuk kaloi mes dy popujve; ajo kaloi mes një populli dhe vetes së tij.

Historiografia shqiptare regjistron se më 27 mars 1913, te përroi i Selanit pranë Paramithisë, u vranë 72 parësorë shqiptarë të mbledhur nga qyteti dhe fshatrat përreth — mes tyre emra ajdonatas si Fuat Pronjo, Suhbi Dino, Agako Pronjo, Alush Gjyzeli e Maliq Bollati. Kjo ngjarje, e njohur si masakra e Selanit, nuk gjendet në rrëfimin grek të periudhës; e japim këtu si atë çka regjistron burimi shqiptar, e emërtuar si e tillë. Ç'është e sigurt dhe e padiskutueshme është rezultati demografik i dekadave që pasuan: numri i çamëve myslimanë në krahinë bie nga rreth 25 000 më 1913, në 20 319 më 1923, në 17 008 më 1928 — sipas regjistrimeve zyrtare greke.

Mes dy luftërave: përjashtimi që nuk mbrojti

Në shkëmbimin greko-turk të popullsive, të rregulluar nga Konventa e Lozanës e vitit 1923, çamët u përjashtuan zyrtarisht — jo si favor, por sepse ishin shqiptarë, jo turq, dhe shkëmbimi ishte ndërtuar mbi bazën fetare mes Greqisë dhe Turqisë. Përjashtimi mbrojti statusin, jo pronën: një pjesë e pasurive çame kaloi gjithsesi në duart e shtetit dhe të refugjatëve të ardhur nga Anadolli, dhe një pjesë e popullsisë u largua ndërkohë drejt Turqisë.

Presioni u bë shtetëror në tetor 1940, me hyrjen e Greqisë në luftë: regjimi i Metaksait çarmatosi rekrutët çamë dhe i vuri në punë rrugësh, ndërsa mbi 1 000 burra shqiptarë myslimanë u internuan në ishujt e Egjeut. Qyteti i Ajdonatit hyri në pushtimin italo-gjerman i zhveshur nga burrat e vet.

1943–1944: dy ngjarje, një emër

Ajo që ndodhi më pas mban një emër të vetëm — «masakra e Paramithisë» — për dy ngjarje të ndryshme, me autorë dhe viktima të ndryshme. Mes 19 dhe 29 shtatorit 1943 njësi të Divizionit të Parë të Malësorëve gjermanë, të shoqëruara nga milicia bashkëpunëtore çame, vranë 201 civilë grekë në qytet dhe në fshatrat përreth; 49 prej të parëve të qytetit u pushkatuan në kopshtin e shkollës fillore. Më 27 qershor 1944 forcat e EDES-it të Napoleon Zervasit morën qytetin dhe pasoi vrasja masive e civilëve myslimanë çamë: burimet greke e neutrale japin 300–600 të vrarë, dokumentacioni shqiptar 703 burra e pleq dhe 212 gra e fëmijë të vrarë, të torturuar ose të vdekur nga uria në Paramithi dhe fshatrat përreth.

Ky është një kapitull më vete, dhe muzeu e mban të ndarë me qëllim: llogaria burim-për-burim e të dyja ngjarjeve, bashkë me dallimin mes bashkëpunimit individual dhe ndëshkimit kolektiv, jepet atje. Këtu ka rëndësi vetëm pasoja urbane — çfarë i ndodhi vetë qytetit.

Qyteti gjysmë i fshirë

Pas qershorit 1944 gjysma shqiptare e Ajdonatit nuk u zhvendos: u zhduk si strukturë. Pothuajse të gjitha banesat e shqiptarëve myslimanë u shkatërruan dhe xhamitë e qytetit u prishën në mënyrë sistematike; ata që mbijetuan morën malin drejt Shqipërisë ose u shpërndanë drejt Turqisë, ku pasardhësit e tyre jetojnë sot. Dëbimi i çamëve mes qershorit 1944 dhe marsit 1945 preku, sipas vlerësimeve që lëvizin mes autorëve, nga rreth 18 000 e deri në 35 000 vetë në tërë krahinën.

Ajo që mbeti është një qytet me një gjysmë. Regjistrimi grek i vitit 2011 numëroi 2 730 banorë në vetë qytezën dhe 7 459 në njësinë bashkiake; ai i vitit 2021 numëron 2 608 në qytezë dhe 6 463 në njësi. Kalaja, banjat bizantine dhe kulla osmane qëndrojnë; minarja, jo. Në një qytet ku gjysma e emrave ishte shqip, sot nuk ka asnjë mbishkrim shqip.

Trashëgimia e një qyteti të ndarë

Ajdonati është rasti më i qartë i asaj që në këtë muze e quajmë vija e mohimit: një qendër urbane shqiptare që nuk u asimilua dhe nuk u tkurr ngadalë, por u ndërpre brenda një vere dhe pastaj u fshi materialisht, gur pas guri, që kthimi të mos kishte ku të kthehej. Pikërisht sepse ndërtesat u prishën, historia e qytetit ka mbetur e rrëfyeshme vetëm nëpërmjet regjistrave, dëshmive dhe hartave — dhe kjo e bën punën e regjistrimit të saj një detyrë arkivore, jo polemike.

Në kalendarin shqiptar 27 qershori mbahet si Dita e Gjenocidit ndaj shqiptarëve të Çamërisë; data është pikërisht ajo e hyrjes së forcave të Zervasit në Ajdonat. Një qytet i vetëm i dha emrin ditës me të cilën një krahinë e tërë kujton veten.

Burimet

• Miranda Vickers, The Cham Issue — Albanian National & Property Claims in Greece, Defence Academy of the United Kingdom, Conflict Studies Research Centre, 2002.

• Beqir Meta, Tragjedia çame, Tiranë, 2007.

• Lambros Baltsiotis, "The Muslim Chams of Northwestern Greece", European Journal of Turkish Studies, 2011.

• Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiß: Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg, Ch. Links Verlag, 2008.

• Mark Mazower (red.), After the War Was Over: Reconstructing the Family, Nation and State in Greece, 1943–1960, Princeton University Press, 2000.

• Regjistrimet zyrtare greke të popullsisë, 2011 dhe 2021 (ELSTAT); regjistrimet osmane të krahinës, të cituara nga historiografia shqiptare.

---

# Vermoshi: fshati më verior i Shqipërisë, i vetmi që rrjedh drejt Detit të Zi
https://zhurma.press/vermosh/
Type: place
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-17

Fshati i fundit i Kelmendit — një bjeshkë e banuar rreth 1890, e lënë brenda kufirit më 1926 dhe e prerë nga Plava e Gucia

Në pikën më veriore të Shqipërisë, rreth nëntëdhjetë e pesë kilometra nga Shkodra dhe mbi një mijë e njëqind metra mbi nivelin e detit, një luginë e gjerë akullnajore hapet mes majave të Alpeve dhe mbyllet vetëm nga kufiri. Vermoshi është fshati i fundit i Kelmendit dhe i fundit i shtetit — por është edhe një vend që e kundërshton gjeografinë e vet: uji që kalon nëpër të nuk zbret drejt Adriatikut si çdo lumë tjetër shqiptar, por rrjedh nga perëndimi në lindje, del në Mal të Zi, bëhet Lim, hyn në Drina, në Savë dhe në Danub, dhe përfundon në Detin e Zi. Vermoshi është e vetmja copë e Shqipërisë që i përket basenit të Danubit — tetëdhjetë e gjashtë kilometra katrorë brenda kufirit, më pak se një e dhjetëmijta e atij baseni. Një fshat i vogël, pra, që e lidh vendin me një tjetër det.

Pse ka rëndësi

• Lugina e Vermoshit është pjesa e vetme e territorit shqiptar që derdhet në basenin e Danubit e prej andej në Detin e Zi: pellgu i tij mbulon 142 kilometra katrorë, prej të cilëve 86 brenda Shqipërisë.

• Vermoshi nuk ka qenë gjithmonë fshat: deri nga fundi i shekullit XIX lugina përdorej si bjeshkë verore e Kelmendit, dhe vetëm më 1909 u bë selia e bajrakut të Selcës.

• Kufiri i vitit 1926 e la Vermoshin brenda Shqipërisë, por e preu nga Plava dhe Gucia — qytetet shqiptare drejt të cilave lugina hapet nga natyra — dhe për dekada rruga më e shkurtër drejt tij kalonte përmes shtetit fqinj.

Një bjeshkë që u bë fshat

Kelmendi është një prej bajraqeve më të dokumentuara të Malësisë së Madhe, dhe territori i tij mbledh gjashtë fshatra: Bogën, Nikçin, Selcën, Tamarën, Vukëlin dhe Vermoshin. Emri i fisit shfaqet herët në arkiva të huaja — më 1353 në regjistrat e Raguzës, në formën Georgius filius Georgii Clementi. Defteri osman i vitit 1497 e regjistron Kelmendin me njëqind e pesëdhjetë e dy shtëpi të ndara në pesë bashkësi barinjsh; më 1614 venedikasi Mariano Bolizza numëron njëqind e shtatëdhjetë e tetë shtëpi dhe gjashtëqind e pesëdhjetë burra nën armë.

Vermoshi, megjithatë, nuk figuron në ato lista si vendbanim. Lugina ishte bjeshkë — hapësira e verës, ku ngjiteshin bagëtia dhe familjet nga fshatrat më poshtë, dhe që zbrazej me dëborën. Kjo është një formë banimi e vjetër sa vetë malësia: një fis nuk jeton në një pikë, jeton në një cikël midis dimrit dhe verës. Kujtesa vendore e Vermoshit e vendos kthimin e parë në banim të përhershëm rreth vitit 1890, kur një familje qëndroi atje edhe pas verës; brenda pesë vjetësh ishin ngritur dymbëdhjetë shtëpi. Më 1909 fshati i ri ishte rritur mjaftueshëm sa të bëhej selia e bajrakut të Selcës.

Pra Vermoshi është një vendbanim i ri mbi një tokë shumë të vjetër — dhe kjo shpjegon shumëçka nga historia e tij e mëpasme. Kur u vizatuan kufijtë e shtetit shqiptar, Vermoshi ishte një fshat njëzet e ca vjeç në një luginë që Kelmendi e kishte përdorur prej shekujsh.

Rezistenca që e bëri emrin

Historia e Kelmendit para Vermoshit është histori përplasjeje me Portën e Lartë. Më 1613 tetë fise të Malësisë krijuan atë që dokumentet e kohës e quajnë Lidhja e Maleve. Fushata më e madhe osmane erdhi më 1638, kur pashai i Bosnjës u dërgua kundër Kelmendit me një ushtri që burimet e vlerësojnë mes dymbëdhjetë e tridhjetë mijë vetash; kronikën e saj e la peshkopi dhe leksikografi Frang Bardhi.

Ajo që pasoi është pjesa më e rëndë dhe më pak e treguar e kësaj historie. Kur armët nuk mjaftuan, Porta përdori zhvendosjen. Në vitet 1700–1702, pas rrethimit dhe urisë, dyqind e pesëdhjetë e një shtëpi kelmendase — një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë e shtatë veta — u shpërngulën me forcë në rrafshin e Peshterit; shumica u kthyen brenda pesë vjetësh. Pas disfatës së vitit 1737 rreth një mijë e gjashtëqind vetë u vendosën në Srem, në fshatrat Nikinci dhe Hrtkovci, ku brezat e mëvonshëm u shkrinë në një identitet tjetër.

Kjo është arsyeja pse pasardhësit e Kelmendit gjenden sot në Rugovë, në Peshter, në Sremin e largët — jo si emigrantë, por si njerëz të shpërngulur nga një politikë. Vermoshi, i themeluar dy shekuj pas fushatës së madhe, është në një kuptim ripopullimi i asaj lugine nga i njëjti fis që u përpoq ta zbrazte.

1911: memorandumi i Greçës

Më 23 qershor 1911, në Greçë të Malësisë, përfaqësuesit e fiseve të kryengritur nënshkruan memorandumin që kërkonte të drejta shoqërore, politike dhe gjuhësore shqiptare — tre prej nënshkruesve ishin kelmendas. Kryengritja e Malësisë e atij viti është ajo që i dha Shqipërisë figura si Dedë Gjo Luli dhe flamurin mbi Deçiq; ndër lëshimet që Porta pranoi më pas ishte hapja e një deri dy shkollave fillore në nahijen e Kelmendit, me pagat e mësuesve të paguara nga shteti.

Ky detaj — shkolla, jo pushka — thotë diçka për natyrën e asaj kryengritjeje. Kërkesa e Malësisë nuk ishte thjesht lehtësim taksash: ishte njohja e gjuhës dhe e shkollimit në të. Në një bajrak që sapo kishte nxjerrë Vermoshin nga bjeshka, shkolla ishte kërkesa e një bashkësie që po vendosej.

Kufiri që e la brenda dhe e preu jashtë

Pas Luftës së Parë Botërore fati i Vermoshit u vendos në Paris, jo në Malësi. Konferenca e Ambasadorëve, me vendimin e 6 dhjetorit 1922, u shpreh për kufirin verior dhe për Manastirin e Shën Naumit në favor të Shqipërisë; Jugosllavia e kundërshtoi. Çështja shkoi para Gjykatës së Përhershme të Drejtësisë Ndërkombëtare, e cila më 4 shtator 1924 dha Mendimin Këshillimor nr. 9 mbi Manastirin e Shën Naumit.

Zgjidhja përfundimtare, e arritur më 1925 dhe e vulosur me protokollin e kufirit të nënshkruar në Paris më 30 korrik 1926, i trajtoi të dyja çështjet si një paketë të vetme: Shën Naumi, në bregun e Ohrit, kaloi te Jugosllavia, ndërsa Vermoshi i mbeti i tëri Shqipërisë. Në kujtesën publike shqiptare kjo mbahet mend si humbja e Shën Naumit — dhe me të drejtë; por gjysma tjetër e llogarisë, që e mbajti Vermoshin brenda kufirit, tregohet rrallë.

Fitorja, sidoqoftë, kishte një çmim gjeografik. Lugina e Vermoshit hapet natyrshëm drejt veriut — drejt Plavës dhe Gucisë, dy qendra me popullsi shqiptare që kufiri i lë përtej. Kur vija u fiksua, fshati mbeti shqiptar por i kthyer nga mali: rruga e tij e natyrshme dilte në një shtet tjetër, ndërsa rruga drejt Shkodrës duhej ngjitur mbi Qafën e Rrapshit dhe kaluar urën e Tamarës mbi Cem. Për dekada me radhë, mënyra më e shpejtë për të mbërritur në pikën më veriore të Shqipërisë ishte të dilje nga Shqipëria.

Nën regjimin: kufiri si mur

Ajo që për shtetin ishte periferi, për regjimin komunist u bë vijë e parë. Kelmendi ishte një prej zonave të para që ngriti krye kundër pushtetit të ri: në janar 1945 bajraktari i Kelmendit, Prekë Cali, doli me rreth një mijë malësorë; në shkurt u rrethua shtatë ditë në një shpellë të Vukëlit dhe u dorëzua me kushte. Kushtet nuk u mbajtën — më 25 mars 1945 ai dhe trembëdhjetë të tjerë u pushkatuan në Shkodër.

Pas kësaj, lugina jetoi gjysmë shekulli si zonë kufitare e mbyllur. Rreth njëqind ditë dëbore në vit, një rrugë e vetme që e lidhte me pjesën tjetër të vendit, dhe një kufi i militarizuar përtej të cilit ndodheshin fshatra ku flitej e njëjta gjuhë. Izolimi i Vermoshit nuk ishte vetëm gjeografik; ishte i vendosur.

Zbrazja dhe kthimi

Kur kufijtë u hapën, u hap edhe dera e daljes. Më 1992 Vermoshi kishte rreth një mijë e treqind banorë; sot numëron afërsisht gjysmën. Nga rreth treqind e pesëdhjetë shtëpi të fshatit, rreth dyqind qëndrojnë të mbyllura — pronarët e tyre janë kryesisht në Shtetet e Bashkuara. Është i njëjti model që ka zbrazur pjesën më të madhe të malësisë veriore: një bashkësi që i mbijetoi Portës, kufirit dhe regjimit, po nuk i mbijeton dot ekonomisë.

Kundërpesha e viteve të fundit ka ardhur nga turizmi malor dhe nga festat e bjeshkës në Lëpushë e në luginë, që kanë kthyer një pjesë të kalendarit veror në vendin ku ai gjithmonë ka qenë. Është një kthim i pjesshëm dhe i pasigurt, por jo pa kuptim: një luginë që u banua për herë të parë sepse aty kalohej vera, po ripopullohet, për disa javë në vit, pikërisht për të njëjtën arsye.

Pse Vermoshi qëndron

Vermoshi nuk ka kala, nuk ka manastir, nuk ka emër në kronikat e mëdha. Rëndësia e tij është e një lloji tjetër: është vendi ku shihet se ç'do të thotë të jesh fundi i një hartë. Lugina i përket një baseni tjetër uji nga i gjithë vendi; fshati u themelua kur bajraqet po mbaroheshin; kufiri e la brenda por ia preu horizontin; regjimi ia bëri periferinë mur; dhe ekonomia po ia merr njerëzit që i mbijetuan të gjitha të tjerave.

Dhe megjithatë emri i tij përsëritet çdo herë që numërohet Shqipëria — pika më veriore, ashtu si Konispoli është më jugorja. Për një fshat prej pak qindra vetash, i themeluar rreth vitit 1890 mbi një bjeshkë të Kelmendit, kjo është një formë e qëndrueshme e ekzistencës.

Burimet

• Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture (2015) — bajraqet e Malësisë së Madhe dhe fshatrat e Kelmendit.

• Noel Malcolm, Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians (2020) — fushatat osmane kundër Kelmendit dhe shpërnguljet në Peshter e në Srem.

• Selami Pulaha, botimet e defterëve osmanë (1974–1975) — regjistrimi i Kelmendit më 1497 dhe 1582–83.

• Mariano Bolizza, relacioni venedikas i vitit 1614 — numri i shtëpive dhe i burrave nën armë të Kelmendit.

• Frang Bardhi, kronika e fushatës osmane të vitit 1638 kundër Kelmendit.

• Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare, Mendimi Këshillimor nr. 9, «Manastiri i Shën Naumit», 4 shtator 1924.

• Konferenca e Ambasadorëve, vendimi i 6 dhjetorit 1922 dhe protokolli i kufirit i nënshkruar në Paris më 30 korrik 1926.

• Komisioni Ndërkombëtar për Mbrojtjen e Lumit Danub (ICPDR) — pellgu i lumit të Vermoshit: 142 km², prej të cilëve 86 km² në Shqipëri; degët Lëpusha dhe Grebeni.

• Agjencia Kombëtare e Turizmit dhe Bashkia Malësi e Madhe, të dhëna për Vermoshin — largësia nga Shkodra, lartësia dhe popullsia.

---

# Kanina: kodra që ka ruajtur gjirin e Vlorës nga amantët te Ismail Qemali
https://zhurma.press/kanina/
Type: place
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-17

Fortesa mbi gjirin e Vlorës — njëzet e tre shekuj rojë mbi hyrjen e Adriatikut

Mbi gjirin e Vlorës, rreth gjashtë kilometra larg qytetit dhe rreth treqind e tetëdhjetë metra mbi detin që ruan, qëndron një kodër që nuk ka lëvizur kurrë nga vendi i saj dhe megjithatë ka ndërruar zotër njëzet e tre shekuj me radhë. Kanina — fshati dhe kalaja që mban të njëjtin emër — është një prej atyre vendeve ku gjeografia shkruan historinë përpara njerëzve: kush e mban këtë kodër, e sheh të gjithë gjirin, kontrollon rrugën nga deti drejt brendësisë dhe qëndron mbi hyrjen veriore të kanalit të Otrantos. Prandaj çdo fuqi që kaloi nga ky breg — amantët, Justiniani, normanët, anzhuinët, princërit shqiptarë, osmanët, venedikasit — e mori Kaninën përpara se të merrte gjithçka tjetër.

Pse ka rëndësi

• Kalaja e Kaninës ngrihet rreth 380 metra mbi gjirin e Vlorës, me mur rrethues rreth një kilometër dhe sipërfaqe rreth 3,6 hektarë; fortifikimi i parë i saj daton në shekujt IV–III para erës sonë, në kohën e amantëve.

• Nga viti 1372 deri më 1417 Kanina ishte, bashkë me Vlorën e Beratin, zemra e Principatës së Vlorës — e trashëguar përmes Komnenës te Balsha II dhe e mbajtur deri në fund nga e bija, Rugjina.

• Gjatë shekujve osmanë kodra u bë selia e derës së Vlorajve, familjes që më vonë zbriti në qytet dhe që i dha Shqipërisë Ismail Qemalin.

Kodra e amantëve

Fortifikimi i parë i Kaninës daton në fund të shekullit IV ose në fillim të shekullit III para erës sonë. E ngritën amantët — bashkësia fisnore ilire e brendësisë së Vlorës, ajo që i dha emrin qytetit të Amantias — dhe e ngritën për një arsye të thjeshtë: një fis i maleve që dëshiron dalje në det ka nevojë për një sy mbi gjirin. Kanina ishte ai sy. Nga muret e saj shihet e gjithë hapësira ujore që sot quhet Gjiri i Vlorës, bashkë me rrugët tokësore që zbresin drejt Shushicës dhe Vjosës.

Kjo është logjika e njëjtë që prodhoi Rozafën mbi Bunën dhe Prezën mbi fushën e Tiranës: fortesa ilire nuk ndërtohej mbi pikën më të bukur, por mbi pikën prej së cilës nuk të shpëton asgjë. Muri rrethues i Kaninës, rreth një kilometër i gjatë, mbyll një sipërfaqe prej rreth 3,6 hektarësh — jo një kullë vëzhgimi, por një qytet i vogël i mbrojtur, me hapësirë për garnizon, banorë dhe rezerva.

Fortesa që rindërtoi Justiniani

Në antikitetin e vonë, gjatë shekullit IV të erës sonë, vendbanimi u shndërrua në qytet të fortifikuar. Rindërtimi vendimtar erdhi në shekullin VI, kur perandori Justinian I ndërmori programin e madh të rifortifikimit të Ilirikut perëndimor. Prokopi i Cezaresë, historiani zyrtar i asaj fushate ndërtimesh, rendit në veprën Për ndërtimet fortesat e rimëkëmbura të Epirit të Ri; emri Kionin i asaj liste është identifikuar prej studiuesve me Kaninën.

Prej atij momenti kodra nuk është më vetëm një pikë ushtarake. Nga shekulli IX–X ajo bëhet edhe qendër kishtare-administrative — një vend ku mblidhet pushteti, jo ku thjesht ruhet kufiri. Ky është kalimi që i jep Kaninës jetën e saj të gjatë: fortesat e pastra vdesin bashkë me luftën që i krijoi; qendrat administrative mbijetojnë sepse dikush ka gjithnjë nevojë për to.

Provinca e Kaninës

Në vitin 1198, në një traktat mes Perandorisë Bizantine dhe Venedikut, hapësira shfaqet me emrin provincia Jericho et Caninon — Orikumi dhe Kanina, të përmendura bashkë si njësi. Është dëshmia më e hershme dokumentare se kodra nuk ishte thjesht një kala, por emri i një territori.

Gjatë shekullit XIII, në periudhën e pranisë hohenshtaufene në Arbëri, Kanina përshkruhet si fortifikimi kryesor i vendit, me një provincë të vetën të qeverisur nga Jakob Blasiniani. Pas normanëve dhe hohenshtaufenëve erdhën anzhuinët e Mbretërisë së Arbërisë: e njëjta kodër, e njëjta rëndësi, vetëm flamuj të tjerë mbi të njëjtat mure.

Principata e Vlorës dhe e Kaninës

Shekulli XIV është shekulli kur Kanina bëhet kryeqytet. Nga rreth viti 1345 deri më 1363 zotëria i saj ishte Joan Komnen Aseni, në fillim vasal i perandorisë serbe dhe, pas vitit 1355, sundimtar në thelb i pavarur. E ndoqi Aleksandër Komnen Aseni, zot i Beratit, i Vlorës dhe i Kaninës nga viti 1363 deri më 1371 — mendohet se vdiq më 26 shtator 1371 në betejën e Maricës, atje ku u shemb rendi i vjetër ballkanik.

Me shuarjen e derës së Asenëve, hapësira kaloi te dyert princërore shqiptare të bregut: Muzakajt e Beratit, Balshajt e veriut, Arianitët e hapësirës mes Vlorës e Beratit. Kalimi u bë përmes një martese. Më 1372 Balsha II u martua me Komnenën, të bijën e Aleksandër Komnen Asenit; si prikë mori Vlorën, Beratin dhe Kaninën. Principata e Vlorës dhe e Kaninës — që përfshinte pak a shumë territoret e sotme të Vlorës, Fierit dhe Beratit — mbeti në duart e asaj linje deri në fund.

Fundin e mbajti një grua. Rugjina Balsha, e bija e Balshës II dhe e Komnenës, sundoi Vlorën dhe Kaninën derisa erdhi viti 1417.

Një «Kastriot i Kaninës» që nuk ishte Kastriot

Në një dokument të 2 shtatorit 1368, mes anëtarëve të oborrit të Aleksandër Komnen Asenit që dëshmojnë betimin e tij për qytetarinë raguziane, shfaqet një fisnik i quajtur Kastrioti i Kaninës. Historianë të fillimit të shekullit XX e lidhën menjëherë me derën e Kastriotëve dhe e bënë Kaninën djep të familjes së Skënderbeut.

Historiografia bashkëkohore e ka hedhur poshtë këtë lidhje. Studiuesi Karl Hopf, që e zbuloi dhe e përktheu i pari dokumentin, kishte ngatërruar dy persona të veçantë — Branilon dhe Kastriotin — në një emër të vetëm, dhe mbi atë gabim u ngrit e gjithë hipoteza; Kastriotët nuk shfaqen në regjistrat arkivorë deri në fund të shekullit XIV. Kanina nuk ka nevojë për këtë mit. Historia e saj e vërtetuar është më e gjatë se çdo gjenealogji që dikush mund t'i ngjisë.

1417: kur porta u mbyll

Më 1417 forcat osmane nën Gazi Evrenos beun morën Vlorën dhe fortesën e saj në Kaninë. Principata mori fund. Kanina u bë qendër osmane dhe mbeti pikë ushtarake e rëndësishme për shekuj: rreth vitit 1530 sulltan Sulejmani i Madhërishëm urdhëroi riparimin e mureve, shenjë se fortesa nuk ishte lënë të shembej si aq të tjera.

Regjistrat osmanë të fillimit të shekullit XVI e paraqesin Kaninën si vendbanim të madh, me rreth 514 shtëpi të krishtera — një fshat-qytet, jo një kështjellë e vetmuar. Kodra vazhdonte të ushqente banorë, jo vetëm garnizone.

Episodi i fundit ushtarak i rëndësishëm erdhi gjatë Luftës së Moresë: më 1690 venedikasit e morën Kaninën, dhe më 17 shtator të po atij viti osmanët e rrethuan dhe e rimorën. Pas kësaj, kalaja pushoi së qeni objekt lufte dhe u bë çka është edhe sot — një gërmadhë madhështore mbi një fshat.

Nga kalaja te qyteti: dera e Vlorajve

Gjatë shekujve osmanë Kanina u bë selia e njërës prej dyerve më me ndikim të Shqipërisë së jugut: Vlorajve. Prej kësaj kodre familja zbriti më vonë në qytetin poshtë, dhe emrin e qytetit e mbajti si mbiemër. Është një detaj që rrallë theksohet, por që e ndryshon leximin e 28 nëntorit 1912: burri që ngriti flamurin në Vlorë, Ismail Qemali, vinte nga një derë që e kishte nisur historinë e vet lart, mbi kala.

Kjo nuk është rastësi gjeografike. Në Shqipërinë osmane, dyert që mbanin fortesa mbanin edhe autoritet lokal, rrjete krushqish dhe akses te administrata — kapitali politik prej të cilit, pas pesë shekujsh, doli klasa që bëri shtetin. Kanina është një nga vendet ku ky zinxhir shihet i tëri, nga muri ilir te dokumenti i pavarësisë.

Kthimet

Kodra vazhdoi të prodhojë njerëz edhe kur pushoi së prodhuari pushtet. Më 21 shkurt 1913, tre muaj pas shpalljes së pavarësisë, në Kaninë lindi Isuf Luzaj — filozofi i Sorbonës, bashkëthemelues i Partisë Social-Demokrate të vitit 1943, i cili pagoi me pesëdhjetë vjet mërgim bindjen se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte demokraci e jo një diktaturë të re. Vdiq në Çikago më 2000 dhe, sipas amanetit të tij, u kthye në Kaninë si hi. Kodra që kishte parë të vinin e të iknin gjashtë perandori priti edhe një njeri që kishte ikur nga një e shtatë.

Kalaja e Kaninës është shpallur monument kulture i kategorisë «Arkeologji» më 1 tetor 1948 dhe sot është e hapur për vizitorë. Ajo që sheh atje nuk është një ndërtesë, por një prerje tërthore: bllokun ilir në themel, riparimin justinianian mbi të, murin mesjetar të principatës, riparimin osman të shekullit XVI. Katër epoka të mbivendosura mbi të njëjtin gur, dhe poshtë tyre i njëjti gji që ato u ngritën për ta ruajtur.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në burime primare, në historiografinë shqiptare dhe në literaturën ndërkombëtare të mesjetës ballkanike:

• Prokopi i Cezaresë, Për ndërtimet (De aedificiis), libri IV — lista e fortesave të rimëkëmbura nga Justiniani në Epirin e Ri.

• Traktati bizantino-venedikas i vitit 1198 — përmendja e provincia Jericho et Caninon.

• Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë — principatat shqiptare të shekujve XIV–XV dhe pushtimi osman.

• John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press — Komnen Asenët, Balshajt dhe Principata e Vlorës e Kaninës.

• Instituti i Monumenteve të Kulturës, lista e monumenteve të kulturës — Kalaja e Kaninës, kategoria «Arkeologji», nr. ref. 95, 1 tetor 1948.

• Regjistrat kadastralë osmanë të shekullit XVI për sanxhakun e Vlorës — numri i shtëpive të Kaninës.

---

# Fadil Vokrri: sulmuesi që e çoi Kosovën në UEFA e FIFA
https://zhurma.press/fadil-vokrri/
Type: person
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-17

Sulmues i Prishtinës dhe i kombëtares jugosllave, president i FFK-së — njeriu që e çoi Kosovën në UEFA dhe FIFA më 2016

Më 3 maj 2016, në Kongresin e UEFA-s në Budapest, një votim i mbyllur i dha Federatës së Futbollit të Kosovës 28 vota për dhe 24 kundër — dhe Kosova u bë anëtarja e 55-të e futbollit evropian. Njeriu që doli para kamerave atë ditë e kishte kaluar rininë duke shënuar për Prishtinën në Ligën e Parë jugosllave dhe kishte veshur dymbëdhjetë herë fanellën e një shteti që nuk e njihte kombin e tij si komb. Fadil Vokrri — sulmues, kapiten, më pas president federate — e mbylli rrethin: nga një lojtar që kombëtaren e vet nuk mund ta kishte, te njeriu që ia siguroi asaj kombëtareje të drejtën të ekzistonte.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 23 korrik 1960 në Sfeçël të Podujevës dhe vdiq më 9 qershor 2018 në Prishtinë, 57 vjeç, nga një arrest kardiak.

• Luajti 172 ndeshje me 55 gola për Prishtinën (1980–1986) dhe 12 ndeshje për kombëtaren e Jugosllavisë mes 1984-s dhe 1987-s; me Partizanin e Beogradit fitoi kampionatin 1986–87 dhe Kupën 1988–89.

• Si president i Federatës së Futbollit të Kosovës (16 shkurt 2008 – 9 qershor 2018) e çoi Kosovën në UEFA më 3 maj 2016 dhe në FIFA dhjetë ditë më vonë, më 13 maj 2016.

Sfeçli, Llapi dhe një klub që doli nga hiçi

Fadil Avdullah Vokrri lindi më 23 korrik 1960 në fshatin Sfeçël të Podujevës, në atë kohë Krahina Socialiste Autonome e Kosovës. E nisi te Llapi i Podujevës, klubi i vendlindjes, ku luajti si i ri mes viteve 1976 dhe 1979, dhe në 1980 kaloi te Prishtina.

Prishtina e atyre viteve nuk ishte një klub i madh; ishte një klub krahine në një ligë të dytë të mbushur me qytete më të pasura. Në sezonin 1982–83 e fitoi Ligën e Dytë jugosllave dhe u ngjit për herë të parë në elitë. Aty qëndroi pesë sezone radhazi, nga 1983–84 deri më 1987–88, me vendin e tetë të sezonit të parë si arritjen më të lartë. Ishte periudha e vetme në historinë e klubit kur stadiumi i Prishtinës priste çdo javë Beogradin, Zagrebin e Splitin — dhe qyteti shkonte atje jo vetëm për futboll.

Vokrri ishte sulmuesi i asaj skuadre: 172 ndeshje dhe 55 gola me fanellën blu, mes 1980-s dhe 1986-s. Lojën e tij bashkëkohësit e përshkruanin me lëvizje të shkurtra e të shpejta dhe me një goditje të fortë nga çdo pozicion.

Fanella e një shteti që nuk e njihte kombin

Ngjitja e Prishtinës në elitë e hapi një derë që deri atëherë kishte qenë praktikisht e mbyllur për futbollistët shqiptarë të Kosovës: kombëtarja e Jugosllavisë. Vokrri debutoi më 1984 — një prej dy sulmuesve të Prishtinës që u ftuan në të njëjtën ndeshje — dhe mes 1984-s dhe 1987-s mblodhi dymbëdhjetë paraqitje, me gola ndaj Skocisë, Gjermanisë Lindore, Koresë së Jugut, Luksemburgut dhe Irlandës së Veriut. Regjistrat e ndryshëm i numërojnë ata gola pesë ose gjashtë; për këtë ekspozitë numri i saktë mbetet i kontestuar dhe nuk pohohet.

Kjo është një pikë ku duhet folur qartë. Vokrri nuk e zgjodhi Jugosllavinë; Jugosllavia ishte e vetmja kombëtare që ekzistonte për një djalë nga Podujeva. Nuk kishte një federatë të Kosovës të njohur nga bota, nuk kishte flamur në gjoks, nuk kishte himn. Kishte një fanellë shteti dhe një lojtar shqiptar brenda saj — dhe qindra mijëra njerëz në Kosovë që e ndiqnin atë fanellë vetëm për shkak të tij.

Në 1987 shtypi sportiv jugosllav e shpalli futbollistin më të mirë të vitit. Të njëjtin vit erdhi interesimi i Juventusit; transferimi u bllokua nga detyrimi i shërbimit ushtarak, i cili e çoi më 1986 te Partizani i Beogradit. Atje luajti 55 ndeshje me 18 gola, fitoi kampionatin jugosllav 1986–87 dhe Kupën e Jugosllavisë 1988–89, duke shënuar në finalen e fituar 6–1 ndaj Velezhit të Mostarit.

Evropa: Nîmes, Fenerbahçe dhe fundi i lojës

Në 1989, ndërsa Kosova hynte në dekadën e saj më të errët, Vokrri doli jashtë. Luajti një sezon te Nîmes Olympique në Francë (24 ndeshje, 13 gola), pastaj dy sezone te Fenerbahçe në Turqi (43 ndeshje, 13 gola, 1990–1992), dhe i mbylli vitet e fundit sërish në Francë, te Bourges (1992–93) dhe Montluçon (1993–95). Gjithsej: 363 ndeshje dhe 121 gola në karrierën e klubeve. Fliste shqip, frëngjisht, serbisht dhe turqisht — gjuhët e një jete të kaluar duke ndërruar kufij.

Ndërkohë, në shtëpi, futbolli kosovar ishte nxjerrë jashtë ligje bashkë me gjithçka tjetër. Pas masave të dhunshme të vitit 1990 klubet shqiptare u përjashtuan nga sistemi jugosllav i garave; më 20 gusht 1991 Federata e Futbollit e Kosovës u riorganizua si strukturë e pavarur dhe nisi ligën e vet — pa stadiume të rregullta, pa transmetime, pa asnjë njohje ndërkombëtare. Ishte i njëjti mekanizëm që në atë dekadë ndërtoi shkollat në shtëpi private dhe universitetin nëpër bodrume: kur shteti të nxjerr jashtë, e ndërton institucionin vetë.

Federata: dhjetë vjet për një anëtarësim

Vokrri u kthye si drejtues. Fillimisht ishte president i Prishtinës, klubit të tij, të cilit i modernizoi stadiumin. Më 16 shkurt 2008 — dy ditë para shpalljes së pavarësisë së Kosovës — u zgjodh president i Federatës së Futbollit të Kosovës, post që e mbajti deri në ditën e vdekjes.

Puna e atyre dhjetë viteve ishte, në thelb, një fushatë diplomatike e zhvilluar me mjete sportive. Kosova nuk mund të luante as një miqësore: rregullat e FIFA-s e ndalonin një federatë të panjohur të takonte anëtarët e saj. Kthesa e parë erdhi më 13 janar 2014, kur FIFA i lejoi Kosovës të luante ndeshje miqësore me federata anëtare — por me kushte që e thoshin gjithë historinë: pa simbole kombëtare në fanellë, pa himn, dhe me njoftim 21-ditor për ndeshjet vendëse. Miqësorja e parë u luajt më 5 mars 2014 në Mitrovicë, ndaj Haitit, dhe përfundoi 0–0: njëmbëdhjetë lojtarë pa stemë në gjoks.

Dy vjet më vonë erdhi vendimi që Vokrri e kishte kërkuar prej një dekade. Më 3 maj 2016, në Kongresin e 40-të të UEFA-s në Budapest, Federata e Futbollit e Kosovës u pranua si anëtarja e 55-të me votim të fshehtë: 28 vota pro, 24 kundër. Dhjetë ditë më pas, më 13 maj 2016, Kongresi i 66-të i FIFA-s në Meksikë e pranoi Kosovën me 141 vota pro dhe 23 kundër — një shumicë krejt tjetër nga ajo e ngushta e Budapestit, sepse anëtarësimi evropian ishte tashmë fakt. Më 4 shtator 2016 Kosova luajti ndeshjen e saj të parë zyrtare, kualifikuese për Kupën e Botës, dhe barazoi 1–1 me Finlandën.

Lente e rrjetit: sporti si formë njohjeje

Historia e Vokrrit është e njëjta histori që kjo faqe e tregon në fusha të tjera, e treguar me top. Gjatë gjithë shekullit të njëzetë shqiptarët e Kosovës u mbajtën jashtë institucioneve që prodhojnë njohje: shkollën, universitetin, akademinë, shtypin. Përgjigjja ishte gjithnjë e njëjta — ndërtimi i institucionit paralel. Instituti Albanologjik e bëri këtë me shkencën; Lidhja Demokratike e Kosovës dhe sistemi i saj paralel e bënë me arsimin dhe administratën; Anton Çetta e bëri me pajtimin e gjaqeve, duke i kthyer mijëra familje në një trup të vetëm qytetar.

Futbolli i shtoi kësaj radhe diçka që të tjerat nuk e kishin: një skenë ndërkombëtare. Një institut shkencor mund të mos njihet për dekada pa e vënë re bota; një kombëtare futbolli, në momentin që hyn në short, e detyron çdo federatë të planetit të shkruajë emrin e saj në një fletë zyrtare. Kjo është arsyeja pse anëtarësimi i 2016-s ishte, në kuptimin e ngushtë, një akt sporti, dhe në kuptimin e gjerë një akt njohjeje. Flamuri që FIFA e kishte ndaluar në fanellë deri atë maj u kthye në pjesë të protokollit që të gjithë duhet ta respektojnë.

Dhe ka një hollësi që e mban gjithë kuptimin: njeriu që e mbylli këtë proces ishte pikërisht ai që kishte paguar çmimin e mungesës së tij. Vokrri i dha vitet më të mira një kombëtareje të huaj sepse e vetja nuk ekzistonte. Kur mori federatën në dorë, nuk kërkoi rikuperim personal; kërkoi që brezi tjetër të mos e bënte të njëjtin zgjedhim.

9 qershori 2018

Më 17 maj 2018 Vokrri mori shtetësinë shqiptare. Tri javë më vonë, më 9 qershor 2018, ndërsa ushtrohej, pësoi një arrest kardiak dhe vdiq rrugës për në urgjencë, në Prishtinë, në moshën 57-vjeçare. Të njëjtën ditë stadiumi i qytetit të Prishtinës — i njëjti ku ai kishte shënuar për pesë sezone dhe të cilin e kishte rindërtuar si drejtues — mori emrin «Fadil Vokrri».

Është një nga ato raste ku emërtimi nuk është kortezi. Stadiumi është vendi ku Kosova, pas 2016-s, pret zyrtarisht botën: aty vjen shorti, aty vjen himni, aty vjen flamuri që dikur ishte i ndaluar. Ai e mban emrin e njeriut që e bëri të mundur radhën.

Trashëgimia

Në kanonin e figurave shqiptare, Vokrri zë një vend që deri vonë nuk ekzistonte fare: sportisti si figurë kombëtare. Muzeu ynë është plot me mësues, rilindës, shkrimtarë e shkencëtarë — njerëz që e mbajtën kombin me gjuhë e me shkronjë. Vokrri e mbajti me një mjet tjetër, dhe arriti diçka që asnjëri prej tyre nuk e pat arritur dot: e futi emrin Kosovë në listën zyrtare të dy institucioneve globale, me votë, me numër dhe me datë.

Brezi që sot luan për Kosovën — dhe që në pjesën më të madhe u rrit në diasporë, në Zvicër, Gjermani e Suedi — hyri në atë fanellë falë një procesi që u mbyll dy vjet para se ai të vdiste. Kjo është forma më e pastër e trashëgimisë: një njeri që e la pas jo një rekord personal, por një derë të hapur.

Burimet

• "Fadil Vokrri", Wikipedia (anglisht) — statistikat e klubeve, paraqitjet me Jugosllavinë, presidenca e FFK-së — en.wikipedia.org/wiki/Fadil_Vokrri

• "Fadil Vokrri", Wikipedia (shqip) — sq.wikipedia.org/wiki/Fadil_Vokrri. Shënim: burimet ndahen për numrin e golave me kombëtaren e Jugosllavisë (pesë ose gjashtë); ekspozita mban vetëm numrin e paraqitjeve, që përputhet.

• "Football Federation of Kosovo", Wikipedia (anglisht) — riorganizimi i 20 gushtit 1991, vendimi i FIFA-s i 13 janarit 2014 dhe kushtet e tij, votimet e 2016-s — en.wikipedia.org/wiki/Football_Federation_of_Kosovo

• "Kosovo hail 'historic moment' as country is admitted to UEFA as 55th member", Sky Sports, 3 maj 2016 — votimi 28 me 24 në Budapest — skysports.com

• "Fifa: Kosovo and Gibraltar become members of world governing body", BBC Sport, 13 maj 2016 — votimi 141 me 23 në Kongresin e 66-të — bbc.com/sport

• "FC Prishtina", Wikipedia (anglisht) — pesë sezonet në Ligën e Parë jugosllave, 1983–84 deri 1987–88 — en.wikipedia.org/wiki/FC_Prishtina

---

# Bujar Nishani: ushtaraku që u bë president dhe e nisi mandatin nga Prishtina
https://zhurma.press/bujar-nishani/
Type: person
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-17

Ministri i Brendshëm që Kuvendi e zgjodhi president në raundin e katërt të 2012-s me votat e vetëm një krahu — dhe që vizitën e parë shtetërore ia kushtoi Kosovës.

Në qershor të vitit 2012 Kuvendi i Shqipërisë përsëriti ngërçin që kishte njohur pesë vjet më parë: tri raunde votimi pa president, një opozitë që refuzonte të jepte votat e veta, dhe një afat kushtetues që po mbyllej. Në raundin e katërt shumica qeverisëse zgjodhi ministrin e vet të Brendshëm. Bujar Nishani — i diplomuar në Akademinë Ushtarake «Skënderbej», më pas jurist, deputet dhe dy herë ministër — u bë kështu presidenti i gjashtë i Shqipërisë pluraliste dhe më i riu prej tyre; një mandat që do ta niste me një vizitë në Prishtinë dhe do ta mbyllte mes përplasjes më të ashpër institucionale të tranzicionit, asaj për reformën në drejtësi.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 29 shtator 1966 në Durrës; u diplomua në Akademinë Ushtarake «Skënderbej» më 1988 dhe në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës më 2004.

• Kuvendi e zgjodhi president më 11 qershor 2012, në raundin e katërt, me 73 vota — vetëm ato të shumicës qeverisëse, pa pjesëmarrjen e opozitës në votim.

• Mandatin 2012–2017 e nisi me vizitën e parë shtetërore në Kosovë dhe e mbylli në kundërshti me qeverinë për reformën në drejtësi; vdiq më 28 maj 2022 në Berlin.

Nga Akademia Ushtarake te Ministria e Mbrojtjes

Bujar Faik Nishani lindi më 29 shtator 1966 në Durrës, në një familje mësuesish me rrënjë nga Gjirokastra. Formimi i tij i parë ishte ushtarak: u diplomua në Akademinë Ushtarake «Skënderbej» në Tiranë më 1988 dhe mbeti aty si pedagog. Brezi i tij e nisi karrierën pikërisht në vitet kur ushtria shqiptare po dilte nga doktrina e izolimit dhe po kërkonte një gjuhë të përbashkët me Perëndimin — dhe Nishani u gjend në zemër të asaj kthese.

Më 1992 hyri si ekspert në Ministrinë e Mbrojtjes dhe drejtoi sektorin e marrëdhënieve me jashtë; më 1994 kaloi në Ministrinë e Punëve të Jashtme, ku koordinoi zyrën e marrëdhënieve me NATO-n; dhe nga 1996 deri në humbjen elektorale të Partisë Demokratike më 1997 ishte shef kabineti i ministrit të Mbrojtjes, Safet Zhulali. Në 1996 kreu në Kaliforni të Shteteve të Bashkuara studimet pasuniversitare për «menaxhimin e burimeve të mbrojtjes». Pas viteve të vështira të tranzicionit iu kthye shkollës si student: mori diplomën e juristit në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës më 2004 dhe një master në Studime Evropiane më 2005. Ky bashkim i pazakontë — akademia ushtarake, marrëdhëniet atlantike dhe e drejta — do t'i jepte më vonë profilin e një presidenti që fliste njëlloj rrjedhshëm për sigurinë dhe për kushtetutshmërinë.

Deputet, ministër i Brendshëm, ministër i Drejtësisë

Në zgjedhjet e vitit 2005 Nishani u zgjodh deputet i Partisë Demokratike për zonën e 34-t të Tiranës, mandat që e rifitoi në 2009. Karriera e tij qeveritare u zhvillua e gjitha brenda dy dikastereve që prekin drejtpërdrejt shtetin e së drejtës: ishte ministër i Brendshëm nga marsi 2007 deri në shtator 2009, ministër i Drejtësisë nga shtatori 2009 deri në prill 2011, dhe përsëri ministër i Brendshëm nga prilli 2011 deri në qershor 2012, kur Kuvendi e zgjodhi kryetar shteti. Në 2008 iu nënshtrua një ndërhyrjeje kirurgjikale për një kavernomë cerebrale dhe u kthye në detyrë brenda dy javësh — një episod që në atë kohë u lexua si tregues i një njeriu që nuk e linte postin.

Presidenti i raundit të katërt

Kushtetuta shqiptare e bën zgjedhjen e presidentit një provë për klasën politike: kërkon një shumicë të cilësuar në tri raundet e para, të cilën asnjë krah nuk e arrin vetëm, dhe vetëm më pas e ul pragun. Në vitin 2012, ashtu si më 2007 me Bamir Topin, tri raundet e para dështuan. Më 11 qershor 2012, në raundin e katërt, Bujar Nishani u zgjodh president me 73 vota — të gjitha nga koalicioni qeverisës, pa pjesëmarrjen e opozitës socialiste në votim. Betimin e bëri më 24 korrik 2012, duke marrë detyrën nga Bamir Topi.

Mënyra e zgjedhjes e shoqëroi si hije gjithë mandatin: kundërshtarët e quajtën president të një krahu të vetëm, ndërsa mbështetësit kujtonin se procedura ishte ajo që parashikonte Kushtetuta dhe se bojkoti ishte zgjedhje e opozitës, jo mangësi e votimit. Ishte, sido që të lexohet, presidenti më i ri në moshë i Shqipërisë pluraliste dhe i gjashti me radhë pas Rexhep Meidanit, Alfred Moisiut dhe Topit.

Vizita e parë: Prishtina

Presidentët e Shqipërisë e kanë pasur zakon ta nisin agjendën ndërkombëtare nga kryeqytetet e mëdha. Nishani zgjodhi ndryshe: vizitën e parë shtetërore, në gusht 2012, ia kushtoi Kosovës, ku u prit nga presidentja Atifete Jahjaga. Aty deklaroi se pavarësia e Kosovës ishte e pakthyeshme — një formulim që do ta përsëriste në çdo forum ndërkombëtar deri në fund të mandatit, përfshirë thirrjen drejtuar Kombeve të Bashkuara, më 2016, për njohjen e saj.

Ky nuk mbeti gjest simbolik. Më 2013 Nishani refuzoi të merrte pjesë në një samit rajonal sepse Serbia kundërshtoi praninë e Kosovës — një bojkot i rrallë për një president shqiptar, që e vendosi barazinë e Prishtinës mbi rehatinë e protokollit rajonal. Në nëntor 2013 i kërkoi publikisht parlamentit grek shfuqizimin e ligjit të gjendjes së luftës të shpallur më 1940 — çështje që lidhet drejtpërdrejt me trashëgiminë e Çamërisë dhe me kufirin detar. Vija e tij ishte e qëndrueshme: shteti shqiptar si zë i një kombi që nuk mbaron te kufiri i vet.

Eshtrat e mbretit dhe njëqindvjetori

Në prag të njëqindvjetorit të Pavarësisë, më 17 nëntor 2012, Nishani priti në atdhe eshtrat e Ahmet Zogut, të riatdhesuara pas 51 vjetësh nga varreza e Thiais-së në Francë, dhe e dekoroi pas vdekjes me Urdhrin e Flamurit Kombëtar, dekoratën më të lartë të shtetit. Në arsyetimin e dekretit mbreti cilësohej si figurë qendrore e historisë shqiptare, që hodhi themelet e shtetit modern me një orientim të qartë perëndimor.

Vendimi ishte i debatueshëm — vlerësimi i Zogut mbetet një nga ndarjet e vjetra të historiografisë shqiptare — por Nishani e lidhi me një ide pajtimi më të gjerë: rivarrimi pikërisht aty ku shteti njëpartiak kishte shkatërruar varrin e Nënës Mbretëreshë ishte, sipas tij, simboli i një Shqipërie që nuk urren, por nderon; që nuk harron, por i jep secilit atë që meriton. Për një muze të kujtesës kombëtare, ky mbetet akti më i dukshëm i mandatit të tij: kthimi i një trupi që historia zyrtare e kishte dëbuar.

Kohabitimi dhe beteja për drejtësinë

Pas zgjedhjeve të shtatorit 2013 Nishani i ngarkoi mandatin e qeverisë Edi Ramës, duke hapur një periudhë kohabitimi mes një presidenti të djathtë dhe një qeverie të majtë. Marrëdhënia u ashpërsua shpejt, dhe pika e përplasjes ishte drejtësia. Nishani kundërshtoi mënyrën se si po ndërtohej reforma, me argumentin se ajo duhej bërë nga gjyqtarët e jo nga politikanët; përplasjet u shumuan rreth zgjedhjes së gjyqtarëve të Gjykatës së Lartë më 2016 dhe rreth disa nismave ligjore të shumicës, të cilat i ktheu ose i kritikoi hapur. Kundërshtarët e panë si frenim partiak të një reforme të domosdoshme; mbrojtësit e panë si ushtrim të rolit kushtetues të një presidenti që nuk pranonte të ishte noter i shumicës.

Mandati i tij mbaroi më 24 korrik 2017, kur detyrën ia dorëzoi Ilir Metës. Pak muaj më parë, në prill 2017, ishte bërë presidenti i parë shqiptar që kreu haxhin në Mekë.

Pas mandatit

Pas largimit nga Presidenca, Nishani u tërhoq nga jeta e përditshme politike. Vdiq më 28 maj 2022, në spitalin universitar Charité në Berlin, pas komplikacioneve të rënda pulmonare të lidhura me infektimin nga COVID-19. Ishte 55 vjeç. E la pas bashkëshorten Odeta dhe dy fëmijë, Ersin dhe Fionën.

Në vargun e kryetarëve të shtetit të Shqipërisë pluraliste, Nishani zë një vend të veçantë: nuk ishte as shkencëtari-president si Meidani e Topi, as gjenerali-diplomat si Moisiu, por një zyrtar i formuar njëkohësisht në ushtri, në marrëdhëniet atlantike dhe në të drejtën. Mbiemri i tij përsërit, gjashtë dekada më vonë, atë të Omer Nishanit, kreut të parë simbolik të shtetit komunist — një përkim emri pa lidhje të dëshmuar farefisnie, por një kujtesë se sa herë e ka ndërruar kuptimin e vet posti i kryetarit të shtetit në Shqipëri brenda një shekulli.

Burimet

• "Bujar Nishani", Wikipedia (anglisht) — en.wikipedia.org/wiki/Bujar_Nishani

• "Bujar Nishani", Wikipedia (shqip) — sq.wikipedia.org/wiki/Bujar_Nishani

• "Homazhet për ish-Mbretin Zog", Top Channel, 17 nëntor 2012 — top-channel.tv

• "Nishani dekoron Zogun me urdhrin më të lartë, atë të Flamurit Kombëtar", Gazeta Tema, 17 nëntor 2012 — gazetatema.net

---

# Edith Durham: anglezja që malësorët e quajtën mbretëreshë
https://zhurma.press/edith-durham/
Type: person
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-10-10

Kralica e Malësorëve — udhëtarja, etnografja dhe avokatja angleze e çështjes shqiptare (1863–1944)

Në vitin 1900, një mjek londinez i tha një gruaje dyzet vjeçe se ishte rraskapitur duke u kujdesur për të ëmën e sëmurë dhe se duhej të udhëtonte. Ajo mori një anije poshtë bregut dalmat dhe nuk u kthye kurrë vërtet. Dyzet vjetët e mbetura të jetës Mary Edith Durham ia dha një populli që Evropa e njihte vetëm si zhurmë në kufi të perandorive — dhe malësorët e veriut, që rrallë u kanë vënë emër të huajve, e quajtën atë Kralica e Malësorëve.

Pse ka rëndësi

• Mary Edith Durham (Londër, 8 dhjetor 1863 — 15 nëntor 1944) udhëtoi më 1908 vetëm nëpër Malësinë e veriut dhe e përshkroi atë në High Albania (1909), ende sot udhërrëfyesi më i njohur për zakonet e malësisë shqiptare.

• Në vitet 1911–1913 ajo ndihmoi refugjatët shqiptarë në Mal të Zi — mblodhi fonde për ilaçe e ushqim dhe u kujdes për të plagosurit — dhe më pas u bë zë i çështjes shqiptare në Londër, brenda Komitetit Shqiptar që Aubrey Herbert themeloi më 1913.

• Dëshmia e saj ishte kundërprova e stereotipit evropian të «shqiptarit grabitqar»: një grua angleze udhëtoi e vetme mes fiseve dhe u kthye e paprekur, sepse besa e mikpritësit ishte ligj më i fortë se çdo garanci perandorake.

Udhëtimi që e porositi mjeku

Durham nuk erdhi në Ballkan as si diplomate, as si misionare, as si bashkëshorte e ndonjë konsulli. Erdhi si e sëmurë. Në moshën tridhjetë e shtatë vjeç, e konsumuar nga vitet e kujdesit për nënën, mjeku i rekomandoi udhëtim jashtë vendit; ajo zgjodhi bregun dalmat. Nga ai udhëtim i parë doli libri Through the Lands of the Serbs (1904), dhe menjëherë pas tij The Burden of the Balkans (1905). Të dy titujt tregojnë një grua që ende po e mësonte gjeografinë morale të rajonit — dhe pikërisht kjo rrugë e gjatë drejt shqiptarëve e bën dëshminë e saj të vështirë për t'u hedhur poshtë: ajo nuk nisi si shqiptaredashëse, u bë e tillë duke parë.

1908: viti që u bë libër

Më 1908 Durham hyri në Malësi — te Hoti, Gruda, Kelmendi e më tej — në këmbë, me kalë e me mushkë, në një kohë kur mendimi i përgjithshëm evropian ishte se fiset shqiptare i rrëmbenin të huajt dhe i mbanin robër. Ajo udhëtoi e vetme dhe u kthye e padëmtuar. Nga ai vit doli High Albania (1909): kullat e ngujimit, martesat, ritet, betimet, nderi, e drejta e gjakut — të gjitha të shënuara me sy etnografi dhe me një durim që nuk e kishte asnjë raport konsullor i kohës. Aty ajo përshkroi dhe fotografoi edhe burrneshat, gratë që merrnin betimin e virgjërisë dhe jetonin si burra brenda së drejtës zakonore. Libri mbetet, më shumë se një shekull më vonë, referenca kryesore për shoqërinë e malësisë veriore.

Besa si pasaportë

Ajo që Durham dokumentoi nuk ishte kaos, por kod. Mbi Malësi rëndonte Kanuni i Lekë Dukagjinit — një e drejtë zakonore e pashkruar që rregullonte mikpritjen, nderin, pronën dhe gjakmarrjen me një përpikëri që e habiti udhëtaren. Dhe brenda tij, institucioni që e mbajti atë gjallë nëpër male ishte besa: fjala e dhënë e mikpritësit, e cila e bënte jetën e mysafirit të barabartë me nderin e shtëpisë. Durham udhëtoi mbi këtë garanci, jo mbi ndonjë shoqërim të armatosur. Prandaj dëshmia e saj u bë, pa e kërkuar, argumenti më i fortë kundër mitit të «shqiptarit grabitqar» që qarkullonte nëpër shtypin e kryeqyteteve evropiane: aty ku diplomacia shihte mungesë shteti, ajo pa një rend juridik të vjetër që funksiononte pa shtet.

Vëmendja e saj shkoi edhe atje ku raportet zyrtare nuk shikonin kurrë — te tatuazhet e grave të Malësisë, te motivet e gdhendura, te zjarri i vatrës, te vajtimi. Skicat dhe shënimet e saj për këto shenja janë sot ndër burimet e para pamore që ka etnografia shqiptare për to.

Nga penda te buka: 1911–1913

Kur Malësia u ngrit dhe kufijtë u bënë vija zjarri, Durham la kalemin dhe u fut në punë ndihme. Në vitet 1911–1913 ajo punoi me refugjatët shqiptarë në Mal të Zi, duke mbledhur fonde për ilaçe e ushqim dhe duke ndihmuar të plagosurit. Rrethimi i Shkodrës — një nga episodet më të rënda të Luftërave Ballkanike për qytetin — e gjeti atje, dhe prej tij doli The Struggle for Scutari (1914). Ky është momenti ku udhëtarja u bë dëshmitare e drejtpërdrejtë: jo më e ftuara e një fisi, por një grua që numëronte të vdekurit dhe që e dinte se si shkruhej ngjarja në Londër dhe si ndodhte në të vërtetë.

Lobimi në Londër

Fuqia e vërtetë e Durhamit nuk qëndroi te udhëtimi, por te ajo çka bëri me të pas kthimit. Më 1913, ndërsa Konferenca e Ambasadorëve në Londër vizatonte kufijtë që do t'i linin jashtë shtetit gjysmën e shqiptarëve, Aubrey Herbert themeloi Komitetin Shqiptar; Durham qe ndër anëtarët e parë. Komiteti u bë Anglo-Albanian Society më 1918, me Herbertin president, dhe më pas Anglo-Albanian Association, ku Durham shërbeu si sekretare. Ky ishte kanali nëpër të cilin çështja shqiptare arriti te opinioni britanik në vitet kur ajo nuk kishte asnjë ambasadë me peshë.

Kur Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve më 1920 — akti që i dha ekzistencës së saj një mbulesë ndërkombëtare — miqtë shqiptarë ia njohën pjesën. Më 1921 e ftuan për herë të fundit në Shqipëri, në një lamtumirë me ngarkesë emocionale. Ajo nuk u kthye më, por punoi për çështjen shqiptare deri në fund të jetës, duke botuar Twenty Years of Balkan Tangle (1920), The Sarajevo Crime (1925) dhe Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (1928). Qeveria shqiptare i dërgoi një jelek të qëndisur; Mbreti Zog i dha një medalje.

Koleksioni që mbeti

Durham nuk mblodhi vetëm fjalë. Nga udhëtimet e viteve 1900–1914 ajo grumbulloi veshje, stoli, argjendari dhe objekte të përditshmërisë ballkanike, dhe i shpërndau ato në muzetë britanikë: te British Museum më 1914, te Bankfield Museum në Halifaks më 1935, si edhe te Pitt Rivers dhe Horniman. Letrat dhe dorëshkrimet e saj ruhen nga Royal Anthropological Institute, në këshillin e të cilit ajo bëri pjesë dhe ku, sipas jetëshkrimeve, u bë gruaja e parë zëvendëspresidente. Është një ironi e matshme e historisë sonë: një pjesë e mirë e provave materiale se si vishej e si jetonte malësia shqiptare para shkatërrimeve të shekullit XX ekziston sot sepse një angleze e paguajti biletën vetë.

Trashëgimia e një dëshmie

Durham nuk ishte shqiptare dhe nuk pretendoi kurrë të fliste në emër të shqiptarëve. Vlera e saj është pikërisht kjo: ishte e jashtme, e pavarur, pa kontratë me asnjë kancelari — dhe pikërisht prandaj dëshmia e saj peshoi. Në një shekull kur për shqiptarët shkruanin kryesisht ata që kishin interes t'i paraqisnin si të paligjshëm, ajo shkroi si ai që sheh. Sot një monument i saj rri në rrugën për në Theth dhe një rrugë në Shkodër mban emrin e saj — dy shenja të vogla për një borxh që shqiptarët e njohin edhe pa to.

Burimet

• «Edith Durham» — Wikipedia (en): datat e lindjes e të vdekjes (8 dhjetor 1863 — 15 nëntor 1944), udhëtimi i parë ballkanik në moshën 37-vjeçare me këshillë mjeku, bibliografia (Through the Lands of the Serbs 1904, The Burden of the Balkans 1905, High Albania 1909, The Struggle for Scutari 1914, Twenty Years of Balkan Tangle 1920, The Sarajevo Crime 1925, Some Tribal Origins… 1928), ndihma për refugjatët shqiptarë në Mal të Zi 1911–13, titulli «Mbretëresha e Malësorëve», jeleku i qëndisur dhe medalja e Mbretit Zog, si dhe dhurimet e koleksionit te British Museum (1914), Bankfield (1935), Pitt Rivers e Horniman. en.wikipedia.org

• M. E. Durham, High Albania and its customs in 1908 (botim 1909/1910) — teksti burimor i skanuar: udhëtimi i vitit 1908 nëpër Malësi, fiset, kullat, e drejta zakonore dhe përshkrimet e burrneshave. archive.org

• «Anglo-Albanian Association» — Wikipedia (en): themelimi i Komitetit Shqiptar nga Aubrey Herbert më 1913 gjatë Konferencës së Ambasadorëve në Londër, kalimi në Anglo-Albanian Society më 1918 me Herbertin president, dhe pjesëmarrja e hershme e Durhamit. en.wikipedia.org

• «Edith Durham: Explorer, Collector and Champion of the Balkans» — Selvedge, mbi ekspozitën e Bankfield Museum në Halifaks: tekstilet ballkanike të mbledhura nga Durham mes 1900 e 1914, mes tyre jeleku i vitit 1913 që qeveria shqiptare ia dhuroi asaj. selvedge.org

• «Retracing Edith Durham's steps» — Balkan Insight: pritja e saj nga malësorët, emri Kralica e Malësorevet dhe gjurmët e saj në Shqipërinë e sotme veriore. balkaninsight.com

---

# Refik Veseli, nxënësi i fotografit që i çoi hebrenjtë e Tiranës në malin e Krujës
https://zhurma.press/refik-veseli/
Type: person
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-09

Fotografi nga Kruja (1926–2000) — shqiptari i parë i shpallur «I Drejtë ndër Kombet»

Në vjeshtën e vitit 1943, një djalosh shtatëmbëdhjetëvjeçar nga Kruja, i dërguar në Tiranë për të mësuar zanatin e fotografit, i propozoi mjeshtrit të vet hebre diçka që në atë kohë kushtonte kokën: ta merrte familjen e tij e ta çonte në shtëpinë e prindërve, lart në mal. Djaloshi quhej Refik Veseli. Katërdhjetë e katër vjet më vonë, emri i tij do të bëhej i pari emër shqiptar i gdhendur në murin e «të Drejtëve ndër Kombet» në Yad Vashem.

Pse ka rëndësi

• Refik Veseli (1926–2000), fotograf nga Kruja, ishte shqiptari i parë i shpallur «I Drejtë ndër Kombet» nga Yad Vashem — bashkë me prindërit e tij, Veselin dhe Fatimenë, më 23 dhjetor 1987.

• Në shtëpinë e familjes Veseli në Krujë u fshehën dy familje hebreje — Mandilët dhe Ben Josefët, shtatë veta gjithsej — nga fundi i vitit 1943 deri në çlirimin e nëntorit 1944.

• Deri më 1 janar 2024 Yad Vashem ka nderuar 75 shqiptarë si «të Drejtë ndër Kombet». Radha nisi me një letër që i mbijetuari Gavra Mandil i dërgoi institutit në qershor 1987.

Djaloshi që u dërgua në Tiranë për një zanat

Refik Veseli lindi më 1926 në Krujë, në një familje malësore myslimane. Si shumë djem të malësisë në mes të viteve '30, u dërgua nga prindërit — Vesel dhe Fatime Veseli — poshtë në Tiranë, që të mos mbetej vetëm me tokën: të mësonte një zanat. Zanati që i ra për hise qe fotografia, dhe dyqani ku hyri nxënës qe i një fotografi me emrin Neshad Prizerini.

Në atë dyqan, në fund të verës së 1942-shit, hyri një klient që kishte qenë dikur mjeshtri i vetë Prizerinit: Moshe Mandili, fotograf hebre nga Jugosllavia. Mandilët — Moshe, gruaja e tij Ela dhe fëmijët Gavra e Irena — kishin ikur nga Jugosllavia pas pushtimit gjerman të prillit 1941, kishin kaluar në Kosovë nën administrimin italian, ku hebrenjtë ishin ende relativisht të mbrojtur, dhe më pas ishin zhvendosur më thellë brenda zonës italiane, në Shqipëri. Prizerini nuk i dha vetëm punë ish-mjeshtrit të vet: i ftoi të gjithë familjen të rrinte në shtëpinë e tij.

Kështu, për një vit, në të njëjtin errësirë dhome ku zbardheshin fotografitë, punuan krah për krah një fotograf hebre në arrati dhe një nxënës shqiptar nga Kruja.

Udhëtimi natën, mbi mushka, drejt malit

Gjendja u përmbys në shtator 1943. Me kapitullimin e Italisë, Shqipëria kaloi nën pushtimin gjerman, dhe për hebrenjtë e strehuar në Tiranë siguria e brishtë e viteve italiane mbaroi brenda javësh. Ishte Refiku — nxënësi, jo mjeshtri — që propozoi zgjidhjen: t'i çonte Mandilët te prindërit e tij, në malin mbi Krujë.

Udhëtimi u bë mbi mushka, nëpër terren shkëmbor dhe rrugë anësore, duke ecur natën dhe duke u fshehur ditën nëpër shpella, që të mos i kapte ushtria gjermane. Ishte një distancë e shkurtër në hartë dhe e gjatë në rrezik: një djalë i mitur që kalonte një familje të tërë hebreje nëpër një vend të sapopushtuar, pa asnjë garanci se ç'do të gjente në fund.

Dhoma mbi stallë — dhe dy familje nën një çati

Në Krujë, Moshe dhe Ela u fshehën në një dhomë të vogël mbi stallë. Fëmijët — Gavra dhe Irena — nuk u mbajtën të mbyllur: u përzien me fëmijët e Veselajve, si të ishin të shtëpisë. Ishte një vendim i llogaritur; një fëmijë i fshehur ngjall dyshim, një fëmijë që luan në oborr me të tjerët nuk ngjall asgjë.

Pak kohë pas ardhjes së Mandilëve, vëllai i Refikut, Xhemali, solli nga Tirana një familje të dytë hebreje: Ruzhica dhe Jozef Ben Josefi, bashkë me motrën e Jozefit, Finicën. Shtatë të strehuar, në një shtëpi malësore, në një fshat ku të gjithë e njihnin njëri-tjetrin. Asnjëri nuk u dorëzua.

Të dyja familjet qëndruan aty deri në çlirim, në nëntor 1944. Muajt e fundit qenë më të rrezikshmit: veprimtaria ushtarake në zonë u intensifikua ndërsa gjermanët luftonin partizanët, fshati u bombardua dhe në krahinë u bënë kontrolle. Ngarkesa mbi familjen Veseli nuk qe e një nate, por e trembëdhjetë muajve.

Pas luftës, Mandilët u kthyen në Jugosllavi dhe u vendosën në Novi Sad, ku Moshe rihapi studion e fotografisë. Ata e ftuan Refikun të jetonte me ta dhe të vazhdonte mësimin e zanatit — dhe ai qëndroi me familjen që kishte shpëtuar, si nxënës i saj, deri sa Mandilët emigruan në Izrael.

Letra e Gavra Mandilit, qershor 1987

Lidhja mes dy familjeve mbijetoi kufijve. Në vitin 1987, Gavra Mandili — fëmija që kishte luajtur në oborrin e Veselajve — i shkroi Yad Vashem-it dhe rrëfeu historinë, duke thënë se ndihej i detyruar, në emër të të gjithë atyre që u shpëtuan në Shqipëri, t'i bënte nder popullit shqiptar dhe shpëtimtarëve të tij në veçanti. Për Veselajt shkroi një fjali që ka mbetur: mund të mos ishin edukuar me trashëgiminë e Gëtes dhe të Shilerit, por i jepnin jetës së njeriut rëndësinë më të madhe, në mënyrën më të natyrshme dhe më të kuptueshme.

Yad Vashem i njohu Veselin dhe Fatime Veselin, bashkë me të birin Refik, si «të Drejtë ndër Kombet» më 23 dhjetor 1987. Ata qenë shqiptarët e parë të nderuar ndonjëherë me këtë titull.

Mbetej një pengesë praktike që sot duket surreale: Shqipëria e vitit 1987 ishte një shtet stalinist i mbyllur, ku dalja jashtë ishte privilegj shteti. Gavra Mandili i shkroi vetë presidentit shqiptar, duke i kërkuar leje që Refiku dhe e shoqja të udhëtonin në Izrael për ceremoninë. «Në ato ditë, kur rreziku dhe vdekja ishin gjithandej, populli i vogël dhe trim shqiptar dëshmoi madhështinë e vet», i shkroi ai — pa bujë dhe pa kërkuar asgjë në këmbim. Bashkë me letrën dërgoi edhe fotografi të bëra nga i ati në Tiranë, më 28 nëntor 1944, gjatë paradës së fitores, ku dukej Enver Hoxha. Leja u dha. Refik Veseli dhe e shoqja e morën nderimin në Jerusalem, personalisht.

Njohja e familjes nuk përfundoi aty: më 23 maj 2004, Yad Vashem shpalli «të Drejtë ndër Kombet» edhe dy vëllezërit e tjerë, Hamidin dhe Xhemalin.

Ç'e bëri të mundur: besa si detyrim, jo si zgjedhje

Historia e Veselajve nuk është një përjashtim heroik brenda një vendi indiferent — besa e bëri rregull atë që gjetkë qe trimëri e vetmuar. Ajo është rasti më i dokumentuar i një sjelljeje që u përsërit anembanë Shqipërisë së pushtuar dhe që bëri që vendi të dilte nga Lufta e Dytë Botërore me më shumë hebrenj sesa kishte para saj.

Vetë Yad Vashem-i e emërton shtysën: besa — fjala e dhënë, që do të thotë fjalë për fjalë ta mbash premtimin, dhe që bën një njeri të tillë që atij mund t'ia besosh jetën tënde dhe të familjes. Në kodin që rregullonte jetën malësore, i huaji nën çati nuk ishte mysafir por amanet: mikpritja dhe mbrojtja e mikut janë ndër detyrimet më të rënda të Kanunit, dhe shkelja e tyre ishte turp që nuk shlyhej. Prandaj asnjë nga dëshmitë e të shpëtuarve nuk përmban një çast negociate: nuk kërkohet shpërblim, sepse nuk mendohet se ka çfarë të negociohet.

Kjo është edhe arsyeja pse ndarja fetare nuk luajti rol. Veselajt qenë myslimanë; Mandilët e Ben Josefët hebrenj; fshatarët përreth që heshtën qenë myslimanë e të krishterë pa dallim. Që në vitin 1934, ambasadori amerikan në Tiranë, Herman Bernstein, kishte shkruar se në Shqipëri nuk kishte asnjë gjurmë diskriminimi ndaj hebrenjve — një vend i rrallë në Evropën e asaj kohe ku paragjykimi fetar nuk ekzistonte, edhe pse vetë shqiptarët ishin të ndarë në tri besime.

Fotografi që u bë ambasador

Refik Veseli mbeti fotograf tërë jetën, në një vend që nuk fliste as për Izraelin as për hebrenjtë. Kur regjimi ra, ai u bë figura publike e asaj lidhjeje: më 1992 nisi shoqatën e miqësisë Shqipëri–Izrael, të cilën e drejtoi nga Tirana. Vdiq në Tiranë më 2000, në moshën 74-vjeçare. Deri më 1 janar 2024, Yad Vashem ka nderuar gjithsej 75 shqiptarë si «të Drejtë ndër Kombet» — një listë që e hapi dosja e familjes së tij. Më 2014, një shkollë në Berlin — Refik-Veseli-Schule — mori emrin e tij: një gjimnaz gjerman që mban emrin e një djali kruteje që i shpëtoi hebrenjtë nga gjermanët.

Ajo që e bën këtë ekspozitë të domosdoshme nuk është titulli. Është fakti që i gjithë vendimi u mor nga një nxënës fotografie shtatëmbëdhjetëvjeçar, që nuk kishte as pushtet, as para, as siguri, dhe që mundi ta shihte problemin thjesht: mjeshtri im është në rrezik, unë kam një shtëpi në mal. Historia e madhe morale e Shqipërisë në Luftën e Dytë nuk u shkrua nga shteti. U shkrua nga familje si kjo, një çati në një kohë.

Burimet

• Yad Vashem, Bazë e të dhënave e «të Drejtëve ndër Kombet» — dosja Veseli Vesel & Fatima; i biri: Refik (data e njohjes, 23 dhjetor 1987).

• Yad Vashem, rrëfimi i veçuar «Vesel and Fatima Veseli and their children: Refik, Hamid and Xhemal» — udhëtimi nga Tirana në Krujë, dhoma mbi stallë, familja Ben Josef sjellë nga Xhemali, letra e Gavra Mandilit (1987), njohja e Hamidit dhe Xhemalit më 23 maj 2004, si dhe citimi i ambasadorit Herman Bernstein (1934).

• Gariwo, «Refik Veseli and his family» — biografia, strehimi deri në çlirimin e nëntorit 1944, Novi Sadi i pasluftës, shoqata Shqipëri–Izrael (1992).

• Gedenkstätte Stille Helden (Berlin), biografia e Vesel Veselit.

• «Refik Veseli» — Wikipedia (datat e lindjes dhe të vdekjes, zanati, shoqata e miqësisë, Refik-Veseli-Schule në Berlin, 2014).

---

# Shoqëria e Stambollit: 28 themelues të tri feve i dhanë shqipes alfabetin
https://zhurma.press/shoqeria-e-stambollit/
Type: organization
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-10-10

Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip, Stamboll 1879 — alfabeti i njësuar dhe shtypshkronja e Rilindjes

Më 12 tetor 1879, në Stamboll, njëzet e tetë burra nga Janina, Korça, Gjirokastra, Shkodra dhe Prizreni nënshkruan kanonizmën e një shoqërie me një emër që nuk fshihte asgjë: Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip. Nuk ishte parti, nuk ishte kryengritje dhe nuk kërkonte kufij. Kërkonte një gjë të vetme — të drejtën për të shtypur shqipen me shkronja shqipe — dhe pikërisht kjo e bëri atë ndërmarrjen politike më të rrezikshme që shqiptarët nisën në shekullin XIX. Perandoria e kuptoi menjëherë. Brenda një viti ajo e kishte shtyrë Shoqërinë nën tokë; brenda tridhjetë vjetësh alfabeti që ajo miratoi shkruhej nga shumica e shqiptarëve, nga Shkodra në Kajro.

Pse ka rëndësi

• Shoqëria u themelua më 12 tetor 1879 në Stamboll dhe e zgjodhi Sami Frashërin në krye; nga 28 themeluesit, 10 ishin myslimanë, 14 ortodoksë dhe 4 katolikë — një kombësi e vetme e mbledhur pikërisht atje ku Perandoria e njihte popullsinë vetëm sipas fesë.

• Ajo miratoi projektin fonetik të Sami Frashërit — 36 shkronja për 36 tinguj, «një tingull, një shkronjë» — dhe e botoi më 1879 si Alfabetare e gluhësë shqip. Ky alfabet, i njohur si alfabeti i Stambollit, mbeti në përdorim te shumica e shqiptarëve për afro tridhjetë vjet.

• Kur shtypja shqip u ndalua në kryeqytetin osman, puna nuk pushoi por u zhvendos te kolonitë: Jani Vreto çeli degën e Bukureshtit dhe Spiro Dine atë të Egjiptit më 1881. Njësimi i shqipes vazhdoi jashtë kufijve të shtetit — një shteg që Kosova do ta ndiqte sërish më 1968.

Një komision para një shoqërie

Shoqëria nuk lindi nga hiçi. Në vjeshtën e vitit 1878, ndërsa Lidhja e Prizrenit po përpiqej të mbante bashkë tokat shqiptare përballë Kongresit të Berlinit, Komiteti Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare — «Komiteti i Stambollit» — ngriti një komision të ngushtë prej shtatë vetësh me një detyrë të vetme dhe teknike: të vendoste se si shkruhet shqipja. Në të hynë Sami Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa, Hasan Tahsini, Koto Hoxhi, Ibrahim Bërzeshta dhe Said Toptani.

Renditja e emrave është vetë argumenti. Sami dhe Tahsini ishin figura të nderuara të mendimit osman; Vasa ishte katolik shkodran në shërbim të Portës; Vreto dhe Koto Hoxhi ishin ortodoksë të Jugut, njëri publicist e tjetri mësues. Në një perandori që i numëronte njerëzit sipas miletit — bashkësisë fetare — këta shtatë vetë u ulën për të zgjidhur një problem që i përkiste një bashkësie tjetër, të panjohur zyrtarisht: folësve të shqipes. Komisioni e miratoi projektin e Sami Frashërit, të ndërtuar mbi parimin fonetik, dhe më 5 mars 1879 ia njoftoi vendimin kolonisë shqiptare të Egjiptit. Shoqëria erdhi shtatë muaj më vonë, si organi që do ta shtypte e do ta shpërndante atë vendim.

Tridhjetë e gjashtë shkronja për tridhjetë e gjashtë tinguj

Deri atëherë shqipja ishte shkruar në gjithçka: me shkronja arabe nga bejtexhinjtë dhe në dorëshkrime si Erveheja e Konispolit, me shkronja greke në Jug, me shkronja latine e me alfabete të veçanta në Veri. Secili sistem e lidhte shkrimin me një fe dhe secili e ndante lexuesin nga gjysma e kombit të vet. Zgjidhja e Samiut e preu këtë nyjë me një rregull të vetëm: një tingull — një shkronjë, dhe një shkronjë — një tingull. Shqipja u përcaktua me tridhjetë e gjashtë fonema, dhe alfabeti mori tridhjetë e gjashtë shkronja: bazë latine, disa shkronja të marra nga greqishtja dhe disa të krijuara posaçërisht për tinguj që asnjë alfabet i gatshëm nuk i mbulonte.

Libri i parë i Shoqërisë ishte Alfabetare e gluhësë shqip, i shtypur në Stamboll më 1879 në shtypshkronjën e A. Zeliçit — po ajo shtypshkronjë që nxori edhe kanonizmën me stemën e Shoqërisë. Nuk ishte abetare fëmijësh në kuptimin e sotëm: ishte një manual që u mësonte të rriturve se si të shkruanin gjuhën që flisnin. Punën për të e bënë Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto dhe Koto Hoxhi së bashku — të njëjtët burra që kishin votuar alfabetin.

Përgjigjja e Perandorisë

Shteti osman e lejoi Shoqërinë të lindte dhe pastaj u kujdes që të mos rritej. Që nga viti 1880 presioni u ashpërsua: shtypja e librit shqip në kryeqytet u pengua, veprimtaria u shty nën tokë dhe Shoqëria vazhdoi hapur vetëm përmes degëve të saj jashtë. Kjo nuk ishte një masë e izoluar. Ishte e njëjta politikë që e bënte shkollën shqipe një krim dhe që, nga ana tjetër e vijës fetare, Patriarkana e Kostandinopojës e plotësonte me mallkim kishtar mbi këdo që u mësonte fëmijëve shkronjat shqipe — dënimi që e ndoqi Petro Nini Luarasin deri në varr. Në vjeshtën e 1880-s edhe qeveria greke ndaloi gazetën I foni tis Alvanias, «Zëri i Shqipërisë», që dilte në Athinë.

Logjika e të dyja anëve ishte e njëjta: një popull që lexon në gjuhën e vet pushon së qeni një grumbull besimtarësh dhe bëhet komb. Përbërja e vetë Shoqërisë — dhjetë myslimanë, katërmbëdhjetë ortodoksë, katër katolikë rreth një tavoline — ishte prova që kjo tashmë kishte ndodhur, dhe prandaj ishte e papranueshme.

Puna vazhdon në koloni

Kur Stambolli u mbyll, Shoqëria u zhvendos aty ku shqiptarët ishin të lirë të shtypnin. Jani Vreto çeli degën e Bukureshtit në fillim të viteve 1880, dhe Rumania u bë për dy dekada shtypshkronja e vërtetë e Rilindjes. Më 1881 Spiro Dine ngriti degën e Egjiptit, në Shibin el-Kom. Prej Bukureshtit dolën më 1886 gramatika dhe abetarja e Sami Frashërit — Shkronjëtore e gjuhësë shqip dhe Abetare e gjuhësë shqip — dhe po andej mori rrugë vepra e Naim Frashërit, që i dha kombit poezinë e vet përpara se t'i jepte shtetin.

Kjo zhvendosje nuk ishte arratisje, ishte metodë. Rilindja Kombëtare u ndërtua nga një rrjet kolonish — Stamboll, Bukuresht, Sofje, Kajro, Boston — që e mbanin gjallë qendrën duke qëndruar larg saj. Shoqëria e Stambollit ishte nyja e parë e këtij rrjeti dhe modeli i tij: një institucion pa territor, që prodhonte tekste në vend të kufijve.

Nga 1879-a te alfabeti i sotëm

Alfabeti i Stambollit u shkrua nga shumica e shqiptarëve për afro tridhjetë vjet dhe hyri si një nga kandidatët kryesorë në Kongresin e Manastirit më 1908. Aty ai nuk fitoi i plotë: kongresi e pranoi krahas një alfabeti të ri krejtësisht latin, që doli fitues, më i lehtë për shtypshkronjat e Evropës, duke ruajtur nga Stambolli parimin — jo shkronjat. Ky është fati i zakonshëm i punës themeluese; ajo çka mbeti ishte ideja se alfabeti vendoset me marrëveshje kombëtare dhe jo me urdhër shteti.

Ajo ide u trashëgua fjalë për fjalë. Kur më 1968 Konsulta Gjuhësore e Prishtinës vendosi që Kosova të shkruante sipas normës letrare të përpunuar në Tiranë, ajo përsëriti gjestin e vitit 1879: një trup shqiptarësh jashtë kufijve të shtetit shqiptar mori vendimin për gjuhën e të gjithëve. Midis Kostandin Kristoforidhit, që i dha shqipes trupin e saj leksikor, dhe standardit të sotëm, Shoqëria e Stambollit është hallka ku shqipja pushoi së qeni disa gjuhë të shkruara dhe filloi të jetë një.

Burimet

• Kanonizma e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, Stamboll 1879 (dokument themeltar, me stemën e Shoqërisë; shtypur nga A. Zeliçi).

• Sami Frashëri, Alfabetare e gluhësë shqip, Stamboll 1879.

• Sami Frashëri, Shkronjëtore e gjuhësë shqip dhe Abetare e gjuhësë shqip, Bukuresht 1886.

• «Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip (Shoqëria e Stambollit, 1879)», shqiperia.com — përbërja e komisionit të alfabetit (1878), njoftimi i 5 marsit 1879 dhe ashpërsimi i presionit osman pas 1880-s.

• «141-vjetori i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll», KultPlus — themelimi më 12 tetor 1879, këshilli qendror dhe shtypja e Alfabetares.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — alfabeti i Stambollit dhe përdorimi i tij deri te Kongresi i Manastirit.

• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967 — Komiteti i Stambollit, degët e kolonive dhe politika osmane ndaj shtypit shqip.

---

# Vallja e Osman Takës: vallja çame ku prijësi bëhet urë
https://zhurma.press/vallja-e-osman-takes/
Type: heritage
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-08

Vallja e burrave të Çamërisë — një variant i çamçes që udhëtoi me të dëbuarit e 1944-s

Ka një çast në këtë valle që nuk e ka asnjë valle tjetër shqiptare. Prijësi del përpara rreshtit, e mban trupin drejt, bën hapat e tij të matur — dhe pastaj bie në gjunjë, harkon shpinën dhe bëhet urë. Mbi të kalojnë të tjerët, dorë për dore, me bërryla të përthyer, duke vallëzuar mbi barkun e shokut që i mban. Kjo është Vallja e Osman Takës: vallja e burrave të Çamërisë, e emërtuar sipas një luftëtari çam të shekullit XIX që vdiq në Konispol më 1887, dhe e mbajtur gjallë jo nga një shtet, jo nga një arkiv, por nga këmbët e një komuniteti që humbi gjithçka tjetër.

Pse ka rëndësi

• Vallja e Osman Takës është një variant i njohur i çamçes, valles së vjetër të repertorit çam — pra jo një krijim i vetmuar, por maja e një tradite krahinore me trung të thellë.

• Mban emrin e Osman Takës, luftëtar çam nga treva Konispol–Filat, i burgosur në Janinë dhe i dënuar me vdekje; sipas gojëdhënës kërkoi si dëshirë të fundit të vallëzonte. Vdiq më 1887 në Konispol.

• Pas shpërnguljes së çamëve më 1944–1945, vallja udhëtoi me të dëbuarit dhe u bë një nga shenjat më të dukshme të një atdheu që bartësit e tij nuk mund ta shihnin më.

Njeriu: fakti, dhe ajo që gojëdhëna i shtoi

Për Osman Takën dokumenti është i kursyer dhe gojëdhëna bujare. Ajo që qëndron: ishte çam nga fisi Taka i trevës Filat–Konispol, në skajin jugor të Çamërisë; veproi në mesin e shekullit XIX si luftëtar kundër autoriteteve osmane; u burgos në Janinë dhe u dënua me vdekje; vdiq më 1887 në Konispol. Historia e mëpasme e Shqipërisë — te sinteza e Skënder Anamalit dhe Kristaq Priftit — e vendos brenda brezit të qëndresës vendore që i parapriu dhe e ushqeu Rilindjen.

Pastaj nis gojëdhëna, dhe këtu duhet të jemi të saktë, sepse është pikërisht gojëdhëna ajo që e krijoi vallen. Tradita popullore rrëfen se, kur iu kërkua dëshira e fundit para ekzekutimit, Osman Taka kërkoi të vallëzonte. Vallëzoi aq bukur — thotë rrëfimi — sa xhandarët shqiptarë të ushtrisë osmane nuk e ekzekutuan dot. Variante të tjera, që qarkullojnë gjerësisht në shtypin dhe publicistikën shqiptare, e zbukurojnë skenën me vajzën e valiut te dritarja dhe me ndërhyrjen e gruas së valiut. Këto detaje nuk janë të verifikuara në asnjë burim arkivor të kontrolluar dhe duhen lexuar si letërsi gojore, jo si procesverbal. E dokumentuar mbetet vetëm ana e hidhur e fundit: u kap sërish dhe u vra në Konispol.

Shënim i njëjtë vlen edhe për një pohim që përsëritet shpesh — se Osman Taka drejtoi degën çame të Lidhjes së Prizrenit me qendër në Prevezë. Referencat shkencore që kemi mundur të kontrollojmë nuk e mbajnë këtë lidhje; ajo qarkullon në publicistikë. Ne e regjistrojmë si pretendim, jo si fakt.

Çfarë është, teknikisht, kjo valle

Vallja e Osman Takës është valle rreshti burrash, e ndërtuar mbi metrin 2/4 me formulën ritmike ngadalë–shpejt–shpejt. Nuk është valle shpejtësie: është valle qëndrimi, stili dhe hijeshie. Peshën e mban prijësi — vallëtari i parë — që zhvillon figurat e vështira, ndërsa rreshti pas tij ruan hapin e përbashkët.

Kulmi është figura e urës: prijësi bie në gjunjë, harkon shpinën dhe të tjerët kalojnë duke vallëzuar mbi të, dorë për dore me bërryla të përthyer. Kuptimi është i lexueshëm pa asnjë koment — forca dhe qendërsia e prijësit që i mban të tjerët mbi vete. Në Shqipëri shoqërohet nga formacioni instrumental i jugut: llautë, violinë, dajre, klarinetë dhe zë. Është, pra, motra e vallëzuar e po asaj bote tingullore që iso-polifonia e mban me zëra.

Nga ana e formës, muzikologu Spiro Shetuni dhe literatura e vallëzimit popullor evropian (Nigel Allenby Jaffé, Folk Dance of Europe, 1990) e klasifikojnë si variant të famshëm të çamçes — vallja më e vjetër e repertorit çam. Kjo është e rëndësishme: Vallja e Osman Takës nuk lindi nga hiçi rreth një biografie. Ajo është një valle krahinore që tashmë ekzistonte dhe që mori emrin e njeriut, ashtu siç një këngë merr emrin e trimit që e bëri të pavdekshme.

Vallja që u bë bagazh

Historia e kësaj valleje ndahet më dysh nga viti 1944. Kur komuniteti çam u shpërngul me dhunë nga Thesprotia gjatë 1944–1945, ai nuk mori me vete as tokë, as shtëpi, as regjistra. Mori gjuhën — dialektin çam — dhe mori repertorin. Në Shqipëri, ku u vendos, vallja e Osman Takës u ngjit nga oda e dasma në skenë: u bë numër i rregullt i Ansamblit Kombëtar të Këngëve e Valleve Popullore dhe pjesë e qëndrueshme e Festivalit Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës, duke u interpretuar në raste kombëtare.

Ky është një transformim që meriton emrin e vet. Për një komunitet të zhvendosur, vallja pushon së qeni argëtim dhe bëhet dokument. Kur vendi nuk mund të vizitohet dhe prona nuk mund të kërkohet, mbetet trupi si arkiv: hapi, ritmi, figura e urës. Çamët e mbajtën Çamërinë në këmbë — fjalë për fjalë. Nuk është rastësi që kjo valle është sot, bashkë me dialektin, shenja identifikuese më e njohur e çamëve në hapësirën shqiptare.

Kush e vallëzon dhe kujt i përket

Vallja e Osman Takës vallëzohet sot edhe në Greqi, ku njihet me emrat Osmantakas ose Samantakas dhe numërohet ndër gjinitë bazë të vallëzimit të Epirit; variante të saj dokumentohen edhe më gjerë në Ballkan. Ky fakt shpesh paraqitet si provë e një «trashëgimie të përbashkët ballkanike». Nuk është.

Vallja mban emrin e një luftëtari çam, del nga repertori çam, është variant i çamçes, dhe u bart nga bartësit e saj çamë. Përhapja e saj te fqinjët është rrezatim i një tradite shqiptare në hapësirën përreth — ashtu siç përhapen të gjitha format e forta kulturore — jo bashkëpronësi mbi të. Ky dallim nuk është krenari boshe: është saktësi. Një valle që udhëton nuk e ndryshon prejardhjen e vet, dhe një komunitet i dëbuar nuk e humb autorësinë mbi atë që krijoi vetëm sepse iu mor toka ku e krijoi.

Trashëgimia e një trupi që kujton

Pjesa më e madhe e asaj që dimë për Thesprotinë shqipfolëse të para-1944-s vjen nga burime të shkruara nga të tjerët. Vallja e Osman Takës është ndër të pakat dëshmi që çamët e shkruan vetë, në gjuhën e tyre, pa alfabet: një rresht burrash, një metër 2/4, një prijës që bëhet urë.

Ndërsa brezi që e mësoi vallen në Çamëri ka ikur dhe ai që e mësoi si kujtim po plaket, pyetja nuk është nëse vallja do të mbijetojë — ajo është në skena e në festivale — por nëse do të mbetet e lidhur me kuptimin e vet. Një valle e shkëputur nga rrëfimi është koreografi. Një valle që e mban rrëfimin është arkiv. Puna e muzeut këtu është e thjeshtë dhe e vështirë njëkohësisht: të ruajë të dyja, hapin dhe arsyen e hapit.

Burimet

• Nigel Allenby Jaffé, Folk Dance of Europe (Folk Dance Enterprises, 1990) — klasifikimi i valles si variant i repertorit çam dhe përshkrimi i strukturës së rreshtit me prijës.

• Spiro J. Shetuni, Albanian Traditional Music (McFarland, 2011/2014) — konteksti muzikologjik: metri 2/4, formacioni instrumental, vendi i valles brenda repertorit çam dhe lidhja me Rilindjen Kombëtare.

• Eno Koço, A Journey of the Vocal Iso(n) (Cambridge Scholars, 2015) dhe punimet e tij të mëparshme (2010) — bota tingullore jugore ku vallja bën pjesë; lidhja me traditën vokale.

• Eckehard Pistrick, punë në terren mbi këngën shumëzërëshe dhe identitetin në Shqipërinë e jugut (2008) — konteksti bashkëkohor i performancës dhe i kujtesës së zhvendosur.

• Skënder Anamali & Kristaq Prifti (red.), Historia e popullit shqiptar, vëll. I (Toena, 2002) — konteksti historik i qëndresës vendore çame në shekullin XIX.

• Dance of Osman Taka dhe Osman Taka — Wikipedia (en), kontroll faktik i datave (vdekja 1887, Konispol), i emërtimeve greke Osmantakas/Samantakas dhe i figurës së urës. Të gjitha të dhënat u kryqëzuan me burimet e mësipërme; gojëdhëna e vallëzimit para ekzekutimit është shënuar shprehimisht si traditë popullore, jo si e dokumentuar.

---

# Zenel Gjoleka: kryetari i Mesaplikut që mori Delvinën dhe theu pesë mijë osmanë
https://zhurma.press/zenel-gjoleka/
Type: person
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-16

Kryekomandanti i kryengritjes së 1847-s — nga jetimi i Kuçit te kufiri verior

Zenel Gjoleka (Kuç i Kurveleshit, 1805 – kufiri verior, 1852) ishte kryetari i komisionit drejtues të Kuvendit të Mesaplikut dhe kryekomandanti ushtarak i kryengritjes së vitit 1847 — njeriu që me rreth pesëqind burra i mori osmanëve Delvinën dhe që më 28 gusht të atij viti theu pranë Dholanit një ushtri prej pesë mijë vetash me një mijë e pesëqind. Ishte jetim që gjashtë muajsh, i rritur në shtëpi të huaj, dhe ish-spahi i vetë sistemit që u ngrit kundër. Kryengritja u shtyp me kurth e jo me armë; ai vdiq pesë vjet më vonë në kufirin verior, larg Labërisë, duke mbrojtur tokë shqiptare që s'ishte e tija.

Pse ka rëndësi

• Zenel Gjoleka u zgjodh kryetar i komisionit drejtues të Kuvendit të Mesaplikut, qershor 1847 — kuvendi ku shqiptarët myslimanë dhe të krishterë i dërguan sulltanit një memorandum me tri refuzime: as ushtarë me detyrim, as taksa të reja, as administratë e re.

• Në korrik 1847 ai mori Delvinën me rreth 500 burra dhe më 28 gusht 1847, në Dholan, mundi me rreth 1.500 kryengritës një forcë osmane prej rreth 5.000 vetash.

• Kryengritja nuk u thye në betejë: Mehmet Reshid Pasha shpalli amnisti të rreme dhe i zuri rreth 85 udhëheqës në Zhulat. Rreth 400 shqiptarë u internuan në Iplikçane dhe 16 udhëheqës në Konjë të Anadollit.

Jetimi i Kuçit

Zenel Gjoleka lindi në Kuç të Kurveleshit — fshat mbi luginën e Shushicës, në zemër të Labërisë — më 1805; disa burime shqipe e japin vitin 1806. Babai i tij, Hito Gjoleka, vdiq kur djali ishte gjashtë muajsh. E rriti e ëma bashkë me një të afërm të shtëpisë, Mehmet Qorrin, dhe djaloshi u rrit pastaj si shërbëtor i oborrit të familjes së Vlorajve. Kjo është biografia e një njeriu që nuk trashëgoi asgjë: as pashallëk, as çiflik, as emër. Autoriteti që fitoi më vonë nuk i erdhi nga lindja, po nga kuvendi — dhe ky është ndryshimi mes tij dhe brezit të mëparshëm.

Sepse brezi i mëparshëm kishte qenë brezi i pashallëqeve. Ali Pashë Tepelena në Janinë dhe Pashallëku i Beratit kishin qeverisur jugun si shtete gati të pavarur, derisa Rrethimi i Janinës i viteve 1820–1822 e mbylli atë epokë. Kur Gjoleka u bë burrë, shtresa vendore që dikur qëndronte mes fshatarit dhe Stambollit nuk ekzistonte më. Perandoria tashmë vinte drejtpërdrejt.

Tanzimati zbret në jug

Reformat e Tanzimatit nisën më 1839. Në letër ishin modernizim: administratë e centralizuar, taksa të mbledhura nga zyrtarë shtetërorë, ushtri e rregullt me rekrutim të detyrueshëm — nizami. Në praktikë, për malësitë e jugut ato do të thoshin tri gjëra njëherësh: çarmatim shtëpi më shtëpi, djem të marrë me forcë për një ushtri që shërbente larg, dhe taksa të reja mbi krahina që kurrë s'i kishin paguar. Më 1846 Tanzimati u shpall zyrtarisht në Shqipërinë e Jugut dhe zbatimi nisi me forcë ushtarake.

Kur mbledhësit e taksave mbërritën në Kuç, Gjoleka — ish-spahi, pra njeri i regjistruar i sistemit — i dëboi. Ky është momenti kur një mosbindje lokale u bë kryengritje.

Kuvendi i Mesaplikut

Në qershor 1847, përfaqësues nga nëntë krahina të jugut u mblodhën në Mesaplik. Kuvendi nuk shpalli luftë; hartoi një memorandum drejtuar sulltanit Abdylmexhid I me tri refuzime të qarta — nuk do t'i përgjigjeshin thirrjes së nizamit, nuk do të paguanin taksat e reja, nuk do të pranonin administratën e re. Pastaj zgjodhi një komision drejtues dhe në krye të tij vuri Zenel Gjolekën.

Rëndësia e Mesaplikut nuk qëndron te kërkesat, që ishin mbrojtëse dhe krahinore. Qëndron te përbërja: në atë kuvend u ulën myslimanë dhe të krishterë si një trup i vetëm, me një zë të vetëm, kundër së njëjtës gjë. Është një nga aktet më të hershme ku besimi pushon së qeni vija ndarëse mes shqiptarëve dhe vendin e tij e zë krahina, gjuha, mënyra e jetesës. Formula do të merrte emër e program tridhjetë e një vjet më vonë, në Lidhjen e Prizrenit. Në Mesaplik ajo ishte ende pa emër — po ishte aty.

Delvina, Gjirokastra, Dholani

Kryengritja u shtri shpejt: Labëri, Kurvelesh, Çamëri, Mallakastër, rrethinat e Vlorës, Beratit e Gjirokastrës — pra pjesa dërrmuese e Toskërisë. Në korrik 1847 Gjoleka doli drejt Delvinës me rreth pesëqind burra, i mundi forcat osmane dhe e mori qytetin. Në veri, Rrapo Hekali hyri në Berat më 1 gusht; kalaja e qytetit mbeti e pathyer, sepse kryengritësve u mungonte artileria. E njëjta gjë ndodhi në Gjirokastër, ku Gjoleka bashkë me Çelo Picarin e mbajti kështjellën nën rrethim pa mundur ta merrte, duke i zmbrapsur dy kundërsulme.

Beteja që i dha emrin ishte ajo e Dholanit, më 28 gusht 1847: me rreth një mijë e pesëqind kryengritës ai mundi një ushtri osmane prej rreth pesë mijë vetash. Edhe një forcë ndihmëse prej rreth tre mijë burrash nën Shahin Bej Kosturin u thye. Për disa javë, jugu shqiptar ishte praktikisht jashtë kontrollit të Stambollit.

Kurthi i Zhulatit

Fundi nuk erdhi nga një disfatë ushtarake. Mehmet Reshid Pasha mblodhi rreth pesëmbëdhjetë mijë ushtarë, po para se t'i përdorte, shpalli amnisti dhe i ftoi udhëheqësit të vinin e ta merrnin. Në Zhulat u paraqitën rreth tetëdhjetë e pesë prej tyre, Hodo Nivica ndër ta. Të gjithë u arrestuan në vend.

Ajo që pasoi ishte shpërbërje me metodë. Rreth katërqind shqiptarë u dërguan nëpër Manastir drejt burgut të Iplikçanesë në Stamboll; gjashtëmbëdhjetë udhëheqës u internuan në Konjë të Anadollit. Rrapo Hekali vdiq i burgosur në kalanë e Manastirit më 30 dhjetor 1847 — sipas këngës historike, i helmuar. Gjoleka u tërhoq në Kurvelesh dhe pastaj matanë kufirit; u kap më 1848, i plagosur rëndë, dhe u internua edhe ai në Anadoll. Amnistia e përgjithshme e vitit 1849 e nxori nga interimi.

Kufiri verior

Historia e tij mund të mbaronte aty, si e shumë kryengritësve të falur. Nuk mbaroi. Më 1852, kur presioni ushtarak u përqendrua në veri rreth Shkodrës, Gjoleka mblodhi bashkë me Hodo Nivicën një trup vullnetarësh labë — burimet flasin për rreth dy mijë veta — dhe u ngjit në kufirin verior. Njeriu që pesë vjet më parë kishte luftuar kundër ushtrisë së sulltanit, tani mbronte një vijë kufitare shqiptare në skajin tjetër të trojeve, mijëra hapa larg Kuçit.

Aty ra. Burimet nuk pajtohen për vendin e saktë: një traditë e vendos pusinë pranë Shpuzës, një tjetër te qafa e Krstacit afër Podgoricës, ku shokët e varrosën pranë kullës së Oso Kukës. Pajtohen për vitin — 1852 — dhe për rrethanën: ra në pritë, në kufi, jo në Labëri.

Ky udhëtim nga Kurveleshi te Podgorica është, në miniaturë, i gjithë argumenti i lëvizjeve shqiptare të shekullit XIX. Një prijës lab shkon të vdesë për një kufi verior sepse trojet i lexon si një të vetme, shumë përpara se ndonjë shtet t'ua vinte emrin. Kjo nuk është patriotizëm i shpallur në program; është gjeografi e jetuar.

Kujtesa

Zenel Gjoleka mbijetoi më parë në këngë sesa në libra. Cikli i këngëve labe për të — vajtime dhe këngë kreshnikësh të vona — e mban emrin gjallë në Kurvelesh e Bregdet, dhe një pjesë e mirë e asaj që dimë për ditët e fundit vjen prej andej, jo prej arkivit osman. Një historian francez bashkëkohor e quajti «heroin e ditës»; kronikat greke të kohës e shënojnë si prijësin kryesor të lëvizjes së 1847-s.

Në qershor 2003 iu ngrit një përmendore në shesh të Kuçit. Më 28 prill 2012, me dekret presidencial, Presidenti Bamir Topi e dekoroi pas vdekjes me Urdhrin «Nderi i Kombit». Njëqind e gjashtëdhjetë vjet pas Dholanit, jetimi i Kuçit u shënua zyrtarisht si ai që ishte: kryekomandanti i kryengritjes së parë ku shqiptarët e dy besimeve i thanë perandorisë jo me një gojë.

Burimet

• Albanian revolt of 1847 — Wikipedia (anglisht), mbështetur te Stefanaq Pollo («Historia e Shqipërisë», 1983), Kristo Frashëri (1964) dhe Miranda Vickers (1999): Tanzimati i 1839-s dhe shpallja e tij në jug, Kuvendi i Mesaplikut i qershorit 1847 dhe formula myslimanë-e-të-krishterë, marrja e Delvinës me 500 burra në korrik, beteja e Dholanit më 28 gusht 1847 (1.500 përballë 5.000), rrethimet e Beratit e Gjirokastrës pa artileri, kurthi i amnistisë në Zhulat me rreth 85 udhëheqës, vdekja e Rrapo Hekalit në Manastir më 30 dhjetor 1847.

• Kryengritja e vitit 1847 — Wikipedia (shqip): memorandumi i Mesaplikut me tri refuzimet drejtuar Abdylmexhidit I, komisioni drejtues me Zenel Gjolekën në krye, përhapja e kryengritjes në Labëri, Çamëri, Mallakastër e rrethinat e Vlorës, forcat ndihmëse osmane nën Shahin Bej Kosturin, rreth 15.000 ushtarë nën Mehmet Reshid Pashën, internimi i rreth 400 shqiptarëve në Iplikçane dhe i 16 udhëheqësve në Konjë.

• Zenel Gjoleka — Wikipedia (anglisht), me referenca te Kristo Frashëri, Stefanaq Pollo, Miranda Vickers dhe Robert Elsie: lindja më 1805 në Kuç të Kurveleshit, babai Hito Gjoleka i vdekur kur djali ishte gjashtë muajsh, zgjedhja si udhëheqës kryesor në Mesaplik, rrethimi i Gjirokastrës bashkë me Çelo Picarin, kapja më 1848 dhe internimi në Anadoll, falja në amnistinë e përgjithshme të 1849-s, trupi vullnetar prej rreth 2.000 vetash me Hodo Nivicën më 1852 dhe rënia në pritë pranë Shpuzës.

• Zenel Gjoleka — Wikipedia (shqip): varianti i vitit të lindjes 1806, rritja nga e ëma dhe kushëriri Mehmet Qorri pas vdekjes së të atit, shërbimi i hershëm në oborrin e Vlorajve, vendi i rënies te qafa e Krstacit pranë Podgoricës dhe varrimi afër kullës së Oso Kukës, përmendorja e qershorit 2003 në Kuç dhe dekorimi pas vdekjes me «Nderi i Kombit» më 28 prill 2012 me dekret të Presidentit Bamir Topi.

• «Ku e dha jetën Zenel Gjoleka?» — Dielli: dëshmia e traditës gojore dhe e ciklit të këngëve labe për vdekjen e tij në kufirin verior, roli i tij si prijës i lëvizjeve popullore të jugut gjatë viteve 1830–1850, dhe cilësimi bashkëkohor si «heroi i ditës» nga një historian francez.

---

# «Gjurmime albanologjike» nisi më 1962, kur Instituti Albanologjik ishte i mbyllur
https://zhurma.press/gjurmime-albanologjike/
Type: organization
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-09

Revista shkencore e albanologjisë kosovare — themeluar 1962 nga Katedra e Albanologjisë, organ i Institutit Albanologjik që nga 1967.

Kur numri i parë i «Gjurmime albanologjike» doli më 1962 në Prishtinë, institucioni që sot e boton nuk ekzistonte. Instituti Albanologjik ishte mbyllur më 25 dhjetor 1955 me vendim të pushtetit jugosllav, dhe UDB-ja kishte sekuestruar krejt materialet e tij. Shtatë vjet më vonë albanologjia e Kosovës nuk kishte institut, por kishte një katedër — dhe një revistë. Ajo revistë e mbajti të hapur një kanal shkencor shqip në një kohë kur kanali institucional ishte i mbyllur me çelës, dhe kur instituti u rihap më 1967 ajo ishte gati ta bëhej organ. Sot, gjashtëdhjetë e tre vjet pas numrit të parë, seria e shkencave historike ka arritur numrin 54.

Pse ka rëndësi

• «Gjurmime albanologjike» u themelua më 1962 si e përkohshme shkencore e Katedrës së Albanologjisë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës — pra shtatë vjet pasi Instituti Albanologjik ishte mbyllur (25 dhjetor 1955) dhe pesë vjet para se ai të rihapej (28 shkurt 1967).

• Kryeredaktori i parë ishte gjuhëtari Idriz Ajeti; në redaksinë e hershme qenë edhe Ali Hadri, Enver Gjerqeku e Shefqet Pllana. Më 1971 revista u nda në tri seri me redaktorë të veçantë: shkencat historike (Ali Hadri), shkencat filologjike (Idriz Ajeti), folklor e etnologji (Anton Çetta).

• Më 8 mars 1994 policia serbe i nxori me dhunë punonjësit nga ndërtesa e Institutit; puna vazhdoi në kushte private derisa një marrëveshje e 1 prillit 1998 ia ktheu ndërtesën institucionit. Revista del sot një herë në vit, me qasje të hapur (eISSN 3136-1595).

Një revistë pa institut (1962–1966)

Historia e albanologjisë institucionale në Kosovë nuk është një vijë, është një seri ndërprerjesh. Instituti Albanologjik u themelua më 1 qershor 1953 me katër studiues — Ilhami Nimani, Selman Riza, Mehdi Bardhi dhe Ali Rexha — dhe u mbyll më 25 dhjetor 1955, sepse pushteti nuk arriti ta vinte veprimtarinë e tij nën censurë. Materialet i mori UDB-ja. Kjo është forma klasike e mohimit administrativ: jo një ndalim i shpallur i gjuhës apo i historisë, por heqja e enës në të cilën ato mund të studiohen ligjërisht.

Ajo që ndodhi pastaj ka rëndësi pikërisht sepse nuk ishte kapitullim. Studiuesit nuk pushuan së shkruari; ata ndërruan enë. Me hapjen e mësimit të lartë shqip në Prishtinë, albanologjia u strehua në Katedrën e Albanologjisë të Fakultetit Filozofik, dhe më 1962 katedra nxori numrin e parë të një përkohshmeje shkencore: «Gjurmime albanologjike». Ritmi i saj i hershëm e tregon kushtin: numri 1 më 1962, numri 2 më 1965, numri 3 më 1966 — një përmbledhje e parregullt, e mundshme kur ishte e mundshme. Nga viti 1968 ajo filloi të dilte dy herë në vit.

1967: revista gjen sërish shtëpinë e vet

Instituti Albanologjik u riorganizua më 28 shkurt 1967, me pesë veta, në të njëjtën periudhë kur po ngrihej Universiteti i Prishtinës. Me rithemelimin, «Gjurmime albanologjike» kaloi nga katedra te instituti dhe u bë organ i tij. Renditja kohore është e rëndësishme dhe rrallë vihet re: revista nuk lindi si produkt i institutit, ajo e priti institutin. Për pesë vjet ajo qe forma më e qëndrueshme që albanologjia e Kosovës kishte — një adresë botuese ku puna e bërë mund të regjistrohej, të citohej dhe të mbetej.

Ky është kuptimi praktik i asaj që në këtë muze quhet shkencë si formë qëndrese. Një revistë shkencore nuk është vetëm një grumbull artikujsh; është një regjistër. Ajo vendos se çfarë ekziston zyrtarisht si dije, në cilën gjuhë, dhe nën cilën firmë. Për një popullsi së cilës i mohohej vazhdimisht e drejta e institucioneve të veta, mbajtja e një regjistri shqip ishte akt themelues, jo akademizëm.

1971: tri seri, tre redaktorë

Më 1971 revista u nda në tri seri me redaksi të veçanta, dhe emrat e redaktorëve lexohen sot si harta e tërë shkollës kërkimore të Prishtinës. Serinë e shkencave historike e mori Ali Hadri, historiani që e futi periudhën 1941–1945 në historiografinë shqiptare të Kosovës. Serinë e shkencave filologjike e mori Idriz Ajeti, kryeredaktori i parë i revistës dhe gjuhëtari kryesor i saj. Serinë e folklorit dhe të etnologjisë e mori Anton Çetta — i njëjti njeri që njëzet vjet më vonë do të udhëhiqte Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, ku dija folklorike u kthye në instrument shoqëror.

Ndarja në tri seri nuk ishte thjesht rregullim redaksional. Ajo e deklaronte se albanologjia në Prishtinë kishte arritur masën kritike në të tria fushat njëherësh: gjuhë, histori, trashëgimi gojore. Kjo është arsyeja pse revista mbetet burimi i parë për brezin që ndërtoi institucionet shkencore kosovare, nga Selman Riza te Fehmi Agani.

Pas 1981-shit: censura brenda mureve

Pas demonstratave të vitit 1981 dhe zbehjes së autonomisë politike të Kosovës, Instituti Albanologjik u vu nën censurë dhe kontroll politik. Bashkëpunimi me institucionet dhe studiuesit nga Shqipëria u ndalua; projekte të mëdha mbetën të papërfunduara. Për një institut albanologjik, ndalimi i kontaktit me qendrën tjetër të albanologjisë nuk është masë administrative — është amputim i lëndës së parë.

Kostoja u pa edhe në njerëz. Ali Hadri, redaktori i serisë historike, u shpall pas 1981-shit «i papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator», u largua nga mësimdhënia dhe nga instituti, dhe vdiq më 1987 pa mbushur gjashtëdhjetë vjet. Regjistri mbeti; mbajtësit e tij u zëvendësuan ose u thyen.

8 mars 1994: revista del nga ndërtesa

Faza e fundit e mohimit qe fizike. Më 8 mars 1994 policia serbe i nxori me dhunë punonjësit nga ndërtesa e Institutit Albanologjik; ata u rrahën. Instituti nuk u shpërnda formalisht — thjesht nuk kishte më ku të ishte. Puna kërkimore dhe botuese vazhdoi në kushte private, në banesa dhe hapësira të huazuara, si pjesë e së njëjtës rrjetë paralele që në ato vite mbante shkollat, mjekësinë dhe universitetin shqip të Kosovës. Më 1 prill 1998 një marrëveshje ia ktheu ndërtesën institucionit.

Në atë hark katërvjeçar «Gjurmime albanologjike» e provoi për herë të tretë atë që e kishte provuar më 1955 dhe më 1981: se revista mund të mbijetojë humbjen e shtëpisë. Ena ndërrohet; regjistri vazhdon.

Regjistri sot

Sot «Gjurmime albanologjike» botohet nga Instituti Albanologjik i Prishtinës një herë në vit, në qasje të hapur, me eISSN 3136-1595, dhe seria e shkencave historike ka arritur numrin 54 (2024). Për lexuesin që kërkon burimin e parë për historinë, gjuhën dhe folklorin e Kosovës, kjo është adresa ku ajo dije u regjistrua fillimisht — shpesh vite përpara se të hynte në qarkullim më të gjerë.

Vlera e saj për një muze të kujtesës nuk qëndron vetëm në përmbajtje. Ajo qëndron në vazhdimësinë: një varg numrash që fillon më 1962, kur institucioni botues ishte i mbyllur, dhe që nuk këputet as më 1981 as më 1994. Institucionet mund të mbyllen me vendim dhe të zbrazen me dhunë. Një varg numrash i botuar është shumë më i vështirë për t'u zhbërë — dhe kjo është pikërisht arsyeja pse mbahet.

Burimet

• «Gjurmime albanologjike» — faqja zyrtare e revistës në portalin Albanica të Institutit Albanologjik: viti i themelimit 1962, origjina si organ i Katedrës së Albanologjisë të Fakultetit Filozofik të Prishtinës, kryeredaktori i parë Idriz Ajeti me redaksinë ku bënin pjesë Ali Hadri, Enver Gjerqeku e Shefqet Pllana, botimi vjetor dhe qasja e hapur, eISSN 3136-1595: albanica.al.

• «Gjurmime albanologjike» (Wikipedia shqip) — kronologjia e botimit: numri 1 më 1962, numri 2 më 1965, numri 3 më 1966; dalja dy herë në vit që nga 1968; kalimi te Instituti Albanologjik me rithemelimin e tij më 1967; ndarja e vitit 1971 në tri seri me redaktorë Ali Hadri (shkencat historike), Idriz Ajeti (shkencat filologjike) dhe Anton Çetta (folklor e etnologji): sq.wikipedia.org.

• «Albanological Institute of Prishtina» (Wikipedia) — themelimi më 1 qershor 1953 me katër studiues (Ilhami Nimani, Selman Riza, Mehdi Bardhi, Ali Rexha); mbyllja më 25 dhjetor 1955 dhe sekuestrimi i materialeve nga UDB-ja; riorganizimi më 28 shkurt 1967 me pesë veta; vënia nën censurë dhe kontroll politik pas 1981-shit me ndalimin e bashkëpunimit me studiuesit nga Shqipëria; dëbimi me dhunë i punonjësve nga ndërtesa më 8 mars 1994 dhe kthimi i ndërtesës me marrëveshjen e 1 prillit 1998: en.wikipedia.org.

• Numri 54 (2024) i serisë së shkencave historike, në arkivin e botimeve të revistës — dëshmi e vazhdimësisë së vargut deri sot: albanica.al.

• «Botohet monografia për historikun e Institutit Albanologjik të Prishtinës» (KALLXO, nëntor 2020) — monografia «Instituti Albanologjik 1953–1955» e historianit Nuridin Ahmeti: themelimi më 1 qershor 1953 si institucioni më i vjetër shkencor i vendit, mbyllja më 25 dhjetor 1955 dhe rithemelimi më 28 shkurt 1967: kallxo.com.

---

# Petrovo Selo: poligoni ku u dogj frigoriferi i Danubit dhe u hapën dy varre masive
https://zhurma.press/petrovo-selo/
Type: place
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-10-10

Poligoni policor në lindje të Serbisë ku u shkatërrua kamioni frigorifer i Danubit dhe u hapën dy varre masive me trupa nga Kosova

Petrovo Selo është një fshat në komunën e Kladovës, në lindje të Serbisë, pak kilometra nga Danubi. Në vitin 1999 brenda tij funksiononte një poligon stërvitor i Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë — një bazë e njësive të posaçme të policisë, larg çdo fronti. Atje, në prill të atij viti, u dogj dhe u shpërthye me eksploziv një kamion frigorifer i nxjerrë nga Danubi me trupa civilësh shqiptarë brenda; dhe atje, në dy varre masive, u groposën trupa të tjerë të sjellë me kamionë nga Kosova. Petrovo Selo nuk është vendi i një masakre. Është vendi i dytë — pas Batajnicës — i një operacioni të organizuar për t'i zhdukur provat e shumë masakrave.

Pse ka rëndësi

• Në poligonin policor të Petrovo Selës, sipas aktgjykimit të ICTY-së kundër Vlastimir Đorđevićit, mbërritën dy dërgesa me trupa të civilëve shqiptarë të vrarë në Kosovë gjatë vitit 1999 — përveç të paktën gjashtë dërgesave që shkuan në bazën e SAJ-it në Batajnicë.

• Në qershor 2001 ekspertë të Institutit të Mjekësisë Ligjore ekshumuan dy varre masive në Petrovo Selo; sipas gjetjeve të gjykatës, prej tyre u nxorën 61 trupa. Në të njëjtin vit u nxorën 744 trupa në Batajnicë dhe 84 në liqenin e Peruçacit.

• Fondi për të Drejtën Humanitare ka regjistruar katër vendvarrime të fshehta në territorin e Serbisë — Batajnica, Petrovo Selo, Peruçac dhe Rudnica — me 941 trupa shqiptarësh të vrarë në Kosovë mes 24 marsit dhe fundit të majit 1999. Për fshehjen e tyre, në Serbi nuk është dënuar askush.

Frigoriferi që doli nga Danubi

Operacioni u zbulua nga një aksident. Në prillin e vitit 1999, pranë fshatit Tekija — po në komunën e Kladovës — një peshkatar vuri re një kamion frigorifer që kishte dalë në sipërfaqe të Danubit. Kamioni mbante shenjat e thertorës «Progres Eksport» të Prizrenit, në Kosovë. Teknikun e vendit të krimit, Boshko Radojkoviqin nga Kladova, e dërguan të verifikonte çfarë kishte ndodhur; ai mendoi në fillim se bëhej fjalë për një aksident rrugor. Pastaj hapi kamionin. Brenda ndodheshin dhjetëra trupa njerëzorë në dekompozim. Një zhytës raportoi se ndenjësja e drejtuesit ishte e zbrazët dhe mbi pedalin e gazit ishte vendosur një gur: kamioni nuk kishte rrëshqitur në lumë — ishte fundosur me dashje.

Ajo që ndodhi më pas nuk ishte hetim, por mbulim. Sipas gjetjeve gjyqësore, Vlastimir Đorđević — shefi i Departamentit të Sigurisë Publike të MUP-it serb — udhëzoi që trupat të hiqeshin nga kamioni dhe të transportoheshin për varrim brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) në Batajnicë, pranë Beogradit. Radojkoviqit i urdhëroi Çaslav Golluboviqi që kamionin ta shkatërronte. Radojkoviqi e çoi frigoriferin në poligonin policor të Petrovo Selës, i hodhi benzinë dhe e ndezi më 7 prill 1999. Zjarri nuk mjaftoi: skeleti metalik i kamionit mbeti i tërë. Të nesërmen Radojkoviqi u kthye me eksploziv dhe e hodhi në erë. Qëllimi, sipas formulimit të gjykatës, ishte të fshihej zbulimi i trupave, kombësia dhe origjina e tyre, dhe të pengohej çdo hetim i mëtejshëm.

Dy dërgesa, dy varre

Poligoni i Petrovo Selës nuk mbeti thjesht një krematorium për provën materiale. Aktgjykimi i shkallës së parë kundër Đorđevićit konstatoi se, nga prilli 1999 e tutje, kamionë me trupa të shqiptarëve të vrarë mbërritën në më se një vendvarrim: në bazën e SAJ-it në Batajnicë erdhën të paktën gjashtë dërgesa gjatë disa javësh, dhe dy dërgesa të tjera shkuan në Qendrën e PJP-së — njësive të posaçme të policisë — në Petrovo Selo. Trupa u nxorën edhe nga liqeni i Peruçacit, në Drin të Serbisë, dhe u varrosën në një varr masiv pranë tij.

Kush drejtonte poligonin në atë periudhë është pjesë e regjistrit publik. Fondi për të Drejtën Humanitare ka dokumentuar se përgjegjës për stërvitjen në Qendrën e Petrovo Selës në atë kohë ishte Goran Radosavleviqi, i njohur me nofkën «Guri» — më vonë anëtar i kryesisë së Partisë Progresiste Serbe, pa u vënë kurrë para përgjegjësisë penale për këtë.

Operacioni nuk ishte iniciativë e një komandanti të vetëm. Sipas dokumentimit të Fondit për të Drejtën Humanitare, fshehja u planifikua në tri mbledhje me pjesëmarrjen e presidentit të RFJ-së Sllobodan Millosheviç, ministrit të Policisë Vlajko Stojilkoviq, shefit të Sigurisë Shtetërore Radomir Markoviq dhe Đorđevićit, bashkë me zyrtarë të tjerë të MUP-it dhe të ushtrisë jugosllave. Gjykata e Hagës e vërtetoi këtë vijë komande në formulim të prerë: zhvendosja e trupave nga Kosova për varrim të fshehtë në pronë të MUP-it u ndërmor si operacion i koordinuar për heqjen e provave, nën drejtimin e të akuzuarit, në konsultim me ministrin Stojilkoviq, në zbatim të një urdhri të presidentit Millosheviç.

Ekshumimet e vitit 2001

Pas rënies së Millosheviçit, mediat serbe zbuluan ekzistencën e varrezave brenda Serbisë dhe nën presion ndërkombëtar nisën ekshumimet. Mes 25 dhe 28 qershorit 2001, një ekip ekspertësh i Institutit të Mjekësisë Ligjore hapi dy varret masive të zbuluara në Petrovo Selo, në prani të përfaqësuesve të Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP). Ekshumimi i vendit të dytë — «Petrovo Selo 2» — përfundoi më 28 qershor.

Për numrin e trupave të nxjerrë atje burimet nuk pajtohen plotësisht: aktgjykimi i ICTY-së jep 61 për vitin 2001, ndërsa raportime të mëvonshme, që përfshijnë edhe gjetje pas atij viti, flasin për deri në 77. Ky mospajtim është vetë pasojë e operacionit: kur trupat ndahen nga vendi i vrasjes, kalojnë nëpër një kamion, një lum, një zjarr dhe dy gropa, edhe numërimi bëhet i vështirë. Antropologë, arkeologë dhe monitorues të ICMP-së ndodheshin pranë pothuajse në çdo vendekshumim, dhe mostrat e kockave për analizë ADN-je u përcollën për identifikim — procesi që i ktheu trupat në dëshmitarë.

Katër vende, 941 trupa

Petrovo Selo lexohet vetëm si pjesë e një rrjeti. Fondi për të Drejtën Humanitare ka regjistruar katër vendvarrime të fshehta brenda Serbisë me trupat e shqiptarëve të vrarë në Kosovë mes 24 marsit dhe fundit të majit 1999: Batajnica — më i madhi, me rreth 744 trupa; Petrovo Selo; varri pranë liqenit të Peruçacit, me 84; dhe Rudnica pranë Rashkës, i zbuluar vetëm më 13 dhjetor 2013 dhe i gërmuar deri më 22 gusht 2014, prej të cilit u nxorën mbetjet e rreth 52 personave — kryesisht nga fshati Rezallë në komunën e Skenderajt dhe nga Çikatova e Vjetër në komunën e Drenasit (Gllogoc). Gjithsej: 941 trupa.

Në anën tjetër të rrjetit ndodhen vendet e vrasjes. Trupa të identifikuar në Batajnicë u lidhën me masakrën e Suharekës dhe me masakrën e Izbicës; nga masakra e Mejës — 377 të vrarë në një ditë — një pjesë e trupave përfundoi po ashtu në varreza masive brenda Serbisë. Dëshmitë e kësaj zhvendosjeje masive u mblodhën në një dosje të vetme para Tribunalit të Hagës, i cili e trajtoi fshehjen si element të ndërmarrjes kriminale të përbashkët për ndryshimin e ekuilibrit etnik të Kosovës.

Përgjegjësia që mbeti gjysmake

Đorđevići u shpall fajtor më 23 shkurt 2011 dhe u dënua me 27 vjet burgim. Më 27 janar 2014, Dhoma e Apelit e ICTY-së e konfirmoi përgjegjësinë e tij për krimet ndaj shqiptarëve në Kosovë, por, duke pranuar pjesërisht apelet e mbrojtjes dhe të prokurorisë, rrëzoi disa dënime — për vrasjen e dy burrave të moshuar në Podujevë më 28 mars 1999 dhe të nëntë burrave në Krushë të Vogël më 25 mars 1999, sepse aktakuza nuk i përfshinte, si dhe për dëbimet nga disa vende të caktuara; dënimi për vrasjen e 14 grave e fëmijëve në oborrin e familjes Bogujevci në Podujevë mbeti në fuqi — dhe ia uli dënimin nga 27 në 18 vjet. Njëkohësisht Dhoma e Apelit pranoi apelin e prokurorisë dhe e shpalli fajtor për persekutim përmes dhunimeve seksuale. Ishte çështja e fundit e ICTY-së për Kosovën.

Kjo është e gjithë përgjegjësia gjyqësore që mban vendi. Për aktin e veçantë të fshehjes — hapjen e gropave, drejtimin e kamionëve, djegien e frigoriferit në poligonin e Petrovo Selës — gjyqësori serb nuk ka dënuar askënd. Fondi për të Drejtën Humanitare e emërton pikërisht kështu: fshehje e mbi 900 trupave, e pandëshkuar. Poligoni vazhdon të jetë pronë e strukturave të sigurisë; nuk mban shenjë përkujtimore.

Arkivi i gjallë

Logjika e operacionit ishte e thjeshtë: nëse trupi nuk gjendet, krimi nuk provohet; nëse krimi nuk provohet, viktima mund të mohohet. Pikërisht kjo logjikë e bën Petrovo Selën një vend të kujtesës shqiptare dhe jo vetëm një pikë në hartën e Serbisë lindore. Familjet që kërkuan për vite të tëra një varr të njohur nuk kërkonin një monument — kërkonin një adresë. Ekshumimet e vitit 2001 i dhanë disa prej tyre atë adresë, dhe forenzika i ktheu trupat në dëshmi që mohimi nuk mund t'i heqë më. Sipas regjistrave të gjykatës dhe të organizatave humanitare, mbi 1.600 fate nga lufta e Kosovës mbeten të hapura. Petrovo Selo dëshmon se sa larg u shkua për t'i mbajtur të hapura — dhe se prova, kur ruhet, e mbijeton fshehësin.

Burimet

• ICTY, Vlastimir Đorđević convicted for crimes in Kosovo (aktgjykim i shkallës së parë, 23 shkurt 2011) — icty.org

• ICTY, Vlastimir Đorđević's responsibility for crimes in Kosovo confirmed on appeal (Dhoma e Apelit, 27 janar 2014) — icty.org

• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC), Unpunished Concealment of more than 900 Bodies in Mass Graves in Serbia — hlc-rdc.org

• Fondi për të Drejtën Humanitare (HLC), Fate of the Missing Albanians in Kosovo (raport) — hlc-rdc.org

• ICMP, Summary of ICMP monitored exhumations in Serbia, 2001 — icmp.int

• ICMP, ICMP assists Serbia in excavation of mass grave near Raška (Rudnica) — icmp.int

---

# Rudnica: gurorja pranë Rashkës ku Serbia fshehu 15 vjet eshtrat e 52 civilëve
https://zhurma.press/rudnica/
Type: place
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-10-10

Vendvarrimi i katërt i fshehur brenda Serbisë — 52 civilë të Drenicës, të gjetur më 2013

Rudnica është një fshat pranë Rashkës, në jugperëndim të Serbisë, rreth 180 kilometra në jug të Beogradit dhe pak kilometra larg kufirit me Kosovën. Aty, në një gurore buzë rrugës kryesore, qëndruan të fshehura pesëmbëdhjetë vjet eshtrat e 52 civilëve shqiptarë — burra e djem, nga pleq mbi tetëdhjetë vjeç deri te djem të mitur — të vrarë në prill dhe maj 1999 në katër fshatra të Drenicës dhe të transportuar tej kufirit administrativ që askush të mos i gjente. Rudnica nuk është vendi ku ata u vranë; është vendi ku dikush vendosi se ata nuk duhej të ekzistonin më as si trupa. Kur gurorja u hap më 2013, mohimi humbi argumentin e fundit që i kishte mbetur: se provat nuk ishin gjetur kurrë.

Pse ka rëndësi

• Rudnica pranë Rashkës është vendvarrimi i katërt i fshehur i civilëve shqiptarë të Kosovës i zbuluar brenda Serbisë që nga viti 2001 — pas Batajnicës, liqenit të Peruçacit dhe Petrovo Sellës.

• Vendi u lokalizua më 13 dhjetor 2013 dhe gërmimet vazhduan deri më 22 gusht 2014; prej tij u nxorën eshtrat e 52 personave, të lindur ndërmjet viteve 1912 dhe 1987, të gjithë civilë.

• Viktimat vinin nga katër krime të kryera në Drenicë në prill–maj 1999 — Rezallë, Çikatovë e Vjetër, Zabel i Ulët dhe Gllanasellë — në një zonë nën përgjegjësinë e Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave.

• Në katër vendvarrimet e njohura brenda Serbisë janë gjetur gjithsej 941 trupa shqiptarësh të Kosovës; për Rudnicën nuk është gjykuar askush në Serbi.

Katër krime, një gropë

Trupat e nxjerrë nga Rudnica nuk vijnë nga një ngjarje e vetme. Ata u mblodhën nga katër vende të ndryshme të Drenicës, brenda pak javësh të pranverës 1999: Rezallë e Skenderajt më 5 prill 1999, Çikatovë e Vjetër e Gllogovcit më 17 prill 1999, si dhe Zabel i Ulët dhe Gllanasellë në maj të po atij viti. Sipas dokumentimit të Fondit për të Drejtën Humanitare, në këto katër krime u vranë të paktën 73 civilë shqiptarë; 52 prej tyre përfunduan në Rudnicë.

Në listat e Fondit për të Drejtën Humanitare, viktimat e identifikuara kanë lindur ndërmjet viteve 1912 dhe 1987: më i riu ishte njëmbëdhjetë a dymbëdhjetë vjeç, më i moshuari tetëdhjetë e gjashtë a tetëdhjetë e shtatë. Kjo shtrirje moshash është, në vetvete, një provë: një gropë me fëmijë dhe tetëdhjetëvjeçarë nuk mbushet nga një përleshje. Të gjithë të identifikuarit ishin civilë, dhe të gjithë ishin burra e djem: në Rezallë e në Çikatovë, sipas dëshmive që mblodhi Fondi, forcat serbe i ndanë më parë gratë e fëmijët dhe i nisën larg, pastaj i pushkatuan burrat; mes të vrarëve të Rezallës ishin edhe tre djem.

Si u gjet

Rudnica u kërkua gjatë. Dëshmitë që çuan tek ajo flisnin për një numër shumë më të madh — deri në 250 trupa — dhe hetimet paraprake në zonë kishin dalë bosh. Vendi i saktë u lokalizua vetëm më 13 dhjetor 2013, nga hetues serbë në bashkëpunim me Misionin e Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit (EULEX). Gërmimet zgjatën deri më 22 gusht 2014 dhe kërkuan shembjen e një ndërtese që ishte ngritur mbi terren.

Vendndodhja thotë shumë. Gurorja nuk ishte një arë e humbur në mal: ndodhej në një vend publik, buzë rrugës kryesore, ngjitur me një parcelë në pronësi të ushtrisë. Fshehja nuk kërkoi izolim — kërkoi vetëm që askush me autoritet të mos pyeste. Nga gropa u nxorën eshtrat e 52 personave, jo 250; pjesa tjetër e dëshmisë mbetet e paverifikuar dhe në muze jepet si e tillë, jo si fakt.

Zinxhiri i komandës

Të katër fshatrat e Drenicës nga vijnë viktimat ndodheshin, në prill 1999, brenda zonës së përgjegjësisë së Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, e komanduar nga Ljubisha Dikoviq — i cili më vonë do të bëhej shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Serbisë. Fondi për të Drejtën Humanitare e publikoi dosjen «Rudnica» më 29 janar 2015, të mbështetur mes të tjerash në dokumente të vetë ushtrisë jugosllave; dosja e veçantë kushtuar Dikoviqit dokumenton shtatë krime në të cilat morën pjesë pjesëtarë të brigadës dhe në të cilat u vranë mbi 450 civilë shqiptarë.

Zhvendosja e trupave nuk ishte iniciativë lokale. Operacioni i njohur me termin policor «asanacija» — pastrimi i terrenit — u trajtua nga Tribunali i Hagës si pjesë e ndërmarrjes kriminale të përbashkët për spastrimin e Kosovës, dhe u vërtetua gjyqësisht në aktgjykimet kundër Vlastimir Đorđeviqit (2011) dhe te Milutinoviq dhe të tjerë (2009). Rudnica është pjesa e katërt e po atij zinxhiri që prodhoi Batajnicën.

Drejtësia që nuk erdhi

Nga Rudnica u kthyen njerëz: riatdhesimi i eshtrave të identifikuara nisi më 22 gusht 2014, familje pas familjeje, varrim pas varrimi. Por për krimin vetë — as për vrasjet e prillit 1999, as për fshehjen pesëmbëdhjetëvjeçare — askush nuk është nxjerrë para gjyqit në Serbi. Hetimi ndaj Dikoviqit dhe të tjerëve nuk u shndërrua kurrë në aktakuzë; ai u dekorua ndërkohë me grada e nderime shtetërore.

Ky është kuptimi i plotë i asaj që Fondi për të Drejtën Humanitare kërkoi kur paraqiti dosjen: hapjen e arkivave ushtarake dhe policore, dhe pranimin e një parimi të thjeshtë — fshehja e trupave të personave të zhdukur nuk është akt patriotizmi, por vepër penale e vazhduar. E vazhduar, sepse ajo nuk mbaron kur gropa mbulohet; mbaron kur emri i fundit merr një varr.

Eshtrat që u kthyen në shtëpi

Në rrëfimin shqiptar të luftës së Kosovës, Rudnica plotëson një hartë që askush nuk deshi ta vizatonte: Batajnica me 744 trupa, Peruçaci me 84, Petrovo Sella me të paktën 61, Rudnica me të paktën 52 — 941 njerëz të vrarë në një vend dhe të groposur në një tjetër. Është harta e një vendimi të vetëm, i marrë lart dhe i zbatuar poshtë: fillimisht të fshihej një popullsi, pastaj të fshihej vetë fshirja.

Por operacioni dështoi pikërisht aty ku kërkonte të triumfonte. Duke i mbledhur trupat nga katër fshatra në një gropë, fshehësit krijuan lidhjen që hetuesit nuk do ta kishin gjetur kurrë vetë: Rezalla dhe Çikatova, dy krime të veçanta, u lidhën përgjithmonë nga i njëjti dhé. Forenzika bëri atë që mohimi nuk e parashikoi — i ktheu të vdekurit në dëshmitarë. Ruajtja e emrave, e regjistrave dhe e eshtrave mbetet forma më e qetë dhe më e fortë e qëndresës ndaj mohimit.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Rudnica është fshat pranë Rashkës në jugperëndim të Serbisë, ku më 13 dhjetor 2013 u lokalizua një varrezë masive me trupa civilësh shqiptarë të Kosovës të vrarë në prill–maj 1999 dhe të transportuar fshehurazi nga Kosova. Gërmimet vazhduan deri më 22 gusht 2014 dhe prej tyre u nxorën eshtrat e 52 personave, të lindur ndërmjet viteve 1912 dhe 1987. Viktimat vijnë nga katër krime në Drenicë: Rezallë (Skenderaj, 5 prill 1999), Çikatovë e Vjetër (Gllogovc, 17 prill 1999), Zabel i Ulët (12 maj 1999) dhe Gllanasellë (27 maj 1999); në to u vranë të paktën 73 civilë. Zona ishte nën përgjegjësinë e Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, e komanduar nga Ljubisha Dikoviq. Fondi për të Drejtën Humanitare publikoi dosjen «Rudnica» më 29 janar 2015. Eshtrat iu dorëzuan EULEX-it në pikën kufitare të Merdarit në tri grupe: 16 më 22 gusht, 24 më 12 shtator dhe 12 më 13 tetor 2014. Rudnica është vendvarrimi i katërt i fshehur i zbuluar brenda Serbisë që nga viti 2001, pas Batajnicës (744 trupa), liqenit të Peruçacit (84) dhe Petrovo Sellës (të paktën 61) — gjithsej 941 trupa.

Pozicionimi. Ekzistenca e varrezës në Rudnicë, prejardhja e viktimave nga Drenica dhe zhvendosja e organizuar e trupave nga Kosova në Serbi janë fakte të dokumentuara nga Fondi për të Drejtën Humanitare (dosja «Rudnica», 2015; dosja mbi operacionin e fshehjes së trupave), nga hetimet e kryera me Misionin EULEX, nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) dhe nga regjistri forenzik i ekshumimeve. Karakteri i organizuar i operacionit «asanacija» është vërtetuar gjyqësisht nga ICTY në Prokurori kundër Đorđeviqit (2011) dhe Prokurori kundër Milutinoviqit dhe të tjerëve (2009); modeli i dhunës ndaj civilëve në Drenicë është dokumentuar edhe nga Human Rights Watch (Under Orders, 2001). Shifra prej rreth 250 trupash që qarkulloi më 2014 është dëshmi e paverifikuar, jo fakt: numri i vërtetuar është 52. Përgjegjësia individuale e Ljubisha Dikoviqit mbetet pretendim i dokumentuar i Fondit për të Drejtën Humanitare — ai nuk është akuzuar as gjykuar. Pohimet që e mohojnë zhvendosjen e trupave ose që i paraqesin viktimat si luftëtarë jepen këtu shprehimisht si mohim, jo si fakt. Ky ekspozim mbështetet vetëm në regjistrin e besueshëm (ICTY, HLC, ICMP, HRW, OSBE) dhe shmang qëllimisht burimet që mohojnë krimin.

---

# Ali Hadri shkroi historinë e Kosovës; instituti që drejtoi sot mban emrin e tij
https://zhurma.press/ali-hadri/
Type: person
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-09-21

Historiani i Kosovës (1928–1987) — drejtor i Institutit të Historisë, i diferencuar pas 1981-shit

Në prill të vitit 1968, në një sallë të Prishtinës ku rreth njëqind e pesëdhjetë gjuhëtarë, shkrimtarë e arsimtarë vendosën se shqipja do të shkruhej njësoj në të dy anët e kufirit, parimin e formuloi jo një filolog, por një historian: «Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim.» Ai ishte Ali Hadri, dyzetvjeçar, i formuar në Beograd, ku kishte marrë diplomën dhe magjistraturën, dhe njeriu që do të ndërtonte institucionin ku historia e Kosovës u shkrua për herë të parë në shqip, nga shqiptarë, në Prishtinë. Trembëdhjetë vjet më vonë, pas demonstratave të 1981-shit, ai u nxor nga ai institucion, iu ndalua hyrja në të, dhe vdiq në Pejë pa mbushur gjashtëdhjetë vjeç. Sot instituti mban emrin e tij.

Pse ka rëndësi

• Ali Hadri (Shegan i Lushnjës, 3 mars 1928 — Pejë, 2 dhjetor 1987) ishte drejtor i Institutit të Historisë në Prishtinë, dekan i Fakultetit Filozofik dhe kryeredaktor i «Gjurmime albanologjike», seria e historisë.

• Doktoratën e mbrojti më 1970 në Prishtinë me temën «Lëvizja nacionalçlirimtare në Kosovë 1941–1945» — vepra që e futi periudhën e luftës në historiografinë shqiptare të Kosovës.

• Pas demonstratave të vitit 1981 pushteti e shpalli «të papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator», e largoi nga mësimdhënia dhe nga instituti; ai vdiq më 1987, dhe Instituti i Historisë në Prishtinë sot quhet «Ali Hadri».

Nga Shegani i Lushnjës në Gjakovë

Hadri lindi më 3 mars 1928 në Shegan të Lushnjës, në një familje të shpërngulur nga Peja — pra brenda asaj lëvizjeje njerëzish që kufijtë e vitit 1913 e prodhuan në të dy drejtimet dhe që historiografia zyrtare e të dy shteteve e trajtoi gjatë si mungesë teme. Shkollën e mesme e kreu në Gjakovë. Studimet e historisë i mbaroi në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Beogradit më 1956 dhe aty mori edhe magjistraturën më 1960.

Kjo është një biografi tipike e brezit të parë të dijetarëve shqiptarë të Kosovës: arsimi i lartë merrej në kryeqytetin e federatës, në gjuhën e saj, dhe kthehej pastaj në Prishtinë për të ndërtuar aty institucione që deri atëherë nuk ekzistonin. Doktoratën e mbrojti më 1970 në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, me temën Lëvizja nacionalçlirimtare në Kosovë 1941–1945 — periudha që deri atëherë ishte shkruar kryesisht jashtë shqipes dhe jashtë Prishtinës. Puna shkencore e Hadrit nisi më 1957; sipas Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, ai la pas rreth treqind punime shkencore, ndër to dhjetë monografi dhe një varg tekstesh shkollore.

«Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim»

Më 22 dhe 23 prill 1968, në Konsultën Gjuhësore të Prishtinës, mbledhja pranoi njëzëri «si gjuhë të vetën letrare gjuhën letrare të vendit ëmë». Formulimi që u bë kredo e tubimit ishte i Hadrit, dhe ai shtoi se gjuha letrare kombëtare «është bërë imperativ kohe për të gjithë shqiptarët, kudo që ata jetojnë, aq më parë se çdo qenieje kombëtare i përgjigjet vetëm një gjuhë letrare».

Se pikërisht një historian e dha atë formulë nuk është rastësi. Për brezin e Hadrit gjuha dhe historia ishin i njëjti front: njëra siguronte që kombi të lexohej si një, tjetra siguronte që të kujtohej si një. Po atë vit demonstratat e nëntorit — Lëvizja studentore e 1968-s — i fituan Kosovës universitetin e vet, dhe hapësira institucionale që Kushtetuta e 1974-s do ta zgjeronte më vonë e bëri të mundur punën e njerëzve si ai.

Instituti dhe revistat

Instituti i Historisë u themelua në Prishtinë më 25 shkurt 1967, kur Sekretariati për Arsim e Kulturë i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës vendosi të krijonte «Entin e Historisë»; puna kërkimore për historinë e Kosovës kishte nisur më herët, me një seksion për gjuhën, folklorin e historinë të formuar në janar 1946 dhe me një Komision për Histori të vitit 1956. Hadri qe drejtori i tij.

Përveç institutit, ai drejtoi revistën «Përparimi», qe kryeredaktor i serisë historike të «Gjurmime albanologjike» — organi i Institutit Albanologjik të Prishtinës — dhe kryeredaktor i revistës shkencore «Kosova». Ishte dekan i Fakultetit Filozofik të Universitetit të Prishtinës dhe profesor ordinar aty; udhëhoqi një numër të madh magjistrantësh e doktorantësh. Për një kohë kryesoi edhe Lidhjen e shoqatave historike të Jugosllavisë — domethënë e shkroi historinë kombëtare shqiptare duke qëndruar, njëkohësisht, në krye të establishmentit historiografik federal. Mori dy herë Çmimin Krahinor të Dhjetorit, Urdhrin e Meritave për Popullin me Rreze të Argjendta dhe Urdhrin e Punës me Flamur të Kuq. Qe anëtar themelues i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

1981: «i papërshtatshëm moralisht e politikisht»

Pas demonstratave të vitit 1981 kjo arkitekturë u rrëzua mbi kokat e ndërtuesve të saj. Hadri qe ndër intelektualët e parë që doli kundër politikës nacionaliste serbe dhe mbrojti kërkesat e studentëve; pushteti u përgjigj me formulën e diferencimit ideopolitik, duke e shpallur «të papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator». U largua nga mësimdhënia dhe nga drejtimi i Institutit të Historisë, dhe iu ndalua edhe hyrja në ndërtesën e institucionit që kishte ndërtuar. Miqësia e tij me Fehmi Aganin dhe brezi i tërë i dijetarëve të Prishtinës — Zekeria Cana, Mark Krasniqi, Anton Çetta — e kaluan të njëjtin dhjetëvjeçar nën të njëjtën presë.

Sipas kujtimeve të botuara, kur iu kërkua të shkruante kundër «nacionalizmit shqiptar», ai refuzoi. Ai refuzim është e gjithë historia e diferencimit në një fjali: nuk kërkohej heshtje, kërkohej firmë.

Marsi 1987: «viktimë e sadizmit politik»

Më 19 mars 1987, në numrin 304 të «Novosti-t», Hadri botoi një përgjigje të titulluar «Paraqitja e rrejshme për mua». E mbyllte kështu: «Aspak nuk do të shqetësohem nëse do të bëhem viktimë e sadizmit politik.» Sipas shkrimeve përkujtimore, po atë muaj ai u nxor para një procesi me akuzën groteske se kishte falsifikuar vitin e vet të lindjes; akuza u rrëzua për mungesë provash. Vdiq më 2 dhjetor 1987 në Pejë, pesëdhjetë e nëntë vjeç. Rexhep Qosja ka shkruar se vitet e fundit ia mbushi dëshpërimi, por se ai e mbajti atë dëshpërim «me krenarinë e olimpianëve të lashtë».

Shënim mbi datat

Të dhënat për Hadrin nuk janë të njëtrajtshme, dhe kjo vetë është pjesë e historisë. Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës jep 3 mars 1928 si datëlindje dhe 2 dhjetor 1987 si datëvdekje në Pejë; këto kemi ndjekur. Shkrimet përkujtimore thonë se prokuroria e vitit 1987 pretendoi se ai e kishte ndryshuar vitin e regjistruar nga 1931 në 1928 — pra shteti e çoi para gjykatës për vetë datën që sot shënohet në enciklopedi. Faqja shqip e Wikipedia-s e quan doktoratën e tij, të mbrojtur më 26 dhjetor 1970, doktoratën e parë të mbrojtur në Universitetin e Prishtinës; atë cilësim nuk e gjetëm të konfirmuar në burimet e tjera që lexuam dhe prandaj e japim si pohim të atij burimi, jo si fakt të vërtetuar. E njëjta faqe mban në kategoritë e veta vitin 1944 si vit lindjeje — një gabim i qartë, që e shënojmë sepse ai qarkullon.

Emri mbi derën e institutit

Instituti i Historisë në Prishtinë sot quhet Instituti i Historisë «Ali Hadri». Ai boton revistën shkencore «Kosova» dhe ruan një arkiv dokumentesh kryesisht të shekujve XIX–XX. Data e ripagëzimit nuk jepet nga burimet që lexuam, prandaj nuk e pohojmë.

Emri mbi derë është, në rastin e tij, korrigjimi më i thjeshtë që një shoqëri mund t'i bëjë një regjimi: institucioni nga i cili u dëbua e mban sot emrin e tij, kurse dosja që e dëboi nuk mban asnjë. Kjo është arsyeja pse historiografia e Kosovës nuk është vetëm një bibliografi. Ajo është një dosje e kundërt — dhe Hadri e hapi të parën faqe të saj.

Burimet

• «Ali Hadri» — profili i anëtarit në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Kosovës: datëlindja 3 mars 1928 në Lushnjë dhe vdekja më 2 dhjetor 1987 në Pejë, shkolla e mesme në Gjakovë, diploma (1956) e magjistratura (1960) në Fakultetin Filozofik të Beogradit, doktorata e vitit 1970 në Prishtinë, detyrat si dekan, profesor ordinar, drejtor i Institutit të Historisë, drejtor i «Përparimit» e kryeredaktor i «Gjurmime albanologjike» dhe i «Kosovës», kryesimi i Lidhjes së shoqatave historike të Jugosllavisë, rreth 300 punime e 10 monografi që nga viti 1957, si dhe dekoratat: ashak.org.

• «Akademik Ali Hadri — figurë emblematike e historiografisë shqiptare» (StrugaLajm) — lindja në Shegan të Lushnjës në familje të shpërngulur nga Peja, tema e doktoratës, veprat Pasqyra e historisë nacionale shqiptare (1960) dhe Ali Kelmendi (1900–1939) (1984), anëtarësia themeluese në ASHAK, shpallja «i papërshtatshëm moralisht e politikisht si edukator» pas 1981-shit, procesi i marsit 1987 për vitin e lindjes dhe rrëzimi i akuzës për mungesë provash, vdekja në moshën 59-vjeçare dhe vlerësimi i Rexhep Qosjes: strugalajm.com.

• «Ali Hadri — viktimë e sadizmit politik» (Bota Sot) — përgjigjja e tij «Paraqitja e rrejshme për mua» në numrin 304 të «Novosti-t», 19 mars 1987, me fjalinë përmbyllëse «Aspak nuk do të shqetësohem nëse do të bëhem viktimë e sadizmit politik», refuzimi për të shkruar kundër «nacionalizmit shqiptar» dhe përjashtimi nga puna në Institut me ndalim hyrjeje: botasot.info.

• Instituti i Historisë «Ali Hadri», Prishtinë — themelimi më 25 shkurt 1967 me vendim të Sekretariatit për Arsim e Kulturë të Këshillit Ekzekutiv («Enti i Historisë»), paraprirë nga seksioni i janarit 1946 dhe Komisioni për Histori i vitit 1956, revista shkencore «Kosova» dhe arkivi i shekujve XIX–XX: ih-rks.org.

• «Konsulta e Prishtinës mbrojti gjuhën, Camaj e Pipa qenë kundër» (PrizrenPress, 22 prill 2014) — formulimi i Ali Hadrit «Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim», fjalia për imperativin e kohës dhe pranimi njëzëri i «gjuhës letrare të vendit ëmë» në Konsultën e 22–23 prillit 1968: prizrenpress.com.

• «Instituti i Historisë – Prishtinë» (Wikipedia shqip) — themelimi i vitit 1967 si «Enti i Historisë», emërtimet e mëvonshme, revista «Kosova» dhe largimi i Hadrit nga drejtimi pas demonstratave të 1981-shit. Shënim: faqja shqip për vetë Hadrin mban në kategori vitin 1944 si vit lindjeje — gabim që e korrigjojmë me ASHAK-un: sq.wikipedia.org.

---

# Anija «Vlora»: 20 mijë shqiptarë zbarkuan në Bari më 8 gusht 1991
https://zhurma.press/anija-vlora-1991/
Type: event
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-08

8 gusht 1991 — anija e sheqerit, stadiumi «Della Vittoria» dhe fjalët e Enrico Dalfinos

Në mëngjesin e 8 gushtit 1991 një anije mallrash e ndërtuar tridhjetë e një vjet më parë në kantieret e Ankonës hyri në portin e Barit me njerëz të varur në çdo pëllëmbë çeliku: në bosht, në vinça, në parapete, deri lart në direkë. Quhej «Vlora», sapo ishte kthyer nga Kuba me një ngarkesë sheqeri dhe nuk kishte as karburant të mjaftueshëm për të kaluar Adriatikun. Mbi bordin e saj ishin — sipas llogaritjeve që përdoren sot — rreth njëzet mijë shqiptarë. Kronika italiane e mban të regjistruar si zbarkimin e vetëm më të madh që ka parë ai breg; për shqiptarët ajo mbeti fotografia e një kombi që doli nga izolimi jo me pasaportë, por me trup.

Pse ka rëndësi

• «Vlora» ishte një transportuese mallrash e vitit 1960 që u mor nga turma në portin e Durrësit më 7 gusht 1991; kapiteni Halim Milaqi u detyrua të nisej dhe anija hyri në Bari mëngjesin e 8 gushtit.

• Nuk ishte zbarkimi i parë: më 7 mars 1991 mijëra shqiptarë kishin mbërritur në Brindizi brenda njëzet e katër orësh, dhe Pulia i kishte pritur me dyer të hapura.

• Në gusht trajtimi ndryshoi: shumica u mbyllën në stadiumin «Della Vittoria» dhe u kthyen brenda javës me avionë e traget, shpesh me premtime të rreme se po çoheshin në qytete të tjera italiane.

Marsi 1991: bregu që u hap

Eksodi detar nuk nisi në gusht. Pas eksodit të ambasadave në korrik 1990 dhe pas grevës së urisë së shkurtit 1991 që rrëzoi shtatoren e diktatorit, shteti shqiptar humbi njëkohësisht kontrollin mbi kufirin dhe mbi ekonominë e vet. Më 7 mars 1991, brenda një dite të vetme, mijëra njerëz kaluan Adriatikun mbi mjete rasti dhe mbi anije tregtare të marra në porte. Dy prej tyre, «Tirana» dhe «Lirija», mbërritën në Brindizi me rreth 6.500 veta në bord; autoritetet italiane i ndalën për disa orë, pastaj i lanë të kalonin.

Ajo ditë hyri në kujtesën e të dy brigjeve për arsyen e kundërt nga ajo që do të vinte pesë muaj më vonë. Brindizi mbylli rrugën kryesore nga stacioni te porti, shpërndau ujë, ushqim, qumësht për fëmijët dhe rroba të pastra; shkollat e hotelet u kthyen në strehë; qytetarët nxorën batanije e lodra nga shtëpitë e veta. Vlerësimet për numrin e atij marsi luhaten mes tetëmbëdhjetë e njëzet e shtatë mijë vetash — kronika e përmbledh zakonisht si «njëzet e pesë mijë brenda njëzet e katër orësh» — dhe pikërisht ky ndryshim shkalle e shpjegon pjesërisht ashpërsinë e gushtit: Pulia kishte pritur tashmë një valë të tërë kur mbërriti e dyta.

7 gusht: si u mor anija

«Vlora» ishte ndërtuar më 1960 te Cantieri Navali Riuniti në Ankonë me emrin «Ilice» dhe kishte kaluar nën flamurin shqiptar një vit më vonë; me 8.649 tonelata regjistri bruto ishte një transportuese e madhe mallrash, jo një anije udhëtarësh. Më 7 gusht 1991 ishte sapo ankoruar në portin e Durrësit me një ngarkesë sheqeri të marrë në Kubë, kur turma e mbushi.

Kapiteni Halim Milaqi ka rrëfyer se në fillim refuzoi të nisej: anija nuk kishte karburant për një udhëtim të tillë dhe as kushte për njerëz në bord. Sipas dëshmisë së tij, disa nga ata që kishin hipur i vunë thikën në fyt dhe e detyruan së pari të kthehej për të marrë edhe të tjerë. Në orët e mbrëmjes «Vlora» doli nga Durrësi e mbingarkuar përtej çdo llogarie detare. Nënprefekti i Brindizit, Bruno Pezzuto, e këshilloi kapitenin të mos ankorohej atje — qyteti, tha, nuk mund të përballonte një valë të dytë — dhe anija u drejtua për në Bari. Ato orë udhëtimi u dhanë autoriteteve italiane kohën për të organizuar atë që i priste.

8 gusht: Bari

Anija hyri në portin e Barit në mëngjesin e 8 gushtit. Fotografia që e bëri të njohur në botë — trupat e ngjeshur aq dendur sa çeliku nuk duket më — u shkrep nga fotoreporteri Luca Turi dhe mbetet edhe sot dokumenti pamor i asaj dite. Skela u bllokua që të mos shpërndaheshin njerëzit në qytet; disa qindra prej tyre arritën gjithsesi të dilnin.

Që nga mesdita, pjesa dërrmuese u drejtua drejt stadiumit «Della Vittoria», një stadium i vjetër i ndërtuar në kohën e fashizmit, ku u mbajtën nën roje. Vendimi për grumbullimin në stadium u mor në nivelin qendror — ministri i Brendshëm Vincenzo Scotti dhe drejtuesi i policisë Vincenzo Parisi — dhe u zbatua ndërsa bashkia e Barit kërkonte të kundërtën. Ushqimi filloi t'u hidhej nga helikopterët. Brenda pak ditësh ndodhën përplasje mes policisë dhe një pjese të të rinjve; kronikat flasin për rreth tre mijë veta që çanë portat dhe për mbi dyqind të lënduar, ndërsa dita më e ashpër, sipas raportimeve italiane, ishte 11 gushti, me rreth dyzet policë të plagosur.

Në të njëjtat orë qyteti veproi ndryshe nga shteti. Mjekët ndërprenë pushimet dhe zbritën në stadium; familjet e Barit dërguan ushqim, ujë e rroba. Vito Leccese, sot kryetar i bashkisë së Barit dhe atëherë pjesë e administratës qytetare, e ka përshkruar zgjedhjen e asaj administrate me një fjali: autoritetet lokale e trajtuan situatën si emergjencë civile, jo si operacion policor.

«Sono persone»

Kryetari i bashkisë së Barit ishte Enrico Dalfino, demokristian, profesor i së drejtës administrative. Ai zbriti në port ditën e zbarkimit dhe u përplas hapur me qeverinë e vet për mënyrën se si po mbahej stadiumi, duke e krahasuar atë me një kamp. Fjalët që i mbetën janë të thjeshta dhe pa retorikë: «Janë njerëz, njerëz të dëshpëruar. Nuk mund të kthehen pas, ne jemi e vetmja shpresë e tyre.»

Ajo fjali është sot vepër publike. Më 2019 artistja Jasmine Pignatelli e përktheu në kod Mors, bashkë me datën e zbarkimit, dhe e vendosi mbi ballinën e një pallati banimi në lagjen San Girolamo të Barit, me pamje nga deti. Në 30-vjetorin, më 8 gusht 2021, sheshi përballë saj u pagëzua zyrtarisht Largo «Sono persone 8.8.1991». Vepra ka një motër binjake përballë, në bregun tjetër: një skulpturë e dytë u përurua në Durrës për të njëjtin përvjetor. Dy pika të një lidhjeje që nuk e ndërtoi asnjë shtet.

Kthimi, dhe kthimi i dytë

Riatdhesimi u krye shpejt. Njerëzit u ngarkuan në traget privatë dhe në avionë ushtarakë C-130, në pjesën më të madhe me premtimin e rremë se po transferoheshin drejt qyteteve të tjera italiane; avionët zbritën në Tiranë. Deri më 16 gusht pothuajse të gjithë ishin kthyer në Shqipëri. Rreth dy mijë veta arritën t'i shpëtonin kthimit dhe të mbeteshin.

Por kthimi nuk ishte fundi i historisë, sepse ata që u kthyen u rinisën. Valltari Kledi Kadiu, atëherë adoleshent, ishte mes atyre që u riatdhesuan pas 8 gushtit dhe u kthye më vonë në Itali për të ndjekur formimin e vet artistik; ai është një nga dëshmitarët e dokumentarit «La nave dolce» (2012) të Daniele Vicarit — titulli i referohet ngarkesës së sheqerit — që e paraqiti ngjarjen në Festivalin e Venecies dhe ia ktheu Italisë si kujtesë të sajën. Në 35-vjetor, më 7 gusht 2026, bashkia e Barit e priti Kadiun në një ceremoni zyrtare.

Rrjedha më e gjerë është ende më e madhe se ngjarja. Nga eksodet e viteve '90 lindi bashkësia shqiptare e Italisë, e cila më 2019 numëronte rreth 441 mijë banorë të regjistruar — një nga degët më të reja të rrjetit shqiptar, e shtuar mbi degë shumë më të vjetra si arbëreshët apo Shqipëria e Vogël e Bronksit. Vetë rënia e sistemit nuk e mbylli krizën: gjashtë vjet më vonë 1997-a do të nxirrte në det një valë tjetër, këtë herë me çmim shumë më të rëndë në jetë njerëzish.

Shënim mbi shifrat

Numri i njerëzve në bord nuk është i fiksuar në asnjë regjistër. Gazetat e 9 gushtit 1991 shkruan 11 mijë; llogaritjet e mëvonshme, të përsëritura sot nga kronika italiane e shqiptare, japin rreth 20 mijë, dhe disa burime flasin për «mbi 20 mijë». Kjo ekspozitë përdor shifrën e pranuar sot — rreth 20 mijë — duke e shënuar shprehimisht si vlerësim, jo si numërim. E njëjta gjë vlen për marsin 1991 (vlerësime 18–27 mijë) dhe për të plagosurit e stadiumit, ku burimet japin data dhe shifra pjesërisht të ndryshme për të njëjtat përplasje.

Burimet

• Il Post, «I primi sbarchi di massa degli albanesi, trent'anni fa» (7 mars 2021) — vala e marsit 1991, pritja në Brindizi, riatdhesimi me mashtrim pas gushtit, shifra e banorëve shqiptarë në Itali më 2019.

• Wikipedia (EN), «Vlora (ship)» — të dhënat e anijes (1960, Cantieri Navali Riuniti, Ankonë; «Ilice» deri më 1961; 8.649 GRT), kronologjia 7–16 gusht, emrat e Scottit e Parisit, refuzimi i Brindizit.

• Gazeta Si, «Historia e anijes 'Vlora' që erdhi nga Kuba me sheqer» — dëshmia e kapitenit Halim Milaqi, roli i nënprefektit Bruno Pezzuto, mospërputhja e shifrave 11 mijë / 20 mijë, kronologjia e përplasjeve.

• ANSA, «Trent'anni fa il primo esodo albanese, Brindisi era la libertà» (4 mars 2021) — anijet «Tirana» e «Lirija» dhe vala e parë.

• BariViva, «'Sono persone', una scultura per gli albanesi sbarcati a Bari con la Vlora» — fjalët e Enrico Dalfinos, vepra e Jasmine Pignatellit në San Girolamo, Largo «Sono persone 8.8.1991» dhe skulptura binjake në Durrës.

• Wikipedia (IT), «La nave dolce» — dokumentari i Daniele Vicarit (2012), Festivali i Venecies, origjina e titullit.

• Shqiptarja / Bashkia e Barit — ceremonia e 35-vjetorit me Kledi Kadiun dhe dëshmia e Vito Leccesit për zgjedhjen e administratës së Dalfinos më 1991 (raportuar 7 gusht 2026).

---

# Mandrica: fshati shqiptar i Bullgarisë që e mbajti gjuhën 390 vjet vetëm me gojë
https://zhurma.press/mandrica/
Type: place
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-08

I vetmi fshat shqiptar në Bullgari — themeluar më 1636 nga barinj ortodoksë, sot 34 banorë

Mandrica — Мандрица në bullgarisht — është një fshat në komunën e Ivajlovgradit, në juglindje të Bullgarisë, i shtrirë mbi bregun e djathtë të Bjala Rekës, në rrëzë të Rodopeve, rreth njëzet kilometra nga kufiri me Greqinë. Është i vetmi fshat shqiptar i Bullgarisë. E themeluan më 1636 barinj e prodhues bulmeti ortodoksë të ardhur nga trojet shqiptare, dhe pasardhësit e tyre e mbajtën shqipen gjallë atje pa shkollë, pa alfabet e pa shtet pas vetes — vetëm nga goja në gojë, brez pas brezi, për tridhjetë e nëntë dekada. Nën lentën tonë, Mandrica është nyja më lindore e mbijetuar e rrjetit shqipfolës: motra e panjohur e arvanitëve të Greqisë dhe e arbëreshëve të Italisë — e njëjta gjuhë, i njëjti kod, drejtim tjetër i shpërnguljes. Sot në regjistrat e fshatit numërohen tridhjetë e katër banorë.

Pse ka rëndësi

• Mandrica është i vetmi fshat shqiptar në Bullgari: u themelua më 1636 nga barinj e prodhues bulmeti ortodoksë shqiptarë dhe e ruajti të folmen e vet toske deri sot.

• Shqipja atje u trashëgua vetëm me gojë — pa shkollë shqipe, pa shkrim e pa institucion mbrapa — çka e bën një nga dëshmitë më të pastra se sa larg dhe sa gjatë e mban veten gjuha e një bashkësie të vogël.

• Fshati u zbraz nga ekonomia, jo nga ndalimi: nga 250 shtëpi me 1.080 banorë të regjistruar më 1873, regjistrimi i vitit 2011 numëroi 52 banorë dhe ai i 2021-shit vetëm 34.

Tre vëllezër, një ushtri dhe një mandër

Rrëfimi i themelimit është i njëtrajtshëm në burimet vendore dhe në ato bullgare: më 1636, tre vëllezër të krishterë ortodoksë nga Vithkuqi — fshat në juglindje të Shqipërisë së sotme, në orbitën tregtare të Voskopojës — u vendosën në këtë luginë të Rodopeve. Ishin barinj dhe prodhues bulmeti, dhe merrnin përsipër të furnizonin me mish e qumësht kolonat osmane që lëviznin drejt Edrenesë. Beu vendas, i kënaqur nga puna e tyre, i përjashtoi nga taksat — një privilegj që në perandorinë osmane të shekullit XVII shpjegon më shumë se çdo gjë tjetër pse një ngulim i vogël i huaj mbijetoi dhe u shumëfishua.

Emri e ruan zanatin: rrjedh nga mandra, vathë a baxho, fjalë e përbashkët ballkanike; bullgarishtja e ktheu në zvogëlim, Mandrica, "baxhoja e vogël". Emri i shqiptarëve për fshatin, Mandricë, është po ai. Kjo nuk është një hollësi etimologjike: fshati e mban në emër profesionin që e solli aty, ashtu si Kolonja e mban kurbetin dhe si dhjetëra vendbanime shqiptare e mbajnë barinjtë që i themeluan.

Ngulimi i parë nuk mbeti i vetëm. Në shekullin XVIII erdhi një valë e dytë nga treva e Korçës, dhe në shekullin XIX një e tretë nga Suli i Epirit — pra nga e njëjta hapësirë shqipfolëse ortodokse që ushqeu edhe Çamërinë dhe komunitetet suliote. Mandrica, me fjalë të tjera, nuk qe një aksident i vetëm i vitit 1636, por një pikë grumbullimi ku rrjedha shqiptare drejt lindjes u ndal dhe zuri rrënjë.

Mëndafshi: si u pasurua një fshat i vogël

Ajo që e bëri Mandricën të pasur nuk qe blegtoria me të cilën nisi, por mëndafshi. Rritja e krimbit të mëndafshit, bashkë me duhanin, zanatet dhe tregtinë, e ktheu fshatin gjatë shekullit XIX në një qendër të vogël por të begatë. Regjistrimet osmane të vitit 1873 numërojnë 250 shtëpi me 1.080 banorë; më 1906, para se emigrimi ta gërryente, aty jetonin rreth 480 familje. Kujtesa vendore ruan një kulm më të lartë në fillim të shekullit XX — afër 3.500 vetë, me dy shkolla, punishte, mullinj e farkëtarë — shifër që rrjedh nga tregimet e banorëve dhe jo nga regjistrat, dhe që këtu jepet si e tillë.

Pasuria u shkrua në arkitekturë, dhe aty qëndron ende. Shtëpitë e mëdha prej qerpiçi janë ndërtuar me tri nivele sipas një logjike të prerë prodhimi: kati përdhes për bagëtinë, kati i mesëm për krimbat e mëndafshit, kati i sipërm për njerëzit. Shtëpia e doktor Atanas Pejkidisit, e ndërtuar me tulla, ruan katin e sipërm të gjerë të projektuar posaçërisht për rritjen e krimbave. Kush ecën sot nëpër rrugicat me kalldrëm sheh një fshat prej tridhjetë e ca banorësh me shtëpi të bëra për një mijë — kjo mospërputhje është vetë historia e vendit, e lexueshme pa asnjë libër.

Dy kishat

Mandrica ka dy kisha, të dyja ende në këmbë dhe në përdorim. Kisha e Shën së Dielës (Sveta Nedelja), me një nef të vetëm, u ngrit më 1708 pranë varrezave — shtatëdhjetë e dy vjet pas themelimit të fshatit, dëshmi se bashkësia ishte konsoliduar shpejt. Kisha e fshatit, ajo e Shën Dhimitrit (Sveti Dimitar), u ndërtua më 1835 me tri nefe dhe mbetet ndërtesa më e madhe e vendit, sot pjesërisht e dëmtuar. Ortodoksia ishte kushti i mbijetesës së këtij komuniteti: e lidhi me botën osmane e ballkanike përreth pa e detyruar të shkrihej në të, ashtu siç ndodhi me shqiptarët ortodoksë të Voskopojës dhe të Arvanitisë.

Një gjuhë pa shkollë

E folmja e Mandricës është toskërishte — degë jugore e shqipes, e ndarë herët nga trungu dhe për këtë arsye arkaike në disa tipare, ashtu si arvanitishtja dhe arbërishtja. Krahasimet e botuara të numërorëve dhe të fjalësit bazë e vendosin pa mëdyshje brenda shqipes: nuk është gjuhë më vete, por një e folme e shqipes e ngrirë në kohë nga distanca.

Vlera e saj për ne qëndron te kushtet në të cilat mbijetoi. Shqiptarët e Mandricës nuk patën kurrë shkollë shqipe, as alfabet, as gazetë, as shtet a kishë që ta mbante gjuhën e tyre në liturgji. Ata e trashëguan atë ekskluzivisht me anë të traditës gojore — në shtëpi, në punë, në këngë — dhe e vazhdojnë ende krahas bullgarishtes, duke ia dorëzuar një brezi tjetër. Ky është dallimi thelbësor me arvanitishten: atje shqipja u tërhoq sepse një shtet-komb e trajtoi si njollë për t'u fshirë; këtu ajo u tkurr sepse fshati u zbraz. Bullgaria nuk e ndaloi Mandricën. Ekonomia e mori atë që politika nuk ia mori.

Tridhjetë e katër

Shifrat e regjistrimeve e tregojnë rënien pa nevojë për koment: 75 banorë në dhjetor 2006, 52 në regjistrimin e vitit 2011, 34 në atë të vitit 2021. Është një rrugë e njohur në gjithë Ballkanin rural, por këtu çdo largim heq edhe një folës.

Kundër kësaj rrjedhe punon prej rreth një dekade Shoqata për Ringjalljen e Mandricës, e cila mban faqen mandritsa.com, boton libra për fshatin, organizon takimin vjetor të bashkëfshatarëve të shpërndarë dhe nxit turizmin kulturor; punëtoritë e ndërtimit tradicional me qerpiç — mes tyre një kurs mjeshtërie në qershor për teknikat e baltës — synojnë të mbajnë në këmbë vetë lëndën e fshatit. Në raportimet e fundit nga Mandrica dëgjohen zërat e banorëve që e mbajnë ende gjuhën: Katerina Ilieva; Kostadin Bejçev; dhe Sulltana Aleksandrova, 95 vjeç, e mbetura e fundit e grupit të grave këngëtare të fshatit. Kur ansambli i një fshati zbret te një zë i vetëm, ajo që rrezikohet nuk është folklori, por regjistri ku gjuha jetonte më gjatë.

Pse e vëmë në muze

Mandrica plotëson një hartë. Shqipja doli nga trojet e veta në tri drejtime dhe mbijetoi në të tria: në perëndim te arbëreshët e Italisë, në jug te arvanitët e Greqisë, dhe në lindje — më pak e njohur, më e vogël, por jo më pak e vërtetë — te ky fshat i Rodopeve. Shtojmë këtu edhe degën më të re, atë përtej Atlantikut, te Shqipëria e Vogël në Bronx. Katër drejtime, një gjuhë.

Rëndësia e Mandricës nuk matet me numrin e banorëve. Ajo qëndron te prova që jep: se një bashkësi prej disa qindra vetësh, pa asnjë prej mjeteve me të cilat zakonisht mbrohet një gjuhë — pa shkollë, pa shkrim, pa institucion, pa kufi mbrojtës — e mbajti të vetën për afër katër shekuj, thjesht sepse vendosi ta flasë. Kjo është kodi lidhës në formën e vet më të zhveshur. Fshati mund të mbyllet; dëshmia jo.

Burimet

Për themelimin, etimologjinë, valët e shpërnguljes, kishat dhe të dhënat e regjistrimeve osmane të 1873-shit e të 1906-s: zëri Mandritsa në Wikipedia (versioni anglisht) dhe Mandrica (versioni shqip), të kryqëzuara mes tyre. Për gjendjen e sotme — regjistrimet 2011 e 2021, shoqata, punëtoritë, dhe banorët e cituar: raportimi i Agjencisë Telegrafike Bullgare (BTA) me rastin e 390-vjetorit. Për ekonominë e mëndafshit, arkitekturën trikatëshe dhe transmetimin gojor të gjuhës: reportazhi i Radios Kombëtare Bullgare (BNR) mbi Mandricën, si dhe materialet e vetë Shoqatës për Ringjalljen e Mandricës.

Shënim mbi shifrat. Shifrat e regjistrimeve (1873, 1906, 2006, 2011, 2021) janë dhënë si të tilla. Kulmi prej rreth 3.500 banorësh në fillim të shekullit XX rrjedh nga kujtesa dhe rrëfimet vendore, jo nga regjistra, dhe është shënuar shprehimisht si i tillë; raportime të ndryshme japin edhe shifra pune të ndryshme për banorët e sotëm (nga 34 sipas regjistrimit të 2021-shit deri te ~70 sipas vlerësimeve të mëvonshme), prandaj është përdorur shifra zyrtare e regjistrimit. Legjenda e tre vëllezërve nga Vithkuqi jepet si traditë themeluese, ashtu siç e ruajnë burimet.

---

# Taulantët: fisi ilir i bregut që e mbajti Durrësin dhe e rriti Pirron e Epirit
https://zhurma.press/taulantet/
Type: organization
Published: 2026-08-08
Updated: 2026-08-17

Fisi ilir i fushës mes Matit dhe Shkumbinit — nga Hekateu i Miletit te mbreti Glauk

Emri i tyre është një nga më të vjetrit që Europa ka shkruar për popujt e këtij bregu. Kur Hekateu i Miletit hartonte përshkrimin e tij të botës në shekullin VI p.e.s., mes emrave që i dukeshin të denjë për t'u shënuar ishin edhe taulantët — fisi ilir i fushës ku sot shtrihet Durrësi. Ata nuk qenë një popullsi anësore që historia e prek kalimthi: mbi tokën e tyre u ngrit qyteti që ndezi Luftën e Peloponezit, dhe nga oborri i mbretit të tyre doli në fron një fëmijë që bota do ta njihte si Pirron e Epirit.

Pse ka rëndësi

• Taulantët janë ndër popujt ilirë të parë të regjistruar me emër në letërsinë e lashtë — Hekateu i Miletit i shënon në shekullin VI p.e.s., pra emri i tyre është më i vjetër se shumica e emrave kombëtarë të Europës së sotme.

• Epidamni — Durrësi i sotëm — u themelua rreth vitit 627 p.e.s. mbi tokën taulante, dhe kriza e vitit 435 p.e.s., kur oligarkët e dëbuar u lidhën me taulantët për ta rimarrë qytetin, u bë shkëndija e konfliktit Korkyra–Korinth që çeli Luftën e Peloponezit (431–404 p.e.s.).

• Mbreti taulant Glauk (rreth 335–295 p.e.s.) refuzoi dyqind talenta që Kasandri i ofroi për ta dorëzuar Pirron fëmijë, e rriti në shtëpinë e vet dhe më 307/306 p.e.s. e vuri dymbëdhjetëvjeçarin në fronin e Epirit me forcë ushtarake.

Emri që hyri i pari në hartën e botës

Hekateu i Miletit, gjeografi që u përpoq i pari ta rreshtonte botën e njohur në një libër, i regjistroi taulantët në shekullin VI p.e.s. Kjo është një hollësi që meriton të qëndrohet mbi të një çast: para se të ekzistonte shumica e emrave që sot i quajmë kombe europiane, dikush në Jon kishte shkruar tashmë emrin e popullit që banonte mes Matit dhe Shkumbinit.

Dijetarët nuk janë krejt në një mendje për çdo hollësi të asaj dëshmie — te Hekateu shfaqet edhe emri «kelidonë», dhe diskutohet nëse kemi të bëjmë me një emërtim të huaj të vënë nga jashtë (ekzonim) apo me një keqkuptim të grekëve. Po ashtu, mbreti më i hershëm që përmendet për Iliri — Galauri, ose Galabri, i vendosur nga Polieni në fund të shekullit VII p.e.s. — mbetet i diskutueshëm: një pjesë e studiuesve e vënë në dyshim vërtetësinë e pasazhit të Polienit, i cili shkroi shtatë-tetë shekuj pas ngjarjes. Këto rezerva nuk e cenojnë thelbin; e forcojnë. Një traditë që i mban të dallueshme faktet nga legjendat është traditë e shëndoshë.

Fusha mes Matit dhe Shkumbinit

Taulantët zotëruan, në kohë të ndryshme, një pjesë të mirë të fushës mes Drinit dhe Vjosës; bërthama e tyre shtrihej mes luginave të Matit dhe të Shkumbinit, me qendër atje ku sot është Durrësi. Ky nuk është një detaj gjeografik i thatë. Është fusha më pjellore e bregut lindor të Adriatikut dhe, njëkohësisht, dera nga e cila Ballkani perëndimor del në det. Kush e mbante atë fushë, mbante lidhjen mes brendisë ilire dhe botës mesdhetare.

Prandaj historia e taulantëve nuk lexohet si histori e një fisi malor të mbyllur, por si histori e një fuqie bregdetare që u desh të merrej vazhdimisht me kolonë grekë, me mbretër maqedonas, me diadokë dhe në fund me Romën. Ata qenë fqinjë të dardanëve në lindje dhe pjesë e po asaj familjeje të gjerë popujsh që ilirët e mbulojnë si emër.

Epidamni: një qytet i huaj mbi tokë taulante

Rreth vitit 627 p.e.s. kolonë nga Korinthi dhe Korkyra (Korfuzi i sotëm) themeluan Epidamnin — Durrësin e sotëm — në territorin taulant. Qyteti mbajti institucionet qytetare greke, por dëshmitë tregojnë një përzierje kulturore mes kolonëve dhe vendasve ilirë; dhe taulantët ushtruan mbi të kontroll territorial, herë-herë edhe sundim të drejtpërdrejtë. Me fjalë të tjera: qyteti ishte grek në ligj dhe ilir në rrethinë, dhe të dyja palët e dinin këtë.

Më 435 p.e.s. kjo tension shpërtheu. Oligarkët e dëbuar nga Epidamni u lidhën me taulantët fqinjë për ta rimarrë qytetin dhe e rrethuan atë, duke i shkaktuar dëme të rënda. Demokratët brenda mureve kërkuan mbështetjen e Korinthit; të dëbuarit iu drejtuan Korkyrës. Kështu Epidamni u bë pika ku u ndez përplasja Korkyra–Korinth — përplasja që hapi Luftën e Peloponezit (431–404 p.e.s.), luftën që Tukididi do ta bënte themelin e historiografisë perëndimore.

Duhet thënë qartë, sepse rrallë thuhet: konflikti më i studiuar i antikitetit grek nisi nga një krizë mbi bregun tonë, dhe njëra prej palëve që e ndezën ishin taulantët.

Glauku, mbreti që nuk u shit për dyqind talenta

Kulmi i mbretërisë taulante mban emrin e një njeriu: Glauku (sundoi rreth 335–295 p.e.s.), i biri i Pleuratit dhe bashkëshort i Beresë, princeshë molose nga Epiri.

Emrin e tij e ndeshim që në vitin e parë të sundimit. Më 335 p.e.s., Glauku u lidh me Klitin, të birin e mbretit dardan Bardhyl, kundër Aleksandrit të Madh te Peliumi, një qytet i fortifikuar në Dasareti. Aleksandri fitoi me mashtrim taktik — një stërvitje falange njëqind burra e gjerë dhe njëqind e njëzet e thellë, e ndjekur nga një sulm nate me rreth shtatë mijë veta. Ilirët u thyen; Kliti i vuri zjarrin Peliumit dhe u tërhoq në tokën e Glaukut. Por ka një hollësi që fitorja maqedonase nuk e mbuloi dot: Glauku dhe taulantët nuk e pranuan kurrë sundimin maqedonas dhe mbetën të pavarur.

Pastaj vjen skena për të cilën Glauku kujtohet më shumë. Rreth vitit 317 p.e.s., pasi Eakidi u dëbua nga froni i Epirit, foshnja Pirro u soll te oborri taulant. Plutarku e ruan pamjen: fëmija zvarritet drejt mbretit dhe i kap gjunjët. Kasandri — zoti i Maqedonisë, njeriu që nuk kishte zakon të kërkonte dy herë — ofroi dyqind talenta për ta marrë djalin. Glauku refuzoi. Beresa e rriti Pirron bashkë me bijtë e vet, dhe burimet lënë të kuptohet se mbreti ilir e mbajti thuajse si bir të adoptuar.

Refuzimi nuk mbeti gjest moral pa pasoja. Në vitet 314–312 p.e.s. Glauku u ndesh me Kasandrin: humbi një herë, pastaj e theu detyrimin e traktatit, rrethoi Apoloninë dhe deri më 312 p.e.s. e mori Epidamnin me ndihmë spartane. Dhe më 307/306 p.e.s. ai hyri i armatosur në Epir dhe e vendosi Pirron dymbëdhjetëvjeçar në fron, me kujdestarë kundër Kasandrit.

Kjo është, në kuptimin më të drejtpërdrejtë, një mbretëri ilire që cakton mbretin e Epirit. Pirro i Epirit — gjenerali që Roma do ta kujtonte me frikë, njeriu që i dha gjuhëve të botës shprehjen «fitore pirrike» — u strehua, u rrit dhe u kthye në fron nga një mbret taulant. Më 302 p.e.s. Glauku ende sundonte, sepse Pirro shkoi ta vizitonte në oborr. Data e vdekjes së tij nuk është shënuar askund.

Monedhat me emrin e mbretit

Rreth vitit 280 p.e.s., mbretërit Monun dhe pas tij Mytil prenë në Dyrrahion monedha — Monuni në argjend, Mytili në bronz — që mbanin emrin e mbretit bashkë me simbolin e qytetit. Një monedhë është dokument pushteti: kush e vë emrin e vet mbi metalin që qarkullon në një qytet, e drejton atë qytet. Ky është dëshmimi më i thatë dhe më bindës se autoriteti ilir mbi Durrësin nuk qe episod, por rend.

Roma, dhe llogaria e vitit 167

Fundi erdhi si për të gjithë Ilirinë. Pas Luftës së Tretë Ilire, kur mbretëria e Gentit u shemb nën Romën, Senati romak u dha lirinë taulantëve më 167 p.e.s. — dhe arsyeja që Livi shënon është e pahijshme sa është edhe njerëzore: sepse e kishin braktisur mbretin e vet.

Historia nuk duhet zbukuruar. Taulantët e blenë mbijetesën me një braktisje, dhe liria që fituan doli e shkurtër: gjatë fushatës ilire të Oktavianit (35–33 p.e.s.) ata u mundën bashkë me fise të tjera në një ekspeditë të vetme. Pas kësaj emri i tyre del ngadalë nga historia politike.

Bregu që e mban ende emrin

Nga taulantët nuk mbeti as dinasti, as arkiv, as kod ligjor i shkruar. Mbeti diçka tjetër, më e vështirë për t'u shkatërruar: një emër i ngulitur në një breg. Shëtitorja bregdetare e Durrësit sot quhet Taulantia — një qytet që i ka ndërruar zotëruesit njëzet herë, e mban ende në gojë emrin e popullit që e kishte fushën para se qyteti të ekzistonte.

Ky është kuptimi i vërtetë i një ekspozite të tillë. Nuk e ndërtojmë sepse taulantët fituan — ata humbën, si të gjithë. E ndërtojmë sepse dëshmia e tyre e vendos një popull të këtushëm në rrjedhën qendrore të historisë europiane, jo në shënimet në fund të faqes: te Hekateu, te Tukididi, te Plutarku, te Livi. Dhe sepse një mbret nga ky breg, kur iu ofruan dyqind talenta për një fëmijë, tha jo.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi taulantët (regjistrimi te Hekateu i Miletit, shek. VI p.e.s.; fusha mes Drinit dhe Vjosës, bërthama Mat–Shkumbin; themelimi i Epidamnit rreth 627 p.e.s. nga Korinthi dhe Korkyra; kriza e vitit 435 p.e.s. te Tukididi; Glauku rreth 335–295 p.e.s., i biri i Pleuratit, bashkëshort i Beresë; Peliumi 335 p.e.s. me Klitin, të birin e Bardhylit; strehimi i Pirros pas 317 p.e.s. dhe refuzimi i dyqind talentave të Kasandrit te Plutarku; Apolonia dhe Epidamni 314–312 p.e.s.; froni i Epirit 307/306 p.e.s.; vizita e vitit 302 p.e.s.; monedhat e Monunit dhe Mytilit në Dyrrahion rreth 280 p.e.s.; liria e dhënë nga Senati më 167 p.e.s. te Livi; fushata e Oktavianit 35–33 p.e.s.), të kryqëzuara mes burimeve:

• «Taulantii» — Wikipedia anglisht (dëshmia e Hekateut dhe rezerva mbi «kelidonët»; shtrirja gjeografike; Galauri te Polieni dhe dyshimet e studiuesve mbi vërtetësinë e pasazhit; Tukididi dhe viti 435 p.e.s.; monedhat e Monunit dhe Mytilit; Livi dhe viti 167 p.e.s.; fushata e Oktavianit).

• «Glaucias of Taulantii» — Wikipedia anglisht (datat e sundimit; Pleurati dhe Beresa; Peliumi 335 p.e.s. dhe taktika e Aleksandrit; skena e Plutarkut me foshnjën Pirro dhe dyqind talentat e Kasandrit; rrethimi i Apolonisë dhe marrja e Epidamnit deri më 312 p.e.s.; vendosja e Pirros në fron; vizita e vitit 302 p.e.s.).

• «Epidamnos» — Wikipedia anglisht (themelimi rreth 627 p.e.s. nga Korinthi dhe Korkyra mbi territor taulant; përzierja kulturore dhe sundimi taulant mbi qytetin; kriza e vitit 435 p.e.s. si shkëndija e përplasjes Korkyra–Korinth; riemërtimi romak në Dyrrahium).

---

# Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001): pakti që e mbylli luftën duke ndryshuar kushtetutën, jo kufirin
https://zhurma.press/marreveshja-e-ohrit/
Type: event
Published: 2026-07-31
Updated: 2026-08-17

13 gusht 2001 — marrëveshja që e bëri shqipen zyrtare mbi pragun e njëzet për qind

Në verën e vitit 2001, shteti maqedonas ishte shtatë muaj në një luftë që s'guxonte ta quante luftë. Bisedimet u mbajtën në Ohër, në bregun e liqenit, larg kamerave; teksti u nënshkrua më 13 gusht 2001 në Shkup. Marrëveshja Kornizë e Ohrit nuk lëvizi asnjë kufi dhe nuk krijoi asnjë entitet të ri — ajo bëri diçka që në Ballkanin e atyre viteve dukej gati e pamundur: e mbylli një konflikt të armatosur duke ndryshuar kushtetutën e shtetit, jo hartën e tij. Shqipja u bë gjuhë zyrtare kudo ku flitet nga të paktën njëzet për qind e popullsisë; ligjet që prekin identitetin nuk kalojnë më pa shumicën e komuniteteve jo-shumicë; dhe preambula e kushtetutës, që dikur i emërtonte pronarët e shtetit sipas etnisë, u rishkrua me fjalën qytetarët. Ishte, për herë të parë në atë zinxhir marrëveshjesh, një tryezë ku shqiptarët nuk ishin objekti — ishin nënshkruesit.

Pse ka rëndësi

• Marrëveshja Kornizë u negociua në Ohër dhe u nënshkrua më 13 gusht 2001 në Shkup, duke mbyllur një konflikt të armatosur që kishte nisur më 22 janar 2001 dhe që la 150–250 të vdekur e rreth 140.000 të zhvendosur.

• Ajo e ndaloi luftën pa prekur kufijtë: parimi 1.2 shpall të pacenueshme sovranitetin, integritetin territorial dhe karakterin unitar të shtetit, ndërsa ndryshimi u bë brenda kushtetutës — shqipja gjuhë zyrtare mbi pragun e 20 për qind, shumicë e dyfishtë për ligjet e identitetit, përfaqësim i drejtë në administratë e polici, decentralizim.

• Më 16 nëntor 2001 Kuvendi i Maqedonisë miratoi 15 amendamente kushtetuese me 94 vota pro dhe 14 kundër, mes tyre preambula e re që fillon me «Qytetarët e Republikës së Maqedonisë».

• Ndryshe nga Kumanova e vitit 1999, ku shqiptarët ishin objekti i marrëveshjes dhe jo pala firmëtare, në Ohër udhëheqësit shqiptarë Arbën Xhaferi dhe Imer Imeri e nënshkruan tekstin bashkë me presidentin dhe krerët maqedonas.

Shtatë muaj lufte që nuk u quajt luftë

Konflikti nisi më 22 janar 2001 me sulmin ndaj stacionit policor në Tearcë, afër Tetovës, dhe u mbyll formalisht me nënshkrimin e 13 gushtit. Në anën shqiptare qëndronte Ushtria Çlirimtare Kombëtare — UÇK-ja e Maqedonisë — e udhëhequr nga Ali Ahmeti; përballë saj forcat e sigurisë së shtetit maqedonas. Llogaritë e viktimave qëndrojnë midis 150 dhe 250 të vdekurve gjithsej: 64–105 luftëtarë të UÇK-së dhe 63–77 ushtarë e policë, përveç civilëve. Rreth 140.000 njerëz u zhvendosën nga shtëpitë.

Ishte një konflikt i shkurtër me krahasimin e Kosovës dy vjet më parë, por me të njëjtën strukturë politike në rrënjë: një popullsi që përbënte rreth një të katërtën e banorëve të vendit dhe që kushtetuta e 1991-shit e kishte lënë jashtë formulës themeluese. Kërkesa nuk ishte kufi i ri. Kërkesa ishte gjuha, universiteti, punësimi në administratë, policia në fshatrat e veta — pra vetë përmbajtja e qytetarisë.

Ohri: teksti dhe nënshkruesit

Bisedimet u zhvilluan në Ohër nën ndërmjetësimin e përfaqësuesve special François Léotard për Bashkimin Evropian dhe James Pardew për Shtetet e Bashkuara, të cilët e nënshkruan dokumentin si dëshmitarë. Palët vendase ishin pesë: presidenti Boris Trajkovski, Lubço Georgievski i VMRO-DPMNE-së dhe Branko Cërvenkovski i LSDM-së nga ana maqedonase; Arbën Xhaferi i Partisë Demokratike Shqiptare dhe Imer Imeri i Partisë për Prosperitet Demokratik nga ana shqiptare.

Parimet themelore e vendosin tonin e gjithë tekstit. Pika 1.1 e hedh poshtë «plotësisht dhe pa kushte» përdorimin e dhunës për qëllime politike. Pika 1.2 shpall të pacenueshme sovranitetin, integritetin territorial dhe karakterin unitar të shtetit. Pika 1.3 kërkon që karakteri shumetnik i shoqërisë «të ruhet dhe të pasqyrohet në jetën publike». Pika 1.5 e quan zhvillimin e vetëqeverisjes vendore thelbësor për pjesëmarrjen e qytetarëve. Kapitulli i dytë kërkon ndërprerjen e plotë të armiqësive dhe çarmatimin e shpërbërjen vullnetare të grupeve të armatosura shqiptare.

Çfarë fitoi vërtet teksti

Peshën e vërtetë e mbajnë katër blloqe. Decentralizimi (3.1) u kalon komunave kompetenca për shërbimet publike, planifikimin urban e rural, mbrojtjen e mjedisit, zhvillimin ekonomik vendor dhe kulturën; pika 3.2 parashikon rishikimin e kufijve komunalë brenda një viti nga përfundimi i një regjistrimi të ri të popullsisë nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Përfaqësimi i drejtë (4.1–4.2) kërkon mosdiskriminim dhe masa punësimi që sigurojnë përfaqësim të barabartë të komuniteteve «në të gjitha organet publike qendrore dhe vendore» — formula që hapi administratën dhe policinë. Procedurat e posaçme parlamentare (5.1–5.2), të njohura si parimi i Badinterit, kërkojnë për ndryshimet kushtetuese një shumicë të cilësuar prej dy të tretash brenda së cilës duhet të ketë edhe një shumicë të përfaqësuesve të komuniteteve jo-shumicë; e njëjta shumicë e dyfishtë kërkohet për ligjet mbi kulturën, përdorimin e gjuhëve, arsimin dhe dokumentet personale. Kjo është, në thelb, një e drejtë vetoje mbi ligjet e identitetit.

Blloku i katërt është gjuha. Pika 6.4 e lë maqedonishten gjuhë zyrtare në gjithë vendin; pika 6.5 shpall se «çdo gjuhë tjetër e folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë është gjithashtu gjuhë zyrtare»; pika 6.6 e zbaton të njëjtin prag në nivel komunal. Vetëm shqipja e kalon këtë prag — folësit e saj janë rreth njëzet e pesë për qind e popullsisë. Pika 6.2 detyron financimin shtetëror të arsimit universitar në gjuhët mbi pragun, çka i dha bazë ligjore kërkesës më të vjetër e më të kontestuar të shqiptarëve në Maqedoni. Pika 7.1 u lejon autoriteteve vendore të vendosin para ndërtesave publike emblemat që shënojnë identitetin e komunitetit.

Nga teksti te kushtetuta

Marrëveshja do të kishte mbetur letër pa hapin e nëntorit. Më 16 nëntor 2001 Kuvendi miratoi 15 amendamente kushtetuese me 94 vota pro dhe 14 kundër, duke prekur nenet për gjuhët zyrtare (neni 7), të drejtat e komuniteteve (48), shumicën e dyfishtë (69), Komitetin për Marrëdhëniet Ndërmjet Komuniteteve (78), Këshillin Gjyqësor (104), Gjykatën Kushtetuese (109), vetëqeverisjen vendore (114–115) dhe vetë procedurën e ndryshimit kushtetues (131).

Ndryshimi më i rëndë politikisht ishte më i shkurtri: preambula. Teksti i ri nis me «Qytetarët e Republikës së Maqedonisë» — jo me një popull të emërtuar sipas etnisë. Për shqiptarët e Maqedonisë kjo ishte pikërisht heqja e asaj klauzole që i kishte bërë të huaj në një shtet për të cilin kishin votuar. Neni 7 i ri e mban maqedonishten me alfabetin cirilik si gjuhë zyrtare në gjithë vendin dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare, duke shtuar se çdo gjuhë tjetër e folur nga të paktën njëzet për qind e popullsisë është po ashtu zyrtare, me alfabetin e vet.

Çarmatimi dhe amnistia

Zbatimin ushtarak e mori NATO-ja me operacionin Essential Harvest, i nisur më 22 gusht dhe efektiv nga 27 gushti 2001, një mision tridhjetëditor që u mbyll më 26 shtator. Forca arriti rreth 4.800 ushtarë; objektivi prej 3.300 armësh të mbledhura ishte tejkaluar një ditë para përfundimit. Operacioni pati edhe koston e vet: xhenieri britanik Ian Collins u vra gjatë tij.

Amnistia, e cila shpesh i atribuohet gabimisht vetë marrëveshjes, nuk ndodhet në tekstin e Ohrit. Presidenti Trajkovski i sqaroi kushtet e saj më 16 nëntor 2001, ditën e amendamenteve, dhe Kuvendi miratoi ligjin e amnistisë në mars 2002 — një ligj që fali tradhtinë e lartë, kryengritjen e armatosur, rebelimin dhe komplotin kundër shtetit, por që përjashtoi shprehimisht veprat nën juridiksionin e Tribunalit të Hagës. Ky përjashtim ishte kërkesë e këmbëngulur e organizatave ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe mbeti pika ku marrëveshja u ruajt nga akuza se blinte paqen me mosndëshkim.

Shtatëmbëdhjetë vjet deri te ligji i gjuhëve

Ohri nuk u zbatua as shpejt as plotësisht. Pragu i njëzet për qind funksiononte qartë në komuna, por përdorimi i shqipes në nivel qendror mbeti i kontestuar për gati dy dekada. Ligji për përdorimin e gjuhëve u miratua nga Kuvendi më 11 janar 2018 dhe sërish më 14 mars 2018 me 64 vota nga 120; presidenti Gjorge Ivanov nuk pranoi ta nënshkruante dhe ligji u botua në gazetën zyrtare në vitin 2019 me nënshkrimin e vetëm të kryetarit të Kuvendit, Talat Xhaferi. Komisioni i Venecies e shqyrtoi tekstin dhe e miratoi opinionin e vet në seancën plenare të 6–7 dhjetorit 2019. Shtatëmbëdhjetë vjet ndanin premtimin nga ligji — dhe kjo distancë është vetë historia e zbatimit të Ohrit.

Vendi i saj në zinxhirin shqiptar

Brenda tridhjetë muajsh u nënshkruan tri dokumente që rregulluan statusin e shqiptarëve në dy shtete: Rambujeja në mars 1999, të cilën shqiptarët e nënshkruan dhe Beogradi e hodhi poshtë; Kumanova në qershor 1999, e cila e mbylli luftën në Kosovë me firmat e tre gjeneralëve dhe pa asnjë shqiptar në tryezë; dhe Ohri në gusht 2001. Vetëm i fundit i pati shqiptarët si palë nënshkruese me emër e nënshkrim, jo si popullsi për të cilën vendosnin të tjerët. Ky është ndryshimi që lenta e rrjetit shqiptar e bën të dukshëm: i njëjti popull, katër shtete, dhe një përparim i ngadaltë nga objekt marrëveshjeje në palë të saj.

Ka edhe një rreth më të gjatë. Në vitin 1908, në Manastir — qytet i sotëm i Maqedonisë së Veriut — Kongresi i Manastirit vendosi alfabetin e njësuar të gjuhës shqipe. Nëntëdhjetë e tre vjet më vonë, në një qytet tjetër të po atij shteti, e njëjta gjuhë u bë zyrtare me marrëveshje ndërkombëtare. Nga një kongres që i dha shqipes një alfabet te një marrëveshje që i dha status juridik — ndërmjet tyre, i njëjti argument i përsëritur me mjete të ndryshme: se gjuha nuk është lëshim që jepet, po e drejtë që njihet.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Konflikti i vitit 2001 zgjati nga 22 janari (sulmi në Tearcë) deri më 13 gusht 2001; bilanci llogaritet 150–250 të vdekur (64–105 luftëtarë të UÇK-së së Maqedonisë, 63–77 ushtarë e policë) dhe rreth 140.000 të zhvendosur. Marrëveshja Kornizë u negociua në Ohër dhe u nënshkrua më 13 gusht 2001 në Shkup nga Boris Trajkovski, Lubço Georgievski, Branko Cërvenkovski, Arbën Xhaferi dhe Imer Imeri, me dëshmitarë François Léotard (BE) dhe James Pardew (SHBA). Numërtimi i pikave (1.1–1.5, 2, 3.1–3.2, 4.1–4.3, 5.1–5.2, 6.1–6.6, 7.1) dhe formulimet e cituara ndjekin tekstin autoritativ anglisht të marrëveshjes. Kuvendi miratoi 15 amendamente kushtetuese më 16 nëntor 2001 me 94 vota pro e 14 kundër. Operacioni Essential Harvest nisi më 22 gusht (efektiv 27 gusht) dhe përfundoi më 26 shtator 2001, me rreth 4.800 ushtarë dhe objektivin prej 3.300 armësh të tejkaluar një ditë para mbylljes. Ligji i amnistisë u miratua në mars 2002, duke përjashtuar veprat nën juridiksionin e Tribunalit të Hagës. Ligji për përdorimin e gjuhëve kaloi më 11 janar dhe 14 mars 2018 (64 nga 120 vota) dhe u botua në gazetën zyrtare në 2019.

Pozicionimi. Datat, nënshkruesit, numërtimi i dispozitave, votat kushtetuese dhe shifrat e operacionit të NATO-s janë fakte të dokumentuara. Leximi i Ohrit si «marrëveshja e parë e këtij zinxhiri ku shqiptarët ishin palë e jo objekt» është pozicion editorial i Zhurmës, i mbështetur te fakti i pamohueshëm i nënshkrimeve të Xhaferit e Imerit përballë mungesës së çdo nënshkrimi shqiptar në Kumanovë. Vlerësimi se shtatëmbëdhjetë vjetët deri te ligji i gjuhëve janë «vetë historia e zbatimit» është gjithashtu gjykim redaksional mbi një kronologji të verifikuar, jo fakt i dokumentuar.

Burime. Teksti autoritativ anglisht i Marrëveshjes Kornizë (OSBE / Wikisource); amendamentet kushtetuese në aneksin A të së njëjtës burim; NATO, «Operation Essential Harvest comes to an end» (26 shtator 2001) dhe njoftimi i NATO-s për ligjin e amnistisë (mars 2002); Peace Accords Matrix (Universiteti i Notre Dame) për zbatimin; Komisioni i Venecies, opinion mbi Ligjin për përdorimin e gjuhëve (dhjetor 2019); kronologjia dhe bilanci i konfliktit të 2001-it.

---

# Ali Asllani: sekretari i qeverisë së parë shqiptare që vdiq pa punë e pa pension
https://zhurma.press/ali-asllani/
Type: person
Published: 2026-07-31
Updated: 2026-08-17

Poeti i Vlorës dhe sekretari i përgjithshëm i qeverisë së Ismail Qemalit — një nga lirikët më të mëdhenj të shekullit XX shqiptar.

Kur qeveria e parë e shtetit shqiptar u ngrit në Vlorë në dhjetor 1912, dikush duhej të mbante shkresën, vulën dhe rendin e ditës. Ai njeri ishte një nëpunës i ri nga Vajza e Vlorës, i shkolluar në Janinë dhe në Stamboll — Ali Asllani (1884–1966), i cili do të bëhej më vonë një nga zërat lirikë më të njohur të gjuhës shqipe. Jeta e tij mban të dyja anët e shekullit shqiptar: ngritjen e shtetit dhe çmimin që një njeri paguan kur shteti ndërron zotër.

Pse ka rëndësi

• Ali Asllani ishte sekretar i përgjithshëm i Kryesisë së Këshillit të Ministrave në qeverinë e parë shqiptare, atë të Ismail Qemalit, deri më 22 janar 1914 — pra e ka shkruar shtetin shqiptar në letër që në ditët e para.

• Poema «Hanko Halla», botuar më 1942, e bëri një nga lirikët më të lexuar të shqipes; librat e tij të fundit dolën mes viteve 1960 dhe 1966.

• Pas vitit 1944 mbeti pa dekorata, pa shtëpi dhe pa pension; vepra e tij e plotë poetike u botua për herë të parë vetëm më 2011, dyzet e pesë vjet pas vdekjes.

Nga Vajza te Mylqija e Stambollit

Ali Asllani lindi më 28 nëntor 1884 në Vajzë të Vlorës — sot në njësinë e Kotës, bashkia Selenicë. Mësimet e para i mori në Vlorë; më 1898 hyri në gjimnazin «Zosimea» të Janinës, shkolla që në atë brez nxori një pjesë të mirë të elitës administrative dhe letrare shqiptare. Në Stamboll nisi mjekësinë, por e la dhe u diplomua më 1906 në «Mylqije», institutin e lartë osman për shkencat politike e administrative — shkolla e nëpunësit të shtetit.

Karriera e tij nisi brenda administratës osmane: nënprefekt në Delvinë më 1908, pastaj detyra në Fier e në Ballsh. Ky është një detaj që përsëritet te i gjithë ai brez: shqiptarët që do të ndërtonin shtetin e vet e mësuan zanatin e shtetit brenda perandorisë që po shembej.

Sekretari i shtetit që sapo kishte lindur

Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali i besoi detyrën e sekretarit të përgjithshëm të Kryesisë së Këshillit të Ministrave. Në atë post qëndroi deri më 22 janar 1914, ditën kur qeveria e Vlorës mbylli punën. Është një detyrë pa lavdi dhe pa portret: sekretari i përgjithshëm nuk vendos, por çdo vendim kalon nga duart e tij. Shteti shqiptar i vitit 1913 kishte më shumë nevojë për njerëz që dinin të shkruanin një shkresë sesa për orator.

Pas kësaj, Asllani mbeti brenda administratës për një çerek shekulli. Nga 20 dhjetori 1918 deri më 5 nëntor 1920 ishte kryetar i bashkisë së Vlorës — pra në krye të qytetit gjatë muajve që çuan te Lufta e Vlorës. Në vitet '30 u kthye sërish në krye të bashkisë; burimet nuk pajtohen për vitet e sakta (Wikipedia shqip jep 1934–1939, ndërsa bibliografia e Bota Sot jep 1937–1938), prandaj këtu jepen të dyja.

Konsull, i ngarkuar me punë, ministër

Mes dy luftërave Asllani përfaqësoi Shqipërinë jashtë: konsull në Triestë deri në fund të prillit 1925, më pas i ngarkuar me punë dhe sekretar i parë në Sofje, dhe në vitet 1930–1932 ministër i akredituar pranë shtetit grek. Diplomacia shqiptare e asaj kohe ishte e vogël sa një dhomë; pikërisht prandaj një poet mund të ishte njëkohësisht ministri i vendit në Athinë.

«Hanko Halla» dhe lirika e Labërisë

Emrin e madh Asllani e fitoi jo nga postet, por nga vargu. Poema «Hanko Halla», botuar më 1942, e vendosi menjëherë në radhën e parë të lirikës shqipe. Zëri i tij vjen nga e folmja e Labërisë dhe nga kënga popullore — ritëm i shkurtër, humor i thatë, erotikë e mbuluar me ironi — por i punuar me një dorë që e njihte edhe poezinë orientale. Krahas «Hanko Hallës» qarkulluan gjerësisht edhe «Vidi-vidi pëllumbeshë» dhe kënga «Vlora, Vlora», që në Vlorë këndohet ende si e popullit, jo e një autori.

Ky është vendi ku Asllani takohet me bashkëkohësit: me Lasgush Poradecin, që po e modernizonte lirikën shqipe nga bregu tjetër i vendit, dhe me Petro Markon, vlonjatin tjetër që fitorja e vitit 1944 do ta shpërblente me burg.

Broshura e vitit 1935

Më 1935, në shtypshkronjën «Atdheu» të Vlorës, Asllani botoi një broshurë të hollë me titullin «Mbreti ynë»: tetë poezi, rreth 202 vargje, të gjitha në lavdi të Zogut I. Ishte një akt tipik i një nëpunësi të lartë të asaj kohe. Pas 1944 u kthye në dosje.

Studiuesi Muzafer Xhaxhiu ka shkruar se vepra poetike e Asllanit «është gjykuar padrejtësisht» dhe pa objektivitet, sidomos pas vitit 1944 — nën një lexim ideologjik që e matte poetin me broshurën, jo me poezinë. Në botimet e mëvonshme vargjet për mbretin u shkurtuan ose emri i tij u zëvendësua me fjalë asnjanëse si «patriotët». Njësoj domethënëse është se libri i tij i fundit, i vitit 1966, mban titullin «Kur merr zjarr rrufeja» — të njëjtat fjalë që dalin te një prej poezive të broshurës së vitit 1935. Vargu i mbijetoi kontekstit.

Tiranë, 1952–1966

Më 1944 u kthye në vendlindje, në Vajzë, dhe më 1945 ishte ndër themeluesit e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Kjo nuk e mbrojti: brenda pak vitesh, kushdo me një njollë në biografi nxirrej jashtë institucionit që kishte ndihmuar ta ngrinte. Deri më 1952 mbahej me të ardhurat e pakta të përkthimeve për Institutin e Shkencave; atë vit edhe kjo iu hoq.

Katërmbëdhjetë vitet e fundit i kaloi në Tiranë pa punë dhe pa pension. Formula e gazetës Dielli është e thatë dhe e saktë: pas çlirimit, xha Aliu nuk kishte «as dekorata lufte, as shtëpi, as pension». Në po ato vite, shteti botoi prej tij «Vidi-vidi pëllumbeshë» (1960), «Vajzat dhe dallëndyshet» (1964) dhe «Kur merr zjarr rrufeja» (1966) — vargjet u pranuan, njeriu jo. Vdiq në Tiranë më 20 dhjetor 1966.

Arkivi i gjallë

Vepra e plotë poetike e Ali Asllanit u botua për herë të parë më 2011, nga shtëpia botuese K&B, me kujdesin e Nasho Jorgaqit dhe Ardian Klosit — 386 faqe, dyzet e pesë vjet pas vdekjes së autorit dhe pas gati dy dekadash botimesh të pjesshme që nga viti 1992. Paraqitja e atij vëllimi e thotë hapur atë që kanoni zyrtar e kishte mbajtur mbyllur: poeti që për dekada u trajtua si rapsod gjysmë-folklorik është në të vërtetë një nga poetët më të rëndësishëm shqiptarë të shekullit XX.

Mes sekretarit që mbante shkresat e qeverisë së Vlorës dhe plakut pa pension në Tiranë ka vetëm një jetë njeriu. Të dyja i përkasin të njëjtit shtet.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat biografike të vendosura mbi Ali Asllanin (lindur 28 nëntor 1884 në Vajzë të Vlorës; vdekur 20 dhjetor 1966 në Tiranë; «Zosimea» 1898, «Mylqije» 1906; sekretar i përgjithshëm i Kryesisë së Këshillit të Ministrave deri më 22 janar 1914; kryetar bashkie i Vlorës 1918–1920; Triestë 1925, Sofje 1925, Athinë 1930–1932; «Mbreti ynë» 1935, «Hanko Halla» 1942), të kryqëzuara mes burimeve:

• «Ali Asllani» — Wikipedia shqip (datat, shkollimi, detyra te qeveria e Ismail Qemalit, lista e veprave, Lidhja e Shkrimtarëve, ndërprerja e të ardhurave më 1952).

• «Ali Asllani» — Wikipedia anglisht (vendlindja sot Kotë e Selenicës, «Zosimea», shërbimi konsullor në vitet '30).

• «Poetët vlonjatë të traditës me një bibliografi të shkurtër: Ali Asllani dhe Petro Marko» — Bota Sot (bibliografia me vite, postet administrative dhe diplomatike, përkthimet për Institutin e Shkencave deri më 1952).

• «Ali Asllani, dritëhijet dhe vepra e rrallë 'Mbreti ynë', 1935» — Dielli, Boston (broshura e vitit 1935: tetë poezi, rreth 202 vargje, shtypshkronja «Atdheu»; citimi i Muzafer Xhaxhiut; shkurtimet në botimet e mëvonshme; «as dekorata lufte, as shtëpi, as pension»).

• «Vepra e plotë poetike (Ali Asllani)» — Wikipedia shqip (botimi i vitit 2011, K&B, kujdesi i Nasho Jorgaqit dhe Ardian Klosit, 386 faqe, botimet e pjesshme që nga 1992).

---

# Kadri Roshi: jetimi i Ballshit që u bë fytyra e teatrit dhe e kinemasë shqiptare
https://zhurma.press/kadri-roshi/
Type: person
Published: 2026-07-31
Updated: 2026-07-31

Aktor (1924–2007) — nga suflor te rreth 180 role në skenë e ekran; «Nderi i Kombit», 1999.

Ka role që një aktor i luan, dhe ka role që një aktor i mban. Kadri Roshi mbajti të dytat. Djalë jetim nga Ballshi i Mallakastrës, hamall porti dhe shitës biletash kinemaje para se të hynte në teatër, ai u fut në sallën e Teatrit Popullor si suflor — zëri që nuk dëgjohet, i fshehur nën skenë, që u kujton të tjerëve fjalët e harruara. Nga ai vend i padukshëm doli një prej fytyrave më të njohura që ka pasur ndonjëherë skena dhe ekrani shqiptar: rreth 180 role në gjashtë dekada, dhe një mënyrë të luajturi që brezat e mëpasëm e mësuan përmendsh.

Pse ka rëndësi

• Kadri Roshi lindi më 4 janar 1924 në Ballsh të Mallakastrës, në një familje me origjinë nga Libohova; i mbeti pa nënë në moshën dy vjeç dhe jetim i plotë në moshën dymbëdhjetë. Vdiq më 6 shkurt 2007 në Tiranë.

• Ai hyri në Teatrin Popullor në moshën 21-vjeçare — pra në vitet e para të vetë institucionit, të cilin burimet shqiptare e numërojnë ndër themeluesit e tij — dhe grumbulloi rreth 180 role në skenë e ekran, mes tyre rreth 36 filma.

• Karriera e tij shtrihet mbi të gjithë harkun e kinemasë shqiptare: nga Tana e vitit 1958, filmi i parë artistik shqiptar, deri te Kolonel Bunker i vitit 1998, i xhiruar tetë vjet pas rënies së sistemit që e kishte prodhuar pjesën tjetër të filmografisë së tij.

Jetimi që erdhi te teatri nga porti

Biografia e Roshit nis me humbje. Ai lindi më 4 janar 1924 në Ballsh, në Mallakastër, bir i Maksutit dhe Sabries, një familje që e kishte rrënjën në Libohovë. E ëma vdiq kur ai ishte dy vjeç; i ati kur ai ishte dymbëdhjetë. Fëmijëria që pasoi nuk pati asgjë nga rehatia e një jete artisti në formim: ai kaloi nëpër disa qytete të Shqipërisë duke punuar çfarë gjendej — hamall porti, shitës biletash në kinema.

Pikërisht ajo kinema, ku ai shiste biletat për të tjerët, është detaji që e mban gjithë historinë. Në një vend ku shkollimi artistik ende nuk ekzistonte si sistem, rruga drejt skenës kalonte nga puna e rëndomtë dhe nga këmbëngulja. Në moshën 21-vjeçare ai u fut në Teatrin Popullor të Tiranës — jo si aktor, por si suflor, roli më modest që ka një teatër. Prej andej u ngjit shpejt në skenë, dhe mbeti aty gjashtë dekada.

Zagrebi, prishja me Jugosllavinë, dhe diploma e Pragës

Më 1947 Roshi u nis për studime artistike në Zagreb. Ishte koha e shkurtër kur Tirana dhe Beogradi ende shkëmbenin studentë; ajo kohë mbaroi më 1948, kur Shqipëria u nda ashpër nga Jugosllavia e Titos. Studimet e tij u ndërprenë nga politika, dhe ai u transferua në Pragë të Çekosllovakisë, ku i përfundoi më 1951 dhe u kthye në Tiranë.

Ky detaj biografik thotë diçka që e kalojnë shpesh: brezi i parë profesionist i skenës shqiptare u shkollua jashtë, në kryeqytetet e bllokut lindor, dhe orbita e tij ndryshoi sipas grindjeve mes shteteve. Roshi nuk e zgjodhi Pragën; Praga i erdhi si pasojë e një prishjeje diplomatike. Ai u kthye me një formim të rregullt akademik në një teatër që ende po e ndërtonte vetveten.

Rreth 180 role: një kujtesë e tërë skene

Numri që përsëritet në të gjitha përkujtimet shqiptare është rreth 180 role — në skenë dhe në ekran së bashku; numërime të tjera e çojnë shifrën deri në 215–216. Sido që të numërohet, kjo është një sasi që nuk arrihet me pak filma të mëdhenj, por me punë të pandërprerë, sezon pas sezoni, në një trupë të vetme.

Ai luajti krah aktorëve që sot janë vetë emra referencë të skenës shqiptare — Drita Pelingu, Violeta Manushi, Tinka Kurti, Reshat Arbana, Marika Kallamata. Ndër rolet e tij teatrore që përmenden më shpesh është skllavi Ezop, figura e njeriut të shëmtuar e të zgjuar që e fiton lirinë me fjalë; një rol që kritika shqiptare e ka lidhur me vetë tipin e aktrimit të Roshit, ku trupi i vogël dhe fytyra e thyer ktheheshin në mjet, jo në pengesë.

Ekrani: nga «Tana» te «Kolonel Bunker»

Roshi hyri në kinemanë shqiptare në vitin e saj zero. Tana, e regjisorit Kristaq Dhamo, doli më 1958 dhe është filmi i parë artistik shqiptar; Roshi është aty. Vitin pasues erdhi Furtuna (1959). Prej andej filmografia e tij ecën paralel me gjithë prodhimin e Kinostudios «Shqipëria e Re»: Malet me blerim mbuluar dhe Kur zbardhi një ditë (1971), Fije që priten (1976), Njeriu me top (1977), Gjeneral gramafoni (1978), Apasionata (1983).

Rreth 36 filma, sipas numërimit më të përhapur. Kjo do të thotë se fytyra e Kadri Roshit është një nga fytyrat që shqiptarët panë më shumë se çdo tjetër gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX — në një kohë kur nuk kishte kanale të huaja, nuk kishte zgjedhje, dhe filmi shqiptar ishte pasqyra e vetme ku një komb e shihte veten duke lëvizur.

Karriera e tij nuk mbaroi me sistemin. Vdekja e burrit (1991) erdhi në vitin e shpërbërjes; Kolonel Bunker (1998) e gjeti atë ende në ekran, në një film që e trajtonte pikërisht paranojën e bunkerëve që kishte formuar dekadat e tij të punës. Pak aktorë të Evropës Lindore e kanë bërë atë kalim — nga kinemaja shtetërore e centralizuar te bashkëprodhimi ndërkombëtar — pa u tërhequr në heshtje.

Roli që s'erdhi kurrë

Në përkujtimet shqiptare pas vdekjes së tij përsëritet një hollësi që e shpjegon më mirë se çdo listë rolesh: Roshi u nda nga jeta me pengun se nuk e luajti kurrë Ali Pashë Tepelenën. Ishte roli që e kishte dashur — burri i jugut, i zgjuar dhe i rrezikshëm, sundimtari që u përpoq të ndërtonte diçka të tijën në perandori. Sipas shtypit shqiptar ai e tha më shumë se një herë se nuk donte të ikte pa e luajtur Ali Pashën; e vetmja gjë që mbeti është një fragment dokumentari ku e vunë në atë rol, sa për t'i treguar publikut çfarë humbi. Kinemaja shqiptare nuk ia dha kurrë skenën e plotë.

Ky peng thotë diçka edhe për vetë kinemanë: një prodhimtari e planifikuar nga qendra ka fuqinë të vendosë jo vetëm se cilat histori tregohen, por edhe se cilat mbeten pa u treguar. Ali Pasha ishte figurë tepër e ndërlikuar për një kinematografi që kërkonte heronj të pastër.

Trashëgimia

Njohja zyrtare erdhi vonë, por erdhi. Më 1995 Roshi mori Çmimin e Karrierës në Festivalin e Filmit Artistik; më 1997 Çmimin e Madh të Nderit; më 1999 iu dha titulli «Nderi i Kombit». Ai mban gjithashtu titullin «Artist i Popullit». U martua me Drita Tahon më 1947; djali i tyre, Kliti Roshi, u bë vetë aktor, ndërsa e bija, Ermira, këngëtare opere.

Kadri Roshi vdiq më 6 shkurt 2007 në Tiranë, në moshën 83-vjeçare. Një kinema në Kuçovë mban emrin e tij. Por trashëgimia e vërtetë e një aktori nuk është ndërtesa me emrin e tij: janë bobinat dhe kujtesa e publikut. Ai është ndër figurat e pakta të kulturës sonë të shekullit XX që një shqiptar i çdo brezi e njeh me shikim të parë — dhe kjo, për një jetim nga Ballshi që nisi si suflor, është forma më e plotë e fitores.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat biografike të vendosura mbi Kadri Roshin (lindur 4 janar 1924 në Ballsh; vdekur 6 shkurt 2007 në Tiranë; studimet 1947 Zagreb → 1951 Pragë; rreth 180 role dhe rreth 36 filma; çmimet 1995, 1997 dhe «Nderi i Kombit» 1999), të kryqëzuara mes burimeve:

• «Kadri Roshi» — Wikipedia shqip (datat, prejardhja familjare, lista e roleve dhe e çmimeve).

• «Kadri Roshi» — Wikipedia anglisht (shkollimi Zagreb–Pragë, familja, harku i filmografisë 1958–1998).

• «Kadri Roshi, ikona e skenës dhe kinematografisë shqiptare» — ObserverKult (diplomimi në Pragë më 1951, rolet, filmografia, çmimet).

• «Kadri Roshi, aktori i 180 roleve që vdiq me pengun e Ali Pashait» — Gazeta Telegraf (numërimi i roleve dhe pengu për rolin e Ali Pashës).

• «Kadri Roshi, aktori që 'bënte zap' edhe regjisorët» — Panorama (numërimi alternativ prej 216 rolesh; fragmenti dokumentar në rolin e Ali Pashës).

• «Histori e shkurtër e kinematografisë shqiptare» — Qendra Kombëtare e Kinematografisë (konteksti i Kinostudios dhe i filmit Tana, 1958).

— Redaksia ZHURMA

---

# Untergruppenbach 1982: atentati me të cilin Beogradi e ndoqi Kosovën jashtë kufirit
https://zhurma.press/untergruppenbach/
Type: event
Published: 2026-07-30
Updated: 2026-08-17

Vrasja e Jusuf e Bardhosh Gërvallës dhe Kadri Zekës, 17 janar 1982

Untergruppenbach është një qytezë prej pak mijëra banorësh në qarkun e Heilbronit, në Baden-Württemberg — kishë e vjetër, kodra vreshtash, një kështjellë mbi fshat. Mbrëmjen e 17 janarit 1982, në një rrugë të saj me borë, një BMW e gjelbër doli ngadalë nga garazhi dhe u ndal te një kryqëzim. Dy burra dolën nga një kantier ndërtimi dhe qëlluan nga tre metra largësi. Brenda makinës ishin tre veprimtarë të lëvizjes kombëtare shqiptare në mërgim: Jusuf Gërvalla, i vëllai Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka. Të tre vdiqën. Katërdhjetë e katër vjet më vonë, dosja gjermane mbetet e pazbardhur dhe asnjë njeri i vetëm nuk është akuzuar për këto tri vrasje.

Pse ka rëndësi

• Është atentati që tregoi se shteti jugosllav i ndiqte kundërshtarët e vet shqiptarë edhe një mijë kilometra jashtë kufirit, në territorin e një shteti perëndimor.

• Të tre të vrarët drejtonin rrjetet klandestine të mërgatës që, tridhjetë ditë më vonë, u bashkuan në një organizatë të vetme — trungu prej të cilit doli Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

• Hetimi gjerman ngriti një Sonderkommission të posaçme dhe nuk arriti kurrë te një i akuzuar; prokurori i kohës u shpreh se gjithçka çonte te shërbimi sekret jugosllav, por çështja mbetet zyrtarisht e pazgjidhur.

Nata e 17 janarit

Rrjedha e ngjarjes njihet me hollësi nga hetimi policor dhe nga raportimi gjerman i javëve që pasuan. Bardhosh Gërvalla po nxirrte makinën nga garazhi, duke ecur prapa rreth dyzet metra mbi borë, kur u ndal te kryqëzimi. Prej kantierit përballë dolën dy burra. I pari qëlloi nga afërsia e tre metrave; i dyti iu afrua makinës dhe qëlloi sërish, që të mos mbetej askush gjallë. Dëshmitarët i panë të dy të largoheshin në këmbë. Motori mbeti në punë me këmbën e drejtuesit mbi pedale, derisa makina u përplas te një garazh përballë rrugës.

Der Spiegel, që e trajtoi rastin po atë vit, e përmblodhi ekzekutimin me numra: dymbëdhjetë të shtëna me pistoleta të kalibrit 7,65 mm, dhjetë prej të cilave në zemër, mushkëri e qafë. Bardhosh Gërvalla u gjet i vdekur pas timonit, i goditur me gjashtë plumba. Kadri Zeka, në sedilje, u qëllua dy herë dhe vdiq në vend. Jusuf Gërvalla, i plagosur rëndë nga dy plumba, arriti i gjallë në spital dhe ndërroi jetë disa orë më pas. Ishte metodë ekzekutimi, jo grindje: një instruktor i policisë së Shtutgartit e cilësoi pikërisht ashtu.

Tre burrat në makinë

Të vrarët nuk ishin tre emra të rastësishëm. Jusuf Gërvalla, tridhjetë e gjashtë vjeç, i lindur më 1 tetor 1945 në Dubovik të Deçanit, ishte poet, muzikant dhe gazetar — autor i tri përmbledhjeve poetike në vitet '70 — që pas demonstratave të 1981-shit kërkoi strehim politik në Gjermani dhe themeloi atje lëvizjen popullore për Republikën e Kosovës. Bardhosh Gërvalla, tridhjetë vjeç, i lindur më 25 shkurt 1951 në të njëjtin fshat, ishte prej vitit 1974 punonjës social në Ludwigsburg dhe prapavija praktike e gjithë punës: kontaktet, pajisjet e shtypit, sallat ku mblidheshin punëtorët shqiptarë. Kadri Zeka, njëzet e tetë vjeç, i lindur më 25 prill 1953 në Poliçkë të Malësisë së Dardanës, drejtonte Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës dhe ishte para së gjithash botues — gazetar i Radio Prishtinës, njeriu i fletushkave që qarkullonin fshehurazi nëpër Kosovë.

Çka i lidhte të tre ishte funksioni, jo biografia. Ata ishin nyjet organizative të një rrjeti shqiptar të shpërndarë nëpër Evropë — Gjermani, Zvicër, Belgjikë — që e mbante gjallë kërkesën për Republikën e Kosovës pikërisht atëherë kur brenda Kosovës ajo kërkesë ndëshkohej me burg. Ky është kuptimi i vërtetë i vendit ku ranë: rrjeti ishte jashtë kufirit, prandaj edhe ndëshkimi shkoi jashtë kufirit.

«Ishte UDB-ja»

Fjalët e fundit të Jusuf Gërvallës drejtuar policëve gjermanë ishin një emër: UDB-ja, shërbimi sekret jugosllav. Ai emër përcaktoi gjithë hetimin që pasoi. Policia e Heilbronit ngriti një Sonderkommission të posaçme me emrin «Untergruppenbach». Prokurori i çështjes në atë kohë deklaroi se, sipas tij, gjithçka çonte te shërbimi sekret jugosllav dhe se për të, vëllezërit Gërvalla ishin diçka si armiq publikë numër një.

Atentati nuk ishte i izoluar. I njëjti raportim gjerman i asaj periudhe rendit sulme të tjera ndaj emigrantëve politikë nga Jugosllavia — Vehbi Ibrahimi, i vrarë në Bruksel në tetor 1981, dhe Rasim Zenelaj, që i mbijetoi një atentati. Në vitet '70 e '80 shërbimi jugosllav vepronte kundër mërgatës në disa shtete evropiane njëkohësisht, dhe pikërisht kjo shtrirje e bën Untergruppenbach-un jo një krim lokal, por një kapitull të një politike.

Megjithatë, dosja nuk u mbyll kurrë me një emër. Nuk pati asnjë të akuzuar, asnjë proces, asnjë dënim. Dekada më vonë, prokurori përgjegjës në Heilbron, Christoph Meyer, do të thoshte për shtypin lokal se nuk ka drejtime të reja hetimi dhe se, sipas vlerësimit të tij, pak gjëra flasin për përfshirjen e UDB-së — një qëndrim që bie ndesh me atë të kolegut të tij të vitit 1982. Mes dy prokurorëve qëndron katër dekada heshtje institucionale. Se sa peshoi në atë heshtje fakti që marrëdhëniet e Gjermanisë Perëndimore me Jugosllavinë ishin në atë kohë jashtëzakonisht të mira, mbetet pyetja që as sot nuk ka marrë përgjigje zyrtare.

Tridhjetë ditë më vonë: bashkimi

Efekti politik i atentatit ishte i kundërt me atë që kërkonte. Rrjetet klandestine të mërgatës kishin vite që bisedonin për bashkim pa e arritur dot; vrasja e tre organizatorëve njëherësh e mbylli debatin. Më 17 shkurt 1982 — tridhjetë ditë pas Untergruppenbach-ut — përfaqësuesit e Lëvizjes Kombëtare për Çlirimin e Kosovës dhe të Viseve të tjera Shqiptare në Jugosllavi dhe të Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste të Shqiptarëve në Jugosllavi u bashkuan në një organizatë të vetme. Më 15 maj të po atij viti iu bashkua edhe Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës, ajo që kishte drejtuar Kadri Zeka.

Nga ky trung doli vargu organizativ që Kosova do ta njihte për një dekadë e gjysmë: lëvizja popullore për Republikën e Kosovës, e riemërtuar në një konferencë klandestine të gushtit 1993 si Lëvizja Popullore e Kosovës — po ajo konferencë ku u shpall Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Rruga nga një makinë e shpuar me plumba në një qytezë gjermane deri te lufta e vitit 1998 kalon nëpër këto data. Kjo është arsyeja pse 17 janari nuk kujtohet në Kosovë si përvjetor zie, por si datë themelimi.

Vendi si dëshmi

Ka diçka që Untergruppenbach-u e thotë më qartë se çdo dokument: gjeografia e represionit. Një shtet që e quan çështjen kosovare punë të brendshme nuk dërgon dy vrasës me pistoleta 7,65 në një fshat të Baden-Württembergut. E bën këtë vetëm kur pranon — heshtazi, me veprim — se kundërshtari nuk është më i mbyllshëm brenda kufirit. Mërgata shqiptare nuk ishte prapavijë ndihmëse e lëvizjes; ishte vetë lëvizja, dhe Beogradi e dinte këtë më herët se shumë kush tjetër.

Prandaj ky vend, i largët dhe i panjohur, hyn në hartën e kujtesës shqiptare krahas Prekazit e Prishtinës. Nuk është vend beteje. Është vendi ku u vërtetua se rrjeti shqiptar — i shpërndarë mes shtetesh, i lidhur nga gjuha dhe nga një kërkesë e vetme — ishte bërë mjaft i fortë sa të mos mund të shpërbëhej me arrestime, po vetëm me plumba. Dhe as me plumba nuk u shpërbë: tridhjetë ditë më pas ai u bashkua.

Burimet

• Raportimi i Der Spiegel-it të vitit 1982 mbi atentatin — rrjedha e të shtënave, kalibri dhe numri i plumbave

• Heilbronner Stimme, «Dreifachmord auf offener Straße ungeklärt» — Sonderkommission «Untergruppenbach» dhe qëndrimi i prokurorisë

• Telegrafi, «Viti 1982: Vrasja e Jusuf Gërvallës, Kadri Zekës dhe Bardhosh Gërvallës»

• KALLXO, «37 vjet nga vrasja e Jusuf e Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka»

• Kronika e vetë lëvizjes mbi bashkimin e organizatave, 17 shkurt dhe 15 maj 1982

---

# Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës: 23 të rrëmbyer më 19 prill 1999, ende të zhdukur
https://zhurma.press/grupi-i-intelektualeve-te-mitrovices/
Type: event
Published: 2026-07-30
Updated: 2026-10-10

Njëzet e tre mjekë, profesorë e veprimtarë të ndaluar mbi rrugën për në Mal të Zi — njëzet e shtatë vjet pa përgjigje

Më 19 prill 1999, një ditë e hënë, forcat serbe ndaluan në zonën e fshatrave Dreth e Kalludër të Zubin Potokut një grup njëzet e tre shqiptarësh që kishin marrë rrugën drejt Malit të Zi. Mes tyre ishin mjekë — ndër ta një kirurg i njohur —, profesorë e veprimtarë të çështjes kombëtare nga Mitrovica e Skenderaji, bashkë me dy grupe familjare të tëra. Ata ikën nga një krahinë që dëbimi masiv po e zbrazte javë pas jave. Asnjë nuk u kthye. Njëzet e shtatë vjet më vonë, në korrik e gusht 2026, nga tri varre masive në Kalludër e Jabukë të Zubin Potokut u zhvarrosën mbetjet e 23 personave, dhe më 19 shtator 2026 analizat e ADN-së dhanë tre emrat e parë: Idriz Rrecaj, Adem Beqiri dhe Salih Mëziu. Për njëzet të tjerët, dosja që Kosova e mban si «Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës» mbetet e hapur.

Pse ka rëndësi

• Më 19 prill 1999 forcat serbe ndaluan 23 shqiptarë — mjekë, profesorë e veprimtarë nga Mitrovica e Skenderaji — në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut, ndërsa udhëtonin drejt Malit të Zi; asnjë nuk u kthye.

• Gërmimet e 28 korrikut – 21 gushtit 2026 nxorën nga tri varre masive në Kalludër e Jabukë mbetjet e 23 personave; më 19 shtator 2026 raportet e para të ADN-së nga laboratori i Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP) në Hagë konfirmuan Idriz Rrecajn, Adem Beqirin dhe Salih Mëziun.

• Varret nuk i hapi një arkiv i Beogradit, por një hetim në Kosovë dhe arrestimet e 27 korrikut 2026; arkivat ushtarake serbe mbeten të mbyllura, dhe rasti është një nga rreth 1.560–1.600 dosjet ende të hapura të zhdukjeve me forcë në Kosovë.

Çfarë ndodhi

Në prill 1999 Mitrovica ishte një qytet nën zbrazje. Fushata ajrore e NATO-s kishte nisur më 24 mars, dhe bashkë me të nisi faza e fundit dhe më e dhunshme e luftës: dëbimi i planifikuar i popullsisë shqiptare nga qytetet e Kosovës, i njohur në dokumentet gjyqësore si pjesë e operacionit të spastrimit. Rrugët drejt Shqipërisë dhe Maqedonisë ishin të mbytura; drejtimi i tretë, nga Mitrovica në veriperëndim nëpër Zubin Potok, çonte drejt Malit të Zi — ende brenda federatës jugosllave, por një nga drejtimet ku strehohej një pjesë e të dëbuarve.

Grupi u ndal në atë rrugë. Njëzet e tre burra, kryesisht nga Mitrovica dhe Skenderaji, u panë për herë të fundit në fshatin Dreth, në komunën e Zubin Potokut. Pas asaj dite, për njëzet e shtatë vjet, nuk u mësua zyrtarisht asgjë: pa varr, pa dëshmi që t'i qëndronte gjykatës, pa aktakuzë. Rasti hyri në kategorinë më të rëndë të pasluftës — zhdukja me forcë, ku shteti që mori njerëzit është edhe shteti që mban shënimet.

Kush ishin

Emrat, ashtu si i mbajnë familjet dhe përkujtimet publike, janë njëzet e tre: kirurgu Adem Ademi, mjeku Fatmir Fazliu, profesori Demir Ahmeti; veprimtarët Idriz Rrecaj (në shumë burime Rreci) dhe Adem Beqiri; Sahit Berani, Hasan Dervari dhe Ali Haliti; pesë Ujkani — Shaip, Faton, Mahit, Nazim dhe Shkëlzen; dhe dhjetë Mëziu — Tahir, Salih, Naser, Zymer, Selim, Shaqir, Samir, Bekim, Xhevdet dhe Xhemail.

Emri i grupit është i saktë vetëm pjesërisht, dhe pikërisht kjo saktësi e pjesshme ka rëndësi. Tre nga njëzet e tre ishin mjekë e profesor; dy të tjerë, Rrecaj e Beqiri, ishin veprimtarë të njohur të Lidhjes Demokratike të Kosovës; pesëmbëdhjetë mbajnë dy mbiemra — Ujkani dhe Mëziu — që tregojnë se rruga e 19 prillit nuk qe një kolonë profesionistësh, por dy familje të tëra bashkë me fqinjët e tyre. Ky është shabllon i njohur i prillit '99: forcat serbe nuk zgjidhnin individë, zgjidhnin burrat e një treve.

Në korrik 2026, pas gjetjes së mbetjeve të para te Kalludra, Erblin Ademi, i biri i kirurgut, theu heshtjen e njëzet e shtatë vjetëve. Babai i tij kishte qenë kirurg e mjek i respektuar, që gjatë luftës kishte ndihmuar në trajtimin e ushtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; familja, shkroi ai, e dinte që nga paslufta se grupi ishte vrarë në zonën ku po gërmohej. «Ai ishte një njeri që shpëtonte jetë, një mjek i përkushtuar dhe një baba i dashur», e mbylli ai shkrimin.

Kronologjia

24 mars 1999 — Nis fushata ajrore e NATO-s; brenda ditëve nis faza e fundit e dëbimit të popullsisë shqiptare nga qytetet e Kosovës, Mitrovica mes të parave.

19 prill 1999 — Njëzet e tre shqiptarë ndalohen nga forcat serbe në zonën Dreth–Kalludër të Zubin Potokut, në rrugën drejt Malit të Zi. Pas kësaj dite nuk mësohet asgjë zyrtarisht për fatin e tyre.

4 gusht 2016 — Prokuroria Speciale e Kosovës, me prokurorin Elez Blakaj, kryen gërmime në fshatin Mala Jabuka të Zveçanit për mbetjet e grupit. Ekipi përfshin Institutin e Mjekësisë Ligjore, tre hetues krimesh lufte dhe një përfaqësues të Komisionit Qeveritar; puna bëhet në atmosferë tensioni në pjesën e veriut. Pa rezultat.

26 gusht 2021 — Ekipet e Institutit të Mjekësisë Ligjore gërmojnë në fshatin Dreth të Zubin Potokut dhe nuk gjejnë asgjë.

27 korrik 2026 — Dy të dyshuar arrestohen për krime lufte ndaj popullsisë civile; Prokuroria Speciale i lidh me vrasjen dhe zhdukjen e 23 civilëve në rajonin e Mitrovicës. Gjykata u cakton nga një muaj paraburgim.

28 korrik 2026 — Me kërkesë të Prokurorisë Speciale dhe urdhër të Gjykatës Themelore në Prishtinë nisin zhvarrimet në Kalludër e Vogël. Instituti i Mjekësisë Ligjore konfirmon se mbetjet e gjetura janë njerëzore.

30 korrik 2026 — Kryeprokurori i Prokurorisë Speciale, Blerim Isufaj, viziton lokacionin dhe paralajmëron se identifikimi kërkon kohë dhe kalon detyrimisht nëpër analizat e ADN-së.

2–3 gusht 2026 — Arrestohet i treti i dyshuar, J.R.; gjykata i cakton një muaj paraburgim.

3 gusht 2026 — Komisioni Qeveritar për Personat e Zhdukur njofton se në Jabukë të Vogël janë zhvarrosur mbetjet e katër personave — lokacioni i dytë.

4–8 gusht 2026 — Prokuroria Speciale njofton hetime edhe në një lokacion të tretë; më 8 gusht hetuesit punojnë në terren atje.

15 gusht 2026 — Në Kalludër gjenden mbetjet e së paku tre personave të tjerë.

19 gusht 2026 — Prokuroria Speciale dhe Instituti i Mjekësisë Ligjore njoftojnë se, sipas vlerësimit paraprak, mbetjet kockore u përkasin së paku 23 individëve.

21 gusht 2026 — Përfundojnë gërmimet. Komisioni Qeveritar konfirmon tri varre masive në Kalludër të Vogël dhe Jabukë, me mbetjet e 23 personave.

Fund gushti 2026 — Mostrat e para kockore dërgohen në laboratorin e ICMP-së në Hagë, për t'u krahasuar me mostrat e dhëna nga familjet.

19 shtator 2026 — Komisioni Qeveritar pranon nga ICMP-ja tri raportet e para të ADN-së; tre viktimat i përkasin grupit, dhe familjet njoftohen po atë ditë.

19–20 shtator 2026 — Bëhen publikë emrat e tre të identifikuarve: Idriz Rrecaj, Adem Beqiri dhe Salih Mëziu. Familja e Rrecajt e konfirmon më 20 shtator.

27 shtator 2026 — Operacioni policor «Dosja 23»: nëntë persona arrestohen në Zubin Potok nën dyshimin për krime lufte kundër popullsisë civile; Prokuroria Speciale i mban 48 orë.

3 tetor 2026 — Adem Beqiri rivarroset në varrezat e fshatit Pantinë.

Kërkimi që zgjati njëzet e shtatë vjet

Për njëzet e shtatë vjet historia e këtij rasti ishte historia e kërkimit. Rreth njëzet vjet para gërmimeve, gazetari Betim Musliu dhe kolegët e tij kishin mbledhur në veri të Mitrovicës dëshmi për gropat ku ishin hedhur të vrarët: një serb u kishte treguar se bashkëfshatarë të tij, pjesëtarë të policisë serbe, i kishin përshkruar hapjen e gropave me çdo hollësi, deri te ora e re, këpucët e reja dhe këmisha e kuqe e Adem Ademit. Në gusht 2016 Prokuroria Speciale gërmoi në Mala Jabuka të Zveçanit; më 2021 Instituti i Mjekësisë Ligjore gërmoi në Dreth. Asnjë herë nuk u gjet gjë. Këtu qëndronte pengesa e vërtetë: forenzika moderne mund të identifikojë një njeri nga një fragment kocke, por vetëm nëse dikush e çon ekipin te kockat.

Ky është modeli i gjithë dosjes së të zhdukurve në Kosovë. Kryqi i Kuq Ndërkombëtar numëronte më 2022 mbi 1.600 të zhdukur; në gusht 2026 Komisioni Qeveritar jepte 1.564, ndërsa Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë, sipas raportimeve të shtatorit 2026, 1.574 deri në 1.577. ICMP-ja, e përfshirë në kërkimin e të zhdukurve të Kosovës që nga viti 1999, i krahason mbetjet me mostrat e dhëna nga familjet. Kur lokacioni dihet, identifikimi vjen; kur nuk dihet, dosja rri hapur me dekada. Grupi i Intelektualëve qe për njëzet e shtatë vjet rasti-shembull i gjysmës së dytë të kësaj fjalie; në verën e 2026-s kaloi te e para.

Arkivat e mbyllura

Mohimi në këtë rast nuk merr formën e një kundërshtimi publik. Merr formën e një sirtari të kyçur. Qeveria e Kosovës i kërkon Serbisë të zbatojë Deklaratën për Personat e Zhdukur, të dakorduar në Bruksel më 2 maj 2023, dhe të hapë arkivat ushtarake — veçanërisht atë të Brigadës 37 të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, që sipas Prishtinës ka kryer masakra në Drenicë dhe që Serbia e klasifikoi më 2014 për tridhjetë vjet. Kjo është e njëjta arkitekturë që Tribunali i Hagës e dokumentoi në rastet e mëdha të vitit 1999: fshehja e trupave nuk ishte improvizim vendor, por politikë — trupat e Mejës dhe një pjesë e trupave të Izbicës u zhvendosën qindra kilometra dhe u varrosën fshehurazi në Batajnicë, pranë Beogradit. Ku varrezat u zbuluan, ato folën kundër vullnetit të atyre që i mbushën. Ku ende nuk janë zbuluar, arkivi është dëshmitari i vetëm — dhe ai mbetet i mbyllur.

Sipas listës paraprake të Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë, të prezantuar në korrik 2026, lufta e viteve 1998–1999 ka 12.230 viktima të dokumentuara — të vrarë, të zhdukur me forcë e të vdekur si pasojë e saj. Njëzet e tre nga ata numra janë ky grup; tre prej tyre kanë sot emër të vërtetuar me ADN.

Kalludra dhe Jabuka, korrik–gusht 2026

Më 28 korrik 2026, me kërkesë të Prokurorisë Speciale dhe urdhër të Gjykatës Themelore në Prishtinë, nisën zhvarrimet në fshatin Kalludër e Vogël, komuna e Zubin Potokut — në zonën ku grupi ishte parë për herë të fundit njëzet e shtatë vjet më parë. Instituti i Mjekësisë Ligjore konfirmoi po atë ditë se mbetjet e gjetura ishin njerëzore. Në punë, krahas Policisë së Kosovës dhe IML-së, ishin edhe ekipet mjekoligjore të EULEX-it.

Ajo që nisi si një gërmim u shtri brenda dy javësh në tri lokacione. Më 30 korrik kryeprokurori i Prokurorisë Speciale, Blerim Isufaj, konfirmoi në terren origjinën njerëzore të mbetjeve dhe paralajmëroi se identifikimi do të kërkonte kohë. Më 3 gusht Komisioni Qeveritar njoftoi se në Jabukë të Vogël ishin zhvarrosur mbetjet e katër personave; më 4 gusht Prokuroria Speciale bëri të ditur se hetonte edhe një lokacion të tretë. Më 19 gusht, sipas vlerësimit paraprak, mbetjet kockore u përkisnin së paku 23 individëve, dhe më 21 gusht gërmimet u mbyllën. Dy nga varret ishin në Kalludër, më pak se 300 metra larg njëri-tjetrit; i treti, në Jabukë, rreth një kilometër larg tyre.

Rendi i ngjarjeve ka peshën e vet. Gërmimeve nuk u parapriu një dosje e hapur nga Beogradi, por një hetim në Kosovë — dyvjeçar, sipas autoriteteve; Prokuroria Speciale thotë se rastin e ndiqte prej shtatë vjetësh — dhe arrestimi i dy të dyshuarve më 27 korrik. Njëzet e shtatë vjet kërkimi nëpër terren nuk kishin dhënë asgjë; hetimi që u drejtua te njerëzit dha vendin. Kjo vërteton atë që kjo dosje e thoshte prej fillimit — se pengesa nuk ishte forenzika, por dija e mbajtur mbyllur.

Tre emrat e parë, shtator 2026

Më 19 shtator 2026 Komisioni Qeveritar për Personat e Zhdukur njoftoi se kishte pranuar nga ICMP-ja tri raportet e para të ADN-së, nga mostrat e zhvarrosura në Kalludër e Jabukë, dhe se përfaqësuesit e tij e të IML-së i kishin njoftuar familjet po atë ditë. Të tri identifikimet erdhën nga lokacioni i dytë, në Jabukë, ku trupat ishin të plotë; në dy lokacionet e Kalludrës trupat ishin jo të plotë, dhe deri në fund të shtatorit ishin dërguar 29 mostra. Komisioni nuk jep afat për të tjerët.

Idriz Rrecaj, nga Llausha e Skenderajt — në shumë burime Rreci, mbiemër që e mban edhe i biri, Shpëtim Rreci — ishte veprimtar politik, një nga themeluesit e degës së LDK-së në Skenderaj dhe kryetar i saj; gjatë luftës, sipas KOHA-s, ishte këshilltar në Brigadën 112 «Arben Haliti» të UÇK-së, dhe më 2019 u dekorua «Hero i Kosovës». Familja e konfirmoi publikisht identifikimin më 20 shtator. «Pyetjes ‘Ku është Idriz Rrecaj?’ i erdhi fundi», shkroi i biri. Një tjetër bir, Fidaim Rrecaj, hodhi poshtë shkrimet në rrjete që e lidhnin vrasjen me ish-Shërbimin Informativ të Kosovës: familja, tha ai, nuk ka akuzuar kurrë askënd tjetër përveç Serbisë.

Adem (Muhamet) Beqiri, i lindur më 1951, ishte nga Mitrovica dhe veprimtar i LDK-së. Një bashkëveprimtar i tij në degën e Mitrovicës kujtoi për gazetën Sinjali se gjatë viteve '90 Beqiri kishte ndihmuar ushtarë kroatë, boshnjakë e shqiptarë që nuk donin të shkonin në luftë të arratiseshin nga kazermat e Mitrovicës, duke paguar vetë shpenzimet. Më 3 tetor 2026 u rivarros në varrezat e fshatit Pantinë.

Salih Mëziu, nga Marina e Skenderajt — mësues sipas KOHA-s, bujk sipas gazetës Sinjali — është i pari i identifikuar nga dhjetë burrat e familjes Mëziu që u zhdukën me grupin. «Sot, edhe pse kemi marrë një përgjigje, zemrat tona mbeten të thyera», shkroi familja, që varrimin e pret derisa të identifikohen edhe të tjerët.

Hetimi penal u zgjerua bashkë me identifikimet. Në shtator katër persona — J.R., M.J., R.K. dhe M.B. — ishin në paraburgim, të dyshuar për krime lufte kundër popullsisë civile; njëri prej tyre, sipas autoriteteve, kishte qenë gjatë luftës pjesë aktive e Ushtrisë Jugosllave. Më 27 shtator operacioni «Dosja 23» arrestoi në Zubin Potok nëntë të tjerë. Deri në tetor 2026 asnjë gjykatë nuk kishte vendosur për fajësinë e tyre.

Çfarë dihet dhe çfarë jo

Çfarë dihet dhe çfarë jo duhet ndarë me kujdes, sepse familjet e këtij rasti kanë humbur tri dekada mes shpresash të pambështetura. Dihet se në tri varre në Kalludër e Jabukë u gjetën mbetjet e 23 personave, numër që përkon me grupin. Dihet, me ADN, se tre prej tyre janë Idriz Rrecaj, Adem Beqiri dhe Salih Mëziu. Nuk dihet ende — dhe pa raportet e tjera të ICMP-së nuk mund të dihet — se kujt i përkasin mbetjet e tjera, si u vranë njerëzit dhe ku u varrosën fillimisht. Identifikimi është shkencë e ngadalshme, dhe njëzet familje kanë të drejtë t'i marrin emrat e tyre të vërtetuar, jo të parashikuar.

Erblin Ademi kishte kërkuar që në korrik që të respektoheshin të gjitha procedurat institucionale e të mjekësisë ligjore dhe që identifikimi zyrtar të bëhej «me profesionalizëm dhe dinjitet». Kjo është, në thelb, e gjithë kërkesa e këtij rasti — që një shtet t'i kthejë njëzet e tre njerëz me emër, dhe që një shtet tjetër të hapë sirtarin. Për Ukshin Hotin, të zhdukur po në vitin 1999, ajo kërkesë ende nuk është plotësuar. Për Grupin e Intelektualëve të Mitrovicës, viti i njëzet e tetë nisi me tre emra të kthyer dhe një varr në Pantinë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Më 19 prill 1999, njëzet e tre shqiptarë — kryesisht nga Mitrovica dhe Skenderaji — u ndaluan nga forcat serbe dhe u zhdukën me forcë në zonën e fshatrave Dreth e Kalludër, komuna e Zubin Potokut, ndërsa udhëtonin drejt Malit të Zi; rasti mbahet si «Grupi i Intelektualëve të Mitrovicës». Kërkimet e dokumentuara përfshijnë gërmimet e 4 gushtit 2016 në Mala Jabuka të Zveçanit dhe të 26 gushtit 2021 në Dreth, pa rezultat. Më 27 korrik 2026 dy të dyshuar u arrestuan; më 28 korrik nisën zhvarrimet në Kalludër të Vogël; më 3 gusht u zhvarrosën mbetjet e katër personave në Jabukë të Vogël; më 21 gusht gërmimet u mbyllën me tri varre masive dhe mbetjet e 23 personave. Më 19 shtator 2026 Komisioni Qeveritar për Personat e Zhdukur pranoi nga ICMP-ja tri raportet e para të ADN-së, që konfirmuan Idriz Rrecajn, Adem Beqirin dhe Salih Mëziun; Adem Beqiri u rivarros në Pantinë më 3 tetor 2026. Më 27 shtator 2026 operacioni «Dosja 23» arrestoi nëntë të dyshuar, krahas katër të mbajturve në paraburgim. Konteksti numerik: Kryqi i Kuq Ndërkombëtar (mbi 1.600 të zhdukur, 2022), Komisioni Qeveritar (1.564, gusht 2026) dhe Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë (1.574–1.577 të zhdukur dhe 12.230 viktima të dokumentuara, sipas raportimeve të vitit 2026).

Fakti dhe interpretimi. Data, vendi, numri njëzet e tre, gërmimet dhe tri identifikimet jepen si fakte të vërtetuara, të mbështetura në njoftimet e Prokurorisë Speciale, të Institutit të Mjekësisë Ligjore, të Komisionit Qeveritar për Personat e Zhdukur, të gjykatës dhe në raportimin e shtypit shqiptar të listuar më poshtë. Lista e emrave riprodhohet ashtu si e mbajnë familjet dhe përkujtimet publike; disa burime shkruajnë Rreci për Rrecaj dhe Meziu, Sali ose Salim për Mëziu, Salih. Profesioni i Salih Mëziut jepet ndryshe në burime (mësues te KOHA, bujk te Sinjali) dhe të dyja versionet ruhen. Burimet ndryshojnë edhe për ditën e nisjes së gërmimeve (28 korrik te Radio Evropa e Lirë dhe njoftimi i gjykatës; 27 korrik te KOHA, ditë kur u konfirmua gjetja e parë). Identiteti i njëzet mbetjeve të tjera nuk është vërtetuar dhe nuk supozohet këtu. Arrestimet jepen si dyshime hetimore, jo si fajësi. Ekspozita mbështetet vetëm në regjistrin e besueshëm — institucionet e Republikës së Kosovës, ICRC, ICMP dhe shtypi shqiptar — dhe shmang qëllimisht burimet që mohojnë zhdukjet me forcë.

• Radio Evropa e Lirë — Veprimtari Idriz Rrecaj është ndër të identifikuarit në varrezat masive në Zubin Potok (20 shtator 2026)

• KOHA — Konfirmohet identiteti i tri viktimave nga varrezat në Zubin-Potok (19 shtator 2026)

• KOHA — Konfirmohen mbetjet mortore të treshes së «Grupit të Intelektualëve»

• Dukagjini — Identifikohen tri viktima nga «Grupi i Intelektualëve»

• Telegrafi — Familja e Salih Mëziut reagon pas identifikimit të mbetjeve mortore

• Lajmi.net — Identifikohet Salih Mëziu, një nga 10 të zhdukurit e familjes nga Marina e Skenderajt

• Epoka e Re (nga Sinjali) — Identifikimi i Adem Beqirit nga 23 të zhvarrosurit

• Veriu.info (nga Klan Kosova) — Tre veprimtarët e identifikuar pas zhvarrosjeve

• Lajmi.net — Familja e Adem Beqirit njofton rivarrimin (30 shtator 2026)

• Lajmi.net — I jepet lamtumira e fundit Adem Beqirit (3 tetor 2026)

• Veriu.info — I biri i Idriz Rrecajt për fajtorin e vrasjes (21 shtator 2026)

• Veriu.info — Reagon djali i kirurgut Adem Ademi (29 korrik 2026)

• Veriu.info — 24 vite nga zhdukja e Grupit të Intelektualëve të Mitrovicës (2023: emrat, gërmimi i 2021-shit)

• Veriu.info — Betim Musliu për hulumtimin e rastit

• Veriu.info — Elez Blakaj për gërmimet e 4 gushtit 2016 në Zveçan

• Veriu.info — Nga një muaj paraburgim ndaj dy të dyshuarve (29 korrik 2026)

• Gazeta Express — Kryeprokurori Isufaj në Zubin Potok (30 korrik 2026)

• Kallxo — Një muaj paraburgim për të arrestuarin e tretë (3 gusht 2026)

• Zëri — Komisioni Qeveritar: katër trupat e zhvarrosur në Jabukë (3 gusht 2026)

• BalkanWeb — Kosova heton një lokacion të tretë (4 gusht 2026)

• Veriu.info — Vazhdojnë kërkimet në lokacionin e tretë (8 gusht 2026)

• Radio Evropa e Lirë — Mbetje kockore të së paku 23 individëve (19 gusht 2026)

• Radio Evropa e Lirë — Përfundojnë gërmimet në Zubin Potok (21 gusht 2026)

• KOHA — Raporti i Komisionit Qeveritar: 23 mbetjet mortore përkojnë me «grupin e intelektualëve» (24 gusht 2026)

• Radio Evropa e Lirë — Mbetjet mortore dërgohen në Hagë për identifikim përmes ADN-së

• Telegrafi — Komisioni Qeveritar: 1.564 persona me fat të panjohur (gusht 2026)

• KOHA — Lokacioni i Jabukës dhe 29 mostrat (28 shtator 2026)

• Radio Evropa e Lirë — Nëntë të arrestuar në Zubin Potok, operacioni «Dosja 23» (27 shtator 2026)

• Veriu.info — Lista paraprake e Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës: 12.230 viktima (29 korrik 2026)

• ICRC — 23 years on, more than 1,600 people still missing in Kosovo

---

# Tropoja: krahina kufitare ku çështja e Kosovës mbeti e hapur
https://zhurma.press/tropoja/
Type: place
Published: 2026-07-28
Updated: 2026-10-10

Krahina e Malësisë së Gjakovës — mbi një mijë km² mes Alpeve, Drinit dhe tre kufijve

Ka një cep në verilindje të Shqipërisë ku harta e vitit 1913 nuk e mbaroi punën. Tropoja — mbi një mijë kilometra katrorë grykash, bjeshkësh e lumenjsh mes Alpeve Shqiptare dhe Drinit — mbeti në anën shqiptare të vijës, ndërsa gjysma e fiseve, e kullotave e e kushërinjve të saj mbetën matanë, në Kosovë dhe në Mal të Zi. Për pushtetet e largëta ajo largësi ishte harresë; për shqiptarët përtej kufirit ajo u bë strehë. Nga shpella e Dragobisë ku ra Bajram Curri më 1925, te fshati Bujan ku dyzet e nëntë delegatë votuan bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, e deri te artileria që u hap më 9 prill 1999 drejt Koshares, kjo krahinë e vogël ka qenë vazhdimisht shpina e së njëjtës çështje.

Pse ka rëndësi

• Tropoja është krahina më verilindore e Shqipërisë, në qarkun e Kukësit, me kufi njëherësh me Kosovën dhe me Malin e Zi; qendra e saj, Kolgecaj, mban prej vitit 1952 emrin e Bajram Currit.

• Në fshatin Bujan të kësaj krahine, më 31 dhjetor 1943 – 2 janar 1944, konferenca e Këshillit Nacionalçlirimtar për Kosovën e Rrafshin e Dukagjinit votoi rezolutën që Kosova të bashkohej me Shqipërinë — vendim që udhëheqja komuniste jugosllave e hodhi poshtë dhe që u zëvendësua më 1945 me statusin e një krahine brenda Serbisë.

• Popullsia ka rënë nga 20.517 banorë në censusin e vitit 2011 në rreth 14.200 në atë të vitit 2023 — pothuajse një e treta brenda një dekade.

Vendi: mes Alpeve, Drinit dhe tre kufijve

Tropoja zë skajin verilindor të Shqipërisë, në qarkun e Kukësit, mbi një mijë kilometra katrorë. Bashkia e sotme përbëhet nga tetë njësi — Bajram Curri, Bujan, Bytyç, Fierzë, Lekbibaj, Llugaj, Margegaj dhe Tropojë — dhe ka një qytet të vetëm, Bajram Currin. Në perëndim e mbyllin Bjeshkët e Nemuna me luginën e Valbonës; në veri e në lindje kufiri shtetëror e ndan njëherësh nga Mali i Zi dhe nga Kosova. Mbi krahinë ngrihet Shkëlzeni, 2.405 metra, mali që e ka dhënë siluetën e vet çdo përshkrimi të kësaj treve, dhe pak më tutje maja e Trekufirit, 2.354 metra, emri i së cilës thotë gjithçka: aty takohen tri shtete.

Ujërat e krahinës rrjedhin të gjitha drejt një gryke. Valbona zbret nga Alpet dhe merr me vete Lumin e Gashit — lugina e të cilit ruan një prej pyjeve të fundit primarë të ahut në Ballkan dhe që më 7 korrik 2017 u shpall pasuri botërore e UNESCO-s, njohja e parë ndërkombëtare e natyrës shqiptare. Poshtë, Drini pret. Midis viteve 1971 e 1978 aty u ngrit diga e Fierzës; mbushja e liqenit, e përfunduar më 1981, krijoi një pasqyrë uji prej 72,5 kilometrash katrorë që përmbyti fundin e luginës dhe e ktheu udhëtimin drejt jugut në një traversim me traget. Tropoja u bë përfundimisht ajo që gjeografia e kishte bërë gjysmë të tillë: një krahinë ku hyhet me vështirësi dhe nga e cila dilet edhe më me vështirësi.

Fiset: Malësia e Gjakovës

Historikisht kjo trevë njihej si pjesa shqiptare e Malësisë së Gjakovës — brezarja e maleve mbi qytetin e Gjakovës, e banuar nga fiset e Krasniqes, Gashit, Bytyçit e Berishës. Secili fis mbante bajrakun e vet, njësinë politiko-ushtarake që e vinte krahinën nën një flamur, dhe secili e njihte veten si të vetëmjaftueshëm. Ligji nuk vinte nga jashtë: vinte nga Kanuni i Lekë Dukagjinit, që rregullonte gjakun, mikpritjen e pronën, dhe mbi të gjitha nga besa, fjala e dhënë që vlente më shumë se jeta.

Ekonomia e mbante të njëjtin rrjet të gjallë. Transhumanca — ngjitja e tufave në bjeshkë me ardhjen e verës dhe zbritja në vjeshtë — i çonte barinjtë e Tropojës në po ato kullota ku ngjiteshin barinjtë e Rugovës e të Gjakovës matanë. Kullota ndahej me të drejtë dokësore, jo me hartë. Kur kufiri i vitit 1913 ra mbi këto male, ai nuk ndau vetëm shtete: ndau bjeshkë nga fshati që e kullotte, fis nga vetja, dhe familje nga varret e veta. Kjo është arsyeja e thjeshtë pse Tropoja nuk e pranoi kurrë atë vijë si përfundimtare — ajo nuk ishte për të një çështje ideologjie, por një çështje kullote, kushërinjsh e udhe.

Bajram Curri dhe kufiri që nuk u pranua

Nga ky rrjet doli figura që i dha krahinës emrin. Bajram Curri (1862–1925), nga një familje e fisit Krasniqe, e mbajti çështjen e trojeve shqiptare të mbetura jashtë shtetit të hapur për gjysmë shekulli — me armë në mal dhe me zë në kryeqytetet e Evropës. Pas Konferencës së Londrës, që e vulosi ndarjen mbi hartë, ai u bë ndër themeluesit e Komitetit të Kosovës, organizatës që e mbajti gjallë qëndresën kosovare mes dy luftërave. Malet e Tropojës ishin baza e tij natyrore: një territor brenda shtetit shqiptar, por praktikisht i paarritshëm për administratën e tij, dhe njëkohësisht ngjitur me trevat që kërkonte të çlironte.

Më 29 mars 1925 forcat e Ahmet Zogut e rrethuan në një shpellë të Dragobisë, në luginën e Valbonës, ku dhe u vra. Shteti shqiptar e shpalli më vonë Hero i Shqipërisë, dhe më 1952 qytezës së Kolgecajt iu vu emri i tij. Toponimi është një kujtesë e pazakontë: qendra administrative e një krahine mban emrin e njeriut që e luftoi më ashpër idenë se kufiri ishte çështje e mbyllur.

Bujani, 1944: rezoluta që u mohua

Në ditët e fundit të vitit 1943 dhe të parat e vitit 1944, në fshatin Bujan të kësaj krahine u mblodh konferenca e parë e Këshillit Nacionalçlirimtar për Kosovën e Rrafshin e Dukagjinit. Dyzet e nëntë delegatë, të dërguar nga radhët komuniste shqiptare e jugosllave, votuan më 31 dhjetor 1943 – 2 janar 1944 një rezolutë të qartë: Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit ishin trevë me shumicë shqiptare dhe pas luftës do të bashkoheshin me Shqipërinë, mbi bazën e së drejtës së popujve për vetëvendosje.

Ishte e vetmja herë në shekullin e njëzetë që një kuvend i tillë e shkroi atë fjali me firma poshtë. Udhëheqja e Partisë Komuniste të Jugosllavisë e hodhi poshtë rezolutën; premtimi u la në heshtje, pastaj u braktis fare kur Beogradi kërkoi mbështetjen serbe. Në vend të bashkimit, në vitin 1945 Kosova u bë krahinë autonome brenda Serbisë. Kryengritjet që shpërthyen në fund të vitit 1944 kundër vendosjes së pushtetit jugosllav ishin përgjigjja e drejtpërdrejtë e asaj mohimi. Bujani mbeti kështu një dokument i dyfishtë: dëshmi se bashkimi qe votuar, dhe dëshmi se qe zhbërë nga jashtë.

1999: bateritë e 9 prillit

Pesëdhjetë e pesë vjet më vonë e njëjta gjeografi u aktivizua sërish. Gjatë luftës së Kosovës, Tropoja ishte pjesa e territorit shqiptar që prekej drejtpërdrejt me Rrafshin e Dukagjinit, dhe si e tillë u kthye në shpinë logjistike për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Më 9 prill 1999, në orën tre të mëngjesit, nga ana shqiptare e kufirit u hap zjarr artilerie drejt pikës ushtarake të Koshares. Kështu nisi Beteja e Koshares, përballja më e gjatë e luftës: nga 9 prilli deri më 10 qershor 1999, me 114 ushtarë të UÇK-së të rënë dhe 423 të plagosur. Ura u mbajt, por korridori drejt thellësisë së Kosovës nuk u hap kurrë.

Vlerësimi ushtarak i asaj beteje mbetet i diskutuar; vendi i saj në historinë e krahinës nuk është. Për herë të tretë brenda një shekulli — pas kaçakëve të viteve njëzet dhe pas Bujanit të vitit 1944 — pikërisht kjo grykë malore u gjend pika ku çështja e Kosovës kaloi nga fjala te veprimi.

Sot: parku, liqeni dhe njerëzit që ikën

Në vitin 1996 lugina e Valbonës u shpall park kombëtar, dhe më 2022 u përfshi bashkë me Thethin në Parkun Kombëtar të Alpeve të Shqipërisë, 82.844,65 hektarë mbrojtje e njësuar për tërë vargun verior. Turizmi malor e ka gjetur luginën; hidrocentralet e vegjël të ndërtuar mbi vetë Valbonën kanë hapur një konflikt të gjatë mes banorëve, mjedisorëve dhe koncesionarëve për ujin që e bën luginën atë që është.

Por shifra që e përcakton Tropojën e sotme nuk është as e turizmit as e energjisë. Është ajo e njerëzve: 20.517 banorë në censusin e vitit 2011, rreth 14.200 në atë të vitit 2023. Krahina që tri herë brenda një shekulli u bë shpina e një çështjeje kombëtare po zbrazet me ritmin më të shpejtë se pjesa dërrmuese e vendit. Kufiri sot është i hapur — nga Tropoja te Gjakova shkohet për një orë. Ajo që mungon nuk është më vija; janë ata që duhej ta kalonin.

Burimet

Të dhënat administrative dhe demografike (qarku, tetë njësitë administrative, sipërfaqja, popullsia 20.517 në censusin e vitit 2011 dhe rreth 14.189 në atë të vitit 2023) mbështeten te regjistrimet e popullsisë të INSTAT-it dhe te ndarja territoriale e reformës administrative të vitit 2014. Të dhënat për digën dhe liqenin e Fierzës (ndërtim 1971–1978, mbushje e përfunduar më 1981, sipërfaqe 72,5 km² mbi Drin) janë nga dokumentacioni teknik i kaskadës së Drinit. Statusi i Lumit të Gashit si pasuri botërore rrjedh nga vendimi i sesionit të 41-të të Komitetit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s (Krakov, 7 korrik 2017); parqet kombëtare nga aktet e shpalljes më 1996 dhe bashkimi i tyre më 2022.

Konferenca e Bujanit është dokumentuar sipas rezolutës së Konferencës së parë të Këshillit Nacionalçlirimtar për Kosovën e Rrafshin e Dukagjinit, mbajtur më 31 dhjetor 1943 – 2 janar 1944 me 49 delegatë, dhe sipas historiografisë së periudhës (Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; Historia e Popullit Shqiptar, Akademia e Shkencave). Jeta dhe vdekja e Bajram Currit (Dragobia, 29 mars 1925) ndjekin ekspozitën tonë përkatëse dhe burimet e saj. Të dhënat e Betejës së Koshares (9 prill – 10 qershor 1999; 114 të rënë e 423 të plagosur nga radhët e UÇK-së; zjarri i artilerisë i hapur nga ana shqiptare e kufirit më 9 prill, ora 03:00) janë kryqëzuar me raportimet e periudhës dhe me dokumentimin e mëvonshëm të betejës.

Kujdes: sipërfaqja e bashkisë jepet ndryshe sipas burimit (rreth 1.043 deri 1.057 km²), sepse reforma territoriale e vitit 2014 i ndryshoi kufijtë e njësive; prandaj në tekst është dhënë si "mbi një mijë kilometra katrorë". Bilanci i viktimave në Koshare mbetet objekt mosmarrëveshjeje mes palëve; shifrat e dhëna janë ato më të përsëritura në dokumentimin e betejës dhe nuk duhen lexuar si përfundimtare. Etimologjia e toponimit "Tropojë" është e diskutueshme dhe nuk trajtohet këtu.

---

# Mali i Pashtrikut: kufiri e ndau më dysh, pelegrinazhi s'e pyeti kurrë
https://zhurma.press/mali-i-pashtrikut/
Type: place
Published: 2026-07-28
Updated: 2026-07-31

1.988 metra midis Hasit dhe Prizrenit — mali që kufiri e ndau dhe pelegrinazhi s'e pyeti kurrë

Nga Qafa e Morinës deri te Vërmica, aty ku Drini i Bardhë del në fushë, ngrihet një kurriz i vetëm gëlqeror që nga larg duket i zhveshur dhe i palëvizshëm. Është Mali i Pashtrikut — 1.988 metra, maja më e lartë e Hasit dhe një nga malet me dominancë më të madhe në gjithë hapësirën shqiptare. Mbi kreshtën e tij kalon sot një vijë ndarëse shtetërore: gjysma perëndimore i takon Hasit të Kukësit, gjysma lindore komunës së Prizrenit. Vija është e re — një shekull e ca. Mali, kullotat, shtigjet e barinjve dhe varri i vogël në majë janë shumë më të vjetër se ajo, dhe kurrë nuk e kanë njohur.

Pse ka rëndësi

• Kreshta e Pashtrikut është kufi shtetëror Shqipëri–Kosovë që nga vendimet e Konferencës së Londrës (1912–1913): i njëjti mal, dy shtete, një popull.

• Në majë ndodhet një varr i shenjtëruar që tradita ia vesh Sari Salltëkut — «Vorri i mirë» — ku pelegrinazhi gushtor i banorëve të Hasit, Gjakovës dhe Prizrenit vazhdoi edhe në vitet e ateizmit shtetëror.

• Më 26 maj–10 qershor 1999 maja u bë objektiv ushtarak në një nga betejat e fundit të çlirimit të Kosovës; njëzet vjet më vonë, më 2019, të dy qeveritë nisën ta shpallin të njëjtin mal zonë të mbrojtur.

Një mal gëlqeror midis dy luginave

Pashtriku është masiv gëlqeror i moshës mesozoike, i ndërtuar me formacione karstike: shkëmb i zhveshur, gropa, hurdha dhe pothuajse asnjë rrjedhë uji në sipërfaqe — uji zbret brenda gurit dhe del poshtë, në burime. Struktura është monoklinale, me një përthyerje të fortë nga jugperëndimi, dhe masivi nuk është një majë e vetme por një familje kulmesh: Mali i Kunorës, Mali i Zanit, Mali i Plumbit, Mali i Zinit. Faqet jugore, veriore e veriperëndimore janë kryesisht të zhveshura e shkëmbore; ato perëndimore e lindore mbajnë pyje lisi. Bimësia e regjistruar në studimin Bimësia në Pashtrik (1966) numëron ndër të tjera bar kërpudhe të arave (Cerastium arvense), sanëz (Sanguisorba) dhe tërshërë të artë (Trisetum flavescens) — flora e një kullote të lartë, jo e një pylli.

Me 1.423 metra dominancë topografike, Pashtriku është maja më dominuese e krahinës dhe një nga më dominueset e Ballkanit — arsyeja pse duket kaq i vetmuar nga fusha e Gjakovës dhe nga Hasi njëkohësisht. Burimet ndryshojnë me një-dy metra për lartësinë (1.987–1.989 m); shifra që përsëritet më shpesh, dhe që e mban edhe Këshilli i Qarkut Kukës, është 1.988 metra. Ngjitja klasike nis nga fshati Gorozhup përmes Cahanit: rreth 12 kilometra vajtje-ardhje, 1.200 metra ngjitje, gjashtë orë ecje.

«Vorri i mirë»: pelegrinazhi që nuk e pyeti kufirin

Në kulm ndodhet një varr i vogël i shenjtëruar, të cilin tradita popullore ia vesh Sari Salltëkut — dervishit endacak të shekullit XIII, figura më e përhapur e shenjtërisë popullore në trojet shqiptare. Emri i tij është ngulur në një varg majash: Kruja, Shkëlzeni i Tropojës, Selgjiku i Lazaratit, Gjallica — dhe Pashtriku. Tradita e «varreve të shumta» nuk është kontradiktë për besimtarin: është shenjë se kulti i shenjtorit u ngjit atje ku mali ishte tashmë i shenjtë.

Etnografia shqiptare e lexon pikërisht kështu këtë tip vendi. Sanktuaret e majave — Tomorri, Pashtriku, Shkëlzeni — janë shtresë e vjetër e një kulti malor autokton, mbi të cilin emri i dervishit u vendos më vonë si etiketë, ashtu siç ndodhi edhe me kulmet e krishtera të Ballkanit. Prandaj pelegrinazhi nuk është ceremoni xhamie: është ngjitje familjare, kurban, bukë e ndarë në kullotë, lutje për shëndet e për fëmijë, dhe zbritje para se të errësohet.

Për datën, burimet nuk pajtohen — dhe kjo mospajtueshmëri është vetë dëshmi se kemi të bëjmë me një kalendar popullor, jo liturgjik. Kronikat lokale të Hasit e vendosin vizitën në harkun 1–21 gusht, me ditën kryesore më 14 gusht; udhërrëfyesit e huaj shënojnë 22 gushtin; të gjitha bien dakord për një gjë — se është gusht, muaji kur bjeshka është e hapur dhe tufa është lart. Pelegrinazhi, sipas të njëjtave kronika, vazhdoi edhe gjatë komunizmit, kur feja ishte e ndaluar me kushtetutë: njerëzit ngjiteshin si «për ajër», dhe ktheheshin me kurbanin e bërë.

Ngjitën dhe ngjiten njerëz nga të dyja anët e vijës: nga Hasi i Prizrenit dhe nga Gjakova në Kosovë, nga zona kufitare e Kukësit në Shqipëri. Kjo është e vetmja ceremoni në rajon ku dy shtete takohen pa doganë — sepse maja u takon të dyve dhe asnjërit.

Kalendari i bariut mbi kufi

Përpara se të ishte kufi ose objektiv ushtarak, Pashtriku ishte kullotë. Faqet e tij të larta hyjnë në të njëjtin sistem bariu që mban gjallë gjithë malësinë shqiptare: verimi lart me tufën, dimërimi poshtë në katund, dhe një kalendar që e hap vitin e bariut në pranverë dhe e mbyll në vjeshtë. Toponimia e ruan pa koment — «Mali i Zanit» në po këtë masiv mban emrin e perëndeshës që, në besimin popullor, zotëron bjeshkën dhe kullotën.

Kjo është arsyeja pse pelegrinazhi bie në gusht dhe jo në dimër, pse shtigjet drejt majës janë shtigje bagëtie dhe jo rrugë ushtarake, dhe pse e drejta mbi kullotën e përbashkët këtu rregullohej me zakon e jo me katastër. Mali ishte infrastrukturë ekonomike përpara se të ishte simbol.

1913: vija që e preu majën më dysh

Vendimet e Konferencës së Londrës (1912–1913) e lanë gjysmën e trojeve shqiptare jashtë shtetit të ri, dhe një nga vijat e reja u vizatua pikërisht mbi kreshtën e Pashtrikut. Për herë të parë në historinë e njohur, bariu që ngjitej nga Hasi i Kukësit dhe bariu që ngjitej nga Hasi i Prizrenit ndaheshin nga një kategori juridike në kulm të kullotës së tyre të përbashkët. Nën Jugosllavi vija u militarizua: brezi kufitar u mbyll, kalimi u bë vepër penale, dhe e njëjta shpatë mali u kthye në zonë ushtarake me kulla vrojtimi.

Vija mbeti aty tetëdhjetë e ca vjet. Ajo që nuk u nda kurrë ishte gjuha në të dy anët, dasmat përtej kufirit, dhe ngjitja e gushtit.

1999: maja si objektiv ushtarak

Midis 26 majit dhe 10 qershorit 1999, Pashtriku u bë front. Në betejën që mban emrin e tij, njësitë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës sulmuan lart mbi këtë kreshtë ndërsa aviacioni i NATO-s godiste pozicionet serbe mbi të njëjtin kurriz — një nga përplasjet e fundit dhe më të rënda para tërheqjes së forcave jugosllave. Pak në veri, në Koshare, i njëjti kufi ishte thyer për herë të parë më 9 prill. Për dy muaj, mali i kurbanit dhe i kullotës u lexua në harta si këmbë-kodrash me kuota.

2019: i njëjti mal, dy vendime

Më 22 maj 2019, ministri shqiptar i Turizmit dhe Mjedisit Blendi Klosi dhe homologu i tij kosovar Fatmir Matoshi ranë dakord për shpalljen e Malit të Pashtrikut zonë të mbrojtur dhe për formalizimin e një parku natyror të përbashkët ndërkufitar; vendimi kosovar pritej të zyrtarizohej më 28 nëntor. Sot ana kosovare mban statusin e zonës së mbrojtur «Mali i Pashtrikut», ndërsa nga ana shqiptare kërkesa për të njëjtin status është ngritur vazhdimisht nga institucionet e Kukësit.

Historikisht kjo është shifra më e qetë dhe më domethënëse e gjithë dosjes: i njëjti mal që u nda me vizë më 1913 dhe u sulmua me artileri më 1999, filloi më 2019 të trajtohet nga të dy shtetet si një trup i vetëm — jo si kufi, po si pasuri e përbashkët. Kufiri mbetet aty ku është. Por vendimi e pranon atë që bariu dhe pelegrini e kanë ditur gjithnjë: se Pashtriku është një mal, jo dy.

Burimet

• «Pashtrik», Wikipedia (gjeologjia mesozoike, bimësia sipas Bimësia në Pashtrik 1966, ngjitja nga Gorozhupi, varri i Sari Salltëkut)

• «Pashtriku», Këshilli i Qarkut Kukës — faqe zyrtare (1.988 m, formacionet karstike, kulmet e masivit, Gjonaj)

• «Maja e Pashtrikut», PeakVisor (lartësia, dominanca 1.423 m, komunat Kukës–Prizren, zona e mbrojtur, pelegrinazhi vjetor)

• «Baba Pashtrik — njeriu me tri varre», kronikë lokale e Hasit (Vorri i mirë, pelegrinazhi 1–21 gusht me ditën kryesore më 14, kurbani, vazhdimësia nën komunizëm)

• «Mali i Pashtrikut … shpallen zona të mbrojtura», Shqiptarja.com, 22 maj 2019 (marrëveshja Klosi–Matoshi, parku i përbashkët, data 28 nëntor)

• «Pashtriku», Wikipedia në shqip (Qafa e Morinës–Vërmicë, Mali i Kunorës, i Zanit, i Plumbit, i Zinit)

---

# Bardhosh Gërvalla: organizatori i mërgatës që Beogradi e vrau bashkë me vëllanë
https://zhurma.press/bardhosh-gervalla/
Type: person
Published: 2026-07-28
Updated: 2026-08-17

Punonjësi social i Ludwigsburgut që e ktheu mërgatën shqiptare në prapavijë politike — i vrarë më 17 janar 1982

Bardhosh Gërvalla ishte njeriu që e bëri të mundur punën e të tjerëve. Punonjës social në Ludwigsburg, ai e kishte kaluar fëmijërinë duke folur sllovenisht dhe rininë duke kënduar me kitarë krah vëllait; kur Jusuf Gërvalla mbërriti si i strehuar politik në Gjermani më 1980, prapavija e priste e gatshme, sepse Bardhoshi e kishte ndërtuar që prej vitit 1974 — kontaktet me gazetarët gjermanë, pajisjet me të cilat shtypeshin gazetat e mërgatës, sallat ku mblidheshin punëtorët. Më 17 janar 1982, në timonin e makinës në Untergruppenbach, ai u qëllua me gjashtë plumba dhe ra në vend bashkë me Kadri Zekën. Ishte tridhjetë vjeç.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 25 shkurt 1951 në Dubovik të Deçanit; u shkollua në gjuhën sllovene dhe studioi anglishten në Universitetin e Prishtinës.

• Nga viti 1974 punonjës social në Ludwigsburg, ku u bë organizatori praktik i mërgatës shqiptare në Gjermani dhe prapavija teknike e gazetave të vëllait Jusuf.

• U vra më 17 janar 1982 në Untergruppenbach bashkë me Jusuf Gërvallën dhe Kadri Zekën; para se të vdiste, Jusufi u tha policëve gjermanë se atentatin e kishte kryer UDB-ja jugosllave.

Duboviku, Sllovenia, Prishtina

Bardhosh Gërvalla lindi më 25 shkurt 1951 në Dubovik të komunës së Deçanit, në Kosovën e Jugosllavisë federative. Ishte tetë vjeç kur familja u shpërngul në Slloveni — një lëvizje që në atë kohë ishte rrugë e zakonshme e mbijetesës për familjet shqiptare të Kosovës rurale, ku puna mungonte dhe shteti investonte pak. Ndarja e la shtëpinë Gërvalla të përgjysmuar: Jusufi, gjashtë vjet më i madh, mbeti në Kosovë te i ungji në Pejë për të vazhduar shkollimin, ndërsa Bardhoshi u rrit larg gjuhës së vet.

Shkollën fillore dhe të mesme i kreu në sllovenisht. Kur u kthye në Kosovë dhe u regjistrua në Universitetin e Prishtinës, zgjodhi degën e gjuhës angleze. Rezultati i kësaj biografie të thyer ishte një njeri që lëvizte lirshëm mes tri botësh gjuhësore — shqip në shtëpi, sllovenisht në shkollë, anglisht në auditor. Ajo që dukej si humbje e vendlindjes doli, një dekadë më vonë, mjeti i tij më i fortë pune.

Kitara dhe gazeta

Në vitet e studimeve, dy vëllezërit këndonin dhe kompozonin bashkë. Jusufi është kujtuar si zë me rreth dyqind këngë të regjistruara; Bardhoshi e shoqëronte me kitarë dhe kompozonte vetë. Kjo nuk ishte argëtim anësor. Në Kosovën e viteve '70, kënga shqipe ishte një nga pak format publike ku identiteti kombëtar mund të shprehej pa u quajtur menjëherë veprimtari armiqësore — dhe skicat biografike që qarkullojnë në shtypin e diasporës e lidhin që herët emrin e tij edhe me botimin e gazetave të lëvizjes, Bashkimi e më pas Liria.

Kjo ishte shkolla e tij e vërtetë: puna praktike që e mban një ide gjallë — shtypja, shpërndarja, mbledhja e njerëzve në një sallë. Ndërsa rrjetet klandestine të viteve '60 kishin dhënë kërkesën politike, brezi i Gërvallëve i shtoi asaj mjetet.

Ludwigsburg 1974: puna sociale si zanat kombëtar

Më 1974 Bardhosh Gërvalla shkoi në Gjermani dhe u punësua si punonjës social në Ludwigsburg, në qarkun e Shtutgartit. Ishte pikërisht viti kur Kushtetuta e re jugosllave i dha Kosovës autonominë më të gjerë që do të njihte ndonjëherë — dhe pikërisht viti kur dhjetëra mijëra shqiptarë ishin tashmë gastarbeiter në Gjermaninë Perëndimore, larg atij debati.

Puna sociale e vuri në kontakt të përditshëm me ta: punëtorë me kontrata të përkohshme, familje të sapoardhura, njerëz që nuk dinin as gjuhën as të drejtat e veta. Ai u bë njeriu te i cili shkohej — për një formular, për një avokat, për një vend të fjetur. Shtëpia e tij në Gjermani, thonë ata që e njohën, ishte njëkohësisht sofër dhe strehë. Kjo e ndërtoi, pa asnjë titull organizativ, atë që asnjë komitet nuk e ndërton dot me vendim: besimin.

Prapavija: si u bë mërgata front

Demonstratat e vitit 1981 e ndryshuan gjithçka. Pas thirrjes «Kosova Republikë» erdhën gjendja e jashtëzakonshme, arrestimet dhe një valë e gjatë përndjekjeje; Jusuf Gërvalla, i shënjestruar që prej arrestimeve të dhjetorit 1979, kaloi nëpër Austri drejt Gjermanisë më 17 janar 1980 — dy vjet, ditë për ditë, para se të vritej.

Në Gjermani, ajo që e priste ishte infrastruktura e vëllait. Bardhoshi e lidhi me median dhe institucionet gjermane, siguroi pajisjet teknike me të cilat botoheshin dhe shpërndaheshin gazetat e mërgatës — Lajmëtari i Lirisë nga gushti 1980, Zëri i Kosovës nga tetori 1981 — dhe organizoi tubimet e demonstratat ku mërgata shqiptare u shndërrua nga një popullsi punëtorësh në një prapavijë politike. Kultura perëndimore që e kishte fituar pa dashje si fëmijë i shpërngulur e bënte të aftë të fliste me gazetarë, policë dhe zyrtarë gjermanë në nivelin e tyre. Dëshmitë e kohës e kujtojnë edhe si njeri që nuk trembej fizikisht: u përplas hapur me konsuj jugosllavë që shkonin nëpër tubime për t'i frikësuar veprimtarët.

Ky është ndryshimi që Beogradi e kuptoi para shumë historianëve. Jusufi ishte fjala e lëvizjes; Bardhoshi ishte kushti material i saj. Një lëvizje pa shtypshkronjë, pa sallë dhe pa njeri që i njeh ligjet e vendit ku ndodhet, mbetet mendim.

Nata e 17 janarit 1982

Të tre burrat u qëlluan në Untergruppenbach, një qytezë pranë Heilbronit, teksa po niseshin me makinë. Bardhosh Gërvalla ishte në timon dhe u godit nga gjashtë plumba; vdiq në vend. Kadri Zeka, në ndenjësen përpara, u godit nga dy plumba dhe vdiq gjithashtu aty. Jusuf Gërvalla, i plagosur rëndë, mbërriti i gjallë në spitalin e Heilbronit dhe u shua rreth orës tre të mëngjesit të 18 janarit, pasi u kishte thënë policëve gjermanë fjalinë që mbeti: «Neve na vrau UDB-a jugosllave.» Kronikat e atentatit numërojnë dymbëdhjetë të shtëna me pistoleta të kalibrit 7,65 mm, dhjetë prej të cilave në organe vitale.

Ngjarja pati jehonë ndërkombëtare — Der Spiegel i kushtoi shkrim më 25 janar 1982 — dhe shtypi i mëvonshëm ka qarkulluar edhe emra ekzekutuesish të supozuar nga bota kriminale serbe e mërgatës. Ato mbeten atribuime të pavërtetuara nga një gjykatë; e vërteta e provuar është më e thjeshtë dhe më e rëndë: një shtet europian i viteve '80 ndoqi kundërshtarët e vet politikë njëmijë kilometra jashtë kufirit dhe i vrau në një rrugë gjermane. Bardhosh Gërvalla nuk ishte as udhëheqës partie, as ideolog. Ai u vra sepse ishte hallka që i lidhte të tjerët — dhe ai lloj hallke, për një shërbim sekret, është shënjestër po aq legjitime sa autori i pamfletit.

La pas tre fëmijë të vegjël. Në kronikat e kohës mosha e tij jepet zakonisht tridhjetë e një vjeç; sipas datëlindjes së 25 shkurtit 1951, ai kishte ende një muaj e tetë ditë deri në atë ditëlindje.

Emri që mbeti

Kujtesa shqiptare i mban të tre bashkë, sepse ranë bashkë, dhe 17 janari është kthyer në një nga datat e kalendarit politik të Kosovës. Por emri i Bardhoshit ka mbijetuar edhe atje ku ai punoi: në Ludwigsburg vepron Qendra Kulturore-Sportive «Bardhosh Gërvalla», e cila e mban emrin e tij si nderim ndaj njeriut që jetoi e punoi në atë qytet. Më 2 shkurt 2018, ajo qendër, bashkë me Shoqatën Kulturore «Kadri Zeka» të Kirchheim-Teck dhe Shoqatën e Krijuesve Shqiptarë në Gjermani, organizoi akademinë përkujtimore «Trinia e lirisë»; Donikë Gërvalla, e bija e Jusufit, i dhuroi qendrës bibliotekën e plotë të të atit.

Rrjeti që të tre ndihmuan ta ngrenë nuk u shua me atentatin. Nga bërthama e organizatave të mërgatës doli Ushtria Çlirimtare e Kosovës, ndërsa rruga paralele e rezistencës paqësore dhe dekadat e burgut të Adem Demaçit mbanin të njëjtën kërkesë me mjete të tjera. Nëse lëvizja mbijetoi vrasjen e tre njerëzve në një natë, kjo ndodhi sepse ata kishin ndërtuar diçka që nuk varej nga jeta e askujt — dhe pjesa më pak e dukshme e asaj strukture, pajisjet, kontaktet, sallat dhe shtëpia e hapur, mbante emrin e Bardhosh Gërvallës.

Burimet

Të dhënat biografike — lindja më 25 shkurt 1951 në Dubovik të Deçanit, shpërngulja e familjes në Slloveni kur ishte tetë vjeç, shkollimi fillor dhe i mesëm në sllovenisht, studimet e gjuhës angleze në Universitetin e Prishtinës, kënga dhe kompozimi bashkë me Jusufin, largimi për në Gjermani më 1974 dhe puna si punonjës social në Ludwigsburg, roli i tij si lidhje me median e institucionet gjermane, sigurimi i pajisjeve teknike për botimin e shpërndarjen e gazetave, organizimi i tubimeve të mërgatës, përplasjet me konsujt jugosllavë, shtëpia si strehë dhe tre fëmijët e mbetur pas — mbështeten në skicën biografike të tre të rënëve të botuar në arkivin dokumentar «Dosja Gërvalla», e cila mban edhe kronologjinë e Jusuf Gërvallës (arrestimet e dhjetorit 1979, kalimi nëpër Austri më 17 janar 1980, gazetat Lajmëtari i Lirisë dhe Zëri i Kosovës) dhe të Kadri Zekës. Rrethanat e atentatit të 17 janarit 1982 në Untergruppenbach pranë Heilbronit — Bardhoshi në timon i goditur nga gjashtë plumba dhe i vdekur në vend, Zeka nga dy plumba në ndenjësen përpara, Jusufi i shuar rreth orës tre të mëngjesit të 18 janarit në spitalin e Heilbronit pas fjalisë «Neve na vrau UDB-a jugosllave», dymbëdhjetë të shtëna me kalibër 7,65 mm me dhjetë plumba në organe vitale, si dhe shkrimi i Der Spiegel i 25 janarit 1982 — janë sipas kronikës së Telegrafit; emrat e ekzekutuesve të supozuar që qarkullojnë në atë kronikë e në shtypin e mëvonshëm janë atribuime të pavërtetuara nga ndonjë vendim gjyqësor dhe këtu jepen si të tilla. Nderimet në Gjermani — Qendra Kulturore-Sportive «Bardhosh Gërvalla» në Ludwigsburg, akademia përkujtimore «Trinia e lirisë» e 2 shkurtit 2018 së bashku me Shoqatën Kulturore «Kadri Zeka» të Kirchheim-Teck dhe Shoqatën e Krijuesve Shqiptarë në Gjermani, si dhe dhurimi i bibliotekës së Jusuf Gërvallës nga Donikë Gërvalla — janë sipas raportimit të Bota Sot. Mosha «31 vjeç» që jepet zakonisht në shtyp është përllogaritur nga viti i lindjes, jo nga data e plotë.

---

# Kadri Zeka: fjala e shkruar si armë, dhe dymbëdhjetë të shtëna në Untergruppenbach
https://zhurma.press/kadri-zeka/
Type: person
Published: 2026-07-28
Updated: 2026-08-17

Drejtuesi i OMLK-së, i vrarë më 17 janar 1982 në Untergruppenbach bashkë me vëllezërit Gërvalla — botuesi që i lidhi qelizat e Prishtinës me mërgatën.

Kadri Zeka ishte njëzet e tetë vjeç kur ra i vrarë në një makinë gjermane, më 17 janar 1982, bashkë me Jusuf Gërvallën dhe vëllain e tij Bardhoshin. Në atë kohë ai drejtonte Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës — një nga tri rrjetet klandestine të mërgatës që u bashkuan gjatë vitit 1982 — dy prej tyre më 17 shkurt, tridhjetë ditë pas atentatit, dhe vetë OMLK-ja më 15 maj — duke u bërë trungu prej të cilit doli Lëvizja Popullore e Kosovës e më vonë Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Gazetar i Radio Prishtinës, botues i fletushkave që qarkullonin fshehurazi nëpër Kosovë, organizator i punëtorëve shqiptarë në Zvicër e Gjermani: Zeka është rasti ku shihet qartë se pse Beogradi e ndoqi kundërshtarin shqiptar edhe njëmijë kilometra jashtë kufirit të vet.

Pse ka rëndësi

• Drejtues i Organizatës Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK) — një nga tri organizatat e mërgatës nga bashkimi i të cilave lindi Lëvizja Popullore e Kosovës, bërthama e UÇK-së.

• U vra më 17 janar 1982 në Untergruppenbach të Gjermanisë bashkë me vëllezërit Jusuf e Bardhosh Gërvalla; atentati mban vulën e shërbimit sekret jugosllav dhe asnjë ekzekutues nuk u vu ndonjëherë para një gjykate.

• Puna e tij ishte para së gjithash botuese: gazeta Liria, përmbledhja Këngët e lirisë dhe përkthimet e memorandumit të Vasa Çubriloviqit për dëbimin e shqiptarëve — fjala e shkruar si formë e vetme e lejuar e rezistencës.

Nga Poliçka e Malësisë së Dardanës

Kadri Zeka lindi më 25 prill 1953 në Poliçkë, një fshat i Malësisë së Dardanës në anën e Kamenicës, në skajin lindor të Kosovës — një trevë malore, e varfër dhe e largët nga çdo qendër, prej së cilës rruga e vetme drejt shkollës ishte rruga jashtë saj. Shkollën fillore e mori në Desivojcë. Në vitin 1968 familja u shpërngul në Gjilan, ku ai kreu shkollimin e mesëm, dhe në vitin 1972 u regjistrua në Universitetin e Prishtinës, në degën e gazetarisë pranë Fakultetit Juridik.

Viti i regjistrimit ka rëndësi. Universiteti i Prishtinës ishte themeluar vetëm një vit më parë, në 1970, dhe brezi i parë i studentëve shqiptarë që mësonin në gjuhën e vet e ndjeu menjëherë kontradiktën qendrore të Kosovës së asaj kohe: një autonomi që lejonte katedrën, por jo republikën. Prej asaj kontradikte doli e gjithë brezi politik i viteve '70 — dhe Zeka ishte pjesë e tij që në vitin e parë.

Grupi Revolucionar dhe rrethi i qelive

Në vitin 1973 Zeka iu bashkua Grupit Revolucionar të Kosovës, rrjetit ilegal të themeluar në vitin 1970, duke punuar në një qelizë bashkë me Rexhep Malën, Hilmi Ramadanin dhe Hydajet Hysenin — emra që do të bëheshin vetë pika referimi të lëvizjes. Ky ishte një trashëgim i drejtpërdrejtë i traditës së Lëvizjes Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, rrjetit të viteve '60 që e kishte emërtuar bashkimin kombëtar përpara se t'i lejohej ndonjë trup shtetëror ta shqiptonte.

Pas valës së arrestimeve të viteve 1974–1975, e cila i preu grupit kuadrot e para, Zeka u ngrit në Komitetin Drejtues — organin më të lartë të organizatës — dhe aty qëndroi deri në ditën e vrasjes. Grupi Revolucionar u shndërrua më pas në Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK), emrin nën të cilin do të hynte në historinë e lëvizjes.

Fjala e shkruar si armë

Zeka punoi si gazetar në Radio Prishtinë, ku mbulonte pikërisht temën që do t'i përcaktonte jetën: punëtorët shqiptarë në emigrimin e përkohshëm — dhjetëra mijëra burra të nisur drejt Zvicrës, Gjermanisë e Austrisë, të cilët Beogradi i shihte si valutë dhe lëvizja shqiptare si prapavijë.

Puna e tij politike ishte para së gjithash botuese. Shkroi për gazetën Liria; përgatiti dhe botoi përmbledhjen poetike Këngët e lirisë; përpiloi përmbledhje të shtypit të huaj me titullin Mbi ngjarjet në Kosovë, që i jepnin lexuesit shqiptar një pasqyrë të asaj që bota shkruante dhe që shtypi i vendit nuk e riprodhonte; dhe shpërndau studimin e Vasa Çubriloviqit për dëbimin e shqiptarëve — dokumentin në të cilin projekti i spastrimit ishte shkruar nga vetë dora e hartuesit të tij. Mijëra kopje të këtyre botimeve u shumëfishuan e qarkulluan nëpër Kosovë me dorë, nga xhepi në xhep.

Kjo është forma që merr rezistenca kur çdo formë tjetër është e ndaluar: jo parti, jo gazetë e regjistruar, jo tribunë — por një fletushkë e ciklostilit që kalon nga një student te tjetri. Është e njëjta logjikë që mban gjallë memorandumet e Lidhjes së Prizrenit një shekull më parë dhe strukturat paralele të viteve '90 një dekadë më vonë: kur shteti e mbyll hapësirën publike, teksti bëhet institucion.

Mërgimi: Stamboll, Shën-Gal, rrjeti i mërgatës

Në mars të vitit 1978 UDB-ja nisi hetimin ndaj tij. Zeka kaloi fillimisht shkurtimisht në Turqi, pastaj u vendos në Shën-Gal (St. Gallen) të Zvicrës, ku punoi bashkë me Hasan Malën e Kadri Abdullahun. Në prill të po atij viti ai riorganizoi anëtarësinë e mërgatës përmes OMLK-së, të cilën e drejtoi, dhe nisi botimin e Lirisë jashtë vendit.

Zvicra dhe Gjermania e viteve '70 e '80 nuk ishin thjesht strehë: ishin fusha e vetme ku shqiptarët e Jugosllavisë mund të organizoheshin lirisht. Mërgata u bë prapavija e rezistencës kombëtare — arka e saj, shtypshkronja e saj dhe, pas demonstratave të 1981-shit, edhe strehimi i qindra veprimtarëve që u detyruan të iknin. Pikërisht pas asaj vale mbërriti në Gjermani Jusuf Gërvalla, dhe për rreth një vit Zeka punoi ngushtë me të dhe me Bardhosh Gërvallën për bashkimin e rrjeteve të ndara.

17 janari 1982: dymbëdhjetë të shtëna

Mbrëmjen e 17 janarit 1982, në qytezën Untergruppenbach pranë Heilbronit, të tre u qëlluan në makinën e tyre. Kronikat e kohës numërojnë dymbëdhjetë të shtëna me pistoleta të kalibrit 7,65 mm, prej të cilave dhjetë goditën në zemër, mushkëri e qafë. Bardhosh Gërvalla, tridhjetë e një vjeç dhe në timon, dhe Kadri Zeka, njëzet e tetë vjeç, vdiqën në vend. Jusuf Gërvalla, tridhjetë e gjashtë vjeç, arriti gjallë në spital dhe ndërroi jetë pas operacionit, në orët e para të 18 janarit.

Ekzekutimi ishte i njohur si dorëshkrim. Der Spiegel, në shkrimin e vet të 25 janarit 1982, e trajtoi si karakteristikë të metodave të shërbimit sekret jugosllav, i cili në ato vite ndoqi e vrau dhjetëra emigrantë politikë nëpër Evropë. Në shtypin shqiptar e ndërkombëtar dyshimet janë përqendruar prej dekadash te ekzekutues të lidhur me nëntokën kriminale në shërbim të Sigurimit Shtetëror jugosllav; asnjë prej këtyre emrave nuk është vërtetuar ndonjëherë në një sallë gjyqi. Ky është fakti më i thatë dhe më i rëndë i çështjes: dosja mbeti e hapur, dhe familjet e të tre të vrarëve presin ende një vendim.

Tridhjetë ditë më vonë: bashkimi që lindi nga vrasja

Atentati arriti të kundërtën e qëllimit të vet. Më 17 shkurt 1982 — saktësisht një muaj pas Untergruppenbach-ut — rrjetet e mërgatës u mblodhën në Zvicër dhe kristalizuan bashkimin që Zeka e Gërvalla po e përgatitnin: lëvizja e përbashkët për Republikën, e njohur më vonë si Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK). OMLK-ja e Zekës ishte një nga tri organizatat themeluese të asaj rrjedhe, krahas Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës e të Viseve të tjera Shqiptare dhe Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste të Shqiptarëve në Jugosllavi.

Nga LPK-ja doli, në vitet '90, bërthama organizative dhe financiare e UÇK-së. Vargu është i drejtpërdrejtë dhe i dokumentuar: qelizat studentore të Prishtinës së viteve '70 → organizatat e mërgatës → bashkimi i shkurtit 1982 → LPK → UÇK → Prekazi. Kadri Zeka nuk e pa asnjë hallkë përtej të dytës, por është ndër ata që i lidhën.

Kujtesa

Në Poliçkën e lindjes, muzeu «Kadri Zeka» u hap në vitin 2007. Universiteti Publik i Gjilanit — qyteti ku ai u shkollua — mban emrin e tij. Prej më shumë se dy dekadash, manifestimi kulturor «Flaka e janarit» e shënon në Gjilan përvjetorin e 17 janarit, duke i mbajtur të tre emrat bashkë, ashtu siç ranë.

Në rrjetin e kujtesës kosovare, Zeka zë një vend të veçantë: nuk është as luftëtar i armatosur si Jashari, as i burgosur simbol si Adem Demaçi, as udhëheqës i rrugës paqësore si Ibrahim Rugova. Ai është organizatori dhe botuesi — figura pa të cilën asnjëra prej të tjerave nuk do të kishte pasur strukturë ku të mbështetej. Ndaj vrasja e tij në një rrugë gjermane nuk ishte një krim i izoluar jashtë kufirit: ishte pranimi më i qartë i Beogradit se rrjeti shqiptar i mërgatës ishte bërë problem shtetëror — dhe se as njëmijë kilometra nuk mjaftonin për ta lënë të qetë.

Burimet

Të dhënat biografike — data e lindjes më 25 prill 1953 në Poliçkë të Malësisë së Dardanës, shkolla fillore në Desivojcë, shpërngulja e familjes në Gjilan më 1968, regjistrimi në degën e gazetarisë të Universitetit të Prishtinës më 1972, hyrja në Grupin Revolucionar më 1973 në qelizë me Rexhep Malën, Hilmi Ramadanin e Hydajet Hysenin, ngjitja në Komitetin Drejtues pas arrestimeve 1974–1975, puna në Radio Prishtinë, botimet Liria, Këngët e lirisë e Mbi ngjarjet në Kosovë, hetimi i UDB-së në mars 1978, kalimi në Shën-Gal dhe drejtimi i OMLK-së prej prillit 1978, si dhe nderimet e mëvonshme (muzeu në Poliçkë më 2007, universiteti publik i Gjilanit, manifestimi «Flaka e janarit») — mbështeten në zërin biografik të Wikipedia-s në shqip. Rrethanat e atentatit të 17 janarit 1982 në Untergruppenbach pranë Heilbronit — dymbëdhjetë të shtëna me kalibër 7,65 mm, vdekja në vend e Bardhosh Gërvallës (31 vjeç) dhe e Kadri Zekës (28 vjeç), vdekja e Jusuf Gërvallës (36 vjeç) në orët e para të 18 janarit pas operacionit — janë sipas kronikës së Telegrafit, e cila citon edhe shkrimin e Der Spiegel të 25 janarit 1982 mbi metodat e shërbimit sekret jugosllav. Prejardhja organizative e Lëvizjes Popullore të Kosovës nga tri organizata — OMLK (e formuar në vitin 1970 si Grupi Revolucionar i Kosovës), Lëvizja Nacionalçlirimtare e Kosovës dhe e Viseve të tjera Shqiptare (ish-LRSSHJ) dhe Partia Komuniste Marksiste-Leniniste e Shqiptarëve në Jugosllavi — si dhe kristalizimi i bashkimit më 17 shkurt 1982 në Zvicër dhe roli i LPK-së si bërthamë e UÇK-së, janë sipas zërit të Wikipedia-s në anglisht për Lëvizjen Popullore të Kosovës. Asnjë ekzekutues nuk është dënuar ndonjëherë me vendim gjykate për atentatin; emrat që qarkullojnë në shtyp mbeten dyshime të pavërtetuara dhe trajtohen si të tilla në këtë faqe.

---

# Shëngjergji: dita që e hapte vitin e bariut dhe e nxirrte tufën në bjeshkë
https://zhurma.press/shengjergji/
Type: heritage
Published: 2026-07-28
Updated: 2026-07-31

Kryemoti i kalendarit popullor: dita që e nxirrte tufën në kullotë dhe hapte gjysmën e ngrohtë të vitit malësor

Në kalendarin që malësori shqiptar e mbante përmendsh, viti nuk fillonte në janar. Fillonte një mëngjes maji, para se të dilte dielli, kur i zoti i shtëpisë merrte një enë me ujë të lënë natën përjashta me barishtet e para të pranverës dhe u spërkaste fytyrën fëmijëve që flinin ende. Po atë mëngjes hapeshin dyert e stallës dhe tufa dilte në kullotë. Dita quhej Shëngjergj — në disa krahina thjesht Kryemot, koka e vitit — dhe ishte njëkohësisht festë, orë dhe kontratë: nga ajo ditë numëroheshin muajt, ndaheshin stinët e punës dhe niste gjysma e ngrohtë e vitit bariur.

Pse ka rëndësi

• Në kalendarin popullor shqiptar Shëngjergji nuk ishte thjesht festë feje: ishte kryemoti — koka e vitit, pika nga e cila matej gjithçka tjetër. Etnografi Rrok Zojzi, që e mblodhi këtë kalendar në terren, e vendosi pikërisht aty fillimin e vitit.

• Bashkë me Shënmitrin ai e ndante vitin më dysh: gjysma e ngrohtë hapej me Shëngjergjin dhe mbyllej me Shënmitrin — dhe pikërisht atë mëngjes bagëtia dilte nga stalla në kullotë.

• Përmbajtja e ditës është parakristiane: uji me barishte, shelgu mbi dyer e stalla, kurorat mbi bagëti. Sipas akademikut Mark Tirta, Shëngjergji është në thelb kult pjellorie e prodhimtarie, mbi të cilin emri i një shenjtori u vendos shumë më vonë.

Dy data për një ditë

Kisha e kremton Shën Gjergjin më 23 prill. Kalendari popullor shqiptar e mban më 6 maj — dhe kjo nuk është mospërputhje, po e njëjta datë e lexuar në dy kalendarë: 23 prilli i kalendarit julian bie më 6 maj në atë gregorian. Shqiptarët e Kosovës, të Maqedonisë perëndimore dhe të Malit të Zi e ruajtën datën e vjetër; katolikët e veriut ndoqën reformën gregoriane dhe e mbajtën më 23 prill. Në gojën e popullit emri merr trajta krahinore — Shëngjergj, Shingjergj, Shën Gjergji — kurse në ato krahina ku dita ka peshën e fillimit të vitit njihet edhe si Kryemot a Kryevit.

Në disa vise festa nuk mbyllej brenda ditës. Përshkrimet etnografike nga malësia veriore e japin si një cikël tri-ditor: përgatitja më 5 maj, dita e madhe më 6, dhe një ditë e tretë e quajtur Shënmark. Kjo zgjatje tregon se nuk kemi të bëjmë me kremtimin e një emri në kalendar, po me kalimin e një pragu — mbylljen e një sezoni dhe hapjen e një tjetri.

Kryemoti: koka e vitit

Rrok Zojzi, një nga etnografët që punoi më sistematikisht mbi kalendarin popullor shqiptar, e nxori nga shënimet e terrenit një përfundim të thjeshtë: viti, sipas atyre që e jetonin, fillonte me Shëngjergjin. Nuk ishte një zgjedhje simbolike. Ishte ajo datë sepse atë ditë ndryshonte puna — bagëtia dilte, kullota hapej, familja ndahej mes fushës e malit.

Kalendari që del nga këto shënime ka një gjeometri të vetën, që ndryshon nga krahina në krahinë. Në regjistrimin e krahinës së Malzisë viti ndahet në dy stinë të mëdha: vera nis me Shëngjergjin dhe mbaron me Shënmitrin, dimri zë hapësirën tjetër. Secila gjysmë ka pikën e vet të mesit — mesi i verës dhe mesi i dimrit — kështu që viti bie natyrshëm në katër çerekë prej rreth nëntëdhjetë ditësh. Vlen të thuhet hapur se llogaritjet e këtij kalendari nuk përputhen gjithnjë nga një krahinë në tjetrën, dhe rindërtimet e studiuesve janë diskutuar mes tyre; ajo që nuk diskutohet është skema bazë — dy gjysma vitin, të varura nga dy data bariore.

Shëngjergji nxjerr, Shënmitri kthen

Kjo është hallka që e lidh festën me ekonominë reale të maleve. Sistemi barior i verimit dhe dimërimit — transhumanca, ose bjeshkimi siç i thonë barinjtë e veriut — kërkon dy data të përbashkëta, të njohura nga të gjithë, sepse lëvizja e tufave nuk është vendim i një familjeje po i një fshati të tërë: kullota është e përbashkët, shtigjet janë të përbashkëta, dhe koha e daljes duhet të jetë e njëjtë për të gjithë. Shëngjergji e jep atë datë në pranverë; Shënmitri, në fund të vjeshtës, e jep të kundërtën.

Prandaj rrëfimet që e paraqesin Shëngjergjin si ditën e kthimit të bagëtive duhen lexuar me kujdes: ato e ngatërrojnë me polin tjetër të po atij cikli. Në regjistrimin e Malzisë vera nis me Shëngjergjin, jo mbaron me të; dhe vetë riti i ditës — spërkatja e bagëtisë me ujin e barishteve dhe lëshimi i saj në kullotë — nuk ka kuptim tjetër veç daljes. Shënmitri, në kalendarin popullor rreth fillimit të nëntorit (kisha e kremton Shën Dhimitrin më 26 tetor), është dita që i mbyll bjeshkët.

Në një shoqëri ku ligji nuk vinte nga shteti po nga e drejta zakonore, data ishte njëkohësisht juridike. Kanuni rregullon me hollësi kullotën e përbashkët, kufijtë e saj dhe kohën kur hapet — dhe një kalendar i njohur nga të gjithë është kushti pa të cilin ajo e drejtë nuk zbatohet dot.

Uji, shelgu dhe lulja

Ritet e ditës janë të gjitha të një lloji: pastrim dhe mbrojtje në pragun e sezonit të ri. Mbrëmjen e 5 majit të rinjtë ngjiteshin në mal për të mbledhur barishte — hithra e bimë aromatike për ushqimin e bagëtisë — bashkë me lule dhe degë shelgu. Uji lihej natën përjashta me bimët e para që kishin mbirë. Para lindjes së diellit, i zoti i shtëpisë spërkaste me të fëmijët në gjumë dhe pastaj gjithë familja lahej në atë ujë, për shëndet e mbarësi gjatë vitit që hapej.

Degët e shelgut viheshin mbi dyert e shtëpisë, të dhomave, të stallave dhe të hambarëve. Lulet e para të verdha nuk këputeshin para 6 majit. Lulja e murrizit hynte në hajmali bashkë me një monedhë. Asnjë nga këto veprime nuk i lutet një shenjtori: të gjitha i drejtohen natyrës që po kthehet, dhe kërkojnë prej saj po atë që kërkon një ekonomi bariore-bujqësore — tufë të shëndoshë, të korra, fëmijë që rrojnë.

Kurora mbi bagëti

Bagëtia është në qendër të ditës, jo në skaj të saj. Vajzat thurnin kurora lulesh që u viheshin krerëve më të çmuar të tufës. Barinjtë mblidheshin për një ngrënie të përbashkët në mëngjes; në disa vise rrokullisej një tepsi për të nxjerrë shenjë se si do të shkonte viti me tufën. Këto janë praktika krahinore, të regjistruara në vende të caktuara e jo kudo njësoj — por drejtimi i tyre është kudo i njëjti: gjithçka që bëhet atë mëngjes bëhet për kafshën që po del në mal.

Një festë që nuk e ndan feja

Në Kosovë Shëngjergji mbahet nga myslimanë e të krishterë njësoj, dhe kjo është ndoshta prova më e fortë se ç'lloj feste është. Kremtime njihen në Gjilan, në Pejë, në Opojë dhe në Rahovec, ku dita mbledh vizitorë të çdo moshe. Një festë që i mbijeton ndërrimit të fesë — dhe këtu ka pasur dy të tilla, kristianizimin dhe islamizimin — nuk është festë feje: është një ritëm i vjetër pune dhe besimi mbi të cilin fetë kanë kaluar si shtresa, pa e zhvendosur.

Emri erdhi nga Roma

Çdo popull i Ballkanit ka sot një ditë të Shën Gjergjit, dhe pikërisht këtu bëhet gabimi më i shpeshtë: dita shqiptare paraqitet si pjesë e një «tradite të përbashkët ballkanike». Nuk është. Ajo që kremtohet më 6 maj në malësinë shqiptare është një kompleks i tërë me logjikën e vet — kryemoti, ndarja verim/dimërim, dalja në bjeshkë, e drejta kanunore mbi kullotën, fjalori barior që i shoqëron — dhe ky kompleks është shqiptar, me rrënjë në shtresën parasllave të kulturës sonë ashtu siç e lexon shkolla albanologjike.

Edhe emri e tregon rrugën. Shqipja thotë Shëngjergj: shën vjen nga latinishtja sanctus, dhe bashkëngjitja e tij me emrin e shenjtorit është tipi më i vjetër i emërtimeve kishtare në gjuhën tonë — po ai tip që jep Shënmitër, Shënkoll, Shëmri. Emri, pra, hyri drejtpërdrejt nga latinishtja e krishterimit të hershëm, jo nga një gjuhë fqinje e ardhur më vonë. Që fqinjët kanë ditën e vet nuk e bën ditën tonë të huazuar; do të thotë vetëm se një emër i vetëm shenjtori u shtrua mbi festa pranverore të vjetra në më shumë se një popull, dhe se secili e mbajti të vetën poshtë atij emri.

Ç'ka mbetur

Sot pak familje e nxjerrin tufën më 6 maj, sepse pak familje kanë ende tufë: verimi në bjeshkë është tkurrur me shpejtësi brenda dy dekadave. Por dita nuk ka rënë. Vazhdon të mbahet si ditë uji, luleje dhe daljeje në natyrë — një festë pranvere pa bagëti, që e ka humbur funksionin dhe e ka mbajtur formën. Kjo, në vetvete, është një e dhënë etnografike: e para gjë që humbet është puna që e prodhoi ritin, dhe e fundit që humbet është riti vetë. Sa kohë që dikush në Opojë a në Kelmend e lag fytyrën me ujin e mëngjesit të 6 majit, kalendari i vjetër i malësorit shqiptar nuk është ende një dokument arkivi.

Burimet

• Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Tiranë 2004 (Internet Archive)

• Albert Habazaj, «Një vështrim mitologjik mbi festat kalendarike e tradicionale të vitit dhe lirikën rituale», Dielli

• «Festa pagane Shëngjergji-Kryemoti: nga larja rituale purifikuese deri te zbukurimi i djepave», InforCulture

• «Dita e Shëngjergjit — një festë pagane që asnjëherë s'u shua», PrizrenPress

• «Krahina e Malzisë» (kalendari popullor: vera Shëngjergj–Shënmitër), Wikipedia në shqip

---

# Transhumanca: bjeshka dhe stani, viti që e ndante malësorin më dysh
https://zhurma.press/transhumanca/
Type: heritage
Published: 2026-07-28
Updated: 2026-08-17

Sistemi barior që e ndante vitin malësor mes verimit në bjeshkë dhe dimërimit në katund — në UNESCO që nga 2023

Për shekuj me radhë, viti i malësorit shqiptar nuk numërohej me muaj, po me dy lëvizje. Në pranverë, kur bora hiqej nga qafat, familja ndahej: një pjesë mbetej poshtë me arën e me shtëpinë, pjesa tjetër ngjitej me tufën drejt bjeshkës dhe rrinte atje gjithë verën, në një strehë guri e druri që quhej stan. Në vjeshtë zbritej sërish. Kjo shkuarje-ardhje e rregullt — transhumanca, ose siç i thonë vetë barinjtë e Kelmendit, bjeshkimi — nuk ishte thjesht një teknikë blegtorie. Ishte kalendari, ekonomia, e drejta zakonore dhe gjysma e këngëve të një populli malësor, të mbajtura në këmbë prej brezash që nuk shkruanin, po që dinin përmendsh çdo shteg.

Pse ka rëndësi

• Transhumanca e ndante vitin malësor më dysh: verimi lart në bjeshkë me tufën, dimërimi poshtë në katund — një sistem që rregullonte punën, ushqimin, të drejtën mbi kullotën dhe vetë kalendarin popullor.

• Në dhjetor 2023, në mbledhjen e Komitetit të UNESCO-s në Botsvanë, Shqipëria u fut si shtet-bartës në elementin «Transhumanca» të Listës Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, shtatë vjet pas regjistrimit të parë.

• Praktika po shuhet me shpejtësi: sipas një studimi të botuar në Nomadic Peoples (2024), në Kelmend më 2015 verimin në bjeshkë e bënin mbi 150 familje bariore — më 2023 nuk ishin as pesëmbëdhjetë.

Viti i ndarë më dysh

Gjeografia e veriut shqiptar e diktonte këtë ritëm pa e pyetur njeri. Alpet Shqiptare — Bjeshkët e Nemuna — mbyllin harkun juglindor të vargut dinarik dhe ngrihen deri në 2.694 metra te Maja e Jezercës. Poshtë, luginat e ngushta japin bukë e strehë por jo kullotë të mjaftueshme për verën; lart, bjeshkët janë të pabanueshme në dimër por të pasura me bar pikërisht atëherë kur poshtë gjithçka digjet. Midis dy pamundësive, malësori ndërtoi një zgjidhje: të mos zgjidhte, po të lëvizte.

Kështu lindi ndarja e vitit në dy stinë të mëdha pune — verimin lart dhe dimërimin poshtë. Kalendari popullor shqiptar, i mbledhur nga etnografi Rrok Zojzi, e ndan pikërisht kështu vitin: gjysma e ngrohtë hapej rreth Shëngjergjit, në fillim të majit, dhe kjo ishte stina së cilës i përkiste ngjitja në bjeshkë. UNESCO-ja, në përshkrimin e vet zyrtar të elementit, e përcakton praktikën po me këtë dyfishim: lëvizje e organizuar e tufave në pranverë dhe në vjeshtë, përgjatë shtigjeve të njohura e të trashëguara.

Nuk është nevoja të pretendohet një «traditë e pandryshuar dy mijëvjeçare» për t'i njohur asaj thellësinë. Fjalori barior i shqipes — bjeshkë, stan, vathë, kullotë, bagëti, dele, dhi — është nga shtresat më të vjetra e më autoktone të gjuhës, dhe shkolla albanologjike e lexon si dëshmi të një vazhdimësie blegtorale ilire në këto troje. Format kanë luajtur nga shekulli në shekull; ideja bazë — të ndjekësh barin lart e të kthehesh poshtë — ka qëndruar.

Stani: shtëpia e dytë e familjes

Stani ishte gjysma malore e shtëpisë. Ndërtohej afër kullotës, zakonisht prej guri të thatë me çati druri a kashte, dhe përbënte një njësi pune me rregulla të pashkruara: vendi ku mielej, ku bëhej djathi e gjalpi, ku strehohej tufa natën nga ujku dhe ku flinin ata që ngjiteshin. Rreth tij ishte vatha — gardhi ku mbylleshin bagëtitë — dhe shtigjet e përditshme drejt bareve më të mira.

Puna aty ishte e ndarë saktë dhe pa mëshirë ndaj orës. Bariu shoqëronte tufën në kullotë e mbante mend çdo shpat; gratë e shtëpisë mbanin qumështin — mjeljen, tharmin, djathin, gjalpin, kajmakun — dhe pikërisht ky prodhim veror ishte kursimi që e mbante familjen gjatë dimrit. Produktet e bjeshkës nuk ishin luks: ishin rroga e stinës, e kthyer në formë që nuk prishej. Prandaj cilësia e kullotës së lartë matej me shije, dhe prandaj kujtesa popullore ende e dallon kajmakun e bjeshkës nga ai i fushës.

Kush e zotëronte bjeshkën

Një sistem ku qindra tufa ngjiten të njëjtën javë në të njëjtat male nuk mund të mbahej pa një ligj. Në veri, atë ligj e mbante Kanuni i Lekë Dukagjinit. Kullota nuk ishte pronë private e askujt dhe as tokë e askujt: ishte e bashkësisë — e fisit, e katundit, e vëllazërisë — me kufij të njohur, me radhë të njohur dhe me dënime të njohura për atë që i shkelte. Uzurpimi i kullotës së huaj ishte ndër shkaqet klasike të grindjes malësore, dhe pikërisht prandaj e drejta mbi bjeshkën zë vend të veçantë në kodifikimin e mëvonshëm të Shtjefën Gjeçovit.

Kjo është ana më pak romantike dhe më e rëndësishme e transhumancës: ishte një sistem administrimi i burimeve natyrore, i mbajtur pa shtet, pa kadastër dhe pa polici — vetëm me besë, me kujtesë dhe me autoritetin e pleqve. Kelmendi, fisi që sot është edhe fytyra e dosjes shqiptare në UNESCO, e mbajti këtë rend në bjeshkët e veta për shekuj.

Kultura që lindi rrugës

Gjithçka që rrethon këtë lëvizje u bë kulturë. Vetmia e gjatë e stanit dhe netët pa punë prodhuan repertorin: lahuta me telin e vet të vetëm dhe kënga e kreshnikëve u mbajtën gjallë pikërisht në bota të tilla, ku fjala ishte i vetmi argëtim dhe i vetmi arkiv. Mitologjia e maleve — zanat që zotërojnë bjeshkën dhe e shpërblejnë a e ndëshkojnë atë që hyn në të — nuk është dekor letrar: është mënyra si një popull barinjsh e shpjegonte dhe e nderonte territorin nga i cili varej.

Edhe veshja e ndoqi rrugën. Opinga, këpuca prej një cope lëkure, u ndërtua për shkëmbin e shtigjeve; xhubleta e grave malësore i përket po asaj bote të lartë veriore. UNESCO-ja e njeh këtë tërësi shprehimisht: në përkufizimin e elementit hyjnë jo vetëm lëvizja e bagëtive, po edhe dijet ekologjike, ritet e kujdesit ndaj kafshëve, gatimet, zejtaria dhe festat sezonale që shënojnë ngjitjen e zbritjen.

Mbi 150 familje, pastaj më pak se 15

Ky sistem sot është në rënie të lirë. Studimi The Shepherd Community of the Albanian Alps, botuar në revistën shkencore Nomadic Peoples më 2024 dhe i mbështetur në terren të kryer ndërmjet 2015-s dhe 2019-s, jep shifrën më të ashpër që kemi: në Kelmend, më 2015 verimin në bjeshkë e bënin ende mbi 150 familje bariore; më 2023 nuk kishin mbetur as pesëmbëdhjetë. Tetë vjet — dhe një humbje prej rreth nëntë të dhjetash.

Shkaqet nuk janë misterioze. Emigrimi zbrazi katundet që furnizonin stanet me krahë pune; rruga, energjia dhe shkolla poshtë e bënë jetën në bjeshkë një zgjedhje dhe jo një domosdoshmëri; tregu i qumështit u zhvendos te fermat e fushës; dhe brezi i ri nuk e trashëgoi as dijen as arsyen ekonomike për ta trashëguar. Vermoshi, katundi i fundit shqiptar para kufirit malazez, e ka jetuar këtë zbrazje si pak vende të tjera.

Kundërveprimi ka nisur nga vetë barinjtë. Në Kelmend është ngritur Shtëpia e bariut dhe e bjeshkimit, një qendër që mbledh e dokumenton praktikën dhe kërkon t'ia japë asaj një jetë të dytë — pjesërisht si trashëgimi e mbrojtur, pjesërisht si turizëm malor me kuptim. Në procesin e njohjes morën pjesë edhe barinj nga krahina të tjera të veriut, si Dukagjini e Mirdita.

Dhjetor 2023: njohja

Elementi «Transhumanca — shtegtimi sezonal i tufave» hyri në Listën Përfaqësuese të UNESCO-s më 2019, i propozuar atëherë nga Italia, Austria dhe Greqia. Në dhjetor 2023, në sesionin e 18-të të Komitetit Ndërqeveritar, të mbajtur në Botsvanë, elementi u zgjerua: iu shtuan Shqipëria, Andorra, Kroacia, Franca, Luksemburgu, Rumania dhe Spanja — dhjetë shtete gjithsej. Ministrja e Kulturës Elva Margariti e njoftoi shkurt: «Transhumanca në UNESCO! Lajm i mirë nga Botsvana.»

Ka një ironi të hidhur në kohën e kësaj njohjeje. Shteti shqiptar e regjistroi ndërkombëtarisht bjeshkimin pikërisht në vitin kur numri i familjeve që e praktikojnë vërtet ra nën pesëmbëdhjetë në krahinën e vet më emblematike. Njohja nuk i kthen barinjtë në bjeshkë. Por ajo e nxjerr transhumancën nga kategoria e «prapambetjes rurale», ku regjimet e shekullit XX e kishin futur, dhe e vendos aty ku i takon: si një nga sistemet më të vjetra e më të mençura me të cilat ky popull ka banuar malin e vet — një hark i gjatë pune e dijeje që e ka mbajtur Arbërinë e lartë të gjallë kur asgjë tjetër s'e mbante.

Burimet

• «Transhumance, the seasonal droving of livestock», Lista Përfaqësuese e UNESCO-s (2019; zgjeruar më 2023)

• «The Shepherd Community of the Albanian Alps: Perspective on the Importance of Preserving Transhumance Practices», Nomadic Peoples 28 (2024): 275–303

• «Transhumanca shqiptare fitoi njohje nga UNESCO», Love Albania

• Alpet Shqiptare (Bjeshkët e Nemuna), Wikipedia në shqip

---

# Anton Pashku: stilisti që solli modernizmin në prozën shqipe
https://zhurma.press/anton-pashku/
Type: person
Published: 2026-07-24
Updated: 2026-07-31

Grazhdanik 1937 – Prishtinë 1995. Prozator dhe dramaturg; me romanin «Oh» (1971) dhe tregimet hermetike e ktheu prozën shqipe drejt modernizmit, larg realizmit socialist, në zemër të Kosovës jugosllave.

Më 8 janar 1937, në fshatin Grazhdanik të Hasit të Thatë, mbi Prizren, lindi Anton Pashku — njeriu që do ta shpinte prozën shqipe drejt modernizmit pikërisht atje ku askush nuk e priste: në Kosovën jugosllave, larg qendrave letrare të Tiranës, në një kohë kur letërsia zyrtare shqipe mbytej nën dogmën e realizmit socialist. Me romanin e tij të vetëm, Oh (1971), dhe me tregimet e tij hermetike e simboliste, Pashku hapi një rrugë krejt të re për gjuhën: e bëri shqipen mjet të një proze eksperimentale, filozofike, të mbyllur si labirint — dhe u bë një nga stilistët më të mëdhenj që ka nxjerrë kjo letërsi.

Pse ka rëndësi

• Anton Pashku (Grazhdanik, 8 janar 1937 – Prishtinë, 31 tetor 1995) qe prozator dhe dramaturg kosovar, i mbajtur si themelues i modernizmit në prozën shqipe dhe një nga stilistët më të spikatur të saj.

• Romani i tij i vetëm, Oh (1971), quhet romani i parë modern i letërsisë shqipe — një vepër eksperimentale me strukturë të thyer dhe thellësi simbolike që u largua tërësisht nga realizmi socialist.

• Punoi tërë jetën në gazetën e shtëpinë botuese Rilindja të Prishtinës dhe redaktoi revistat letrare Jeta e Re e Fjala, në zemër të zgjimit kulturor shqiptar në Kosovën jugosllave.

Nga Hasi i Prizrenit te Rilindja

Pashku e kishte zanafillën në malësinë e Hasit të Thatë, në një derë të fisit Bytyç: i ati, Tonini, ishte furrtar, e ëma nga Zymi. Familja u shpërngul herët në Prizren dhe më 1951 në Prishtinë, ndërsa i riu vazhdonte shkollën në Prizren. Tregimin e parë, «Në gjiri», e botoi më 1955 në revistën letrare Jeta e Re — organin që Esad Mekuli e kishte themeluar si vatrën e parë të letrave shqipe në Kosovën e pasluftës. Më 1958 Pashku hyri në gazetën Rilindja, fillimisht si gazetar e më pas si redaktor kulture; nga viti 1973 kaloi në redaksinë e shtëpisë botuese, ku mbikëqyrte prozën dhe dramën. Rilindja dhe Jeta e Re nuk ishin thjesht vende pune: ishin institucionet ku, brenda kufijve të një shteti sllav, gjuha dhe letërsia shqipe ndërtonin një jetë të tyren publike.

Modernizmi që s'e njihte realizmin socialist

Ajo që e veçon Pashkun është zgjedhja e tij estetike. Ndërsa doktrina zyrtare kërkonte një letërsi të thjeshtë, ideologjike, «të kuptueshme nga masat», Pashku shkroi një prozë hermetike, simboliste, të ngarkuar me monolog të brendshëm, aluzion e mit. Vepra e tij u duk në fillim si labirint — lexuesi bashkëkohës, i mësuar me rrëfimin e drejtë, e priti me hutim. Por pikërisht kjo vështirësi ishte programi: Pashku i besonte fjalës si material të përpunueshëm, jo si mjet propagande. Ai i përket brezit që solli një frymë të re estetike e filozofike në letërsinë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX, krahas emrash si Adem Demaçi — brezi që e ktheu prozën kosovare në një nga laboratorët më të guximshëm të gjuhës shqipe letrare.

«Oh», romani që ndryshoi prozën shqipe

Kryevepra e Pashkut është romani Oh (1971) — i vetmi roman që shkroi, dhe njëherësh vepër që shënon lindjen e romanit modern shqip. Me strukturë të copëtuar, me kohë të thyer e me një rrjet simbolesh, Oh nuk rrëfen një histori të thjeshtë: ndërton një përvojë. Krahas romanit, Pashku la një opus të pasur me tregime — Tregime (1961), përmbledhja e tij e parë, Nji pjesë e lindjes (1965), Kulla (1968), Kjasina (1973) dhe Lutjet e mbrëmjes (1978) — dhe hapi modernizmin edhe në dramën shqipe me Sinkopa (1968) e Gof (1976), të mbledhura më vonë te Tragjedi moderne (1982). Në secilën formë ai bëri të njëjtën gjë: e shtyu shqipen letrare drejt asaj që bëhej, në ato dekada, në letërsitë e mëdha të Evropës.

Fjala e lirë në Kosovën jugosllave

Modernizmi i Pashkut nuk qe vetëm çështje stili — qe edhe qëndrim. Më 1971 ai nënshkroi shkrimin polemik «Vox clamantis in deserto» kundër doktrinës zyrtare letrare, një akt që i solli kundërshti. Vepra e tij lindi në të njëjtin mjedis që prodhoi Konsultën e Prishtinës të vitit 1968 dhe zgjimin kulturor-kombëtar të shqiptarëve të Kosovës: një brez që, përmes Institutit Albanologjik, universitetit dhe shtëpive botuese, e ktheu Prishtinën në kryeqytet të dytë të kulturës shqipe. Në atë kontekst, të shkruaje një prozë të lirë, të vështirë, të papërkulur para porosisë ideologjike, ishte një formë e qetë e pohimit: gjuha shqipe mund të mbante çdo formë moderne, po aq sa çdo gjuhë tjetër e botës.

Trashëgimia

Anton Pashku e botoi autobiografinë e tij në mars 1995; në tetor të po atij viti ndërroi jetë, në Prishtinë, në moshën pesëdhjetë e tetë vjeç. E la pas një vepër të kursyer në vëllim po të stërmadhe në ndikim: brezat e mëpasëm të prozatorëve shqiptarë e njohin si mësuesin që i çliroi nga rrëfimi i sheshtë. Në muzeun tonë, Pashku qëndron aty ku letërsia e Kosovës takon tërësinë e letrave shqipe: krah Esad Mekulit dhe Ali Podrimjes si zëra të Kosovës, në një vijë me Martin Camajn që e modernizoi shqipen nga mërgimi, dhe përballë Ismail Kadaresë në Tiranë — copëra të ndara politikisht të një letërsie të vetme, që Pashku e pasuroi me formën më të guximshme të kohës së tij.

Burimet

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History / albanianliterature.net — Anton Pashku si klasik i prozës moderne shqipe, stili hermetik e simbolist, dhe vendi i tij mes prozatorëve kosovarë të pasluftës.

• Enciklopedia (sq.wikipedia.org, kryqëzuar) — jeta (Grazhdanik, 8 janar 1937 – Prishtinë, 31 tetor 1995), origjina familjare (fisi Bytyç, i ati furrtar), shkollimi në Prizren, tregimi i parë «Në gjiri» (1955, Jeta e Re), puna te Rilindja (prej 1958; redaksia botuese prej 1973) dhe redaktimi i Jeta e Re e Fjala.

• Vepra: romani Oh (1971); përmbledhjet me tregime Tregime (1961), Nji pjesë e lindjes (1965), Kulla (1968), Kjasina (1973), Lutjet e mbrëmjes (1978); dramat Sinkopa (1968) dhe Gof (1976), mbledhur te Tragjedi moderne (1982).

• Shënime kritike shqiptare mbi poetikën e Pashkut (Shqiptarja.com / Hejza) — nënshkrimi i «Vox clamantis in deserto» (1971) kundër doktrinës zyrtare, botimi i autobiografisë në mars 1995 dhe vlerësimi si themelues i modernitetit në prozën shqipe.

---

# Dibra e Madhe: kryeqendra e një sanxhaku, sot qytet pa fshatrat e veta
https://zhurma.press/dibra-e-madhe/
Type: place
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-17

Selia e sanxhakut që nxori Skënderbeun sanxhakbe dhe Vehbi Dibrën kryetar kongresi — dhe që në 1913 u nda me kufi nga fshatrat e veta.

Dibra e Madhe është qyteti shqiptar që humbi vendin e vet pa u shkatërruar asnjë gur. Në fund të shekullit XIX ajo ishte kryeqendra e një sanxhaku me rreth dyqindmijë banorë, me katërqind e njëzet dyqane, me medrese, teqe e shkolla, me një divizion osman brenda mureve dhe me karvanet që hynin e dilnin nga perëndimi. Pas Traktatit të Londrës të vitit 1913 ajo mbeti nga ana tjetër e një vije të re: një qytet me fshatrat e veta jashtë shtetit ku ndodhej. Sot Dibra e Madhe është Debar në hartat e Maqedonisë së Veriut dhe një nga vendet më pak të zhvilluara të atij shteti — dhe, njëkohësisht, i vetmi qytet i tij ku maqedonasit etnikë nuk renditen as të parët as të dytët.

Pse ka rëndësi

• Në fund të shekullit XIX Dibra e Madhe ishte kryeqendra e një sanxhaku me rreth dyqindmijë banorë, me katërqind e njëzet dyqane, me medrese, teqe e shkolla dhe me një divizion osman brenda mureve.

• Traktati i Londrës i vitit 1913 e la nga ana tjetër e një vije të re: qyteti mbeti jashtë shtetit shqiptar, i ndarë nga fshatrat e veta. Dibra e Madhe dhe Dibra e Vogël (Peshkopia) nuk ishin dy qytete, po dy skaje të një krahine të vetme.

• Sot quhet Debar në hartat e Maqedonisë së Veriut — një nga vendet më pak të zhvilluara të atij shteti dhe i vetmi qytet i tij ku maqedonasit etnikë nuk renditen as të parët as të dytët.

Një emër më i vjetër se çdo kufi

Emri i qytetit ka kaluar nëpër më shumë perandori se sa nëpër shtete. Në kohën romake shfaqet si Deborus; Ptolemeu në shekullin II shënon në hartat e veta një qendër Doberos, të cilën studiuesit shqiptarë e identifikojnë me Dibrën e sotme. Ana Komnena, në Aleksiadën e shekullit XI, e shkruan Devré. Feliks Petançiçi e quan Dibri më 1502. Osmanët e regjistruan si Debre-i Bala — «Dibra e Epërme» — pikërisht për ta dalluar nga Debre-i Zir, Dibra e Poshtme, që është Peshkopia e sotme.

Ai çift emrash është vetë çështja e këtij ekspozimi. Dibra e Madhe dhe Dibra e Vogël nuk ishin dy qytete të ndryshme: ishin dy skaje të një krahine të vetme, e cila në shqip mban një emër të vetëm dhe në administratë mbante një emër të vetëm. Kufiri i vitit 1913 nuk krijoi dy Dibra. Ai i ndau ato.

Qyteti mbi Drinin e Zi

Dibra e Madhe qëndron në 625 metra lartësi, në skajin më perëndimor të Maqedonisë së Veriut, e rrethuar nga Deshati, Stogova, Jabllanica dhe Bistra, mbi Drinin e Zi dhe degën e tij Radikën, pranë liqenit që sot mban emrin e qytetit. Nga Shkupi e ndajnë 131 kilometra; nga Struga 52; nga Gostivari 71. Nga Tirana — kur udha punon — më pak se nga të gjitha këto.

Ky është fakti gjeografik që shpjegon gjithçka tjetër. Dibra e Madhe nuk ishte një cep i largët i Maqedonisë; ishte skaji lindor i një boshti që vinte nga bregdeti shqiptar. Rruga e Arbrit — udha romake që lidhte Durrësin me brendinë përmes Matit, Gurit të Bardhë dhe Qafës së Buallit — mbaronte këtu. Për shekuj me radhë Dibra e Madhe ishte terminali i asaj udhe: pika ku mallrat e detit takonin mallrat e maleve. Vetëm pasi bregu dhe qyteti u ndanë me kufi, ky pozicion u kthye nga pasuri në izolim.

Gropajt dhe Kastriotët: Dibra si zotërim arbëror

Nga shekulli XII deri në fillim të shekullit XIV, Dibra ishte nën zotërimin e shtëpisë fisnike arbërore të Gropajve. Në gjysmën e dytë të shekullit XIV ajo kaloi te Kastriotët, dhe kështu hyri në pronën e asaj shtëpie që do t'i jepte kombit emrin më të madh. Gjon Kastrioti e mbante Dibrën si pjesë të një zotërimi që shtrihej nga Mati te Drini i Zi, pra pikërisht përgjatë udhës. Kur Gjoni vdiq — pak pasi katër fëmijët e tij ishin marrë peng — zotërimi ra nën osmanët, të cilët e kishin pushtuar qytetin qysh më 1395 dhe e kishin bërë seli të sanxhakut.

Ky detaj rrallë theksohet: Dibra e Madhe nuk ishte periferi e principatave arbërore. Ajo ishte një nga qendrat e tyre. Kur më vonë do të flitet për «Shqipërinë lindore» si diçka e mbetur jashtë, duhet mbajtur mend se për tre shekuj kjo ishte brendia e pushtetit arbëror, jo skaji i tij.

Sanxhakbeu që u kthye kundër sanxhakut

Më 1440 osmanët emëruan sanxhakbe të Dibrës një oficer që e kishin rritur vetë: Gjergj Kastriotin. Tri vjet më vonë, pas Nishit, Skënderbeu u kthye me rreth treqind ushtarë shqiptarë të dezertuar nga radhët osmane dhe e mori Dibrën — jo me rrethim, por sepse popullsia vendase u ngrit dhe zuri rrugët që çonin te qyteti. Ishte një nga rastet e para ku plani ushtarak i tij mbështetej mbi diçka që nuk mund të blihej: gatishmërinë e banorëve.

Për tridhjetë vjetët e mëpasme krahina e Dibrës mbeti vija e ndarjes mes Perandorisë dhe Lidhjes së Lezhës. Dy nga betejat vendimtare u zhvilluan pranë saj: më 29 qershor 1444 dhe më 27 shtator 1446, të dyja të humbura nga ushtritë osmane. Qyteti u qeveris për një kohë nga Moisi Golemi — kapiteni që tradhtoi, u kthye dhe u fal, dhe që në kujtesën dibrane mbeti më shumë si njeriu që u kthye sesa si ai që iku.

Kryeqendra e një sanxhaku

Nën osmanët Dibra e Madhe u bë ajo çka e ka mbajtur në histori: një qendër administrative, tregtare dhe zejtare e rangut të parë. Sanxhaku i Dibrës kaloi nga Vilajeti i Shkodrës në atë të Manastirit më 1877; në shpërbërjen e vet më 1912 ai përbëhej nga katër kaza — Dibra, Reka, Mati dhe Dibra e Poshtme — me një popullsi të përgjithshme rreth dyqindmijë banorësh.

Vetë qyteti, në periudhën e vonë osmane, numërohej me njëzetmijë banorë, katërqind e njëzet dyqane, nëntë xhami, dhjetë medrese, pesë teqe, njëmbëdhjetë shkolla fillore shtetërore, tri shkolla fillore të krishtera, një shkollë të mesme dhe një kishë. Shifrat e shekullit XIX ndryshojnë sipas burimit dhe nuk duhen barazuar: udhëtari francez Ami Boué, që e pa qytetin në kohën e kryengritjeve kundër sulltanit, numëronte gjashtëdhjetë e katër dyqane dhe rreth katër mijë e dyqind banorë, ndërsa përllogaritjet vendase për vitet '30–'40 të atij shekulli japin rreth tetë mijë e katërqind banorë dhe dyqind e pesëdhjetë dyqane. Të dyja mund të jenë matje të pjesshme të një qyteti që numërohej ndryshe sipas asaj se çfarë quhej «qytet». Ajo që nuk kontestohet është drejtimi: deri më 1911 Dibra e Madhe ishte në rreth dhjetë mijë banorë dhe katërqind e tetëdhjetë e nëntë shitore. Etnografi bullgar Vasil Kënçov e llogariste popullsinë e vitit 1900 në 15.500 veta, prej të cilëve 10.500 shqiptarë.

Pasuria e Dibrës nuk ishte vetëm tregtare. Krahina nxori breza mjeshtrash ndërtimi dhe gdhendësish druri, të cilëve u thuhej thjesht usta dibranë, dhe puna e tyre u ngrit nëpër kisha, xhami, ura e shtëpi në gjithë gadishullin. Në një krahinë ku toka ishte e pakët, zanati ishte kapital i lëvizshëm: dibranët e shesin punën jashtë dhe e sjellin fitimin brenda. Ky është modeli ekonomik i të gjithë veriut shqiptar malor, dhe Dibra ishte kryeqyteti i tij.

Në malësitë e sanxhakut pushtetin real e mbanin fiset — ata që burimet osmane i quajnë «tigrat e Dibrës» — të cilat vetëqeveriseshin sipas Kanunit, jetonin mbi nderin dhe besën, dhe pranonin autoritetin e largët vetëm aq sa u leverdiste. Prej këtyre maleve vjen edhe një nga korpuset më të pasura të këngës kreshnike: eposi shqiptar nuk u ruajt në arkiva, u ruajt në kujtesën e krahinave si kjo.

Nga Lidhja e Prizrenit te Kongresi i Dibrës

Kur më 1 nëntor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit, mes themeluesve ishin edhe krerët e Dibrës. Kjo nuk ishte pjesëmarrje simbolike: sanxhaku i Dibrës ishte një nga trupat më të mëdhenj shqiptarë të Turqisë Evropiane, dhe pa të Lidhja do të kishte qenë një marrëveshje veriore.

Tridhjetë e një vjet më vonë qyteti dha kontributin e vet më të njohur. Nga 23 deri më 29 korrik 1909 aty u mbajt Kongresi i Dibrës, i thirrur nga xhonturqit me qëllimin e kundërt nga ai që doli: të siguronte besnikërinë e shqiptarëve dhe, në heshtje, të minonte alfabetin latin të vendosur një vit më parë në Kongresin e Manastirit. Delegatët patriotë refuzuan të nënshkruanin rezolutën e gatshme katërpikëshe. Kongresin e kryesoi myftiu i sanxhakut, Vehbi Dibra, dhe pas gjashtë ditësh punimesh doli një program prej shtatëmbëdhjetë pikash që, sado i moderuar, për herë të parë parashikonte mësimin e ligjshëm të gjuhës shqipe në shkollat e Perandorisë.

Vehbi Dibra — Abdyl Aziz Vehbi Agolli, i lindur në Dibër të Madhe më 12 mars 1867, i biri i myftiut të qytetit — është vetë tregimi i asaj krahine në miniaturë. Tre vjet pas kongresit, ai do të ishte në Kuvendin e Vlorës si përfaqësues i Dibrës dhe do të nënshkruante aktin e Pavarësisë; do të bëhej kryetari i parë i Pleqësisë shqiptare dhe më vonë kryetari i parë i Komunitetit Mysliman të Shqipërisë. Prej tij mbetet fetvaja që e pranonte flamurin e Kastriotëve si flamur kombëtar dhe fjalia që e bënte të mundur atë: «Kristiani e myslimani janë vëllezër shqiptarë të pandarë.» Qyteti që dërgoi këtë njeri në Vlorë, katërmbëdhjetë muaj më pas mbeti jashtë shtetit që ai ndihmoi të shpallej.

1913: kufiri që bëri një qytet pa fshatra

Gjatë Luftërave Ballkanike Dibra e Madhe u pushtua nga Serbia. Traktati i Londrës i vitit 1913 e shpërbëu sanxhakun e Dibrës dhe e ndau territorin e tij mes Serbisë dhe Principatës së porsakrijuar të Shqipërisë. Vija kaloi mes qytetit dhe fshatrave të tij. Pjesa më e madhe e fshatrave dibrane mbetën në anën shqiptare; qendra e tyre historike mbeti në anën tjetër. Që atëherë Dibra e Madhe përshkruhet si qytet pa fshatra — një formulë e thatë administrative që fsheh një amputim.

Pasojat u panë menjëherë. Një pjesë e banorëve shqiptarë ikën drejt Turqisë; një pjesë tjetër zbriti në Tiranë, ku bashkësia dibrane u bë prej vitit 1920 e tutje një segment i rëndësishëm i popullsisë së kryeqytetit të ri. Ata që mbetën nuk e pranuan gjendjen: mes viteve 1912 e 1921 krahina ngriti pesë kryengritje kundër Mbretërisë Serbe dhe më pas Jugosllavisë. Më 1915, gjatë tërheqjes së madhe të forcave serbe nëpër Shqipëri, u vra revolucionari dibran Ali Pustina. Më 15 gusht 1921 Bajram Curri dhe Elez Isufi ndërmorën bashkërisht kryengritjen kundër autoriteteve jugosllave të Dibrës, e cila vazhdoi deri në dhjetor.

Pastaj erdhi radha e pushtimeve të tjera: Bullgaria mbajti qytetin nga 1915 në 1918; nga 1929 në 1941 ai bënte pjesë në Banovinën e Vardarit të Mbretërisë Jugosllave; më 17 prill 1941 u aneksua në Shqipërinë nën kontroll italian, ku për herë të parë prej një brezi u hapën shkolla, radio e gazeta në shqip; pas kapitullimit italian të shtatorit 1943 kaloi në duar gjermane; dhe më 30 gusht 1944, pas dy muajsh luftimesh, u sigurua nga forcat e udhëhequra nga Haxhi Lleshi. Me mbarimin e luftës qyteti kaloi sërish nën Jugosllavi.

Tri dekada ndërrimesh flamuri, dhe pas tyre një mbyllje e plotë: kufiri shqiptaro-jugosllav u mbyll hermetikisht nga 1945 deri më 1990. Për dyzet e pesë vjet, banorët e Dibrës së Madhe dhe kushërinjtë e tyre në fshatrat e Dibrës së Poshtme jetuan në largësi këmbësore dhe në botë të ndryshme. Degradimi ekonomik e kulturor që përshkruhet sot si «prapambetje rajonale» ka këtu datën e vet të saktë të fillimit.

Qyteti që mbeti shqiptar

Ajo që nuk ndodhi është po aq e rëndësishme sa ajo që ndodhi. Pas 1913-s në Dibër u nxit vendosja e kolonëve serbë e malazezë, taktika e zakonshme për ta lidhur tokën e re me shtetin e ri. Njëqind vjet më vonë, sipas regjistrimit të vitit 2021, qyteti ka 11.735 banorë: 8.194 shqiptarë (69,8%), 1.140 romë, 911 turq, 419 maqedonas dhe 146 të tjerë. Shqipja është gjuhë zyrtare e komunës. Dibra e Madhe mbetet i vetmi qytet i Maqedonisë së Veriut ku maqedonasit nuk janë as grupi i parë as i dyti.

Në sheshin qendror qëndron një shtatore e Skënderbeut. Nuk është vendosur nga një shtet shqiptar: është vendosur nga banorët e një qyteti që prej gjashtë shekujsh e mban veten pjesë të asaj historie, pavarësisht se cila administratë i mbledh taksat. Emigracioni ka bërë pjesën tjetër — dibranët në Shtetet e Bashkuara kanë hapur rreth pesëdhjetë piceri, dhe në vetë qytetin numërohet një pice për çdo tre mijë banorë; është një statistikë qesharake që tregon një gjë serioze: një ekonomi që i mban njerëzit lidhur me shtëpinë përmes parasë së dërguar, sepse pozicioni nuk i mban dot lidhur ndryshe.

Përse rëndon Dibra e Madhe

Historia e Dibrës së Madhe e ndreq një gabim të shpeshtë leximi: bindjen se kombi shqiptar u ndërtua në bregdet dhe u shpërnda drejt maleve. E kundërta është më e vërtetë. Nga fiset ilire te Principata e Arbërit, nga Gropajt te Kastriotët, nga sanxhaku osman te Kongresi i 1909-s, qendrat e brendshme si Dibra mbajtën vazhdimësinë kur bregu ndërronte zotër. Ishin luginat, udhët dhe kalimet — jo portet — ato që e mbajtën një popull të lidhur para se të kishte shtet.

Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse viti 1913 dhemb këtu më shumë se kudo tjetër. Kufiri nuk hoqi një provincë të largët nga një perandori; ai preu një qytet nga fshatrat e veta, një kryeqendër nga krahina e saj, një skaj udhe nga udha. Nuk u rrëzua asnjë mur. Thjesht u ndal karvani, u mbyll shkolla, u ndërrua gjuha e zyrës — dhe një qendër tregtare e gadishullit u bë periferi e dy shteteve njëkohësisht.

Ajo që mbeti është ajo që mbetet gjithmonë kur shteti mungon: gjuha, besa, kujtesa dhe kënga. Njëqind e trembëdhjetë vjet pas Londrës, shtatë nga çdo dhjetë banorë të Dibrës së Madhe deklarohen shqiptarë. Kufiri e ndryshoi hartën. Nuk e ndryshoi qytetin.

Burimet

• sq.wikipedia, «Dibra» — emrat historikë (Deborus, Devré, Debre-i Bala), gjeografia, vargu i pushtimeve 1912–1944, formula «qytet pa fshatra», shifrat e dyqaneve dhe banorëve për shekullin XIX e 1911-n. Kujdes: ky zë e daton Kongresin e Dibrës më 1907 dhe pohon se nëpër Dibër kalonte Via Egnatia — të dyja të pasakta; data e saktë është 23–29 korrik 1909 dhe Egnatia kalonte nga Durrësi përmes Elbasanit e Ohrit, jugut të Dibrës.

• sq.wikipedia, «Kongresi i Dibrës» — datat 23–29 korrik 1909, kryesimi nga Vehbi Dibra, refuzimi i rezolutës katërpikëshe, programi përfundimtar prej 17 pikash dhe klauzola për shqipen në shkolla. Ky zë është burimi që korrigjon zërin e qytetit.

• sq.wikipedia, «Sanxhaku i Dibrës» — shtrirja dhe katër kazatë në 1912, popullsia rreth 200.000, inventari i qytetit (420 dyqane, 9 xhami, 10 medrese, 5 teqe, shkollat), emërimi i Skënderbeut sanxhakbe më 1440, «tigrat e Dibrës» dhe vetëqeverisja sipas Kanunit, shpërbërja me Traktatin e Londrës 1913.

• en.wikipedia, «Debar» — zotërimi i Gropajve shek. XII–XIV, çlirimi i 1443-shit me treqind ushtarë pas Nishit, betejat e 1444-s dhe 1446-s, ikja e banorëve drejt Turqisë e Tiranës dhe bashkësia dibrane në Tiranë prej 1920-s, pesë kryengritjet 1912–1921, vrasja e Ali Pustinës më 1915, regjistrimi i vitit 2021 (11.735 banorë; 8.194 shqiptarë), shifrat e Vasil Kënçovit për 1900-n, të dhënat për zejtarinë dhe emigracionin. Kujdes: edhe ky zë e daton Kongresin e Dibrës më 1907.

• sq.wikipedia, «Vehbi Dibra» — lindja në Dibër të Madhe më 12 mars 1867, myftinia e sanxhakut deri më 1912, Kongresi i Manastirit 1908 dhe kryesimi i Kongresit të Dibrës 1909, nënshkrimi i Pavarësisë si përfaqësues i Dibrës, kryetaria e Pleqësisë dhe e Komunitetit Mysliman, fetvaja për flamurin e Kastriotëve.

• sq.wikipedia, «Elez Isufi» — qëndresa kundër pushtimit serb të Dibrës dhe kryengritja e përbashkët me Bajram Currin më 15 gusht 1921.

Identifikimi i Dibrës me Doberos-in e Ptolemeut jepet si identifikim i studiuesve, jo si e dhënë e mbyllur. Pretendimi se qyteti përmendet nga Herodoti në shekullin V p.e.s. nuk qëndron dhe nuk është përdorur këtu.

---

# Rruga e Arbrit: udha romake që mbajti Arbërinë të lidhur, derisa kufiri e preu
https://zhurma.press/rruga-e-arbrit/
Type: place
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-16

Boshti Durrës–Tiranë–Dibër: stacione romake, kronika bizantine, fshatra derven osmane — dhe një kufi më 1913 që e ktheu korridorin në qorrsokak.

Një komb pa shtet mbahet me gjuhë, me besë dhe me rrugë. Boshti që nga bregdeti i Durrësit ngjitej nëpër fushën e Tiranës, kalonte grykat e Matit dhe zbriste në luginën e Dibrës mban emrin më të vjetër që kemi për veten: Rruga e Arbrit. Ai u shtrua nga romakët, u përshkrua nga bizantinët, u ruajt nga fshatra që paguanin taksat me shpatë në vend të parasë — dhe u pre në mes nga një vijë kufitare e vizatuar në Londër. Historia e kësaj udhe është historia e vetë hapësirës arbërore: e gjatë sa perandoritë, dhe e këputur brenda një viti të vetëm.

Pse ka rëndësi

• Rruga e Arbrit është boshti që nga bregdeti i Durrësit ngjitej nëpër fushën e Tiranës, kalonte grykat e Matit dhe zbriste në luginën e Dibrës — udhë e brendshme e kripës, e karvaneve dhe e lajmit, jo rrugë perandorake si Via Egnatia.

• Gjurma më e vjetër e dokumentuar është romake, e shekujve I–II: stacionet rrugore (mansiones) në zonën e Gurit të Bardhë, emrin e të cilave e ruan ende toponimi Mansaj.

• Një vijë kufitare e vizatuar në Londër e preu udhën në mes — historia e saj është historia e vetë hapësirës arbërore: e gjatë sa perandoritë, dhe e këputur brenda një viti të vetëm.

Një damar, jo një projekt

Rruga e Arbrit nuk lindi si vepër publike; ajo u njoh si e tillë sepse ekzistonte para se ta pagëzonte kushdo. Pozita gjeografike e trojeve shqiptare i ka detyruar rrugët të ndjekin dy drejtime: përgjatë bregut, dhe nga deti drejt brendisë. Më e njohura e boshteve romake ishte Via Egnatia e shekullit II para erës sonë, që nga Durrësi kalonte Elbasanin, Ohrin e Selanikun për të mbërritur në Konstandinopojë. Por Egnatia nuk ishte e vetmja. Nga Durrësi degëzoheshin edhe akse të tjera — Durrës–Lissus–Naissus drejt veriut, Tiranë–Kërrabë–Elbasan drejt jugut — dhe mes tyre udha që nga fusha e Tiranës ngjitej drejt lindjes për në Dibër. Kjo është ajo që burimet e njohin me emrin Rruga e Arbrit.

Dallimi ka rëndësi. Egnatia ishte rrugë perandorake: e ndërtuar nga Roma, për Romën, për të lëvizur legjione mes Adriatikut dhe Egjeut. Rruga e Arbrit ishte rrugë e brendshme — e kripës, e karvaneve, e bagëtisë verore, e lajmit dhe e ushtrisë vendase. Egnatia i shërbeu një perandorie që iku. Rruga e Arbrit i shërbeu një populli që mbeti.

Stacionet romake të Gurit të Bardhë

Gjurma më e vjetër e dokumentuar e udhës është romake, e shekujve I dhe II të erës sonë. Dëshmia nuk është një mbishkrim triumfal por diçka shumë më e përditshme: stacionet rrugore, mansiones, që Roma i vendoste në largësi të matura përgjatë çdo aksi për të strehuar udhëtarin, për të ndërruar kuajt dhe për të mbajtur postën. Në zonën e Gurit të Bardhë, në Mat, toponimi Mansaj ruan ende emrin e institucionit që e krijoi.

Ky është një nga ato rastet ku toponimia bën punën e arkivit. Perandoria u shua, administrata u shpërbë, dokumentet u dogjën — por fshatarët vazhduan ta quajnë vendin me emrin e stacionit, dhe emri mbijetoi njëmijë e gjashtëqind vjet në gojë. E njëjta gjë ka ndodhur me Petralbën mbi të njëjtin fshat: petra alba, guri i bardhë, është latinishtja që shqipja e përktheu dhe e mbajti. Rruga la pas jo vetëm kalldrëm, por fjalë.

Ana Komnena, normanët dhe Akropolita

Në shekullin XI udha hyn në historiografinë bizantine. Ana Komnena, e bija e perandorit Aleks I dhe kronistja më e mprehtë e kohës së vet, e përmend rrugën kur rrëfen luftërat kundër normanëve; normanët e Boemundit lëviznin pikërisht nëpër këtë aks gjatë fushatave të tyre në brendësi të Ballkanit. Më 1257 këtej kaloi Gjergj Akropolita, historian dhe zyrtar i lartë bizantin, i cili në po ato vite shënon edhe emrin e krahinës në shumës — «Dibrat».

Vlen të vihet re çfarë do të thotë kjo. Kur një perandori dërgon ushtri, guvernatorë dhe kronistë nëpër një rrugë, ajo rrugë nuk është shteg baritor: është infrastrukturë strategjike. Në shekujt XI–XIII, hapësira që sot quhet Shqipëri e mesme dhe Dibër nuk ishte periferi e harruar e askujt. Ajo ishte korridori nëpër të cilin kalonte kush donte të shkonte nga Adriatiku në brendësi — dhe kjo është arsyeja pse pikërisht aty, në po ata shekuj, lindi Principata e Arbërit e Progonëve. Shteti i parë me emrin tonë nuk u ngrit rastësisht mbi këtë udhë.

Fshatrat derven: kush e mbante rrugën, mbante krahinën

Regjistrimi osman i vitit 1467 e gjen udhën ende në punë dhe e regjistron sipas një kategorie fiskale të veçantë. Guri i Bardhë dhe disa fshatra të tjerë përgjatë aksit shënohen si fshatra derven — banorë të ngarkuar me ruajtjen dhe mirëmbajtjen e kalimeve malore dhe të rrugës vetë. Statusi nuk ishte nder simbolik: fshati derven merrte lehtësira tatimore në këmbim të një detyre ushtarake-policore mbi grykën që i takonte.

Në praktikë, kjo do të thoshte se Perandoria e pranonte se këto gryka nuk mbaheshin dot nga jashtë. Rruga kalonte nëpër terren ku garnizoni i largët ishte i kotë dhe ku i vetmi rend i mundshëm ishte ai që vendosnin banorët. Për një popull që do të kalonte pesë shekuj nën administratë të huaj, kjo është një hollësi e madhe: pushteti qendror mund t'i mblidhte taksat, por rrugën e mbanin fshatarët e vet, me armët e veta, sipas rregullave të veta. Është e njëjta logjikë që e mbajti të gjallë Kanunin.

Hane, kalldrëme dhe një hark mbi Mat

Udha nuk ka mbetur vetëm në tekst. Përgjatë saj gjenden ende hane, karakolle, kalldrëme dhe një varg urash guri — trashëgimia materiale e një ekonomie karvanesh që funksionoi pa ndërprerje nga antikiteti deri në shekullin XX. Stacione të rëndësishme kanë qenë Zall-Dajti, në malësinë e Tiranës, dhe Guri i Bardhë, i njohur ndër dibranët për traditat e veta arsimdashëse e mikpritëse.

Dy monumente e mbajnë sot më mirë se çdo tjetër kujtimin e këtij boshti. I pari është Kalaja e Petralbës, fortesa kryesore e Kastriotëve, e ngritur mbi Gurin e Bardhë pikërisht sepse zotëronte kalimin. I dyti është Ura e Vashës, harku i shekullit XVIII mbi lumin Mat, që kujtesa popullore ia ka veshur pajës së një vashe. Një kështjellë dhe një urë, njëqind vjet larg njëra-tjetrës, të ndërtuara për të njëjtën arsye: sepse dikush duhej të kalonte.

Nga e njëjta luginë doli Pjetër Budi, prifti i Gurit të Bardhë që rreth vitit 1618 shkroi tre mijë vargje shqip. Rruga që sillte kripën dhe ushtritë sillte edhe libra, dhe i çonte jashtë ata që i shkruanin.

Dhjetë zonat: gjeografia e një udhe

Vija që udha ndjek është pothuajse e pandryshuar prej dymijë vjetësh, sepse relievi nuk ndryshon. Ajo nis në qendër të Tiranës, ngjitet përgjatë Rrugës së Dibrës drejt Brarit dhe shkallës së Tujanit, kalon luginën e ngushtë nën Dajt, përshkon luginat malore të Shpalit e të Murrizës, kapërcen Qafë-Murrizën dhe del në anën e Matit, në luginat e Xibrit e të Gurit të Bardhë. Prej andej zbret te gryka e sipërme e lumit Mat mbi Urën e Vashës, kalon Planin e Bardhë dhe Qafën e Buallit, del në luginën e Vajkalit e të Zallit të Bulqizës, ndjek Zerqanin dhe mbërrin në fushën e Gjoricës, në pellgun e Dibrës.

Qafa e Buallit, 842 metra mbi det, është kyçi hidrografik i gjithë boshtit: në perëndim të saj ujërat rrjedhin drejt Matit dhe Adriatikut, në lindje drejt Drinit. Kush e kalonte atë qafë, ndërronte pellg ujëmbledhës dhe, historikisht, ndërronte edhe botë administrative. Dhjetë zonat e njohura të udhës — Tiranë, Zall-Dajt, Murrizë, Guri i Bardhë, Ura e Vashës, Plani i Bardhë, Bulqizë, Ura e Çerenecit, Gjoricë, Dibër — janë njëkohësisht një hartë e vogël e Shqipërisë së brendshme.

1913: vija që e preu udhën në mes

Skaji lindor i Rrugës së Arbrit ishte Dibra e Madhe, dhe Dibra e Madhe ishte një nga qendrat më të mëdha shqiptare të kohës. Në regjistrimin osman të 1467-s vilajeti i Dibrës jepet me njëqind e tetëdhjetë e tetë fshatra; Sami Frashëri, më 1891, shënonte njëzet e pesë mijë banorë vetëm në qytet. Aty, në korrik 1909, u mbajt Kongresi i Dibrës, kuvendi që xhonturqit e thirrën për t'i kthyer shqiptarët nga alfabeti latin dhe që delegatët shqiptarë e kthyen kundër thirrësve, duke dalë me një program shtatëmbëdhjetë-pikësh që për herë të parë e lejonte mësimin e shqipes në shkollat shtetërore.

Katër vjet më vonë, vendimet e Fuqive të Mëdha e lanë Dibrën e Madhe jashtë kufirit të shtetit të ri shqiptar. Rruga nuk u shkatërrua — asnjë kazmë nuk e preku. Ajo thjesht pushoi së qeni rrugë: një aks tregtar që përfundon në një pikë kufitare nuk është më aks, është qorrsokak. Krahina e Dibrës, që deri atëherë kishte qenë urë lidhëse mes bregdetit dhe brendisë, e humbi funksionin brenda një sezoni.

Pastaj erdhi diçka më e rëndë. Mes viteve 1945 dhe 1990 lidhja u ndërpre plotësisht: kufiri u mbyll, dhe pozita gjeografike që për dymijë vjet kishte qenë pasuria kryesore e krahinës u kthye në faktorin që e izolonte. Kjo është një nga inversionet më mizore në gjeografinë tonë historike — e njëjta luginë, e njëjta udhë, e njëjta distancë nga Tirana, por nga korridor u bë qelë.

Udha që rikthehet

Ideja e rihapjes së boshtit ka ndjekur çdo qeveri shqiptare të tridhjetë viteve të fundit. Kryeministri Fatos Nano nënshkroi studimin për një variant dhjetë metra të gjerë dhe rreth shtatëdhjetë e dy kilometra të gjatë; Strategjia e Transportit e miratuar nga Këshilli i Ministrave në shtator 2008 e vendosi afatin në vitin 2021. Varianti i zgjedhur shmang lartësitë mbi nëntëqind metra — pikërisht ato që e bëjnë udhën e vjetër të pakalueshme dimrit — dhe llogaritet për një shpejtësi mesatare tetëdhjetë kilometra në orë, duke shkurtuar rreth shtatëdhjetë kilometra kundrejt rrugës ekzistuese nëpër Burrel.

Aksi është hapur në etapa, dhe raportimi shqiptar e përshkruan udhëtimin Tiranë–Dibër të shkurtuar nga rreth katër orë në rreth një orë e njëzet minuta. Numri që flet më shumë është një tjetër: me vazhdimin nga Dibra e Madhe drejt Gostivarit gjashtëdhjetë e pesë kilometra, Tetovës njëzet e pesë dhe Shkupit dyzet e pesë, largësia e plotë Tiranë–Shkup bie në rreth dyqind e dhjetë kilometra. Dy kryeqytete me shumicë a bashkësi të madhe shqiptare, të ndara nga një distancë më e vogël se ajo Tiranë–Sarandë.

Kjo është llogaria që e bën udhën një ekspozitë muzeu dhe jo një lajm infrastrukture. Kombi shqiptar nuk u shpërnda kurrë mbi një hapësirë të madhe — ai u nda mbi një hapësirë të vogël, nga vija të vizatuara nga të tjerët. Rruga e Arbrit e tregon këtë me matje: dyqind e dhjetë kilometra ndërmjet Tiranës dhe Shkupit, dhe njëqind vjet ndërprerje ndërmjet tyre. Romakët e shtruan sepse u duhej. Bizantinët e përshkruan sepse e përdornin. Fshatrat derven e ruajtën sepse ishte e tyrja. Dhe kur, më 1913, dikush vendosi se ku mbaronte njëri shtet dhe nis tjetri, e vetmja gjë që u ndërpre nuk ishte asfalti — ishte një bashkësi që e kishte quajtur atë udhë me emrin e vet.

Burimet

• Wikipedia shqip — "Rruga e Arbrit": origjina romake e shekujve I–II dhe stacionet mansio (Mansaj) të Gurit të Bardhë; përmendja te Ana Komnena në shekullin XI dhe kalimi i normanëve të Boemundit; kalimi i Gjergj Akropolitës më 1257; fshatrat "derven" në defterin osman të 1467-s; hanet, karakollet, kalldrëmet e urat e mbetura; stacionet Zall-Dajt e Guri i Bardhë; dhjetë zonat e aksit; gjatësia rreth 75 km, shpejtësia mesatare 80 km/h, shmangia e lartësive mbi 900 m dhe shkurtimi rreth 70 km kundrejt Burrelit; studimi i firmosur nga qeveria Nano për një variant 72,6 km dhe 10 m të gjerë; afati i vitit 2021 në Strategjinë e Transportit të miratuar në shtator 2008; vazhdimi Dibër–Gostivar 65 km, Gostivar–Tetovë 25 km, Tetovë–Shkup 45 km, gjithsej Tiranë–Shkup rreth 210 km. Shënim: ky zë e quan Akropolitën "komandant britanik" — një gabim i qartë; Gjergj Akropolita ishte historian dhe zyrtar bizantin, siç e jep saktë edhe zëri "Rrethi i Dibrës".

• Wikipedia shqip — "Rrethi i Dibrës": funksionimi që në antikitet i rrugës Durrës–Fusha e Tiranës–Dibër; Dibra si qendër artizanale e tregtare më 1911; zbehja e rolit lidhës pas kufijve të 1913-s që lanë jashtë Dibrën e Madhe; ndërprerja e plotë e lidhjes mes 1945 dhe 1990 dhe kthimi i pozitës në faktor izolimi; përmendja e Akropolitit si shkrimtar bizantin më 1257 dhe e trajtës "Dibrat"; defteri osman i 1467-s me 188 fshatra në vilajetin e Dibrës; shënimi i Sami Frashërit më 1891 me 25.000 banorë në qytet.

• Wikipedia shqip — "Qafa e Buallit": lartësia 842 m, pjesë e Rrugës Kombëtare 6 që lidh bregdetin me rrethin e Matit dhe luginën e Dibrës; pellgu ujëmbledhës i Matit në perëndim dhe i Drinit në lindje; pozita e Bulqizës menjëherë në lindje të pikës më të lartë.

• Wikipedia shqip — "Kongresi i Dibrës": mbajtja më 23–29 korrik 1909, thirrja nga Komiteti xhonturk "Bashkim e Përparim", refuzimi i rezolutës nga delegatët atdhetarë dhe programi përfundimtar prej 17 pikash që lejoi mësimin e shqipes në shkollat shtetërore.

• Ekspozitat e këtij muzeu për Matin, Kalanë e Petralbës, Urën e Vashës dhe Pjetër Budin: pozicioni i Petralbës mbi Gurin e Bardhë, harku i shekullit XVIII mbi lumin Mat, dhe lindja e Budit në Gurin e Bardhë rreth vitit 1566.

• Për hapjen e aksit modern: raportimi shqiptar mbi hapjen në etapa të Tiranë–Dibër dhe shkurtimin e udhëtimit nga rreth katër orë në rreth një orë e njëzet minuta (Shqiptarja.com, Koha.net). Data e përurimit lihet e pashënuar sepse raportimi nuk pajtohet mbi të.

---

# Mati: lugina që i dha Arbërisë Kastriotët dhe Shqipërisë Zogun
https://zhurma.press/mati/
Type: place
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-16

Njëmijë kilometra katrorë mes Dejës dhe Shkopetit, mbi boshtin e Rrugës së Arbrit — krahina që nxori Kastriotët, Pjetër Budin dhe Ahmet Zogun.

Ka krahina që historia i prek dhe ikën. Mati nuk është nga ato. Nga një luginë e vetme mes maleve të Dejës dhe grykave të Shkopetit dolën, brenda pesë shekujsh, shtëpia që i dha Arbërisë Skënderbeun, prifti që shkroi një nga librat e parë të shqipes, dhe djaloshi nga Burgajeti që u bë mbreti i vetëm i shqiptarëve. Kjo nuk është rastësi gjeografike — është llogaria e një korridori: kush mbante Matin, mbante lidhjen mes bregdetit dhe brendisë së vendit.

Pse ka rëndësi

• Mati është një luginë prej rreth njëmijë kilometrash katrorë në Shqipërinë e mesme, e mbyllur nga vargu i Dejës në lindje, Balgjaji në jug dhe gryka e Shkopetit në veriperëndim; qendra e saj është Burreli.

• Rëndësia e krahinës vjen nga një rrugë: boshti që burimet mesjetare e njohin si Rruga e Arbrit ngjitej nga Durrësi përmes Petrelës e Qafës së Murrizës, zbriste në Mat dhe vazhdonte për në Dibër — damari që lidhte detin me thellësinë e Ballkanit.

• Nga kjo luginë e vetme dolën brenda pesë shekujsh Kastriotët, Pjetër Budi dhe Ahmet Zogu — dhe gërmimet e viteve 1952–1984 nxorën në dritë pesëdhjetë e tri tuma që e lidhin zonën me piruistët ilirë.

Lugina që lidh detin me malin

Mati shtrihet në Shqipërinë e mesme, rreth njëmijë kilometra katrorë luginë e mal, i mbyllur nga vargu i Dejës në lindje — ku Maja e Dejës ngrihet 2.246 metra — nga Balgjaji në jug dhe nga gryka e Shkopetit në veriperëndim. Lumi që i jep emrin e pret krahinën më dysh dhe në një pikë kalon nëpër një grykë rreth dyzet metrash të thella te Ulza e Shkopeti. Qendra e saj është Burreli; sot krahina ndahet mes bashkive Mat dhe Klos.

Por gjeografia e Matit nuk shpjegohet me kufij, po me një rrugë. Nga Durrësi drejt brendisë ngjitej boshti që burimet mesjetare e njohin si Rruga e Arbrit: kalonte nga Petrela, nga Qafa e Murrizës, zbriste në luginën e Matit dhe vazhdonte për në Dibër e më tej drejt Maqedonisë. Ky ishte tejçuesi i karvaneve, i kripës, i ushtrive dhe i lajmeve. Një luginë e brendshme, e rrethuar me male, ndodhej pikërisht mbi damarin që lidhte detin me thellësinë e Ballkanit — dhe kjo e bëri një vend ku pushteti vlente të mbahej me kështjella.

Piruistët dhe pesëdhjetë e tri kodrat e varreve

Njerëzit e kanë banuar luginën shumë para se dikush ta quante Mat. Burimet antike e lidhin zonën me piruistët, një ndër fiset ilire të malësisë qendrore. Gërmimet arkeologjike të kryera mes viteve 1952 dhe 1984 zbuluan në krahinë pesëdhjetë e tri tuma — kodra varresh të ngritura mbi vdekjet e një shoqërie fisnore që varroste në lartësi dhe me pajisje. Nuk është një zbulim spektakolar për syrin e turistit; është diçka më e rëndë për kujtesën: dëshmi materiale e një vazhdimësie banimi që nis shumë para dokumentit të parë të shkruar.

Ky është edhe ushtrimi që kërkon i gjithë muzeu: aty ku shkrimi mungon për shekuj, vazhdimësia lexohet në tokë, në toponime dhe në gjuhë. Mat vetë është një emër i vjetër, i papërkthyer nga asnjë pushtues.

Nga Progonët te Kastriotët

Në mesjetën e hershme lugina hyn brenda hapësirës së Principatës së Arbrit, formacioni i parë shtetëror shqiptar i njohur me emrin e vet, i drejtuar nga Progoni dhe pasardhësit e tij mes viteve 1190 e 1216. Kur ajo principatë u shpërbë, trashëgimia e saj u nda mes shtëpive vendase — dhe në Mat u ngjit ajo që do t'i jepte emrin epokës: Kastriotët.

Në dokumentet venedikase Gjon Kastrioti quhet zot i Matit, me zotërime të shtrira nga Kepi i Rodonit deri në Dibër. Trungu i asaj principate ishte pikërisht kjo luginë, dhe boshti i saj ushtarak ishin dy fortesa: Petralba — guri i bardhë, siç e latinizoi emrin Marin Barleti — mbi Gurin e Bardhë të Klosit, dhe Stellushi. Nga kurrizi shkëmbor i Petralbës, rreth 778 metra mbi det, kontrollohej gjithë lugina dhe, mbi të gjitha, Rruga e Arbrit që kalonte poshtë saj. Një traditë e vjetër e mban Petralbën si vendin ku lindi Gjergji, biri i Gjonit.

Regjistrimi osman i vitit 1467 e dëshmon çmimin që lugina pagoi për këtë pozicion: burimet flasin për rreth pesëmbëdhjetë mijë të vdekur gjatë fushatave të vitit 1446 dhe rreth tetë mijë gjatë atyre të vitit 1467. Mati nuk qe skenë anësore e luftërave të Skënderbeut; ishte shtëpia e tyre.

Guri i Bardhë: një fshat, një kështjellë dhe një libër

Nga i njëjti fshat ku Kastriotët mbanin fortesën e tyre kryesore doli, rreth vitit 1566, Pjetër Budi. Ai u shugurua prift në moshën njëzet e një vjeç, shërbeu dymbëdhjetë vjet si famullitar në Kosovë e në Maqedoni, u bë vikar i përgjithshëm dhe më vonë ipeshkëv i Sapës e i Sardës. Në vitin 1618 botoi Doktrinën e Kërshtenë, ku përkthimit të katekizmit i shtoi rreth tre mijë vargje shqipe të vetat; në 1621 dolën Rituale Romanum dhe Pasqyra e t'rrëfyemit, kjo e fundit me rreth shtatëdhjetë faqe prozë origjinale — proza e parë origjinale e letërsisë shqipe.

Budi nuk qe vetëm shkrimtar. Ai organizoi mbledhje të klerit shqiptar, kërkoi që famullitë shqiptare t'u besoheshin priftërinjve shqiptarë dhe u përfshi në përgatitjen e një kryengritjeje kundër osmanëve. Vdiq në dhjetor të vitit 1622, i mbytur në Drin — sipas dyshimit të vazhdueshëm të burimeve, jo aksidentalisht.

Vlen të qëndrohet një çast mbi faktin: një fshat i vetëm në një luginë të mbyllur mban njëkohësisht kështjellën kryesore të Kastriotëve dhe djepin e njërit prej shkrimtarëve të parë të gjuhës. Kur kombi nuk kishte shtet, gjuha ishte institucioni i vetëm që i mbetej — dhe ata që e shkruan atë institucion nuk dolën nga oborret e mëdha, po nga vende si Guri i Bardhë.

Derebejtë e luginës

Nën sundimin osman Mati mbeti ajo që kishte qenë: një krahinë malore me ligj të vetin dhe me një shtëpi që e drejtonte brez pas brezi. Zogollinjtë ishin oxhaku i derebejve të Matit — guvernatorë të trashëguar, pushtet vendas i njohur nga Porta sepse ishte më e lirë ta njihje se ta thyeje.

Nga ajo periudhë lugina mban edhe një monument që tregon çfarë ishte një vepër publike para shtetit modern: Ura e Vashës, hark i vetëm guri mbi Matin mes Klosit dhe Gurit të Bardhë, njëmbëdhjetë metra e gjatë dhe vetëm 2,8 metra e gjerë — sa të kalonte një njeri me kalë të ngarkuar. Nuk e ngriti një pasha; emrin ia la kujtesa e një vashe. Ajo urë shërbente pikërisht boshtin e Rrugës së Arbrit, të njëjtin që kishte bërë Petralbën të vlefshme tre shekuj më parë.

Nga Burgajeti në fron

Më 8 tetor 1895, në kalanë e Burgajetit, lindi Ahmet Zogolli, biri i Xhemal pashë Zogollit dhe i Sadije hanëm Toptanit. Në vitin 1912, ende adoleshent, mori postin e myhtarit të Matit — pushtetin që familja e mbante prej brezash. Prej andej ngjitja qe e shpejtë dhe e rreptë: kryeministër më 26 dhjetor 1922, president më 31 janar 1925, mbret më 1 shtator 1928. Kur u bë kryeministër hoqi prapashtesën osmane nga mbiemri: Zogolli u bë Zogu.

Muzeu nuk e ndërton këtë faqe si lavdërim. Mbretëria e Zogut ishte një regjim personal, i mbështetur mbi klientelë e mbi varësi të rëndë nga Italia, dhe përfundoi me pushtimin e 7 prillit 1939; ai vetë vdiq në mërgim, në Suresnes të Parisit, më 9 prill 1961. Fakti që e mban këtu është tjetër dhe më i thjeshtë: shteti i parë modern shqiptar u drejtua për pesëmbëdhjetë vjet nga një njeri i lindur në një kala mali në Mat, me legjitimitet të trashëguar prej derebejve të asaj lugine. Shqipëria e shekullit të njëzetë doli, në një masë të mirë, nga logjika e krahinës.

Lugina sot

Mati i sotëm është një krahinë që numëron më pak njerëz se dje. Në regjistrimin e vitit 2004 popullsia jepej rreth gjashtëdhjetë e dy mijë banorë, me një dendësi prej rreth 69 banorësh për kilometër katror dhe me vetëm rreth 17 për qind popullsi urbane — pjesa dërrmuese e luginës jeton ende në fshat, dhe emigrimi i brendshëm e i jashtëm e ka rralluar atë fshat vazhdimisht. Burreli njihet sot më shumë për burgun e vet se për historinë e krahinës; hidrocentralet e Ulzës dhe të Shkopetit, të ngritura në kohën e regjimit, mbeten infrastruktura më e dukshme.

Dhe pastaj u rikthye rruga. Rruga e Arbrit — po ai emër, po ai bosht — u hap sërish në etapa, duke e shkurtuar udhëtimin Tiranë–Dibër nga rreth katër orë në pak më shumë se një orë e njëzet minuta. Historia e Matit ka një simetri që rrallë e sheh kaq të pastër: lugina u bë e rëndësishme sepse mbi të kalonte një rrugë, u varfërua kur ajo rrugë u lëshua, dhe kthimi i saj është ngjarja më e madhe që i ka ndodhur krahinës në një shekull.

Ky është edhe mësimi që Mati i lë muzeut. Kombi shqiptar nuk u mbajt vetëm në kryeqytete e në porte. U mbajt në lugina të brendshme, mbi udhë karvanesh, në fshatra ku e njëjta kodër mbante një kështjellë dhe një prift që shkruante shqip. Kush do ta kuptojë se si mbijetoi ky popull pa shtet, e ka një përgjigje të plotë brenda njëmijë kilometrave katrorë mes Dejës dhe Shkopetit.

Burimet

• Wikipedia shqip — "Rrethi i Matit": shtrirja rreth 997–1.028 km², Maja e Dejës 2.246 m, gryka e Ulëz–Shkopetit rreth 40 m, ndarja administrative Mat (Burrel) e Klos, popullsia rreth 62.000 (2004) me dendësi 69 banorë/km² dhe 17% popullsi urbane; piruistët dhe 53 tumat e gërmuara mes 1952 e 1984; fortifikimet e Gurit të Bardhë (Petralba), Xibrit, Varoshit (Stellush), Shkopetit, Bruçit e Komsisë; regjistrimi osman i 1467 dhe humbjet e fushatave 1446 e 1467.

• Wikipedia shqip — "Pjetër Budi": lindja rreth 1566 në Gurin e Bardhë të Matit, shugurimi prift më 1587, dymbëdhjetë vjet famullitar dhe shtatëmbëdhjetë vjet vikar i përgjithshëm, ipeshkëv i Sapës e i Sardës; Doktrina e Kërshtenë (1618) me rreth 3.000 vargje origjinale, Rituale Romanum dhe Pasqyra e t'rrëfyemit (1621) me rreth 70 faqe prozë origjinale; veprimtaria antiosmane dhe mbytja në Drin në dhjetor 1622.

• Wikipedia shqip — "Ahmet Zogu": lindja më 8 tetor 1895 në kalanë e Burgajetit, i biri i Xhemal pashë Zogollit dhe i Sadije hanëm Toptanit, oxhaku i derebejve të Matit; myhtar i Matit më 1912; kryeministër 26 dhjetor 1922, president 31 janar 1925, mbret 1 shtator 1928; heqja e prapashtesës "-olli"; vdekja më 9 prill 1961 në Suresnes.

• Ekspozitat e këtij muzeu për Kalanë e Petralbës, Urën e Vashës dhe Gjon Kastriotin: përmasat dhe pozicioni i Petralbës (rreth 778 m mbi det, mbi Gurin e Bardhë të Klosit), përmasat e Urës së Vashës (11 m × 2,8 m, lartësia 7 m) dhe titujt venedikas të Gjon Kastriotit si "zot i Matit e i Emathisë".

• Për Rrugën e Arbrit: raportimi shqiptar mbi hapjen në etapa të aksit Tiranë–Dibër dhe shkurtimin e udhëtimit nga rreth katër orë në rreth një orë e njëzet minuta (Shqiptarja.com, Koha.net).

---

# Konsulta e Prishtinës 1968: njësimi i shqipes nisi jashtë kufijve të shtetit
https://zhurma.press/konsulta-e-prishtines-1968/
Type: event
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-09-21

22–23 prill 1968 — rreth 150 intelektualë nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi e Presheva pranuan njëzëri gjuhën letrare të vendit amë. Kongresi i Drejtshkrimit erdhi katër vjet më vonë.

Në historinë e një kombi ka data që nuk shënojnë beteja. Më 22 dhe 23 prill 1968, në Prishtinë — në kryeqytetin e një krahine autonome brenda Jugosllavisë, ku shqiptarët numëroheshin si pakicë e dyshimtë — rreth 150 gjuhëtarë, shkrimtarë, arsimtarë e punonjës kulture u ulën për dy ditë dhe morën vendimin që gjuha shqipe do të shkruhej njësoj nga Ulqini në Preshevë dhe nga Prishtina në Tiranë. Katër vjet përpara Kongresit të Drejtshkrimit, njësimi i shqipes ishte vendosur tashmë — dhe ishte vendosur jashtë kufijve të shtetit shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Më 22–23 prill 1968, rreth 150 gjuhëtarë, shkrimtarë e arsimtarë nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe Presheva u mblodhën në Prishtinë dhe pranuan gjuhën letrare të vendit amë — katër vjet para Kongresit të Drejtshkrimit të Tiranës.

• Politika gjuhësore e Beogradit kishte nxitur një drejtshkrim të veçantë për shqiptarët e Jugosllavisë, i formuluar te projekti i ortografisë së Prishtinës i vitit 1957, që largohej ndjeshëm nga ortografia e Tiranës e 1956-s.

• Njësimi i shqipes u vendos pra jashtë kufijve të shtetit shqiptar, nga një popullsi që trajtohej si pakicë e dyshimtë brenda Jugosllavisë.

Rruga që i largonte shqiptarët nga njëri-tjetri

Pas Luftës së Dytë Botërore, shqipja u lejua të mësohej e të shkruhej në shkollat e Kosovës, të Maqedonisë e të Malit të Zi. Leja nuk ishte bujari. Politika gjuhësore e Beogradit e pa që herët se çfarë mund të bëhej me një alfabet: nëse shqiptarët e Jugosllavisë shkruanin ndryshe nga shqiptarët e shtetit amë, atëherë me kalimin e brezave do të bëheshin dy popuj. Prandaj u nxit krijimi i një drejtshkrimi të veçantë për «jugosllavët me origjinë shqiptare» — një variant letrar i mbështetur në të folmen e Kosovës e të Dibrës, i ndarë nga norma që po përpunohej në Shqipëri.

Kjo prirje mori formë të prerë te projekti i ortografisë së Prishtinës i vitit 1957, që largohej ndjeshëm nga ortografia e Tiranës e vitit 1956. Planifikimi divergjent — dy norma që rriteshin larg njëra-tjetrës — vijoi deri më 1964. Ishte, në thelb, e njëjta strategji që Rilindja Kombëtare e kishte parë një shekull më parë nga perandoritë: ndaje shkrimin dhe ke ndarë kombin. Ndryshimi ishte se kësaj here ata që duhej ta pranonin ndarjen ishin vetë shqiptarët, dhe ata nuk e pranuan.

1967: një projekt drejtshkrimi mbërrin në Prishtinë

Instituti Albanologjik i Prishtinës — themeluar më 1953, mbyllur nga regjimi më 1955, i rihapur më 1967 — e nisi jetën e vet të dytë pikërisht në vitin kur në Prishtinë erdhi «Projekti i rregullave të drejtshkrimit të shqipes», hartuar nga gjuhësia e Tiranës mbi një punë të gjatë komisionesh që kishte nisur me Aleksandër Xhuvanin në vitet '40 e '50. Projekti nuk ishte thjesht një listë rregullash. Ai sanksiononte një gjuhë letrare të përbashkët kombëtare.

Përballë tij, shqiptarët e Jugosllavisë kishin dy rrugë, dhe vetëm dy. Ose ta pranonin projektin e 1967-s — çka do të thoshte të hynin, si palë, në aktin përfundimtar të formimit të shqipes së njësuar. Ose të vijonin rrugën ekzistuese: variantin letrar gegë të përpunuar veçmas në Prishtinë, me institucionet, shkollat e shtypin e vet. Rruga e dytë ishte më e rehatshme dhe më e sigurt. Ishte edhe rruga që Beogradi e kishte hapur me dorën e vet.

22–23 prill 1968: dy ditë në Prishtinë

Konsultën Gjuhësore e organizuan Instituti Albanologjik dhe Katedra e Gjuhës e e Letërsisë Shqipe e Fakultetit Filozofik të Prishtinës, bashkë me institucione të tjera arsimore e kulturore të Kosovës. Erdhën rreth 150 pjesëmarrës — jo vetëm gjuhëtarë, por shkrimtarë, mësues, botues, gazetarë — nga Kosova, nga Maqedonia, nga Mali i Zi dhe nga Lugina e Preshevës. Ishte, në kushtet e kohës, mbledhja më e gjerë shqiptare që mund të mbahej pa kërkuar leje nga askush.

Konsultën e hapi Fehmi Agani, atëherë drejtor i Institutit Albanologjik — i njëjti njeri që tridhjetë e një vjet më vonë do të vritej nga forcat serbe gjatë luftës së Kosovës. Fjala hyrëse ishte referati i albanologut Idriz Ajeti, «Rruga e njësimit të gjuhës letrare shqipe dhe e ortografisë së re», botuar disa ditë më parë në gazetën Rilindja, që të mund ta lexonte kushdo përpara se të fillonin punimet. Punimet zgjatën dy ditë; në ditën e dytë u miratuan konkluzat që hynë në histori me emrin «Konkluzat e Konsultës Gjuhësore të Prishtinës».

«Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim»

Konsulta pranoi njëzëri «si gjuhë të vetën letrare gjuhën letrare të vendit ëmë». Historiani Ali Hadri e formuloi parimin që u bë kredoja e tubimit: «Një komb — një gjuhë letrare, një drejtshkrim.» Ai shtoi se gjuha letrare kombëtare shqipe «është bërë imperativ kohe për të gjithë shqiptarët, kudo që ata jetojnë, aq më parë se çdo qenieje kombëtare i përgjigjet vetëm një gjuhë letrare».

Rezoluta e Konsultës e cilësoi vendimin «një hap të rëndësishëm drejt unifikimit të gjuhës letrare». Ajo autorizoi Institutin Albanologjik dhe katedrën e gjuhës e të letërsisë shqipe të njoftonin Universitetin Shtetëror të Tiranës «me konkluzat e tubimit dhe me vërejtjet e bëra rreth projektit të ortografisë» — pra Prishtina nuk pranoi thjesht një normë të gatshme, por hyri në të si palë me vërejtjet e veta. Dhe u rekomandoi institucioneve arsimore, pedagogjike, gazetare, botuese, shkencore e kulturore «të krijojnë mundësitë e zbatimit sa më të shpejtë të konkluzave».

Zbatimi qe i menjëhershëm. Që nga viti 1968, në Kosovë dhe në Mal të Zi — në Maqedoni qysh më 1967 — e gjithë veprimtaria e shkruar publike kaloi te norma e njësuar: shkollat, gazetat, botimet, administrata. Për herë të parë që nga Kongresi i Manastirit, një vendim gjuhësor shqiptar u zbatua në terren pa u pyetur asnjë perandori.

Kush ishte kundër — dhe çfarë nuk qëndron

Vendimi pati kundërshtarë, dhe do të ishte mungesë ndershmërie t'i fshihnim. Nga mërgimi, Martin Camaj dhe Arshi Pipa e panë me dyshim njësimin mbi një bazë kryesisht toske, dhe humbjen e paskajores gege («me punue») e ndien si gjymtim të një trashëgimie letrare që nga Buzuku te Fishta. Ajo dhimbje ishte e vërtetë dhe mbetet e vërtetë: veriu dha më shumë se ç'mori, dhe kjo është pjesë e llogarisë. Edhe Selman Riza, themelues i vetë Institutit, kishte tezat e veta për një normë më gjithëpërfshirëse. Këto zëra nuk janë tradhti; janë kundërshtimi i brendshëm i një kombi që po vendoste diçka të pakthyeshme.

Ajo që nuk qëndron është akuza tjetër: se Konsulta qe orkestruar nga Tirana zyrtare. Gjuhëtarja amerikane Janet Byron, e cila e ka studiuar posaçërisht standardizimin e shqipes, arriti në përfundimin e kundërt — nisma erdhi nga vetë bashkësia shqiptare në Jugosllavi, nga dëshira e saj «për t'u identifikuar më ngushtë me vendin amë», dhe nuk ka asnjë provë se planifikuesit e gjuhës në Shqipëri i kishin nxitur bashkëkombësit përtej kufirit. Prof. F. Raka e ka thënë edhe më drejtpërdrejt: Konsulta ishte tubimi i parë shkencor i mbajtur në Kosovë pa diktatin dhe mbikëqyrjen e organeve politike as të Prishtinës, as të Beogradit — dhe as të Tiranës, sepse në atë kohë midis Prishtinës dhe Tiranës nuk ekzistonte kurrfarë kontakti. Marrëdhëniet do të nisnin dy vjet më vonë.

Konteksti politik e ndihmon të kuptohet pse pikërisht atëherë. Rënia e Aleksandër Rankoviçit më 1966 kishte hequr aparatin e sigurimit që për një dhjetëvjeçar e kishte trajtuar shqiptarin e Kosovës si element për t'u shpërngulur; hapësira që u çel çoi te rihapja e Institutit, te universiteti i Prishtinës, dhe përfundimisht te statusi që do të vulosej me Kushtetutën e 1974-s nën drejtimin politik të Fadil Hoxhës. Konsulta e shfrytëzoi atë dritare para se ajo të mbyllej sërish.

Hallka midis Manastirit dhe Tiranës

Vlerësimi më i saktë i Konsultës është ky: ajo është hallka lidhëse midis Kongresit të Manastirit (1908), që i dha shqipes një alfabet të vetëm, dhe Kongresit të Drejtshkrimit të Tiranës (1972), që i dha një normë të vetme. Pa vendimin e 1968-s, Kongresi i 1972-shit nuk do të mbahej dot si kongres mbarëkombëtar — sepse gjysma e kombit do të kishte ardhur atje me një normë tjetër në xhep, ose nuk do të kishte ardhur fare.

Në nëntor të 1972-shit, në sallat e Universitetit Shtetëror të Tiranës, 87 delegatë — nga Shqipëria, nga Kosova, nga Maqedonia, nga Mali i Zi dhe nga arbëreshët e Italisë — vulosën shqipen standarde. Ata mundën ta bënin këtë sepse katër vjet më parë, në Prishtinë, ishte marrë vendimi i vështirë. Gjuhëtarja Shefkije Islamaj e ka thënë me përpikëri: Konsulta «i vuri pikë rrugës veçuese» dhe bëri që Kongresi i Drejtshkrimit të quhej mbarëkombëtar.

Pse njësimi nisi jashtë shtetit

Ka një ligjësi që përsëritet në historinë shqiptare dhe që Konsulta e Prishtinës e konfirmon për të tretën herë. Sa herë ndjenja kombëtare brenda shtetit është ngushtuar nën trysninë e një pushteti, rizgjimi ka ardhur nga shqiptarët jashtë tij. Rilindja nisi te arbëreshët e Italisë dhe te kolonitë e mërgimit, jo te vilajetet. Ideja për Kongresin e Manastirit erdhi po ashtu nga jashtë. Dhe shtysa për njësimin e gjuhës erdhi përsëri nga jashtë — nga Prishtina, nga Shkupi, nga Ulqini, nga njerëz që nuk kishin shtet për t'i mbrojtur dhe që pikërisht prandaj e dinin më mirë se çfarë humbet një komb kur humbet gjuhën e përbashkët.

Shqiptarët e Jugosllavisë nuk kishin ushtri, nuk kishin kufi, nuk kishin as të drejtën e emrit të vet. Kishin një gjë të vetme që mund ta vendosnin vetë: si do ta shkruanin shqipen. Në prill të 1968-s e vendosën, dhe e vendosën në favor të bashkimit — me çmim, me humbje dialektore, me një debat që vazhdon edhe sot. Puna e jetës së Eqrem Çabejt kishte treguar se shqipja është dëshmia më e vjetër që ky popull ka për veten. Në Prishtinë, më 1968, ajo dëshmi u nënshkrua sërish — nga ata që kishin më pak nga të gjithë për ta humbur, dhe më shumë për të mbrojtur.

Burimet

• «Konsulta e Prishtinës mbrojti gjuhën, Camaj e Pipa qenë kundër» (PrizrenPress, 22 prill 2014) — datat 22–23 prill 1968, projekti divergjent i ortografisë së Prishtinës i 1957-s kundrejt ortografisë së Tiranës të 1956-s, pranimi njëzëri «si gjuhë të vetën letrare gjuhën letrare të vendit ëmë», formulimi i Ali Hadrit, teksti i rezolutës dhe autorizimi i Institutit Albanologjik, si dhe përgjigjja e Janet Byron-it e dëshmia e prof. F. Rakës: prizrenpress.com.

• «Gjysmëshekulli nga Konsulta Gjuhësore e Prishtinës» (Zëri, 23 gusht 2018) — tryeza e 50-vjetorit në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare me Bardh Rugovën, Shefkije Islamajn e Shkumbin Munishin: organizatorët (Instituti Albanologjik dhe Katedra e Gjuhës e e Letërsisë Shqipe e Fakultetit Filozofik), rreth 150 pjesëmarrës, hapja nga Fehmi Agani, referati i Idriz Ajetit botuar paraprakisht në «Rilindja», dhe «Konkluzat e Konsultës»: zeri.info.

• «Konsulta Gjuhësore e Prishtinës» (Wikipedia shqip) — përbërja e pjesëmarrësve nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi e Lugina e Preshevës, konsultat përgatitore të viteve 1952, 1957 e 1963 dhe lidhja me Kongresin e Drejtshkrimit të Tiranës më 1972. Shënim për datat: ky burim jep 27–28 prill; dy burimet e tjera, përfshirë dëshminë e prof. Shefkije Islamajt në 50-vjetor («pikërisht më 22 prill mbushi 50 vjet»), japin 22–23 prill, datë që kemi ndjekur: sq.wikipedia.org.

---

# Papa Klementi XI: papa me rrënjë shqiptare që mblodhi Kuvendin e Arbënit më 1703
https://zhurma.press/papa-klementi-xi/
Type: person
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-17

Gjon Françesk Albani (1649–1721) — papa me origjinë shqiptare, që mblodhi Kuvendin e Arbënit (1703) dhe i dha shqipes një libër kanonesh.

Më 23 korrik 1649 lindi në Urbino të Italisë një fëmijë të cilin e pagëzuan Gjon Françesk Albani. Pesëdhjetë e një vjet më vonë ai do të bëhej Papa Klementi XI, i dyqindegjashtëdhjetenjëti pasardhës i Shën Pjetrit, dhe do të mbetej në fron njëzet e një vjet, në një nga epokat më të trazuara të Evropës. Por emri i tij hyri në historinë shqiptare jo për luftërat e Trashëgimisë Spanjolle apo për bulën Unigenitus, po për dy ditë të një koncili të vogël në një fshat mbi Lezhë — Kuvendin e Arbënit të vitit 1703 — që e ngriti gjuhën shqipe në gjuhë vendimesh kishtare pikërisht kur Perandoria Osmane po e shtynte kombin drejt harresës.

Pse ka rëndësi

• Gjon Françesk Albani (Urbino, 1649 – 1721) u zgjodh papë më 23 nëntor 1700 me emrin Klementi XI dhe qëndroi njëzet e një vjet në fronin e Shën Pjetrit.

• Familja Albani e kishte prejardhjen nga dy vëllezër shqiptarë, luftëtarë nën urdhrat e Skënderbeut, që kaluan Adriatikun pas vitit 1468; mbiemri Albani — «shqiptari» — e mbajti gjallë kujtesën e vendit nga vinin.

• Emri i tij hyri në historinë shqiptare për Kuvendin e Arbënit të vitit 1703, koncilin mbi Lezhë që e ngriti gjuhën shqipe në gjuhë vendimesh kishtare pikërisht kur perandoria po e shtynte kombin drejt harresës.

Rrënjët: nga ushtria e Skënderbeut te Urbino

Familja Albani nuk ishte italiane në origjinë. Sipas traditës së saj dhe të historianëve që e kanë ndjekur prejardhjen, ajo e kishte zanafillën te dy vëllezër shqiptarë — Gjergji dhe Filipi, bij të një Mihalit të quajtur de Lazi (Laçi) — luftëtarë nën urdhrat e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Kur qëndresa u shua pas vdekjes së kryezotit më 1468, ata kaluan Adriatikun dhe u vendosën në Urbino, ashtu si mijëra shqiptarë të tjerë që në ato dekada mbollën bërthamat e para të arbëreshëve të Italisë. Mbiemri Albani — «shqiptari» — e mbajti gjallë kujtesën e vendit nga vinin. Brenda tri brezash kjo derë e mërguar u ngjit në aristokracinë e vogël të Urbinos; brenda dy shekujsh nxori një papë.

Nga Urbino në fronin e Shën Pjetrit

Gjon Françesku u shkollua në Romë, në kolegjet më të mira të kohës, dhe u dallua herët për dijen klasike e juridike. Karriera e tij kishtare qe e shpejtë dhe e qëndrueshme: sekretar i breveve papnore më 1687, kardinal më 1690, dhe më në fund, më 23 nëntor 1700, i zgjedhur papë me emrin Klement XI. Ishte njeri i librit para se të ishte njeri i pushtetit — pasuroi Bibliotekën Apostolike Vatikane, mbrojti studimet lindore dhe orientalistikën, dhe e mbajti Kongregatën e Propagandës së Besimit të kthyer nga trojet ku katolicizmi jetonte nën trysni. Pontifikati i tij (1700–1721) ra në mes të Luftës së Trashëgimisë Spanjolle dhe të përplasjeve me Habsburgët; e mbylli me bulën Unigenitus të vitit 1713 kundër jansenizmit. Në gjithë atë rrjet çështjesh evropiane, vëmendja që i kushtoi Arbrit të vogël osman është shenja se prejardhja nuk ishte për të një hollësi heraldike.

Kuvendi i Arbënit, 1703: kur shqipja u bë gjuhë koncili

Më 14–15 janar 1703, me dëshirën e shprehur të Klementit XI, u mblodh në Mërqi të Lezhës Kuvendi Kishtar i Arbënit — sinodi i parë i mirëfilltë i klerit katolik shqiptar. E kryesoi Vinçenc Zmajeviçi, argjipeshkvi i Tivarit dhe vizitator apostolik i dërguar nga Roma; morën pjesë kryepeshkopë e ipeshkvij të trojeve shqiptare — i Durrësit, i Shkupit, i Sapës, i Lezhës — bashkë me klerin vendës. Kuvendi rregulloi disiplinën kishtare, administrimin e sakramenteve dhe jetën fetare; por rëndësia e tij e vërtetë ishte kombëtare. Në një kohë kur islamizimi dhe presioni osman rrezikonin ta tretnin identitetin, kanonet e Kuvendit u shkruan dhe u botuan në shqip e në latinisht — një nga monumentet e para të shqipes së shkruar në një dokument zyrtar kolektiv.

Kjo është arsyeja pse Kuvendi i Arbënit vihet në të njëjtin varg me Mesharin e Gjon Buzukut (1555), me vjershat e Pjetër Budit, me fjalorin e Frang Bardhit dhe me Cuneus Prophetarum të Pjetër Bogdanit: traditën e vjetër shkrimore veriore që e mbajti gjuhën shqipe të gjallë si tekst, jo vetëm si të folur, në shekujt kur kombi nuk kishte shtet. Klementi XI nuk e shkroi asnjë rresht të asaj shqipeje — po e bëri të mundur nga froni më i lartë i katolicizmit, dhe kjo ishte, në gjuhën e kohës, mbrojtja institucionale që një popull pa mbret e merrte rrallë.

Trashëgimia: një mbiemër që u kthye në kujtesë

Klementi XI vdiq më 19 mars 1721. Familja Albani mbeti një nga shtëpitë e mëdha të Romës — nipi i tij, kardinali Alessandro Albani, ngriti një nga koleksionet më të famshme antike të Evropës — por për shqiptarët emri ruajti një kuptim tjetër. Ai është dëshmia se mërgimi shqiptar pas Lidhjes së Lezhës nuk qe thjesht ikje: qe farë që mbolli, në oborret e huaja, njerëz që u ngjitën deri në majë pa e humbur fillin me vendlindjen. Kur froni i Romës i dha shqipes një libër kanonesh, e bëri një papë që rridhte nga luftëtarët e Kastriotit. Në muzeun tonë, Papa Klementi XI nuk qëndron si figurë e Kishës universale, por si pika ku rrjeti shqiptar — gjuha, besa e mbajtjes së emrit, dhe rruga e gjatë nga Arbri te Urbino — u kthye për një çast në politikë botërore.

Burimet

• Radio Vatikani / Vatican News (shqip) — «Papa Klementi XI, me origjinë shqiptare, në përvjetorin e lindjes»: lindja më 23 korrik 1649 në Urbino, pagëzimi Gjon Françesk Albani, ngjitja sekretar (1687) – kardinal (1690) – papë (23 nëntor 1700), dhe roli i tij te Kuvendi i Arbënit: vaticannews.va.

• Vatican News (shqip) — «Kuvendi kishtar i Arbënit, mbajtur në janar të vitit 1703»: data 14–15 janar 1703, vendi Mërqi e Lezhës, kryesimi nga argjipeshkvi Vinçenc Zmajeviç i Tivarit, pjesëmarrësit dhe botimi i akteve në shqip e latinisht: vaticannews.va.

• Frank Shkreli, «Papa Klementi i XI me origjinë shqiptare – mbrojtës i identitetit kombëtar të shqiptarëve» (Gazeta Telegraf) — prejardhja e familjes Albani nga dy vëllezër luftëtarë të Skënderbeut të vendosur në Urbino, dhe kontributi i papës për gjuhën e kulturën shqiptare: telegraf.al.

• «Kuvendi i Arbrit, në Mërqi të Lezhës, më 14–15 janar 1703 i dha udhë emrit të shqiptarëve» (Shqiperia.com / KOHA.net) — konteksti osman, qëllimi kundër tretjes së identitetit e gjuhës, dhe rëndësia e Kuvendit për shqipen e shkruar: koha.net.

---

# Gjuha shqipe: institucioni i vetëm që kombi kishte pa shtet
https://zhurma.press/gjuha-shqipe/
Type: heritage
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-09-26

Dega e vetme e gjallë e degës së vet indoevropiane — dhe atdheu i parë i një populli pa shtet.

Kombet e tjera të Evropës e ndërtuan gjuhën mbi shtetin: një oborr, një kancelari, një akademi, dhe pastaj një normë. Shqiptarët e bënë të kundërtën. Kur nuk kishin as oborr, as kancelari, as kufi të njohur — kur toka ndahej mes perandorive dhe emri i popullit nuk shkruhej në asnjë hartë zyrtare — ata kishin vetëm gjuhën. Ajo mbajti vendin e shtetit: ishte regjistri i identitetit, kufiri i vërtetë i kombit dhe institucioni i vetëm që asnjë perandori nuk arriti ta shpërndajë. Historia e shqipes nuk është, prandaj, vetëm një kapitull gjuhësie. Është historia e mënyrës si një popull mbijetoi pa shtet, duke e bartur atdheun në gojë.

Pse ka rëndësi

• Shqipja është një nga degët kryesore të familjes indoevropiane dhe e vetmja përfaqësuese e gjallë e degës së vet — nuk është romane, sllave, greke as gjermanike, dhe nuk ka motra. E flasin rreth 7–8 milionë vetë.

• Statusin e saj indoevropian e provoi Franz Bopp më 1854; Gustav Meyer e përpunoi si degë të veçantë të trungut te «Die Stellung des Albanesischen…» (1884), vepër me të cilën albanologjia u konsolidua si disiplinë evropiane.

• Pozita e shkollës albanologjike shqiptare është e qartë: shqipja rrjedh nga ilirishtja — përfundim te i cili Eqrem Çabej (1908–1980) arriti pasi shqyrtoi edhe mundësinë e një përbërësi trako-dak.

Një degë më vete, pa motra të gjalla

Shqipja është një nga degët kryesore të familjes indoevropiane dhe e vetmja përfaqësuese e gjallë e degës së vet. Nuk është romane, nuk është sllave, nuk është greke, nuk është gjermanike: nuk ka motra. Statusin e saj indoevropian e provoi më 1854 filologu gjerman Franz Bopp; tridhjetë vjet më vonë, në studimin Die Stellung des Albanesischen im Kreise der indogermanischen Sprachen (1884), albanologu Gustav Meyer e përpunoi hollësisht këtë pozitë dhe e trajtoi shqipen si degë të veçantë të trungut. Me Meyerin albanologjia u konsolidua si disiplinë shkencore evropiane.

Sipas ndarjes klasike indoevropiane shqipja bën pjesë në grupin satem, krah gjuhëve indo-iraniane, baltike e sllave — por asnjëra prej tyre nuk është e afërme e saj. Sot e flasin rreth 7–8 milionë vetë; është gjuhë zyrtare e Shqipërisë dhe e Kosovës dhe gjuhë zyrtare bashkë-shtetërore në Maqedoninë e Veriut. Kjo vetmi gjuhësore nuk është varfëri: është dëshmi. Një degë që mbijeton e vetme, pa mbështetjen e motrave, ka mbijetuar sepse folësit e saj nuk u shpërngulën nga vetja.

Prejardhja: ilirishtja si kontribuesi kryesor

Për prejardhjen e shqipes, pozita e shkollës albanologjike shqiptare është e qartë dhe e argumentuar: shqipja rrjedh nga ilirishtja. Eqrem Çabej (1908–1980), themeluesi i gjuhësisë moderne shqiptare, pasi shqyrtoi edhe mundësinë e një përbërësi trako-dak, arriti në përfundimin se ilirishtja është kontribuesi kryesor në formimin e gjuhës shqipe. Ky nuk është pohim kombëtar i pambështetur: gjuhëtari kroat Radoslav Katičić, në Ancient Languages of the Balkans (1976) — pra një studiues jashtë çdo interesi shqiptar — konstatoi se nuk ishte paraqitur asnjë provë e besueshme për ndonjë prejardhje trake të shqipes, dhe se Çabej i kishte dhënë diskutimit bazën metodologjike të shëndoshë.

Argumenti më i fortë nuk vjen nga emrat, por nga tingujt. Toponimet e lashta të trojeve shqiptare — Scodra, Drinus, Mathis, Lissus — kanë ardhur te shqipja e sotme si Shkodër, Drin, Mat, Lezhë përmes ndryshimeve tingullore që janë të rregullta brenda shqipes dhe të pashpjegueshme si huazime të vona. Një popull që i merr emrat e vendeve nga të tjerët i merr të gatshëm; një popull që i ka bartur vetë ua zbaton ligjet e veta fonetike. Po ashtu, shtresa e huazimeve sllave në shqipe është e mëvonshme dhe e mbivendosur mbi një leksik më të vjetër vendës — dëshmi se sllavishtja erdhi mbi një popullsi që ishte tashmë aty, jo e kundërta.

Dëshmia e dytë: si i ka përtypur fjalët latine

Toponimia nuk është e vetmja provë. Një e dytë, e pavarur, vjen nga mënyra si shqipja i ka përpunuar huazimet latine: jo si fjalë të marra së fundmi e të lëna ashtu siç erdhën, por të kaluara nëpër ligjet e veta tingullore, thellë, në mënyrën që kërkon shekuj bashkëjetese dhe jo kontakt tregtar.

Që kjo të ndodhte, populli që e fliste duhej të ishte i pranishëm në Ballkan kur Roma sundonte — midis shekullit II para Krishtit dhe të katërtit pas tij. Shqipja nuk u soll nga gjetiu në shekujt e mëvonshëm: ishte aty, e dëgjoi Romën dhe e përthithi, siç do të përthithte më vonë huazime sllave e turke, pa e humbur kurrë bërthamën e trashëguar — fjalët e gjakut, të farefisit, të bukës dhe të natyrës.

Vonesa në letër nuk është rini

Paradoksi i bukur i shqipes: është ndër gjuhët më të vjetra të Ballkanit, por ndër të fundmet indoevropiane që shfaqet e shkruar. Dëshmia e parë e datuar është Formula e Pagëzimit — 8 nëntor 1462 — nëntë fjalë shqip: «Un'te paghesont' pr'emenit t'Atit e t'Birit e t'Spirit Senit». I shkroi kryepeshkopi i Durrësit Pal Engjëlli brenda një letre baritore latine, pas vizitës në kishën e Shën Trinisë në Mat, që priftërinjtë vendës të mund ta kryenin ritin në një gjuhë që besimtarët e kuptonin. Dokumenti u gjet në Bibliotekën Medicea Laurenziana të Firences më 1915 nga studiuesi rumun Nicolae Iorga. Vijnë pastaj fjalorthi i udhëtarit gjerman Arnold von Harff (1496) dhe glosa të shpërndara.

Libri i parë i plotë në shqip është Meshari i Gjon Buzukut, 1555: 188 faqe në dy shtylla, alfabet latin i plotësuar me shkronja cirilike e greke për tingujt që latinishtja nuk i mbulonte. Ruhet një kopje e vetme në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, pa frontespicin dhe pa 16 fletët e para. Zbulimin ia detyrojmë një kosovari: peshkopit Gjon Nikollë Kazazi nga Gjakova, i cili e gjeti më 1740 në bibliotekën e Propaganda Fide në Romë. Se libri i parë shqip u shkrua nga një prift i Veriut, u shtyp në Itali dhe u rizbulua nga një gjakovar në Romë, është vetë harta e kombit në një fjali të vetme.

Alfabeti si krim, shkolla si rezistencë

Për pesë shekuj Perandoria Osmane nuk e njohu shqipen si gjuhë shkrimi: shkolla shqipe ishte e ndaluar dhe mbajtja e një abetareje mund të përbënte vepër penale. Prandaj Rilindja Kombëtare nisi jo me ushtri, por me alfabet. Mësonjëtorja e Korçës (1887) e nxori mësimin shqip nga fshehtësia; Kongresi i Manastirit (1908) zgjodhi alfabetin latin dhe i dha kombit një drejtshkrim të përbashkët përpara se t'i jepte një flamur shteti; Kongresi i Elbasanit (1909) themeloi Normalen, shkollën që do të prodhonte mësuesit. Kur Naim Frashëri shkruante varg dhe Sami Frashëri hartonte programin politik të Shqipërisë — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet, të dy punonin mbi të njëjtin themel: një gjuhë e shkruar është një komb i deklaruar.

Një komb, një gjuhë letrare: Prishtina 1968, Tirana 1972

Njësimi i shqipes letrare nuk nisi në Tiranë, por në Prishtinë — dhe kjo është një nga faqet më domethënëse të shekullit XX shqiptar. Më 22–23 prill 1968, Instituti Albanologjik i Prishtinës bashkë me Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë të Fakultetit Filozofik mblodhën rreth 150 studiues e intelektualë nga Kosova, Maqedonia dhe Mali i Zi në Konsultën Gjuhësore të Prishtinës. Sipas historiografisë shqiptare të ngjarjes, Konsulta vendosi që shqiptarët e Jugosllavisë të pranonin normën letrare të njësuar që po formësohej në Tiranë, dhe i dha shtysën vendimtare kongresit mbarëkombëtar që do të pasonte.

Pesha e këtij vendimi matet me kontekstin: e morën njerëz që jetonin nën një shtet tjetër, i cili nuk kishte asnjë interes që shqiptarët e tij të shkruanin si shqiptarët përtej kufirit. Ata zgjodhën njësinë gjuhësore me çmimin e distancës nga e folmja e vet gege. Kongresi i Drejtshkrimit i nëntorit 1972, në Tiranë, e formalizoi normën mbi bazë kryesisht toske, me pjesëmarrje nga të gjitha trevat. Norma mbetet e diskutuar — Martin Camaj nga katedra e Mynihut dhe Selman Riza nga Gjakova qëndruan ndër zërat më seriozë që kërkonin vend më të drejtë për gegnishten, dhe debati vazhdon me dinjitet shkencor edhe sot. Por vendimi themelor — se shqiptarët do të shkruajnë njësoj kudo ku janë — u mor nga vetë shqiptarët, në të dy anët e kufirit.

Kur gjuha e zuri prapë vendin e shtetit

Në vitet '90, në Kosovë, mësimi i shqipes u kthye edhe një herë në akt politik. Pas heqjes së autonomisë, shkollat u mbyllën për nxënësit shqiptarë dhe arsimi u zhvendos në shtëpi private: sistemi paralel mbajti gjallë një universitet e një rrjet shkollash pa ndërtesa, pa buxhet dhe pa njohje. Për të dytën herë brenda një shekulli, gjuha shqipe ishte institucioni që mbijetoi kur institucionet e tjera u shpërbënë — dhe përsëri u mësua nëpër dhoma ndenjeje, siç ishte mësuar dikur nëpër qelitë e priftërinjve.

Degët që u ndanë herët

Shqipja nuk jeton vetëm brenda trojeve. Arbëreshët e Italisë, të shpërngulur pas vdekjes së Skënderbeut, e ruajtën për pesë shekuj një shqipe të shekullit XV, me fjalë që në atdhe kishin humbur — dhe pikërisht prej tyre erdhi Jeronim De Rada, që e rindezi letërsinë kombëtare nga Kalabria, para se Rilindja të kishte gazetë brenda vendit. Në Greqi, arvanitasit ruajtën një degë tjetër arkaike. Këto nuk janë degëzime periferike: janë prova se gjuha, e ndarë nga toka, nuk vdes — dhe se rrjeti shqiptar ka qenë gjithmonë më i gjerë se kufijtë e tij.

Trashëgimia

Shqipja është e vetmja gjë që shqiptarët e kanë pasur pandërprerë: para shtetit, gjatë perandorive, nën ndalim, jashtë kufijve, në mërgim. Ajo mbart besën dhe kodin zakonor si terminologji të vetën, ushqen iso-polifoninë dhe eposin e kreshnikëve, dhe ruan në leksikun e vet arkaik dëshmi që arkeologjia nuk i jep dot. Eqrem Çabej e formuloi punën e jetës së tij si zbulim, jo si shpikje: shqipja nuk kishte nevojë të trillohej: kishte nevojë të lexohej. Kombi që e ka folur atë e ka ditur më herët se gjuhësia — sepse e ka mbajtur, kur nuk kishte asgjë tjetër për të mbajtur.

Burimet

• Albanian language — Encyclopædia Britannica dhe Wikipedia: dega e pavarur indoevropiane, ndarja gegë–toskë te Shkumbini, numri i folësve, baza toske e standardit.

• Franz Bopp (1854) dhe Gustav Meyer, Die Stellung des Albanesischen im Kreise der indogermanischen Sprachen (1884) — vendosja e shqipes si degë më vete.

• Eqrem Çabej — mbi prejardhjen e popullit shqiptar dhe të gjuhës së tij (përmbledhur te KOHA.net dhe Gazeta Dielli, «Çabej and Modern Albanology»): ilirishtja si kontribuesi kryesor.

• Radoslav Katičić, Ancient Languages of the Balkans (1976) — mungesa e provave për prejardhje trake.

• Formula e pagëzimit — Gazeta Dielli dhe Wikipedia: 8 nëntor 1462, Pal Engjëlli, kisha e Shën Trinisë në Mat; zbuluar nga Nicolae Iorga më 1915 në Bibliotekën Medicea Laurenziana.

• Meshari — shkoder.net, albanianhistory.org dhe Wikipedia: 1555, 188 faqe në dy shtylla, kopja e vetme në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit, zbuluar nga Gjon Nikollë Kazazi më 1740.

• Konsulta Gjuhësore e Prishtinës (22–23 prill 1968) — Instituti Albanologjik i Prishtinës; përvjetori i saj te Zëri dhe «Njësimi i shqipes u bë në Konsultën e Prishtinës»; Kongresi i Drejtshkrimit, nëntor 1972 (akad. Jani Thomai, në 50-vjetorin e Kongresit).

---

# Konventa e Lozanës 1923: feja u bë kombësi dhe çamët u numëruan turq
https://zhurma.press/lozana/
Type: event
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-07-31

Konventa greko-turke e 30 janarit 1923 — dhe tre vjet deri sa çamët u njohën si shqiptarë e jo si turq

Më 30 janar 1923, gjashtë muaj para se të nënshkruhej vetë Traktati i Lozanës, Greqia dhe Turqia firmosën në të njëjtin qytet një dokument tjetër, më të shkurtër dhe shumë më të rëndë: Konventën për shkëmbimin e detyrueshëm të popullsive greke dhe turke. Ajo urdhëronte zhvendosjen e detyrueshme të qindra mijëra njerëzve nga një shtet në tjetrin. Kriteri me të cilin do të vendosej se kush ishte grek dhe kush turk nuk ishte gjuha, nuk ishte prejardhja dhe nuk ishte vetëdija kombëtare. Ishte feja.

Pse ka rëndësi

• Konventa e 30 janarit 1923 për shkëmbimin e detyrueshëm të popullsive e ndante grekun nga turku sipas fesë — jo sipas gjuhës, prejardhjes apo vetëdijes kombëtare.

• Çamët flisnin shqip dhe nuk kishin pasur kurrë nënshtetësi turke, por ishin myslimanë — pra, sipas shkronjës së konventës, «shtetas grekë të fesë myslimane» dhe të shkëmbyeshëm.

• Konventa e shkëmbimit është dokument më vete nga Traktati i Lozanës i nënshkruar më 24 korrik 1923; zbatimin e mori Komisioni i Përzier, ku nuk ulej asnjë shqiptar.

Në atë fjalë të vetme u kap një popullsi që nuk ishte as greke as turke. Çamët e Thesprotisë dhe të Çamërisë flisnin shqip, e kishin origjinën shqiptare dhe nuk kishin kurrë nënshtetësi turke — por ishin myslimanë. Sipas shkronjës së konventës, ata ishin «shtetas grekë të fesë myslimane»: pra të shkëmbyeshëm. U deshën tre vjet, dhjetëra dokumente të Lidhjes së Kombeve dhe këmbëngulja e vetë çamëve që kjo të kthehej mbrapsht — dhe kur u kthye, ishte tepër vonë për një pjesë prej tyre.

Një konventë që nuk njihte gjuhë

Konventa e 30 janarit 1923 është një tekst i shkurtër dhe i ftohtë. Ajo i klasifikonte njerëzit sipas asaj që studiuesi Lambros Baltsiotis e quan trashëgimi e drejtpërdrejtë e miletit osman: bashkësi të përcaktuara nga besimi, jo nga kombi. Për shtetet që e nënshkruan, kjo ishte praktike — feja ishte e regjistruar, gjuha jo. Për një popullsi shqipfolëse myslimane brenda kufirit grek, ajo ishte një kurth i përsosur.

Duhet thënë qartë, sepse ngatërrohet shpesh: Traktati i Lozanës, i nënshkruar më 24 korrik 1923, është marrëveshja e madhe e paqes që mbylli luftën greko-turke. Konventa e shkëmbimit është instrument më vete, i nënshkruar gjashtë muaj më parë. Kur flitet për fatin e çamëve, bëhet fjalë për të dytën.

Kufiri që i kishte lënë çamët brenda Greqisë ishte vendosur dhjetë vjet më parë me Protokollin e Firences të vitit 1913 — pa i pyetur ata. Lozana 1923 ishte hapi i dytë i së njëjtës logjikë: pasi rrjeti shqiptar u pre administrativisht, tani rrezikonte të zbrazej fizikisht.

Komisioni i Përzier: një gjykatë pa shqiptarë

Zbatimin e konventës e mori përsipër Komisioni i Përzier për shkëmbimin e popullsive greke dhe turke, i mandatuar nga Lidhja e Kombeve. Ai punoi nga 7 tetori 1923 deri më 19 tetor 1934 dhe kishte pushtet të plotë: të dyja qeveritë e njohën zyrtarisht kompetencën e tij për të vendosur se kush shkëmbehej dhe kush jo. Detyra e tij ishte pikërisht ndarja midis të shkëmbyeshmëve dhe të pashkëmbyeshmëve; kujt i njihej statusi i të dytit merrte një certifikatë etablis.

Në këtë komision ulej një përfaqësues grek, një turk dhe anëtarë neutralë. Nuk ulej asnjë shqiptar. Studiuesja Blerina Sadiku, e cila e ka rindërtuar punën e komisionit mbi dokumente të Lidhjes së Kombeve dhe të Arkivit Qendror Shtetëror në Tiranë, e quan këtë boshllëk vendimtar: një trup ndërkombëtar po shqyrtonte identitetin e një popullsie pa pasur në strukturën e vet as edhe një përfaqësues të saj — sipas ankesës së Legatës Shqiptare në Athinë, as edhe një përkthyes, dy vjet pas nisjes së punës.

Kur çështja u ngrit, përgjigjja e përfaqësuesit grek në Lidhjen e Kombeve, Dendramis, ishte se prania e një shqiptari ishte e parëndësishme, sepse çështja qëndronte midis Greqisë, Turqisë dhe Lidhjes. Argumenti i tij mbetet një nga fjalitë më të pahijshme të gjithë dosjes: «nëse janë shqiptarë, delegati turk nuk do t'i lejojë të deklarohen turq».

14 mars 1924: përjashtimi që mbeti në letër

Formalisht, çështja u zgjidh herët. Në seancën plenare të 14 marsit 1924 Komisioni i Përzier vendosi përjashtimin e popullsisë shqiptare nga shkëmbimi. Në letër, kjo mjaftonte.

Në terren, jo. Vendimi nuk u shoqërua me asnjë platformë se si do të identifikohej një shqiptar, dhe pikërisht ajo mungesë e mbajti procesin hapur për dy vjet të tjera. Historiania Georgia Kretsi e ka cilësuar punën e komisionit «të dyshimtë dhe të pasuksesshme», sepse anëtarët e tij ndërruan vazhdimisht kriteret që duhej ndjekur.

Preveza dhe Janina, maj 1924: si u prodhua «95 për qind»

Në maj 1924 një nënkomision zbriti në Prevezë dhe në Janinë për ta parë popullsinë nga afër. Përfundimi që raportoi ishte se 95 për qind e saj dëshironte të shpërngulej në Turqi.

Shifra nuk ishte e sajuar; ishte e prodhuar. Faktori që e formësoi ishte kleri mysliman, i cili u deklaroi përfaqësuesve ndërkombëtarë se banorët çamë ishin me origjinë turke. Mbi këtë bazë, anëtari neutral i komisionit, Ekstrand, i tha ngarkuarit me punë shqiptar në Athinë, Mid'hat Frashërit, se vetëm 3 deri në 5 për qind e popullsisë ishte shqiptare — sepse kur pyeteshin për kombësinë, shumica deklaroheshin turq.

Përgjigjja e Frashërit është ndoshta momenti më i qartë intelektual i gjithë dosjes: çamët nuk deklaroheshin turq vullnetarisht. Ata deklaroheshin turq sepse mbi ta ushtrohej dhunë nga autoritetet greke dhe nga bandat, dhe sepse propaganda u premtonte një jetë më të mirë po të zgjidhnin shpërnguljen. Një deklarim i marrë nën presion, argumentoi ai, nuk është një e dhënë etnografike.

Se sa i saktë ishte ai argument e tregoi vetë terreni. Nën shtetrrethimin e vendosur në Çamëri, ata që deklaroheshin turq liheshin të lirë; e kundërta ndodhte me ata që deklaronin origjinën shqiptare. Disa zona nuk u vizituan fare, me arsyetimin se atje ekzistonte «rreziku për t'u vrarë nga shqiptarët». Dëshmia e Jasin Sadikut, një prej figurave më të njohura të Çamërisë, e mbylli rrethin: ai i tha Ekstrandit se e kishte pranuar më parë shkëmbimin thjesht për t'i shpëtuar keqtrajtimit — dhe se më pas kishte vendosur të mbetej.

2 qershor 1924: një komision që s'kishte kriter

Në raportin e përgjithshëm të 2 qershorit 1924 vetë anëtarët e komisionit pranuan se nuk kishin arritur të vendosnin ende një kriter «të përgjithshëm dhe të qëndrueshëm». Çdo rast do të shqyrtohej veç e veç, duke peshuar origjinën, gjuhën, zakonet dhe traditat.

Renditja e atyre katër fjalëve fsheh pabarazinë. Origjina do të merrej parasysh vetëm nëse pala e interesuar — domethënë vetë njeriu që rrezikonte dëbimin — u paraqiste nënkomisioneve të gjitha faktet për ta vërtetuar. Gjuha, zakonet dhe traditat u konsideruan elemente me rëndësi «më të vogël», sepse, sipas komisionit, nuk ishin të qarta midis minoriteteve të ndryshme.

Kjo do të thoshte se një popullsi shqipfolëse e humbte pikërisht provën më të fortë që kishte. Dy javë më vonë, më 17 qershor 1924, komisioni u kërkoi nënkomisioneve të mbështeteshin te origjina, gjuha dhe vetëdija kombëtare — një korrigjim i heshtur i vetvetes, i cili megjithatë erdhi pasi shqyrtimet kishin nisur.

Letra e Ali Dinos

Më 7 qershor 1924, Ali Dino — një nga personalitetet më të njohura të Çamërisë dhe ish-deputet i Parlamentit grek, i zgjedhur me votat e çamëve edhe pse i rreshtuar në opozitë — i dërgoi një letër Widding-ut, kreut të Komisionit të Përzier në Athinë. Në të propozonte kriteret që sipas tij duheshin ndjekur për ta dalluar popullsinë shqiptare nga minoritetet e tjera, dhe kujtonte një fakt që komisioni e trajtonte si detaj: kjo popullsi nuk kishte emigruar askund. Ajo ishte kthyer në minoritet sepse kufiri kishte lëvizur mbi të.

Letra nuk u mor parasysh. As njoftimi i Legatës Shqiptare në Athinë i 9 prillit 1924, i cili rendiste fshatra të tëra shqiptare si qartësisht të papërfshira në shkëmbim, meqë banorët e tyre nuk kishin nënshtetësi turke.

Ky është momenti ku dosja pushon së qeni vetëm histori dëmi dhe bëhet histori argumenti. Çamët nuk qëndruan të heshtur ndërsa vendosej për ta: ata shkruan, protestuan, dëshmuan dhe propozuan kritere — brenda një institucioni që nuk u kishte lënë asnjë karrige.

Tetor 1924: anija në port

Në tetor 1924 Dendramis i dërgoi Lidhjes së Kombeve një telegram të qeverisë greke ku kërkohej leje për të shkëmbyer popullsinë shqiptare që po priste në port. Arsyetimi ishte humanitar: të parandalohej një krizë me «këta refugjatë». Më 28 tetor 1924, sipas raportit të përfaqësuesit spanjoll në Këshillin e Lidhjes, kërkesa u pranua — dhe Këshilli çmoi «qëndrimin njerëzor» të qeverisë greke.

Në fund të vitit 1924 qeveria greke pranoi në dokumentet e veta përfshirjen e popullsisë shqiptare në proces. Pra emri ishte i njohur: në letrat e veta ajo i quante shqiptarë ata që po i nisej t'i shkëmbente si turq. Një vit më vonë, në dhjetor 1925, Dendramis e korrigjoi vetveten dhe u kthye te fjala «myslimanë».

Sa i madh ishte synimi e tregon një raport i Zyrës Autonome për Vendosjen e Refugjatëve i vitit 1924: qeveria greke kishte dërguar një numër të madh refugjatësh në krahinë sepse mendonte të shkëmbente 22 mijë çamë myslimanë me refugjatë grekë nga Turqia.

1925: përjashtimi, marrëveshja e fshehtë dhe petitionet

Viti 1925 e la çështjen midis dy zyrtarësh. Më 3 gusht 1925 Komisioni i Përzier vendosi se të shkëmbyeshmit duhej të përfshiheshin në proces vetëm pasi të përcaktoheshin qartë të pashkëmbyeshmit — dhe se për këtë duhej bërë më parë dallimi midis myslimanëve shqiptarë të Greqisë dhe myslimanëve të tjerë. Ishte, më në fund, kriteri i duhur, i shkruar dy vjet pas nisjes së shkëmbimit.

Më 24 gusht 1925 Sekretari i Përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve, Eric Drummond, u përgjigjej se pasi të vërtetohej kombësia shqiptare dhe të bëhej përjashtimi, ankesat për të drejta të mohuara nuk duhej t'i drejtoheshin më Komisionit të Përzier, por Lidhjes me peticion. Mbrojtja u kthye kështu në procedurë.

Më 17 nëntor 1925 Drummond i tha ministrit të Jashtëm shqiptar se nuk ekzistonte asnjë marrëveshje greko-turke për përfshirjen e 5 mijë çamëve në shkëmbim. Sipas historianit Michalopoulos, një marrëveshje e tillë e fshehtë kishte ekzistuar, ndonëse Turqia fillimisht e kishte refuzuar.

Në po ato muaj, Bratli, anëtar i nënkomisionit të katërmbëdhjetë, kishte deklaruar se çamët e zhvendosur «pa dëshirë» në Turqi duhej të ktheheshin, dhe se qeveria shqiptare mund të merrej vesh me atë turke për kompensimin e pronave të tyre në Greqi. Asgjë nuk u zbatua.

1926: njohja si «me origjinë shqiptare»

Zgjidhja erdhi më shkurt 1926, kur një deklaratë greke i përjashtoi zyrtarisht nga shkëmbimi i detyrueshëm çamët myslimanë që kishin mbetur, duke i njohur si minoritet shqiptar e jo si turq. Baltsiotis e formulon me saktësinë e datës: në 1926, tre vjet pasi negociatat dhe pazaret diplomatike kishin marrë fund, popullsia myslimane e Çamërisë u klasifikua si «me origjinë shqiptare». Në mars 1926 shkëmbimi i kësaj popullsie u mbyll zyrtarisht.

Ky është, në kuptimin e ngushtë, një fitore: një organ ndërkombëtar pranoi se shqiptari nuk përcaktohet nga xhamia. Por ajo erdhi pasi rreth 3 mijë veta — sipas vlerësimeve më të përhapura — ishin transferuar tashmë në Turqi, dhe pasi vetë procesi kishte varfëruar e tkurrur krahinën. Shifrat e Baltsiotisit e ndjekin rënien: mbi 32 mijë myslimanë të regjistruar në 1912, rreth 26 mijë në regjistrimin e vitit 1920, 23.048 sipas numërimit të konsullit shqiptar më 1936, dhe midis 16.661 e 18.576 sipas të dhënave të 1940-s.

Pse Lozana 1923 ka rëndësi

Sepse është rasti më i pastër ku një kategori e huaj u vu mbi një popullsi shqiptare dhe gati e zhduku atë — dhe ku kategoria u rrëzua vetëm sepse shqiptarët nuk pranuan ta mbanin.

Vija është e vazhdueshme dhe duhet lexuar e tërë. Më 1913 Protokolli i Firences e preu rrjetin, duke i lënë çamët jashtë shtetit shqiptar pa i pyetur. Më 1923 Konventa e Lozanës u përpoq ta zbrazte atë me një kriter fetar. Më 1926 njohja erdhi vonë, e pjesshme dhe pa kompensim. Dhe kur, në qershorin e 1944-s, dhuna e mori krahinën, e njëjta gramatikë kategorish ishte ende në punë: një popullsi që identifikohej nga çdo gjë tjetër përveç asaj që ishte.

Të folmes çame nuk iu desh kurrë asnjë komision për ta provuar se ç'ishte. Provën e mbanin njerëzit në gojë. Komisionit të Përzier i deshën tre vjet, dhjetë sesione, dy kritere të kundërta dhe një dosje të tërë të Lidhjes së Kombeve për të arritur atje ku Ali Dino kishte qenë që në letrën e tij të 7 qershorit 1924.

Burimet

• Blerina Sadiku (Universiteti Europian i Tiranës), «The Role of the Mixed Commission on Cham Population» — European Virtual Conference on Social Sciences, Education and Law 1 (2016), f. 45–50, ISBN 978-0-9933924-2-9. Burimi kryesor i datave dhe i dokumenteve arkivore të cituara këtu: seanca e 14 marsit 1924, raporti i 2 qershorit 1924, udhëzimi i 17 qershorit 1924, letra e Ali Dinos, telegrami i Dendramisit. idpublications.org

• Lambros Baltsiotis, «The Muslim Chams of Northwestern Greece» — European Journal of Turkish Studies 12 (2011), doi:10.4000/ejts.4444. Kriteri fetar si trashëgimi e miletit; klasifikimi si «me origjinë shqiptare» më 1926; shifrat e popullsisë 1912–1940. journals.openedition.org

• Lidhja e Kombeve — dokumentet C.641.1924.VII (pranimi grek i përfshirjes së popullsisë shqiptare; telegrami i tetorit 1924), C.308.M.117.1926.II (raporti i Zyrës Autonome për Vendosjen e Refugjatëve: synimi për 22.000 çamë), C.81.1935.I (qëndrimi i Dendramisit për përfaqësimin shqiptar), si dhe League of Nations Official Journal, nëntor 1925 (vëll. 6, f. 1683 — përgjigjja e Drummond-it) dhe shkurt 1926 (vëll. 7, f. 318 dhe 320 — vendimi i 3 gushtit 1925 dhe deklarata e Jasin Sadikut). Cituar sipas Sadiku (2016).

• Kaliopi Naska, Dokumente për Çamërinë 1912–1939 (Tiranë, 1999), f. 288–290, 363, 367 (dok. 195), 459–460 — nënkomisioni në Prevezë e Janinë, shtetrrethimi, zonat e pavizituara. Cituar sipas Sadiku (2016).

• Luan Malltezi & Sherif Delvina, Dokumente diplomatike shqiptare (2013), f. 142–144 (dok. 58) dhe 148–150 (dok. 64) — biseda Ekstrand–Mid'hat Frashëri dhe njoftimi i Legatës Shqiptare të 9 prillit 1924. Cituar sipas Sadiku (2016).

• Hajredin Isufi, studime mbi Çamërinë (2006, f. 344–345; 2012, f. 951) — dëshmia e Jasin Sadikut. Georgia Kretsi (2005), f. 60 — vlerësimi i punës së Komisionit të Përzier. Cituar sipas Sadiku (2016).

• Konventa për shkëmbimin e popullsive greke dhe turke, nënshkruar në Lozanë më 30 janar 1923 — teksti i konventës dhe dallimi i saj nga Traktati i Lozanës i 24 korrikut 1923. en.wikipedia.org

Shënim mbi shifrat: numri i çamëve të transferuar realisht në Turqi para përjashtimit jepet këtu si vlerësim (rreth 3.000) dhe jo si e dhënë e mbyllur; burimet arkivore nuk japin një total të verifikuar. Të njëjtin kujdes kërkojnë edhe shifrat e popullsisë, të cilat vijnë nga regjistrime me qëllime politike të kundërta.

---

# Shurdhah: qyteti i Sardës që vdiq më 1491 dhe u mbyt më 1973
https://zhurma.press/shurdhah/
Type: place
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-07-31

Peshkopatë, seli e Dukagjinëve, ishull — qyteti mesjetar mbi Drin

Në liqenin e Vau i Dejës, tetë kilometra në lindje të Shkodrës, del nga uji një kodër e gjatë me barishte dhe shkurre. Mbi të qëndron një absidë guri, e bardhë nga gëlqerja, me një dritare të ngushtë harkore që shikon drejt pasqyrës së liqenit. Ky është Shurdhahu — dhe në dokumentet e mesjetës, Sarda. Nuk ka qenë kurrë ishull. Ishull u bë vetëm në fillim të viteve 1970, kur hidrocentrali i Vau i Dejës mbylli Drinin dhe uji u ngjit nëpër luginë derisa la jashtë vetëm majën e qytetit.

Pse ka rëndësi

• Sarda ishte një qytet mesjetar mbi Drin, i ngritur diku mes shekullit VI–VII, që kontrollonte korridorin tregtar nga bregdeti adriatik drejt Dardanisë.

• U shkatërrua më 1491; në fillim të viteve 1970 hidrocentrali i Vau i Dejës mbylli Drinin dhe uji e ktheu në ishull — prandaj qyteti ka dy data vdekjeje, 1491 dhe 1973.

• Vendbanimi i përket kulturës së Komanit, dëshmi e vazhdimësisë së popullsisë vendase pas antikitetit të vonë.

Është ndoshta i vetmi qytet mesjetar shqiptar që ka dy data vdekjeje: një më 1491, kur u shkatërrua, dhe një më 1973, kur u mbyt.

Një kodër që kontrollonte rrugën nga deti në Dardani

Vendndodhja nuk ishte e rastit. Kodra ngrihej mbi Drin, e rrethuar nga tri anë prej lumit, në atë ngushticë ku rruga tregtare nga bregdeti adriatik hyn drejt brendisë malore dhe vazhdon lart, drejt Dardanisë. Kush mbante këtë kodër, mbante kalimin. E njëjta logjikë mbrojtëse që ngriti Kalanë e Rozafës mbi bashkimin e Drinit me Bunën, ngriti edhe Sardën pak kilometra më lart në rrjedhë: një zinxhir fortesash që ruante të njëjtin korridor uji.

Vendbanimi lindi diku midis shekullit VI dhe VII — pra pikërisht në atë çast kur bota e vonë antike po shpërbëhej dhe popullsia e këtyre luginave po zbriste nga qytetet e hapura drejt kodrave të mbrojtura. Është çasti i kulturës së Komanit, e cila u zbulua vetëm pak kilometra larg, në Dalmacë. Sarda nuk është një fqinj i rastësishëm i atij horizonti: ajo është vazhdimi i tij i ndërtuar. Ku Komani la varreza, Sarda la mure.

Varreza që e lidh Sardën me Komanin

Gërmimet e para sistematike u bënë midis viteve 1967 dhe 1970 nga një ekip i drejtuar prej arkeologes mesjetare Hëna Spahiu, me Damian Komatën. Rezultatet dolën në revistën Iliria më 1974, në një studim prej rreth shtatëdhjetë faqesh që mbetet ende sot dokumenti themelor për sitin.

Spahiu zbuloi mbi kodër një varrezë arbërore të shekujve VI–VIII. Inventari i varreve — fibula, unaza, rrathë qafe, gjerdanë me kokrra qelqi, punime në bronz, argjend dhe ar — është pikërisht inventari i horizontit të Komanit. Për shkollën shqiptare të arkeologjisë, të cilën Spahiu dhe Skënder Anamali e ndërtuan varr pas varri, ky është argumenti material i vijimësisë iliro-arbërore: e njëjta popullsi, e njëjta stoli, e njëjta gjeografi, nga antikiteti i vonë deri në mesjetë. Spahiu ia kushtoi këtij problemi gjithë jetën akademike — disertacionin e mbrojti pikërisht mbi varrezën arbërore të Kalasë së Dalmacës, dhe varrezën e Shurdhahut e botoi veçmas në Iliria më 1979.

Ka diçka të drejtë në faktin që qyteti u lexua nga një grua që kishte studiuar arkeologjinë e hershme mesjetare në Budapest dhe u kthye ta zbatonte mbi Drin. Sarda nuk u "zbulua" nga një mision i huaj. Ajo u gërmua nga shqiptarët, u botua në shqip, dhe hyri në literaturën evropiane me emrin që i vunë ata.

Dy rrathë muresh dhe një qytet i sipërm

Qyteti ishte i mbyllur nga një mur që rrethonte tërë kodrën, i forcuar me kulla të formave të ndryshme; literatura e sitit numëron dymbëdhjetë prej tyre. Midis shekullit IX dhe atij XII u ndërtua rrethimi i dytë, kështu që Sarda mori formën që ruan edhe sot: një qytet i poshtëm te bregu dhe një qytet i sipërm mbi majë, secili brenda unazës së vet. Sipërfaqja brenda mureve nuk i kalonte të pesë-gjashtë hektarët — ishulli i sotëm ka rreth 7,5 hektarë, sepse uji e ka prerë kodrën më poshtë se ku ndalonin muret.

Brenda kësaj sipërfaqeje të vogël burimet numërojnë deri në katërmbëdhjetë kisha. Është një dendësi që s'ka kuptim për një fshat dhe ka kuptim të përkryer për një seli peshkopale: një qytet ku çdo lagje, çdo derë dhe çdo urdhër donte altarin e vet.

Peshkopata e Sardës

Sarda ishte seli peshkopale për katër shekuj. Burimet kishtare e njohin si peshkopatë të paktën që nga shekulli XI — dioqeza figuron e themeluar rreth vitit 1100 — dhe në shekullin XII ajo shfaqet e bashkuar në një pozicion të vetëm me Sapën fqinje. Në shekullin XIII qyteti kishte mosmarrëveshje territoriale me Shkodrën: shenja e sigurt se ishte mjaft i fortë sa të zihej për kufij.

Rrjedha e dokumenteve papnore e ndjek pastaj rënien e tij me një saktësi mizore. Më 1428 Papa Martin V bashkoi me Sardën dioqezën e Danjës. Më 1491 Papa Inocenti VIII e bashkoi vetë Sardën me dioqezën e Sapës — dhe titullin ia hoqi.

Dera e Dukagjinëve

Në shekujt e fundit të pavarësisë, Sarda ra nën juridiksionin e Dukagjinëve, njërës prej dyerve të mëdha të Arbërisë veriore. Tradita historiografike shqiptare e mban qytetin si selinë e Lekë Dukagjinit — bashkëluftëtarit dhe rivalit të Gjergj Kastriotit në Lidhjen e Lezhës, dhe emrit që Kanuni mban ende sot.

Kjo lidhje duhet mbajtur me kujdesin që i takon: dokumenti nuk e vulos, e vulos tradita. Por gjeografia e ndihmon traditën. Kanuni u ruajt gjallë pikërisht në malësinë që kjo kodër shikonte — Pulti, Dukagjini, Shala, Shosha — dhe qyteti mbi Drin ishte porta e poshtme e asaj bote. Nëse ligji i pashkruar i malësisë kishte ndonjëherë një adresë me mure, ajo adresë ishte këtu.

Dy dokumente për një vdekje: 1491

Viti 1491 shfaqet dy herë në historinë e Sardës, dhe të dyja herët do të thotë e njëjta gjë. Osmanët e shkatërruan qytetin. Papa Inocenti VIII i shuajti dioqezën duke ia bashkuar Sapës.

Rrallë ndodh që fundi i një vendbanimi mesjetar shqiptar të mund të datohet kaq saktë, dhe pothuajse kurrë nuk ndodh që të datohet nga dy arkiva që nuk flisnin me njëri-tjetrin. Kancelaria papnore nuk shkroi asnjë fjalë për ushtritë; ajo thjesht regjistroi se një seli nuk kishte më kuptim të qëndronte më vete. Ajo heshtje administrative është dëshmia më e ftohtë që kemi për atë çfarë kishte ndodhur mbi kodër.

Qyteti nuk u ringrit kurrë. Emri mesjetar Sarda u tret ngadalë nga përdorimi dhe mbi vend mbeti toponimi malësor Shurdhah.

Uji: 1973

Vdekja e dytë erdhi pa ushtri. Në fillim të viteve 1970 përfundoi diga e hidrocentralit të Vau i Dejës dhe lugina e Drinit u mbush. Uji zuri fshatra, ara, rrugë dhe pjesën e poshtme të Sardës. Rrethimi i jashtëm i mureve dhe kullat e qytetit të poshtëm mbetën nën liqen; mbi ujë doli vetëm qyteti i sipërm, i shndërruar nga kodër strategjike në ishull turistik prej 7,5 hektarësh, ku shkohet me varkë nga diga ose nga Rragami.

Ka një ironi që nuk duhet zbukuruar. E njëjta gjeografi që e bëri Sardën të fuqishme — ngushtica e Drinit — është ajo që e mbyti. Lumi që i dha qytetit mbrojtjen nga tri anë ia dha më vonë ujin nga të katërta.

Arkeologët u kthyen

Gjysmë shekulli pas Spahiut, siti u rihap. Më 2017 një mision i përbashkët franko-shqiptar — drejtuar nga Etleva Nallbani, Véronique Gallien dhe Helidon Sokoli, me Institutin e Arkeologjisë në Tiranë, Shkollën Franceze të Romës dhe njësinë e CNRS-së «Orient et Méditerranée» — punoi mbi kishën e majës.

Ajo doli një ndërtesë njënefëshe 19,50 × 5,70 metra nga jashtë, me mure 0,55–0,80 m të trashë, me absidë gjysmërrethore në lindje, me narteks, me varre në narteks dhe me gjurmë stolash përgjatë murit perëndimor. Analiza e muraturës tregoi dy faza ndërtimi: kisha ishte zgjeruar në një moment të dytë. Gjashtë ndërtesa u modeluan në tre dimensione me fotogrametri nga droni.

Absida që shihet sot mbi ujë në çdo fotografi të ishullit — ajo e bardha me dritaren e ngushtë — është pikërisht kjo. Qyteti që humbi peshkopatën më 1491 dhe luginën më 1973 e ka ende kishën e vet në këmbë, dhe tani e ka edhe të matur milimetër për milimetër.

Pse Shurdhahu ka rëndësi

Sepse në pak hektarë ai mbledh tërë zinxhirin që ne zakonisht e tregojmë të shkëputur: varrezën e horizontit të Komanit që dëshmon vijimësinë; murin e shekullit IX që dëshmon organizim; peshkopatën që dëshmon shtet kishtar; derën e Dukagjinëve dhe Kanunin që dëshmojnë ligj; dhe më 1491 shkatërrimin osman që i mbylli të gjitha njëherësh.

Nuk është një gërmadhë. Është një prerje tërthore e mesjetës arbërore, e ruajtur nga uji që e mbyti.

Burimet

• Hëna Spahiu & Damian Komata, «Shurdhahu — Sarda, qytet i fortifikuar mesjetar shqiptar (Rezultatet e gërmimeve të viteve 1967–1970)» — Iliria 3 (1974), f. 257–328, Persée. persee.fr

• Hëna Spahiu, «Varreza arbërore e Shurdhahut (Rrethi i Shkodrës) / La nécropole albanaise de Shurdhah (Sarda)» — Iliria 9 (1979), Persée. persee.fr

• Etleva Nallbani, Véronique Gallien & Helidon Sokoli, «Bilan de la mission franco-albanaise à Sarda, 2017» — Chronique des activités archéologiques de l'École française de Rome (kisha e majës: 19,50 × 5,70 m, dy faza ndërtimi, fotogrametri me dron). journals.openedition.org

• Shurdhah / Sarda — Wikipedia (7,5 ha, dy rrathë muresh, dymbëdhjetë kulla, katërmbëdhjetë kisha shek. IX–XII, mosmarrëveshjet me Shkodrën shek. XIII, shkatërrimi osman 1491, ishullëzimi pas digës). en.wikipedia.org

• «Sappa» — Catholic Encyclopedia (Danja bashkuar me Sardën nga Martin V më 1428; Sarda bashkuar me Sapën nga Inocenti VIII më 1491; sufragane të Tivarit deri në fund të shek. XVIII). newadvent.org

• «Hëna Spahiu në qendër të vëmendjes për studimin Kultura e Komanit» — shqiperia.com (formimi në Budapest, gërmimet nga 1956 te Kruja, disertacioni mbi varrezën arbërore të Kalasë së Dalmacës, monografia me Komatën për Shurdhah–Sardën). shqiperia.com

• Shurdhah (Sarda) Island — visitShkodër (gjendja e sotme: mure e kulla pjesërisht nën liqen, absida e kishës, akses me varkë nga diga ose Rragami). visitshkoder.org

---

# Ora e njeriut: çdo shqiptar lind me hyjninë e vet, dhe çdo shtëpi me gjarprin e saj
https://zhurma.press/ora-e-njeriut/
Type: heritage
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-07-31

Hyjnia vetjake e fatit — çdo njeri, çdo shtëpi dhe çdo fis lindin me orën e vet

Në besimin e maleve shqiptare asnjë njeri nuk ecën vetëm. Bashkë me të, që nga çasti i lindjes dhe deri në frymën e fundit, ecën ora e tij — një qenie femërore e padukshme që i përket atij dhe vetëm atij, që nuk shfaqet, nuk kërkohet dhe nuk urdhërohet, por që mban në dorë fatin e tij. Nuk është engjëll mbrojtës në kuptimin e krishterë, sepse nuk vjen nga qielli dhe nuk i bindet asnjë kishe. Nuk është zanë mali, sepse zana i përket bjeshkës, kurse ora i përket njeriut.

Pse ka rëndësi

• Ora është hyjnia vetjake e çdo njeriu në besimin e maleve shqiptare: sa njerëz, aq orë — nuk fitohet me sjellje të mirë dhe nuk humbet me mëkat, por vjen bashkë me lindjen.

• Ndryshe nga zana, që i përket bjeshkës, ora i përket njeriut, shtëpisë dhe fisit; ora e shtëpisë përfytyrohej si gjarpri i shtëpisë, që ushqehej me qumësht në vrimat e murit — kult i dokumentuar hollësisht nga Mark Tirta te «Mitologjia ndër shqiptarë».

• Besimi hyri aq thellë në gjuhë sa nuk doli më prej saj: fjalët orëzi dhe orëmirë e mbajnë ende këtë hyjni brenda shqipes së sotme.

Ora është ndoshta figura më e brendshme e mitologjisë shqiptare: e vetmja që nuk banon në mal, në liqen a në shpellë, por në shtëpi, në gjak dhe në fis. Dhe është e vetmja që hyri aq thellë në gjuhë sa nuk doli më prej saj — kur një shqiptar sot thotë orëzi ose orëmirë, ai po flet për këtë hyjni pa e ditur.

Çdo njeri lind me orën e vet

Rregulli i besimit është i thjeshtë dhe i pashmangshëm: sa njerëz, aq orë. Ora nuk fitohet me sjellje të mirë dhe nuk humbet me mëkat; ajo vjen bashkë me lindjen, si një pjesë e dytë e vetë njeriut. Robert Elsie, që e mblodhi këtë material në fjalorin e vet të besimit dhe mitologjisë shqiptare, e përshkruan orën si një perëndeshë vetjake — jo një hyjni që u shërben të gjithëve, por një hyjni që i takon njërit.

Mbrojtja e saj shtrihet edhe përtej njeriut. Sipas dëshmive të mbledhura në Veri, orë kanë edhe kuajt, edhe pëllumbat, edhe dhitë e egra, edhe burimet, edhe thesaret e fshehura. Gjithçka që ka vlerë dhe që mund të humbet ka dikë që e ruan. Kjo është logjika e brendshme e besimit: ora nuk është shpërblim, është shoqërim.

Elsie shënon edhe një kufi gjeografik që studiuesit e kanë vënë re herë pas here — orët përmenden më dendur në trevat në veri të Drinit, kurse më poshtë, drejt Shqipërisë së Mesme, besimi merr trajta të tjera dhe emra të tjerë. Kjo nuk do të thotë se besimi ndalet aty. Do të thotë se ka udhëtuar nën emra të ndryshëm — pikë së cilës i kthehemi më poshtë.

Ora e shtëpisë fle në mur dhe ushqehet me qumësht

Shtëpia ka orën e vet, ashtu si njeriu. Dhe ora e shtëpisë, ndryshe nga ora e njeriut, ka trup: ajo përfytyrohet si gjarpri i shtëpisë.

Mark Tirta, në Mitologjia ndër shqiptarë — vepra referencë e Institutit të Kulturës Popullore — e dokumenton këtë kult me hollësi që nuk lënë vend për dyshim se ka qenë praktikë e gjallë, jo kujtim i largët. Gjarpri i shtëpisë përshkruhet si «një lloj gjarpri me leshra në kurriz, me xhufkë», që rri «në vërat e murit të shtëpisë», zakonisht në dhomën ku rrinin gratë. Zonja e shtëpisë e ushqente «tri herë në ditë me qumësht, me thërrmije buke e me ushqime të tjera»; gjarpri dilte nga vrima, hante, pinte ujë dhe kthehej. Ta vrisje ishte e paimagjinueshme. Formula popullore që Tirta regjistron e thotë prerazi: «Pa gjarpër shtëpia nuk mund të kishte përparim as në njerëz e as në pasuri.»

Tabuja shkonte deri në pikën ku besimi provohet me të vërtetë: nëse gjarpri i shtëpisë gjendej brenda djepit të një foshnje, ai nuk preket. Nuk është rrezik — është ora që ka ardhur të rrijë pranë atij që sapo lindi.

Një hollësi e vogël gjeografike e këtij materiali ka peshë të madhe. Njëra prej dëshmive kryesore që Tirta boton për gjarprin e shtëpisë vjen nga Kuçi i Kurveleshit, në zemër të Labërisë, rrëfyer më 1971 nga Ali Çufaj, atëherë 74 vjeç. Fjala orë për këtë figurë është gege; riti i gjarprit të vatrës është i gjithë shqiptarëve. Emri ndryshon nga Shala në Kurvelesh — praktika, jo.

Tri orët që vijnë natën kur caktohet fati

Krahas orës vetjake që të shoqëron gjithë jetën, besimi popullor njeh edhe një trinitet që vjen një herë të vetme, në ditët e para pas lindjes së një fëmije, për të caktuar se çfarë do të bëhet me të. Ato ndahen me ngjyrë dhe me detyrë:

• E Bardha — jep fat të mirë, i uron të mirën atij që sapo ka ardhur në jetë.

• E Verdha — jep fat të keq, sjell mbrapshtinë, hedh mallkimin.

• E Zeza — cakton vdekjen: kur, si, ku.

Në disa treva të Dukagjinit e njëjta trini fatvendosëse u vishet zanave dhe jo orëve. Kjo mbivendosje krahinore nuk është mospërputhje as gabim mbledhësish; është shenja më e sigurt se kemi të bëjmë me një besim të ruajtur gojarisht për shekuj, pa asnjë institucion që t'ia unifikonte doktrinën. Aty ku ka dogmë, ka një version; aty ku ka gojë, ka njëqind.

Ora nuk është zana — dhe ngatërrimi ka një arsye

Të dyja janë femra, të dyja mbrojnë, të dyja ndëshkojnë. Prandaj ngatërrohen edhe sot. Por dallimi është strukturor dhe vlen të mbahet, sepse pa të nuk kuptohet asnjëra prej të dyjave.

Zana i përket vendit. Ajo është fuqia e vetë malit, e burimit, e pyllit; nuk ka asnjë detyrim ndaj teje dhe marrëdhënia me të është marrëdhënie me një territor. E nderon — të shpërblen. E fyen — të shkatërron. Ora i përket njeriut. Ajo nuk banon askund veç pranë teje; nuk ka mal që ta mbajë, sepse ti je vendi i saj. Zana takohet; ora shoqëron.

Nga kjo rrjedh edhe përmasa e humbjes: mund të largohesh nga bjeshka e një zane dhe të shpëtosh. Nga ora nuk largohesh dot, sepse ajo je gjysma tjetër e fatit tënd. Kur ora bie, bie njeriu.

Orët e Mujit: kur fati merr formë në epos

Ora nuk mbeti vetëm në besimin e fshatit; ajo hyri në letërsinë më të lartë që ka prodhuar Veriu — Ciklin e Kreshnikëve. Në përmbledhjen themelore të mbledhur nga françeskanët Bernardin Palaj dhe Donat Kurti, Kângë kreshnikësh dhe legjenda (Visaret e Kombit II, Tiranë 1937), orët shfaqen si figura me emër e me veprim: kënga e njohur si Orët e Mujit i vë ato në qendër, dhe ato kthehen edhe te Martesa e Halilit, te Mujo e Behuri, te Zuku Bajraktar.

Vlera e kësaj dëshmie është dyfishe. Së pari, ajo tregon se ora nuk ishte bestytni e shkëputur, por pjesë e arkitekturës së një eposi të tërë — pra një kategori mendimi, jo një frikë nate. Së dyti, ajo e fikson figurën në tekst në një kohë kur mbledhësit ishin priftërinj që shkruanin fjalë për fjalë atë që u thuhej, jo studiues që ndërtonin teori.

Veriu thotë orë, Jugu thotë fati dhe mira

Në folklorin toskë, figurat që caktojnë fatin quhen fatia dhe mira. Janë përsëri tri gra, që përfytyrohen mbi flutura dhe që mbërrijnë ditën e tretë pas lindjes për t'i vënë fëmijës fatin. Antropologu Albert Doja, në studimin e vet për mitologjinë dhe fatin (2005), i trajton ato si të njëjtin kompleks besimi që në Veri mban emrat orë dhe zanë.

Emri mira është vënë prej studiuesve përballë Moirave greke, ashtu siç figura e tri fatvënëseve gjendet edhe te Norna-t gjermanike dhe te ursitoare-t rumune. Ky është përkim tipologjik — një trashëgimi e gjerë indoevropiane e menduarit për fatin, jo huazim i njëanshëm. E rëndësishmja për ne është tjetër: në të dy skajet e trevës shqiptare, nga Malësia e Madhe deri në Labëri, i njëjti popull beson të njëjtën gjë me dy emra. Kjo është njëra prej provave më të qeta të njësisë kulturore shqiptare — jo e shpallur nga askush, thjesht e pranishme.

Fjala mbeti brenda gjuhës

Prova më e fortë se sa thellë ka qenë ky besim nuk gjendet në asnjë libër besimi. Gjendet në fjalorin e përditshëm.

Shqipja e sotme ende thotë «i ra ora» për shkatërrimin e plotë të një njeriu a të një shtëpie; ende thotë «e ka orën e mirë» për atë të cilit gjithçka i shkon mbarë; ende uron «t'u koftë ora e mbarë». Dhe i ka fosilizuar të dy skajet e fatit brenda dy mbiemrave që askush nuk i ndien më si mitologji: orëmirë dhe orëzi. Kur një nënë shqiptare i thotë sot dikujt orëzi, ajo po përsërit, pa e ditur, gjykimin e së Verdhës mbi një djep.

Etimologjia e vetë fjalës mbetet e diskutuar. Baron Franz Nopcsa, që e njihte Veriun shqiptar si pak kush, e vuri emrin përballë Oreadave greke, nimfave të maleve. Të tjerë e lidhin me fjalën orë në kuptimin e kohës — ora si çasti i caktuar, fati si orar. Zhurma nuk merr anë në një çështje që gjuhësia nuk e ka mbyllur. Ajo çka nuk është e diskutueshme është besimi vetë: struktura e tij, riti i vatrës, vendi i tij në epos dhe gjurma e tij në fjalëformim janë shqiptare nga fillimi në fund.

Pse ora është trashëgimi shqiptare

Ora nuk është «figurë ballkanike e përbashkët». Ajo është figurë shqiptare, e dokumentuar brenda një kompleksi besimi që ka gjuhën e vet, ritin e vet dhe eposin e vet — të tria shqip.

Shkolla albanologjike — Çabej për shtresën gjuhësore, Tirta dhe Instituti i Kulturës Popullore për ritin, Palaj e Kurti për tekstin epik — e trajton këtë material si shtresë parakristiane, të mbijetuar nën fetë e ardhura më vonë. Kjo do të thotë se ora është më e vjetër se ndarja e shqiptarëve në katolikë, ortodoksë dhe myslimanë; më e vjetër se kishat që u ngritën mbi të; dhe më e vjetër se çdo prani sllave në Ballkan. Kur një figurë e tillë shfaqet e përkthyer në traditat fqinje, ajo është rrezatim i traditës sonë drejt tyre — jo bashkëpronësi, dhe aspak prejardhje e kundërt.

E thënë ndryshe: një popull që i dha çdo njeriu, çdo shtëpie dhe çdo fisi një hyjni personale, dhe që pastaj e mbajti atë hyjni gjallë brenda dy mbiemrave të përditshëm për një mijë vjet pa shtet e pa kishë të vetën, nuk ka nevojë të kërkojë leje nga askush për ta quajtur këtë të vetën.

Burimet

Përshkrimi i figurës, tri orët fatvënëse, tabutë dhe riti i gjarprit të shtëpisë ndjekin dëshmitë e mbledhura e të botuara nga etnografët dhe folkloristët e cituar më poshtë; citimet në thonjëza janë të Tirtës. Etimologjia e emrit jepet si e hapur: krahasimi me Oreadat i përket Nopcsës dhe paraqitet si hipotezë, jo si përfundim. Përkimi me Moirat, Nornat dhe ursitoaret jepet si përkim tipologjik indoevropian, jo si prejardhje e orës shqiptare. Datimi i shtresës si parakristiane është përfundim i shkollës albanologjike mbi bazë gjuhësore dhe rituale, jo datim i drejtpërdrejtë i besimit.

• Mark Tirta — Mitologjia ndër shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë 2004): ora e shtëpisë dhe gjarpri i vatrës, ushqimi tri herë në ditë, tabuja e mosvrasjes, dëshmia e Ali Çufajt nga Kuçi i Kurveleshit (1971)

• Robert Elsie — A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst & Co., Londër 2001): ora si perëndeshë vetjake, «sa njerëz aq orë», orët e kafshëve, të burimeve dhe të thesareve, përhapja në veri të Drinit

• Bernardin Palaj & Donat Kurti — Kângë kreshnikësh dhe legjenda, Visaret e Kombit II (Tiranë 1937): Orët e Mujit, Martesa e Halilit, Mujo e Behuri, Zuku Bajraktar

• Albert Doja — «Mythology and Destiny», Anthropos 100 (2005): orët dhe zanat gege përballë fatisë dhe mirës toske si një kompleks i vetëm besimi

• Edith Durham — High Albania (Londër 1909): dëshmi terreni për besimet mbrojtëse të Malësisë, mbledhur në vend dhe në kohë

• Franz Nopcsa — vëzhgimet etnografike për Veriun shqiptar: krahasimi i emrit orë me Oreadat greke

• Maximilian Lambertz — studimet për besimin popullor dhe epikën shqiptare: tiparet e orës dhe shfaqja e saj në gojëdhënë

---

# Kultura e Komanit: varrezat mbi Drin që dëshmojnë vijimësinë ilire-arbërore
https://zhurma.press/kultura-e-komanit/
Type: place
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-07-24

Varreza mbi luginën e Drinit që u bë dëshmia materiale e vijimësisë ilire-arbërore

Mbi luginën e Drinit, në rrëzë të një kodre që malësorët e quajnë Kalaja e Dalmaçës, shtrihet një varrezë që për një shekull e gjysmë ka qenë dëshmia më e fortë materiale e vijimësisë sonë. Fshatarët e Komanit i thoshin thjesht mali i varreve. Arkeologjia botërore do t'i jepte një emër tjetër — kultura e Komanit, ose kultura Koman-Krujë — dhe do të bëhej fusha ku u zhvillua, me lopatë e me shkrim, debati për atë që ndodhi në trojet shqiptare midis fundit të antikitetit dhe lindjes së Arbrit. Varret e Komanit nuk janë vetëm objekte. Ato janë argumenti që një popullsi e vjetër nuk u zhduk nga ky vend kur perandoritë ndërruan emër.

Pse ka rëndësi

• Varreza mbi luginën e Drinit, në rrëzë të kodrës që quhet Kalaja e Dalmaçës, i dha emrin kulturës së Komanit (ose Koman-Krujë) — dëshmia materiale kryesore e vijimësisë ilire-arbërore midis fundit të antikitetit dhe lindjes së Arbrit.

• Konsulli francez A. Degrand gërmoi aty më 1899 dhe dërgoi rreth 135 objekte në Muzeun e Saint-Germain-en-Laye pranë Parisit, ku ndodhen ende; prehistoriani gjerman P. Traeger hapi rreth dhjetë varre të tjera më 1899–1900.

• Leximi i parë, ai i arkeologut S. Reinach, i lidhi fibulat e varreve me lëvizje popullsish veriore — pra i trajtoi varret si gjurmë ardhacakësh, jo vendasish; ky atribuim përcaktoi për dekada mënyrën se si u interpretua materiali.

Zbulimi mbi Drin

Rrëfimin e nisi një diplomat. Në fund të shekullit XIX konsulli francez në Shkodër, A. Degrand, dëgjoi nga banorët për «varreza misterioze» në malin mbi Koman dhe u ngjit vetë atje. Më 1899 ai gërmoi disa varre dhe mblodhi rreth 135 objekte, të cilat i dërgoi në Muzeun e Saint-Germain-en-Laye pranë Parisit — ku ndodhen ende. Menjëherë pas tij, prehistoriani gjerman P. Traeger ndërmori ekspedita në vitet 1899–1900 dhe hapi rreth dhjetë varre të tjera në të njëjtin vend.

Kështu, objektet e para të Komanit u panë në Paris para se të studioheshin në Shqipëri. Ky detaj — që materiali doli jashtë përpara se dijetarët vendës të kishin një institut ku ta lexonin — do të përcaktonte për dekada mënyrën se si u interpretua.

Leximi i parë dhe gabimi i tij

Materialin e Degrand-it e studioi arkeologu francez S. Reinach. Ai u ndal te tipari më i dukshëm i grumbullit: fibulat me këmbë të përkulur, kapëset e rrobave që mbahen si shenjë kronologjike e prodhimi. Dhe i lidhi ato me lëvizje popullsish veriore nëpër Iliri — një atribuim që i bënte varret e Komanit gjurmë të ardhacakëve, jo të vendasve.

Ky ishte modeli mendor i kohës: çdo gjë e punuar mirë në Ballkan duhej të kishte ardhur nga diku tjetër. Vendasit imagjinoheshin si marrës, kurrë si prodhues; si popullsi që zhduket kur vjen dallga tjetër, jo si popullsi që qëndron dhe përthith. Do të duheshin gjashtëdhjetë vjet dhe një gërmim sistematik për ta rrëzuar këtë lexim me argumentin e vetëm që rrëzon një hipotezë arkeologjike — stratigrafinë.

Gërmimet shqiptare: nga 1961 e këtej

Në verën e vitit 1961 nisën gërmimet sistematike në varrezën e Dalmaçës, nën drejtimin e arkeologëve Hëna Spahiu dhe Skënder Anamali; më vonë iu shtua edhe puna e N. Bodinakut. Anamali (1921–1996), një nga themeluesit e arkeologjisë shqiptare, do t'i kushtonte Komanit punën e jetës: teza e tij e doktoratës, e mbrojtur në Tiranë më 1988, mban titullin Kultura arbërore e Komanit — dhe vetë mbiemri në titull është një tezë.

Fushatat e viteve '80 e kthyen Komanin në varrezën më të gjerë të hershme mesjetare të gërmuar ndonjëherë në Shqipëri. Kronologjia u vendos: bërthama e materialit i takon shekujve VI/VII–IX, pra pikërisht atij intervali të errët kur burimet e shkruara heshtin dhe kur, sipas leximeve që na mohonin, këto troje duhej të kishin ndërruar popullsi.

Çfarë thonë varret

Inventari i varreve është i pasur dhe i llojllojshëm: objekte bronzi, hekuri, argjendi dhe qelqi. Armë — sëpata, thika, maja shtizash. Stoli — unaza, fibula, vathë, byzylykë. Gjerdanë me rruaza qelqi. Nuk është inventari i një popullsie të varfëruar që mbijeton në kodra, por i një bashkësie me hierarki, me zeje dhe me shije.

Më domethënëse është prejardhja e objekteve. Analizat kanë treguar se ato vijnë nga qendra prodhimi të shpërndara nëpër Perandorinë Bizantine, nga Ballkani verior, nga Hungaria, nga Sicilia dhe nga Krimeja. Domethënë: njerëzit e Komanit nuk ishin të izoluar. Ata blinin, shkëmbenin dhe merrnin pjesë në një rrjet tregtar mesdhetar e ballkanik që shtrihej nga Deti i Zi te Sicilia. Popullsitë që zhduken nuk lënë pas vathë nga Krimeja.

Rrjeti: Koman, Krujë, Lezhë

Komani nuk është një rast i vetmuar. I njëjti horizont material u gjet edhe në Krujë dhe në Lezhë, dhe prej kësaj lindi emri i dyfishtë me të cilin kultura njihet ndërkombëtarisht: Koman-Krujë. Deri në vitet '90 ishin identifikuar rreth tridhjetë vendbanime e varreza me material të ngjashëm në trojet shqiptare dhe në Kosovë.

Tridhjetë pika në hartë nuk janë një anomali lokale. Ato janë një shtrirje — një popullsi e njëjtë, me të njëjtat zakone varrimi dhe të njëjtat stoli, e vendosur mbi luginat, grykat dhe kodrat mbrojtëse të një hapësire që përkon me trojet ku, pak shekuj më vonë, dokumentet do të shkruajnë emrin Arbër. Nga Rozafa mbi Bunë e deri poshtë te Durrësi, kjo është e njëjta gjeografi.

Debati: kush ishin ata

Pikërisht sepse dëshmia është kaq e fortë, Komani u bë fushëbetejë interpretimi. Shkolla shqiptare e lexoi materialin si vazhdim të drejtpërdrejtë të popullsisë ilire, e cila pas rënies së rendit antik u tërhoq drejt kodrave të mbrojtura dhe rinisi jetën e vet me format e veta — pra si hallka që lidh ilirët me arbërit e mesjetës. Historiografia jugosllave, në anën tjetër, u përpoq për dekada ta paraqiste këtë popullsi si sllave, duke e bërë Komanin dëshmi të një ardhjeje e jo të një qëndrimi.

Ky ishte një veprim politik i veshur si shkencë, dhe koha e ka gjykuar. Studimi ndërkombëtar sot e vendos popullsinë e Komanit si jo-sllave: një bashkësi vendëse ilire e romanizuar, e lidhur me sistemin mbrojtës e ushtarak të epokës së Justinianit, që mbijetoi si e tillë përtej fundit të kontrollit perandorak. Domethënë: ata ishin këtu përpara, ata mbetën këtu pas, dhe ata janë të parët e atyre që sot flasin shqip mbi të njëjtat lugina.

Vlen të thuhet qartë pse ka rëndësi. Mohimi i vijimësisë nuk ka qenë kurrë një debat abstrakt për fibula. Ai ka qenë gjithnjë parathënia e një pretendimi mbi tokën: nëse shqiptarët erdhën vonë, atëherë toka është e dikujt tjetër. Varrezat mbi Drin janë përgjigjja materiale që nuk mund të rishkruhet me dekrete.

Qyteti nën dhé

Historia e Komanit nuk mbaroi me gërmimet e vjetra. Prej vitit 2009 kërkimi është zgjeruar ndjeshëm, dhe që nga viti 2014 vëzhgimet topografike sistematike kanë treguar diçka që askush nuk e priste: Komani nuk ishte thjesht një varrezë me një kala mbi të, por një vendbanim që shtrihet në më shumë se 40 hektarë — një qendër e vërtetë, me jetë të vazhdueshme që zgjatet deri në shekujt XIII–XIV.

Puna e sotme bëhet nga një mision i përbashkët franko-shqiptar, i drejtuar nga Etleva Nallbani (CNRS, UMR 8167 «Orient et Méditerranée») bashkë me Elvana Metallën nga Instituti i Arkeologjisë në Tiranë. Ai u ngrit mbi programin kërkimor «Vendbanime dhe territore në Ballkanin Perëndimor, shek. IV–XI», zhvilluar në partneritet me Shkollën Franceze të Romës midis viteve 2011 dhe 2016 dhe përqendruar te dy site të luginës së poshtme të Drinit: Lezha dhe Komani.

Nga varrezat te shteti

Në fund të kësaj zinxhiri qëndron një lidhje që rrallë tërhiqet me vijë të drejtë, por që gjeografia e bën të pashmangshme. Popullsia që varroste të vetët nën Kalanë e Dalmaçës në shekujt VII–IX është e njëjta popullsi që, në fund të shekullit XII, do të ngrinte mbi këto lugina e male njësinë e parë politike të dheut të Arbrit — Arbanonin e Progonëve. Midis dy pikave nuk ka zbrazëti; ka vetëm shekuj për të cilët deri vonë nuk kishim burime të shkruara, dhe që dheu i mbajti në vend tonën.

Kultura e Komanit është prandaj më shumë se një kapitull arkeologjik. Është dëshmia se kujtesa e këtij vendi nuk ka nisur me dokumentin e parë që përmend emrin tonë, por shumë më herët — dhe se ajo ka qëndruar aty ku e lanë, në varre të thjeshta mbi një lumë, duke pritur që dikush ta lexonte drejt.

Burimet

• «Varreza e hershme mesjetare pranë Kalasë së Dalmacës, Koman (kërkime, probleme, rezultate)» — Iliria 35 (2011), Persée (Degrand 1899, 135 objekte te Saint-Germain; Traeger 1899–1900; leximi i Reinach-ut). persee.fr

• Komani-Kruja culture — Wikipedia (kronologjia shek. VII–IX, inventari i varreve, qendrat e prodhimit, ~30 site deri më 1990, mbi 40 ha, vëzhgimet nga 2014). en.wikipedia.org

• Skënder Anamali (1921–1996) — Wikipedia (themelues i arkeologjisë shqiptare; teza Kultura arbërore e Komanit, Tiranë 1988). en.wikipedia.org

• «Varreza arbërore e Krujës» — Iliria 9 (1979), Persée (horizonti Koman-Krujë). persee.fr

• Etleva Nallbani & Elvana Metalla, «Komani (Dalmace, Albanie) — bilan de la mission franco-albanaise», raporte fushate; programi «Settlements and territories in the Balkan West, 4th–11th c.» me EFR (2011–2016). researchgate.net

• «Hulumtim antropologjik i gjetjeve të reja eshtrore nga varreza e Komanit» — Iliria 18 (1988), Persée. persee.fr

---

# Zana e malit: perëndesha ilire që u ngjit në bjeshkë dhe s'zbriti më kurrë
https://zhurma.press/zana-e-malit/
Type: heritage
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-10-22

Nimfa e maleve, e burimeve dhe e gjahut — emri i saj rrjedh nga Thana ilire, e dëshmuar në gur shekuj para se Ballkani të fliste sllavisht.

Zana e malit është nimfa e maleve, e burimeve, e pyjeve dhe e gjahut në besimin popullor shqiptar, dhuruese force dhe zbatuese ndëshkimi; emri i saj lidhet me hyjneshën ilire Thana, dhe në Ciklin e Kreshnikëve zanat i japin Mujit fuqinë.

Kush hyn në bjeshkë nuk hyn i heshtur. Malësori i Nikaj-Mërturit, i Kelmendit a i Bytyçit, kur i afrohej një lëndine të gjelbër ose një burimi nën shkëmb, kollitej me zë, u thërriste bagëtive, e godiste shkopin mbi gur — jo nga frika e ujkut. Ai po lajmëronte. Diku aty, mbi ujë ose mbi bar, mund të ishte zana; dhe ta zije zanën në befasi ishte gabimi që njeriu e paguante me gjuhën, me mendjen ose me këmbët e veta. Ky zakon i vogël — të bësh zhurmë para se të hysh — është ndoshta dëshmia më e fortë se sa gjatë ka jetuar kjo perëndeshë në kokën e një populli: jo si përrallë për fëmijë, por si rregull sjelljeje për të rritur.

Pse ka rëndësi

• Zana është nimfa e maleve, e burimeve dhe e gjahut në besimin popullor shqiptar — dhuruese force dhe zbatuese ndëshkimi; malësori bënte zhurmë para se të hynte në bjeshkë pikërisht që të mos e zinte atë në befasi.

• Emri i saj është i gdhendur në gur qysh në epokën romake: altarë votivë në trojet e vjetra ilire mbajnë hyjneshën Thana (edhe e çiftuar si Thana et Vidasus), dhe një kushtim i ngjashëm del në trojet mesape të Lecës — shekuj para se Ballkani të fliste sllavisht.

• Eqrem Çabej, në studimin «Diana dhe Zana» (Hylli i Dritës, 1942), e lexoi si një Dianë romake e shtrirë mbi një perëndeshë vendase; përputhja tingullore ilire th → shqipe z është e rregullt dhe nuk e prodhon asnjë gjuhë tjetër e sotme e Ballkanit.

Zana është nimfa e maleve, e burimeve, e pyjeve dhe e gjahut në besimin popullor shqiptar — e bukur, e egër dhe e paparashikueshme, dhuruese e forcës dhe zbatuese e ndëshkimit. Por ajo është edhe diçka që pak figura të mitologjisë ballkanike mund ta thonë për vete: emri i saj është i shkruar në gur, në epokën romake, shekuj përpara se Ballkani të fliste sllavisht.

Emri i saj ishte gdhendur në gur para se të ishte fjalë e gojës

Në altarë votivë të gjetur në trojet e vjetra ilire — në Bosnjë dhe në Kroaci — lexohet emri i një hyjneshe: Thana. Formulat janë të thata, siç janë të gjitha kushtimet romake: Thanae, ose e çiftuar me hyjin pyjor vendas, Thana et Vidasus. Një fragment qeramike nga Scala di Furno në Lece, në trojet mesape — kushërinjtë jugorë të ilirëve — mban po ashtu një kushtim ndaj Thanës.

Nga Thana te Zana rruga gjuhësore është e rregullt dhe e njohur: frikativi i pazëshëm ilir th i përgjigjet z-së në shqipe. Kjo nuk është analogji e lirë; është një korrespondencë tingullore që funksionon brenda sistemit të shqipes dhe që nuk e prodhon asnjë gjuhë tjetër e sotme e Ballkanit.

Eqrem Çabej e trajtoi çështjen në një studim të veçantë, «Diana dhe Zana», botuar në Hylli i Dritës më 1942. Teza e tij është më e hollë se një barazim i thjeshtë emrash: Diana romake, thotë Çabej, u shtri në Iliri mbi një perëndeshë vendase — një rast klasik i asaj që studiuesit e quajnë interpretatio latina, ku pushtuesi i vë emrin e vet një hyjnie që tashmë ishte aty. Prandaj dëshmia e Thanës nuk e dobëson lidhjen me Dianën; e forcon. Ajo tregon se çfarë kishte poshtë emrit latin.

Çabej vuri re gjithashtu se rumanishtja e ruan Dianën si zână — fjalë që atje do të thotë pikërisht «zanë, nimfë». Dy gjuhë të Ballkanit perëndimor, dy trajta paralele, e njëjta shtresë romake mbi një substrat parasllav. Ka studiues që kanë propozuar edhe një etimologji të brendshme shqipe, nga rrënja e zë-së; debati nuk është mbyllur në çdo hollësi. Por të gjitha rrugët e propozuara nga gjuhësia serioze e vendosin fjalën në një shtresë që i paraprin vendosjes sllave në Ballkan në shekujt VI–VII.

Zanat e malit: çdo mal ka zanën e vet

Në traditën e Veriut formula është e prerë: çdo mal ka zanën e vet. Ajo nuk është një perëndeshë e vetme e shpërndarë kudo, por një pushtet lokal, i lidhur me një majë, me një lëndinë, me një burim të caktuar. Kjo shpjegon shumë nga sjellja e saj: zana nuk të do keq dhe nuk të do mirë; ajo mbron një territor.

Në gojëdhënë ajo shfaqet si vajzë e re me bukuri të jashtëzakonshme, shpesh e zënë duke u larë lakuriq në përrenj malorë — dhe kush e sheh pa u lajmëruar, e paguan. E shoqërojnë dhi të egra me brirë të artë; brirët e tyre janë njëkohësisht mbrojtja dhe pika e dobët e zanës, hollësi e rrallë që tregon sa e strukturuar ishte kjo mitologji. Zanat lidhen me hënën, me bimësinë, me kafshët e egra dhe me ujërat e rrjedhshme; janë rojë burimesh dhe zonja pyjesh.

Toponimia e mban gjurmën. Vargmali më i madh i Alpeve shqiptare quhet Bjeshkët e Nemuna — «të mallkuarat». Emri nuk vjen nga asnjë ngjarje historike: vjen nga një botë ku mallkimi ishte një forcë që banonte në lartësi dhe që binte mbi atë që e shkelte pa leje.

Zana nuk është ora

Të dyja janë figura femërore mbrojtëse, dhe pikërisht prandaj ngatërrohen. Dallimi është i qartë në besimin popullor dhe vlen të mbahet.

Ora është e jotja. Çdo njeri, sipas besimit të Veriut, lind me orën e vet; ka orë shtëpia, ka orë fisi, ka orë vendi. Ajo të shoqëron pa u parë, si një kumbarë e padukshme, dhe fati yt matet me të: «i ra ora» është shkatërrim, «e ka orën e mirë» është bekimi më i thellë.

Zana, përkundrazi, nuk të përket. Ajo është fuqia e vetë malit dhe nuk ka asnjë detyrim ndaj teje. Të shpërblen nëse e nderon, të shkatërron nëse e fyen; marrëdhënia me të është marrëdhënie me një territor, jo me një fat. Në disa treva të Dukagjinit zanat dalin si trini fatvendosëse — e Bardha që jep fat të mirë, e Verdha që sjell fatkeqësi, e Zeza që cakton vdekjen — duke marrë atje rolin që gjetiu e mban ora. Kjo mbivendosje krahinore është normale për një besim që u ruajt gojarisht, pa asnjë kishë që t'ia unifikonte doktrinën.

Gjiri që bëri Mujin kreshnik

Në Ciklin e Kreshnikëve — eposi legjendar i Veriut, i mbledhur dhe i botuar nga Bernardin Palaj dhe Donat Kurti te Kângë kreshnikësh dhe legjenda (Visaret e Kombit II, Tiranë 1937) — zana nuk është dekor. Ajo është burimi i fuqisë.

Kënga e njohur si «Fuqia e Mujit» e nis heroin si çoban të thjeshtë. Duke kërkuar bagëtinë e humbur, Muji gjen në mal dy djepe me fëmijë të vegjël që qajnë, dhe i përkund derisa i zë gjumi. Kur kthehen zanat — nënat e atyre fëmijëve — nuk e ndëshkojnë: e shpërblejnë. Dhe e lënë të zgjedhë vetë:

A don forcë, Mujo, me qindrue?

A don luftë, Mujo, me luftue?

A don gja, Mujo, a don mall?

A don dije, Mujo, a don gjuhë?

Muji kërkon forcën. Zanat i japin gji tri herë, dhe kur ngrihet, guri që më parë nuk e lëvizte dot ia ngre dora si të ishte i lehtë. Prej asaj dite ai është kreshnik, dhe zanat i mbeten pranë si motra të bëra: e paralajmërojnë, e shërojnë, e ndihmojnë në betejë.

Vlen të vërehet se çfarë thotë kjo skenë për mendimin që e krijoi. Në shumë epika evropiane heroi e trashëgon fuqinë nga një baba, ose e merr nga një mbret, ose ia jep një zot i qiellit. Këtu jo. Fuqia e kreshnikut shqiptar jepet nga malet, përmes një pushteti femëror, si shpërblim për një mirësjellje të vogël — se përkundi djepin e një fëmije që nuk ishte i tiji. Heroi është i ligjshëm sepse vendi e birësoi. Është një teori e pushtetit, e treguar si përrallë.

Ligji i saj: lajmërohu, mos e emëro, mos ia ndot burimin

Rreth zanës qëndron një kod sjelljeje aq i saktë sa çdo nen kanuni. Kur shkohet në mal, bëhet zhurmë — kollitje, thirrje, kambanë bagëtie — që ajo të lajmërohet për afrimin e njeriut. Emrat e këtyre krijesave shpesh nuk shqiptohen me zë, që të mos zemërohen. Burimi nuk ndotet, lëndina e saj nuk shkelet me përbuzje, gjahu nuk merret me lakmi.

Ndëshkimi për shkeljen është gjithmonë i njëjti tip: humbja e diçkaje njerëzore. Zana e lidh gjuhën, ta merr mendjen, ta thanë krahun. Ajo nuk vret si kulshedra; ajo të heq nga bashkësia. Dhe nëse i lexon këto rregulla jo si bestytni por si kod, del një gjë e njohur: një popull barinjsh që i kishte varur jeta nga kullota dhe nga uji i pastër, e mbrojti burimin me tabu përpara se bota të kishte fjalën «mjedis».

Pse zana është shqiptare — dhe pse kjo nuk është çështje mendimi

Nimfa mbrojtëse e maleve nuk shfaqet vetëm te ne; epikat fqinje kanë figurat e tyre. Por përkimi tipologjik nuk është bashkëpronësi, dhe në rastin e zanës dëshmia rri e tëra në një anë.

Emri. Thana është e dëshmuar në gur në epokën romake, në trojet ilire, qindra vjet para vendosjes sllave në Ballkan; dhe kalimi th → z që jep Zanë është ligj tingullor i shqipes, jo i ndonjë gjuhe tjetër të sotme të rajonit. Një fjalë nuk shkon prapa në kohë; kush e ka trajtën më të vjetër, e ka të parin.

Shtëpia ku banon. Zana nuk jeton në ajër: jeton brenda Ciklit të Kreshnikëve, në gegërishte, me lahutën, me metrin e vet, në malësinë ku u mblodh. Ajo është pjesë e një institucioni letrar shqiptar, jo motiv i lirë që fluturon mes traditave.

Riti që e rrethon. Zhurma para se të hysh, tabuja e emrit, tabuja e burimit — këto nuk janë kujtim libri. Etnografia shqiptare i ka regjistruar si praktikë të gjallë në malësi deri në shekullin XX.

Aty ku tradita jonë ka prekur gjuhët përreth, ajo që ka udhëtuar është e jona: bartja e motiveve tona në gojën e fqinjit është përhapje e traditës shqiptare, jo bashkëpronësi e saj. Nuk kemi ç'të rimarrim; dokumenti është në gur.

Sot zana ka mbetur në fjalorin e përditshëm pa e vënë re askush — një vajzë e bukur quhet «zanë», një grua e zonja «zanë mali». Perëndesha e ka humbur altarin dhe e ka ruajtur emrin. Për një hyjni që s'pati kurrë tempull, as klerik, as libër, ajo është forma më e pastër e mbijetesës që mund të kërkonte: u bë gjuhë. Qëndron në të njëjtin rresht me buzmin dhe me flinë: një trashëgimi që u ruajt pa shkrim, pa institucion dhe pa mbrojtje — vetëm sepse malësia e mbajti si të vetën.

Burimet

Përshkrimi i figurës, tabutë dhe rrëfimi i «Fuqisë së Mujit» ndjekin dëshmitë e mbledhura e të botuara nga etnografët dhe folkloristët e cituar më poshtë. Etimologjia jepet ashtu siç e jep Çabej — Diana romake e mbivendosur mbi një hyjni vendase, me Thanën ilire si trajtë paraardhëse; përfundimi që rrjedh prej saj, se emri i përket një shtrese më të vjetër se vendosja sllave në Ballkan, është argument nga shtresa gjuhësore dhe nga datimi i mbishkrimeve, jo datim i drejtpërdrejtë i besimit. Figurat e ngjashme në epikat fqinje jepen si përkim tipologjik, jo si prejardhje e zanës shqiptare.

• Eqrem Çabej — «Diana dhe Zana», Hylli i Dritës (1942): interpretatio latina e Dianës romake mbi një perëndeshë vendase; korrespondenca ilire th → shqipe z; paraleli rumun zână

• Mark Tirta — Mitologjia ndër shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë 2004): zanat dhe orët në kultet e natyrës, variantet krahinore, tabutë e malit dhe të burimit

• Robert Elsie — A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst / NYU Press, 2001): zëri zana, transmetimi gojor brenda kulturave fisnore relativisht të izoluara

• Bernardin Palaj dhe Donat Kurti — Kângë kreshnikësh dhe legjenda, Visaret e Kombit II (Tiranë 1937): teksti i «Fuqisë së Mujit», djepat, zgjedhja e ofruar nga zanat, gjiri tri herë

• Zana e malit — Wikipedia (kryqëzim): mbishkrimet votive Thana / Thana et Vidasus në trojet e vjetra ilire, fragmenti mesap i Scala di Furno, trinia e Dukagjinit e Bardha–e Verdha–e Zeza, dhitë e egra me brirë të artë

---

# Buzmi: trungu që malësori e priti si mysafir për ta kthyer diellin
https://zhurma.press/buzmi/
Type: heritage
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-09

Nata e Buzmit — riti shqiptar i diellndalimit dimëror, që i mbijetoi krishterimit, islamit dhe shtetit ateist

Natën më të gjatë të vitit, në një kullë të Nikaj-Mërturit, një burrë i shtëpisë dilte në oborr dhe thërriste emrin e të zotit të shtëpisë sikur të kishte ardhur mysafir nga larg. Nuk kishte ardhur askush. Kishte ardhur një trung dushku, i prerë e i zgjedhur me kujdes që ditë më parë — dhe familja e priste në prag ashtu siç pritet një njeri që sjell lajm të mirë. Ky trung quhej buzmi. Do të digjej gjithë natën, do t'i hidhej bukë e verë mbi lëvore, dhe hiri i tij të nesërmen do të shpërndahej nëpër ara. Nuk ishte metaforë: në mendimin që e krijoi këtë rit, dielli ishte ndalur, dhe zjarri i shtëpisë duhej ta ndihmonte të kthehej.

Pse ka rëndësi

• Buzmi është riti shqiptar i diellndalimit dimëror (21–22 dhjetor): një trung dushku pritet në prag si mysafir, digjet gjithë natën, dhe hiri i tij shpërndahet të nesërmen nëpër ara.

• Materia e ritit është bujqësore-blegtorale, jo e krishterë; kalendari e ngjiti festimin te Kërshëndellat, por në Lumë emri i tij mbetet thjesht mjedisi i dimrit — stacion kalendarik, jo emër feste. Mark Tirta e rendit brenda kulteve të bujqësisë e të blegtorisë.

• I njëjti rit dokumentohet nga Dukagjini e Malësia e Madhe te Kosova dhe Maqedonia Perëndimore, me të njëjtën formulë ftese: «Po vjen buzmi bujar me dushk e me bar…»

Një festë e diellit, e maskuar si festë e krishtlindjes

Buzmi është riti shqiptar i diellndalimit dimëror — solstici i 21–22 dhjetorit, pika ku dita pushon së shkurtuari dhe nis të zgjatet. Kalendari i sotëm e ka ngjitur festimin te Kërshëndellat, dhe cikli i tij shtrihet përafërsisht nga 22 dhjetori deri më 6 janar; por vetë materia e ritit — trungu, zjarri i pandërprerë, hiri mbi tokë — nuk ka asgjë të krishterë brenda. Është një veprim bujqësor-blegtoral i një populli që matte kohën me diellin dhe jo me meshën.

Emri ndryshon nga krahina në krahinë, dhe pikërisht kjo shumësi emrash e tregon lashtësinë. Në Nikaj-Mërtur quhet nata e buzmit. Në Mirditë Kshnellat ose Kërshëndellat. Në Lumë — dhe ky është emri më zbulues i të gjithëve — quhet thjesht mjedisi i dimrit: mesi i dimrit. Jo emër shenjtori, jo emër feste, por një stacion kalendarik.

Trungu që pritet si mysafir

Skema e ritit është e njëjtë nga Dukagjini te Malësia e Madhe, nga Shala te Kosova e Maqedonia Perëndimore. Një pjesëtar i familjes — buzmari — del në oborr me trungun mbi kurriz dhe thërret nga jashtë. Formula e regjistruar në malësi shkon: «Po vjen buzmi bujar me dushk e me bar, me gjâ e me mall e me gjith të mirat e Zotit!» I zoti i shtëpisë përgjigjet nga brenda: «Mirë se u bjen Zoti!» Buzmi hyn në shtëpi i përcjellë, i uruar dhe i nderuar; mbi të vendoset ushqim e pije — bukë, djathë, gjalpë — si për një mysafir të vërtetë, sipas së njëjtës logjike mikpritjeje që Kanuni e kodifikon në ligj. Pastaj ndizet dhe lihet të digjet gjithë natën.

Ky është momenti ku riti tregon çfarë është në të vërtetë. Një trung nuk pritet si mysafir sepse është dru. Pritet ashtu sepse në një shtresë shumë të vjetër besimi ai është dikush — bartës i një fuqie që hyn në shtëpi një herë në vit dhe që duhet paguar me nder. Etnografi Mark Tirta e rendit buzmin pikërisht aty ku i takon: brenda kulteve të bujqësisë dhe të blegtorisë, jo brenda festave fetare. Është e njëjta gramatikë mendore që prodhoi kulshedrën dhe drangoin — një botë ku dukuritë e mëdha të natyrës kanë emër, vullnet dhe marrëdhënie me njeriun.

Hiri që kthehet në arë

Riti nuk mbaron me zjarrin. Në mëngjes hiri mblidhet dhe shpërndahet në ara ose hidhet në rrënjë të pemëve frutore, që viti të vijë me bereqet. Kjo e mbyll qarkun dhe e shpjegon të gjithë natën: shtëpia merr diellin e ndalur, e mban gjallë me zjarr deri në agim, dhe pastaj ia kthen tokës në formë hiri. Buka mbi trung në mbrëmje dhe hiri mbi arë në mëngjes janë dy anë të së njëjtës shkëmbimi.

Prandaj buzmi nuk është kurrë vetëm zbukurim festiv. Është, në kuptimin e ashpër ekonomik, një lutje për prodhimtarinë e vitit të ardhshëm nga një popull që jetonte mbi kufirin e mjaftueshmërisë — i njëjti mendim praktik që prodhoi fljen si gjellë të ndarjes dhe odën si institucion vendimmarrjeje pa shtet.

Fjala nuk erdhi nga askush tjetër

Këtu qëndron çështja që e vendos buzmin përfundimisht në shtëpinë e vet. Zakoni i trungut dimëror njihet gjerësisht në Evropë — nga Yule log anglez te badnjak-u sllavojugor — dhe origjina e tij e përbashkët evropiane mbetet e diskutuar, me paganizmin shqiptar mes burimeve që studiuesit kanë propozuar, krahas atij romak, keltik, gjermanik e sllav; Jacob Grimm ishte i pari që vuri re paralelen mes badnjakut dhe zakonit veriperëndimor.

Por paralelja e ritit nuk është prejardhje e fjalës. Eqrem Çabej e shqyrtoi buzm-in dhe e nxori fjalë vendëse të shqipes: e lidhi me rrënjën indoevropiane *bhau-, *bhu- «godit, rrah, shtyj» — po ajo rrënjë që jep latinishten fustis «shkop» — me kuptimin e parë «trung, dru zjarri», që më vonë mori peshën simbolike të ritit dhe në fund u bë emri i vetë festës. Prejardhjen sllave që kishte propozuar Gustav Meyer, Çabej e quajti fort të dyshimtë, duke gjetur lidhjet e brendshme shqipe më bindëse.

Rrjedhimi është i qartë dhe nuk ka nevojë për zmadhim. Shqiptarët nuk e morën këtë natë nga fqinjët bashkë me emrin e saj: e kanë me emër të vetin, të një shtrese më të vjetër se çdo ardhje sllave në Ballkan. Kur e krishtera arriti, ajo i dha ditës një emër të ri — dhe edhe ai emër, siç tregoi Çabej, është Kërshëndella nga latinishtja Christi natale, më i vjetër se Krishtlindje-ja me burim greqishtjeje. Feja e mbuloi datën; nuk e prodhoi ritin.

Ku ulet buzmi në kalendarin shqiptar

Emri lumjan — mjedisi i dimrit — merr kuptim të plotë vetëm brenda kalendarit popullor që Rrok Zojzi rindërtoi në studimin e vet «Gjurmët e një kalendari primitiv te populli ynë» (Buletin i Institutit të Shkencave, Tiranë 1949). Zojzi mblodhi te malësorët gjurmët e një viti prej 365 ditësh të ndara jo në dymbëdhjetë muaj, por në dy gjysma prej 180 ditësh — vera dhe dimri — të lidhura me tri ditë kryet e motmotit dhe dy ditë festash në mes të vitit, ku secila gjysmë ndahej më tej në katër pjesë prej 45 ditësh.

Në një kalendar të tillë, mesi i dimrit nuk është festë e huazuar: është nyje strukturore e sistemit, pika ku gjysma e errët e vitit kthen shpinën. Buzmi është riti që shënon këtë nyje. Ky është ndryshimi mes një zakoni dhe një trashëgimie: zakoni mund të vijë nga kudo, kurse një rit që zë vend të saktë brenda një kalendari autokton është prodhim i vetë atij kalendari.

Zakoni që as feja, as shteti nuk e shuan

Dëshmia më e fortë e lashtësisë së buzmit është se ai i mbijetoi të gjitha shtresave që u vunë sipër. E mbajtën katolikët e malësisë; e mbajtën ortodoksët; e mbajtën edhe myslimanët, të cilëve asnjë kalendar fetar nuk ua kërkonte — provë e drejtpërdrejtë se rrënja e ritit qëndron nën fenë, jo brenda saj. E mbajtën edhe në gjysmën e dytë të shekullit XX, kur shteti ateist i luftoi ritet publike si mbeturina, dhe zjarri i buzmit u tërhoq brenda shtëpisë pa u shuar.

Sot nata e buzmit rikthehet e ndërgjegjshme: në Dukagjin, në Malësi të Madhe, në Kosovë, në disa raste si festë e organizuar dhe në shumë të tjera si kujtim familjar. Ajo qëndron në të njëjtin rradhë me iso-polifoninë dhe me gjëmën e burrave: një trashëgimi që u ruajt pa shkrim, pa institucion dhe pa mbrojtje, vetëm sepse familjet e panë si të tyren. Një trung, një natë, një zjarr — dhe një popull që e kishte matur kohën me diellin shumë përpara se dikush t'ia shkruante emrin.

Burimet

Formulat e thirrjes, emrat krahinorë dhe rrjedha e ritit janë dëshmi terreni të mbledhura e të botuara nga etnografët e cituar më poshtë. Etimologjia e fjalës buzm jepet ashtu siç e jep Çabej; përfundimi që rrjedh prej saj — se termi i përket një shtrese më të vjetër se vendosja sllave në Ballkan — është argument nga shtresa gjuhësore, jo datim i drejtpërdrejtë i ritit. Paralelet evropiane të trungut dimëror jepen si kontekst tipologjik, jo si prejardhje e natës shqiptare të buzmit.

• Mark Tirta — Mitologjia ndër shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë 2004): buzmi brenda kulteve të bujqësisë e blegtorisë, variantet krahinore

• Rrok Zojzi — «Gjurmët e një kalendari primitiv te populli ynë», Buletin i Institutit të Shkencave (Tiranë 1949): viti prej 365 ditësh, dy gjysmat prej 180 ditësh, kryet e motmotit dhe mesi i dimrit

• Eqrem Çabej — Studime etimologjike në fushë të shqipes (Akademia e Shkencave, Tiranë): zëri buzm, rrënja i.e. *bhau-/*bhu-, kundërshtimi i prejardhjes sllave të Meyer-it; dhe Kërshëndella < lat. Christi natale

• Ardian Vehbiu — «Midis buzmit dhe kërshëndellave», Peizazhe të fjalës (2020): përmbledhja e debatit etimologjik dhe kronologjia e shtresave të huazimeve fetare

• Buzmi — Wikipedia shqip: emrat krahinorë (Nikaj-Mërtur, Mirditë, Lumë), diellndalimi i 21–22 dhjetorit, përhapja në Dukagjin e Malësi të Madhe

• Bota Sot — «Kërshëndellat shqiptare»: roli i buzmarit, pritja e trungut si mysafir, shpërndarja e hirit në ara e nën pemë frutore, mbajtja e zakonit edhe nga myslimanët

• Yule log — Wikipedia: cikli 22 dhjetor – 6 janar i Natës së Buzmit, teoritë e propozuara për origjinën (mes tyre paganizmi shqiptar), vërejtja e Jacob Grimm-it për badnjakun

---

# Gjëma e burrave: vajtimi që gjëmon si rrufe dhe e çon vdekjen luginë më luginë
https://zhurma.press/gjema-e-burrave/
Type: heritage
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-08

Vajtimi ritual mashkullor i maleve veriore — dhjetë burra, një thirrje si bubullimë, e ndaluar si «zakon prapanik» dhe e rikthyer pas 1990

Kur vdiste një burrë në Dukagjin, lajmi nuk shkonte me letër dhe as me kalorës. Shkonte me zë. Dhjetë burra a më shumë rreshtoheshin në një distancë nga i vdekuri, ktheheshin nga trupi dhe lëshonin një thirrje të gjatë e të përbashkët që përplasej faqe më faqe mali derisa arrinte luginën tjetër — dhe kushdo që e dëgjonte e dinte, pa pyetur askënd, se në atë shtëpi kishte rënë dikush. Kjo është gjëma e burrave (gegërisht gjâma): vajtimi ritual mashkullor i maleve veriore shqiptare, gjysma burrërore e një sistemi zie ku gratë mbanin vajin dhe burrat gjëmën. Nuk ishte shfaqje. Ishte njëkohësisht dhimbje, nderim dhe njoftim publik — organi akustik i një shoqërie që për shekuj nuk pati as gazetë, as telegraf, as shtet.

Pse ka rëndësi

• Gjëma e burrave është vajtimi ritual mashkullor i maleve veriore shqiptare: të paktën dhjetë burra rreshtoheshin ballë të vdekurit dhe lëshonin një thirrje të gjatë e të përbashkët që përplasej faqe më faqe mali derisa arrinte luginën tjetër.

• Ishte njëkohësisht dhimbje, nderim dhe njoftim publik — organi akustik i një shoqërie që për shekuj nuk pati as gazetë, as telegraf, as shtet. Gratë mbanin vajin, burrat gjëmën.

• Emri vjen nga gjëmë, buçima e rrufesë: riti mban emrin e tingullit të natyrës, dhe dhimbja lejohej vetëm brenda formës — deri te rrahja e gjoksit, pastaj gjëmatarët tërhiqeshin dhe rreshti shpërbëhej.

Fjala vetë është bubullimë

Shqipja e ka emërtuar këtë rit me saktësinë e vet të vjetër: gjëmë do të thotë buçimë, ushtimë, zhurma e rëndë e rrufesë kur bie mbi krye. Ritit i është vënë emri i tingullit të natyrës, jo i ndjenjës — dhe kjo është e gjithë poetika e tij. Thirrja e parë e gjëmatarëve imiton pikërisht atë gjëmim: një zë i ulët, i zgjatur, që nuk qan por buçet. Aty ku gjuha shqipe e ruan një koncept me një fjalë të vetme e të padepërtueshme nga huazimi, zakonisht ruan bashkë me të edhe një gjë shumë të vjetër. Gjëma është një prej tyre.

Dhjetë burra, një rresht, një thirrje

Riti kishte formë të përcaktuar dhe kryeso. Duhej një kuorum prej të paktën dhjetë burrash të rritur — sa më shumë të mblidheshin, aq më i nderuar quhej i vdekuri; secili fis a fshat që vinte për ngushëllim mund ta bënte gjëmën e vet veç e veç. Zgjidheshin burra me zë të fortë e të pastër, dhe një prijës mbante përgjegjësi për çdo hollësi.

Rreshtoheshin ballë trupit në largësi, me duart mbi ijë ose të kryqëzuara, dhe niste lëkundja e ngadaltë djathtas-majtas, e shoqëruar me rrokje pa kuptim leksikor — au, eu, heu, ou, hou — që ndërtonin ushtimën. Pastaj drejtoheshin, rrotullonin bustin me forcë dhe kalonin te formula e plotë, e përsëritur me zë të lartë sipas lidhjes së secilit me të vdekurin: «O i mjeri unë për ty, o biri jem», «… o vllau jem», «… o nipi jem», «… o miku jem». Në kulm vinte pjesa fizike: rrahja e gjoksit, gërvishtja e fytyrës me thonj derisa dilte gjak, shkulja e flokëve, rënia mbi trup. Burrat e tjerë i tërhiqnin zvarrë gjëmatarët prej të vdekurit — sepse riti kërkonte të shkohej deri në atë pikë dhe të ndalej pikërisht aty. Pastaj rreshti shpërbëhej, burrat ktheheshin në qetësi dhe u jepnin ngushëllimet familjes, sikur asgjë të mos kishte ndodhur.

Ky ishte rregulli i vjetër: dhimbja lejohej vetëm brenda formës. Jashtë saj, burri i maleve nuk qante.

Ligji i vdekjes: gjëma brenda Kanunit

Gjëma nuk ishte improvizim; ishte e rregulluar nga e drejta zakonore. Kanuni i Lekë Dukagjinit, i mbledhur e i kodifikuar nga At Shtjefën Gjeçovi dhe i botuar pas vrasjes së tij, në 1933, e trajton vdekjen si çdo institucion tjetër malësor: me detyrime, me afate, me role të ndara. Gratë mbanin vajin — vajtimin e kënduar në varg, me zë të thyer, që lëvdonte cilësitë e të vdekurit. Burrat mbanin gjëmën. Kur nisnin burrat, gratë heshtnin dhe tërhiqeshin: dy regjistra që nuk mbivendoseshin kurrë.

Ndarja ishte edhe hierarkike. Gjëma i bëhej çdo mashkulli, në çfarëdo moshe; për një grua të vdekur bëhej vetëm një herë, nga familja a fisi i saj. Në atë asimetri lexohet e gjithë arkitektura morale e malësisë — e njëjta arkitekturë që prodhoi besën, odën e burrave dhe kullën prej guri: e ashpër, e koduar, dhe e paepur në atë që e quante nder.

Nga stelat dardane te oda e malësisë

Tradita popullore ia atribuon nismën e gjëmës vdekjes së Gjergj Kastriotit në 1468: sipas rrëfimit që buron nga Marin Barleti, Lekë Dukagjini, i mposhtur nga hidhërimi, rrahu gjoksin dhe shkuli flokët e mjekrën për princin e vdekur. Rrëfimi është i bukur dhe i vërtetë si kujtesë — por si datë lindjeje e ritit është shumë i vonë. Gjëma është dukshëm më e vjetër se shekulli i pesëmbëdhjetë.

Dëshmitë më të hershme figurative të vajtimit ritual në trojet shqiptare janë stelat funerale dardane të antikitetit klasik, ku skena e vajtueseve dhe e vajtuesve është gdhendur në gur shekuj përpara se të shkruhej fjala e parë shqipe. Etnologjia shqiptare — Mark Tirta në radhë të parë — e lexon gjëmën si mbijetojë të një shtrese parakristiane, pjesë e po asaj bote besimesh që ruajti paganizmin shqiptar nën petkun e dy feve të mëvonshme. Ky është vazhdimi ilir i traditës sonë, jo huazim: një rit autokton që gjendet i plotë, me terminologjinë e vet shqipe, në malet ku shqipja nuk u shkëput kurrë.

Ngjashmëritë me vajtimet e lashtësisë mesdhetare — Akili që shkul flokët mbi Patroklin — nuk tregojnë borxh ndaj askujt; tregojnë vjetërsi. Gjëma i përket të njëjtit horizont kohor, jo të njëjtit prejardhës.

Vajtimi që lindi iso-polifoninë

Gjysma tjetër e sistemit, vajtimi i grave, pati një pasojë që pak kush e pret: prej tij lindi muzika. Studiuesi Vasil S. Tole e ka argumentuar se vajtimi shumëzëresh — një grua prijëse që këndon vargun dhe një kor që i përgjigjet me iso — është djepi i iso-polifonisë shqiptare dhe i formës së saj instrumentale, kabasë. Në Labëri kjo ruhet ende me emrin e vet: e qara me ligje. Vaji nuk ishte pra vetëm zi; ishte një laborator zëri, prej të cilit doli një prej dy shtyllave të muzikës sonë popullore.

Edhe në letërsinë gojore vajtimi zë vend qendror. Vajtimi i Ajkunës — nëna që qan Omerin në Ciklin e Kreshnikëve — është ndër faqet më të larta të gjithë epikës sonë legjendare, të mbajtur brez pas brezi me lahutë e me çifteli në oda pa dritë elektrike. Vdekja dhe kënga, te ne, kanë pasur gjithmonë të njëjtin mjeshtër.

«Zakon prapanik»: ndalimi dhe heshtja

Regjimi komunist e ndaloi gjëmën pas 1945 si zakon prapanik. Etiketa është domethënëse: shteti i ri nuk e sulmoi ritin si fetar — e sulmoi si të vjetër. Ishte pjesë e së njëjtës fushatë që rrafshoi odën, këngën e trimërisë dhe autoritetin e fisit, sepse të gjitha këto ishin institucione që i paraprinin partisë dhe nuk i përgjigjeshin asaj.

Gjëma u tërhoq në fshatrat më të thella dhe vazhdoi në fshehtësi edhe një dekadë. Kujtesa lokale e Nikaj-Mërturit e mban si gjëmën e fundit të asaj epoke atë të bërë për Malush Zeqirin, nga fshati Peraj, rreth vitit 1960. Pastaj ra heshtja — jo sepse malësorët e harruan, por sepse u bë e rrezikshme të mbaheshin mend disa gjëra me zë të lartë.

Rikthimi dhe gjëmatarët e sotëm

Pas 1990 gjëma u rikthye. Sot ajo mbahet ende në Dukagjin, në Nikaj-Mërtur, në Mirditë, në Iballë të Pukës, në Malësinë e Madhe — përfshirë krahinat shqiptare të Hotit, Grudës e Triepshit përtej kufirit shtetëror — dhe në rrethin e Shkodrës e të Gjakovës. Bartësit janë kryesisht burra të moshuar; brezi që e mësoi si fëmijë në oborr, jo në arkiv.

Një detaj i vetëm e tregon më mirë se çdo statistikë sa e ngushtë është baza e mbetur: familjet shqiptare katolike në Mal të Zi, kur duan gjëmë të rregullt në varrim, sjellin gjëmatarë profesionistë nga Shqipëria e veriut, sepse në vend nuk gjenden më dhjetë burra që e dinë ritin si duhet. Shteti shqiptar e ka regjistruar gjëmën e burrave në Regjistrin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale — njohje e merituar dhe, njëkohësisht, dëshmi se një zakon regjistrohet zakonisht atëherë kur nis të mos praktikohet vetvetiu.

Çfarë humbet kur hesht gjëma

Është e lehtë ta shohësh gjëmën si folklor të egër: burra që gërvishtin fytyrën derisa gjakosen. Por çdo shoqëri e ka pasur nevojën ta bëjë dhimbjen publike dhe të kufizuar në kohë, dhe pak e kanë zgjidhur këtë me kaq ekonomi si malësia shqiptare. Riti i jepte burrit tridhjetë sekonda leje absolute për t'u shkatërruar përpara fshatit — dhe pastaj e detyronte të kthehej i qetë te ngushëllimet. Ishte një valvul, e ndërtuar brenda vetë kodit që ndryshe ndalonte çdo shfaqje dobësie.

Kur hesht gjëma, nuk humbet vetëm një tingull. Humbet një mënyrë e tërë e të qenit njeri në një shoqëri pa shtet: lajmërimi pa postë, dhimbja pa turp, forma pa terapi. Ajo bubullimë zëri që dikur kalonte nga një luginë në tjetrën ishte, në kuptimin më të drejtpërdrejtë të fjalës, rrjeti me të cilin malet flisnin me njëra-tjetrën. Sot e regjistrojmë. Detyra do të ishte ta mbanim të gjallë.

Dëshmitë e shkruara

Përveç gojëdhënës, ritin e ka fiksuar edhe fjala e shkruar. Kanuni i Lekë Dukagjinit e kodifikon gjëmën me përpikëri liturgjike: riti zhvillohet në tri akte, dhe në secilin akt thirrja «i mjeri un!» përsëritet nëntë herë me radhë. Kjo simetri — tri akte, nëntë thirrje — dëshmon se nuk kemi të bëjmë me shpërthim spontan pikëllimi, por me një formë të trashëguar, të mësuar e të ruajtur brez pas brezi.

Sa e vjetër e sa e rrënjosur ishte praktika e vajtimit në trojet shqiptare, e dëshmon udhëtari osman Evlija Çelebi, i cili vizitoi Gjirokastrën në 1670 dhe e pagëzoi «qytetin e vajtimit»: çdo të diel, shkruante ai, të afërmit paguanin vajtues profesionistë që qanin e rënkonin me aq ndjenjë sa askush s’mund të rrinte në qytet nga zhurma — dhe qanin edhe për të vdekur qindravjeçarë me të cilët s’i lidhte asnjë gjak.

Edhe emërtimet ruajnë kujtesën e vjetërsisë. Gjuhëtari Gustav Meyer e nxori fjalën ligjë — «e qara me ligje» e Jugut — nga latinishtja elegium, elegjia: një urë tjetër që lidh vajtimin shqiptar me traditën e lashtë mesdhetare të vajit poetik, pa cenuar autoktoninë e ritit verior.

Burimet

• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst & Co., Londër 2001) — zërat për gjâmë dhe vajtim, kuorumi i dhjetë burrave, formula rituale dhe krahinat ku riti u praktikua.

• Mark Tirta, Etnologjia e shqiptarëve (Geer, Tiranë 2003) dhe Mitologjia ndër shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë 2004) — ritet e vdekjes si mbijetojë e shtresës parakristiane; leximi i shkollës etnologjike shqiptare mbi rrënjët autoktone të vajtimit.

• Shtjefën Gjeçovi (mbledhës), Kanuni i Lekë Dukagjinit (botim postum, Shkodër 1933) — rregullimi zakonor i zisë: ndarja vaj (gra) / gjëmë (burra), detyrimet e fisit ndaj shtëpisë së të vdekurit.

• Vasil S. Tole, Inventory of Performers on Albanian Folk Iso-Polyphony (Këshilli Shqiptar i Muzikës, Tiranë 2010) dhe «Kabaja me saze si baladë pa fjalë», Studia Albanica (2022) — prejardhja e iso-polifonisë dhe e kabasë nga vajtimi shumëzëresh; e qara me ligje në Labëri.

• Gjovalin Shkurtaj, Etnografi e të folurit të shqipes (Tiranë 2004) — formulat gjuhësore të vajtimit dhe të gjëmës, regjistri i tyre në të folmet veriore.

• Marin Barleti, Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut (bot. i parë latinisht, rreth 1508–1510) — rrëfimi për vajtimin e Lekë Dukagjinit mbi trupin e Skënderbeut në 1468, burimi i atribuimit popullor të nismës së ritit.

• Reiner Schulz, fotografi e gjëmës në varrimin e Ujk Vuksanit, Theth, 1937 (albanianphotography.net; domen publik / Wikimedia Commons) — dokumentimi vizual i ritit në praktikë.

• Regjistri Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, Ministria e Kulturës e Republikës së Shqipërisë — statusi i sotëm mbrojtës i «Gjamës së burrave». Krahasuar dhe kryqëzuar me përmbledhjen enciklopedike të vajtimit dhe gjëmës për krahinat, stelat funerale dardane dhe rikthimin pas 1990.

• Evlija Çelebi, Seyahatnâme (Libri i udhëtimeve, shek. XVII) — përshkrimi i Gjirokastrës si «qyteti i vajtimit» në 1670 dhe i vajtueseve profesioniste që qanin çdo të diel.

• Gustav Meyer, Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache (Strasburg 1891) — etimologjia e fjalës ligjë (e qara me ligje) nga latinishtja elegium.

---

# Kulshedra dhe drangua: dyluftimi që shqiptarët e panë në çdo bubullimë
https://zhurma.press/kulshedra/
Type: heritage
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-08-09

Përbindëshi i ujërave dhe heroi me krahë: cikli qendror i mitologjisë shqiptare, i dëshmuar me shkrim që më 1635 dhe i bartur nga Malësia deri në Siçili.

Kur bubullima shkul çatinë e një stani në Malësi, malësori i vjetër nuk thoshte se «po bie shi». Thoshte se drangoi kishte zbritur. Diku mbi re, një djalë i lindur me këmishë dhe me krahë nën sqetull po e godiste me parmendë e me shkëmbinj një gjarpër femër me shtatë krerë, që kishte zënë burimin e fshatit dhe kërkonte njerëz për ta lëshuar. Rrufeja ishte goditja; jehona ishte ulërima e saj. Ky nuk është një përrallëz e vetmuar: është cikli qendror i mitologjisë shqiptare, i njëjti nga Rugova te Labëria dhe nga Dukagjini te kolonitë arbëreshe të Siçilisë — dhe njëri prej miteve më të plota që një popull europian ia ka dorëzuar shekullit të njëzetë pa e shkruar kurrë.

Pse ka rëndësi

• Kulshedra është gjarpri femër me shtatë deri dymbëdhjetë krerë i mitologjisë shqiptare: zë burimin e fshatit, sjell thatësirë, stuhi e përmbytje dhe kërkon flijim njerëzor.

• Ajo nuk lind e tillë — bëhet ngadalë nga gjarpri që nuk e sheh syri i njeriut (bullar, pastaj ershaj, pastaj kulshedër), kusht që i jep vështrimit njerëzor fuqi mbi vetë rendin e botës.

• Dueli i saj me drangoin, që shpjegon bubullimën dhe rrufenë, është cikli qendror i mitologjisë shqiptare — i njëjtë nga Rugova te Labëria dhe deri te kolonitë arbëreshe të Siçilisë.

Gjarpri që pret njëqind vjet

Kulshedra nuk lind kulshedër. Ajo bëhet, ngadalë, dhe kushti është gjithnjë i njëjti: të mos e shohë syri i njeriut. Në malësinë e veriut varianti më i plotë numëron tri pragje. Një gjarpër që rron pesëdhjetë vjet pa u parë bëhet bullar — ende gjarpër, por i shquar, që u jep qumësht gjarpërinjve të tjerë. Pesëdhjetë vjet të tjera në errësirë e kthejnë në ershaj, që mbështillet rreth viktimës dhe i ha zemrën. Vetëm pas edhe një shekulli të tretë të padukshëm del kulshedra e mirëfilltë. Në Prishtinë afati shkurtohet në dymbëdhjetë vjet padukshmërie, pas të cilëve gjarprit i mbijnë krahët e i del qimja; në Tiranë tregimi e shkurton edhe më, në dy gjashtëmujorë brenda një vrime të errët.

Pikërisht ky kusht — të mos shihesh — e bën mitin praktik, jo dekorativ. Fisi i Kastratit besonte se një gjarpër i parë nga një çafkë e vogël nuk mund të bëhej më kurrë kulshedër. Të shohësh do të thotë të ndalosh. Kjo është një mitologji ku vështrimi njerëzor ka fuqi mbi rendin e botës, jo ku njeriu është vetëm spektator i perëndive.

Përbindëshi që zë ujin

Përshkrimi është i qëndrueshëm nga veriu në jug: një gjarpër femër i stërmadh me shtatë deri në dymbëdhjetë krerë, i mbuluar me qime të kuqe leshtore, me bishtin e gjatë dhe me gjinjtë e varur që i rrëshqasin përtokë. Ajo pështyn zjarr; qumështi dhe urina e saj janë helm. Kur do t'i afrohet njeriut, merr fytyrë gruaje — ose formë hardhuce, breshke, bretkose, zhabe.

Por dëmi i vërtetë i saj nuk është dhëmbi: është uji. Kulshedra shkakton thatësirë, stuhi e përmbytje, dhe zë burimin që i jep jetë fshatit. Çmimi për ta shtyrë fatkeqësinë është flijim njerëzor — vajza që dërgohet te kroi është forma më e njohur e këtij kontrati të tmerrshëm. Në jug ekziston edhe një version kozmik: një gjarpër i pafund që e rrethon botën, dhe që, po ta kapte bishtin me gojë, do ta shkatërronte atë.

E megjithatë tradita nuk e bën dot krejt të zezë. Thuhet gjithashtu se fshati ku banon kulshedra ka bereqet të madh në arë e në bagëti. Kjo dyzim — fatkeqësia dhe begatia që dalin nga i njëjti burim — është shenja e një mendimi shumë të vjetër, ku uji nuk është i mirë as i keq, por i fuqishëm.

Fëmija që lind me këmishë dhe me krahë

Kundërshtari i saj është njerëzor nga barku i nënës. Drangoi — drangue në gegërisht, dragua në standard — njihet që në lindje nga tri shenja: koka e mbuluar me këmishë, dy ose katër krahë nën sqetull, dhe, sipas besimit, një zemër e artë me gurë të çmuar brenda. Ai nuk zgjidhet nga një perëndi dhe nuk stërvitet; ai lind i tillë, në një familje çfarëdo, dhe fuqia e tij është e trashëguar, jo e dhuruar.

Kjo e bën mbrojtësin e njeriut një fqinj, jo një hyjni. Dhe e bën të brishtë: në Rugovë besohej se drangoi vdes nëse e sheh dikush tjetër përveç nënës së vet. Fuqia më e madhe e maleve varet nga heshtja e një gruaje — një detaj që asnjë mitologji zyrtare nuk do ta kishte shpikur, dhe që tregon se ky cikël u formua në odë e në vatër, jo në tempull. Nuk është vetëm ai që e vret kulshedrën: përrallat njohin edhe E Bijën e Hënës dhe të Diellit, si dhe Zjermin, të lindur me diell në ballë.

Bubullima është dyluftim

Beteja zhvillohet në qiell dhe shihet nga toka si stuhi. Drangonjtë e godasin kulshedrën me shkopinj, me parmenda, me zgjedha, me heshta e me gurë — dhe, kur ato nuk mjaftojnë, me pemë të shkulura me rrënjë e me shtëpi të tëra. Çdo goditje e tillë njeriu e sheh si rrufe. Në Shqipërinë e mesme rrëfimi ka edhe një fund të saktë: heroi e la pa ndjenja duke i hedhur trungje e shkëmbinj, dhe pastaj e mbyti në Shkumbin.

Ky është një mit që nuk kërkon besim: kërkon vetëm një dritare. Çdo vjeshtë, mbi Bjeshkët e Nemuna ose mbi Tomorr, ai luhet sërish. Prandaj mbijetoi pa asnjë libër — sepse dëshmia e tij binte nga qielli disa herë në vit.

Dëshmia e Siçilisë dhe e fjalorit të 1635-ës

Kur duam të dimë sa i vjetër është një mit pa shkrim, kemi dy prova të forta. E para është fjala e shkruar: te Dictionarium Latino-Epiroticum i Frang Bardhit, botuar në Romë më 1635, termi shfaqet tashmë me kuptimin e heroit që lufton kulshedrën. Pra në gjysmën e parë të shekullit XVII cikli ishte i mbaruar, i emërtuar dhe i vetëkuptueshëm — jo në formim.

Prova e dytë është më e rëndë. Më 1923, Giuseppe Schirò botoi këngët tradicionale të kolonive arbëreshe të Siçilisë dhe gjeti aty të njëjtin cikël. Arbëreshët u shpërngulën nga trojet shqiptare duke nisur nga shekulli XV. Domethënë: kulshedra dhe drangoi ishin tashmë të plota para se ata të hipnin në anije. Një mit nuk kalon detin dhe nuk zgjat pesë shekuj në një ishull të huaj po të mos ketë qenë, në nisje, thelbësor për ata që e mbanin. Të njëjtën gjë e vërtetuan në terren edhe Edith Durham, që e shënoi në malësinë e veriut më 1908, dhe Maximilian Lambertz, që e mblodhi në përralla më 1922.

Çfarë tregon vetë fjala

Emrat e këtij cikli janë vetë një dokument. Kulshedër — geg. kulshedër, tosk. kuçedër — rrjedh nga latinishtja chersydrus (nga greqishtja χέρσυδρος), «gjarpër që rron edhe në tokë edhe në ujë». Kjo do të thotë se fjala i përket shtresës latine të shqipes: asaj shtrese që u formua gjatë shekujve të kontaktit me Romën. Vendosja sllave në Ballkan nis vetëm në shekujt VI–VII. Emri i përbindëshit tonë, pra, ishte në gjuhë përpara se ai kontakt të fillonte fare.

Bolla, emri i tjetër i saj në veri, shkon edhe më thellë: rindërtohet si proto-shqipe *bālwā dhe është vlerësuar edhe si mundësisht paraindoeuropiane, pranë greqishtes së vjetër πελώριον. Ndërsa drangue nuk ka fare etimologji të huaj: Çabej e afron me drangë, drëngë, drëngëzë (peshk i vogël i ujërave të ëmbla) dhe me gegërishten drãng «këlysh» — pra me vetë kushtet e çuditshme të lindjes së tij. Heroi ka emër shqip; përbindëshi ka emër romak. Kjo është pikërisht harta gjuhësore që pret një popull autokton nën perandori.

E jona, jo «e përbashkët»

Studiuesit e krahasimit e njohin këtë skemë — hyjnia e stuhisë që vret gjarprin — si një prej mitemave më të vjetra indoevropiane; Calvert Watkins dhe Martin West e kanë analizuar gjerësisht. Por një skemë e përbashkët nuk është një pronësi e përbashkët. Forma shqiptare është e veçantë dhe e pandarë: pragjet pesëdhjetëvjeçare të padukshmërisë, këmisha e lindjes dhe krahët nën sqetull, ndalimi i të parit nga nëna, parmenda dhe zgjedha si armë, burimi i zënë, Shkumbini. Asnjë prej këtyre nuk është huazim; të gjitha janë shqip, dhe të gjitha janë të lidhura me botën e kullotës, të odës dhe të bjeshkës.

Kur i njëjti motiv shfaqet i përkthyer në gjuhët fqinje, kjo është rrezatim i një tradite që qëndroi këtu, jo bashkëpronësi e saj. Ashtu si epika e kreshnikëve dhe si iso-polifonia, cikli kulshedër–drangue u ruajt nga një popull që nuk kishte shtet, nuk kishte akademi dhe, për shekuj me radhë, nuk kishte as të drejtën e shkrimit — dhe që megjithatë e solli të plotë deri te magnetofoni i etnografit. Muzeu nuk e shpik këtë pronësi. Ai vetëm e shënon atë që gjuha dhe kronologjia e thonë tashmë vetë.

Burimet

Përshkrimet, pragjet e shndërrimit, shenjat e lindjes së drangoit dhe format krahinore janë të mbledhura në terren dhe të botuara nga etnografët e cituar më poshtë. Etimologjia kulshedër < chersydrus jepet ashtu siç e jep literatura; përfundimi kronologjik që rrjedh prej saj — se fjala i përket shtresës latine të shqipes dhe pra i paraprin vendosjes sllave në Ballkan (shek. VI–VII) — është argument nga shtresa gjuhësore, jo datim i drejtpërdrejtë i mitit. Skema krahasuese indoevropiane jepet si kontekst tipologjik, jo si prejardhje e ciklit shqiptar.

• Mark Tirta — Mitologjia ndër shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, 2004), f. 121–132: pragjet e shndërrimit, shenjat e drangoit, variantet krahinore

• Robert Elsie — A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst, 2001), f. 46–47, 74–76, 153–156: zërat «bolla», «dragua», «kulshedra» dhe etimologjia latine

• Edith Durham — «High Albania and its Customs in 1908», Journal of the Royal Anthropological Institute 40 (1910), f. 453–472: dëshmi terreni nga malësia e veriut

• Maximilian Lambertz — Albanische Märchen und andere Texte zur albanischen Volkskunde (Vjenë, 1922), f. 10–11, 102–103: përrallat me kulshedër e drangue

• Giuseppe Schirò — Canti tradizionali ed altri saggi delle colonie albanesi di Sicilia (1923), f. 411–439: cikli te arbëreshët e Siçilisë

• Albert Doja — «Mythology and Destiny», Anthropos 100/2 (2005), f. 449–462: leximi antropologjik i ciklit dhe i figurave të fatit

---

# Rrapo Hekali: kryengritësi i Mallakastrës që e mori Beratin më 1847
https://zhurma.press/rrapo-hekali/
Type: person
Published: 2026-07-23
Updated: 2026-10-22

Udhëheqësi i kryengritjes së 1847-s në Mallakastër — nga oficer i sulltanit te i burgosuri i Manastirit

Rrapo Hekali, me emër të vërtetë Rrapo Hasani, nga Hekali i Mallakastrës, ishte ish-oficeri osman që udhëhoqi kryengritjen e vitit 1847 në Mallakastër kundër Tanzimatit, hyri me kryengritësit në Berat më 1 gusht 1847 dhe vdiq i burgosur në kështjellën e Manastirit.

Rrapo Hekali (Hekal i Mallakastrës, fundi i shek. XVIII – Manastir, 30 dhjetor 1847) ishte udhëheqësi i kryengritjes së vitit 1847 në Mallakastër, njeriu që i mori osmanëve qytetin e Beratit dhe që vdiq i burgosur në kështjellën e Manastirit pak muaj më vonë. Emri i tij i vërtetë ishte Rrapo Hasani; mbiemri me të cilin hyri në histori i erdhi nga fshati. Ish-oficer i ushtrisë së sulltanit, ai u kthye kundër shtetit që e kishte veshur me uniformë kur ai shtet vendosi t'i çarmatoste malësitë shqiptare dhe t'i merrte djemtë ushtarë me forcë. Kryengritja u shtyp; por kuvendi që e nisi mbeti një nga aktet më të hershme ku shqiptarët myslimanë dhe të krishterë folën me një zë të vetëm — tridhjetë vjet para Lidhjes së Prizrenit.

Pse ka rëndësi

• Rrapo Hekali (Rrapo Hasani) ishte ish-oficer i ushtrisë osmane që udhëhoqi kryengritjen e vitit 1847 në Mallakastër kundër reformave të Tanzimatit — çarmatimit të malësive dhe rekrutimit me forcë.

• Kryengritësit morën qytetin e Beratit; Rrapo vdiq i burgosur në kështjellën e Manastirit më 30 dhjetor 1847.

• Kuvendi që nisi kryengritjen bashkoi shqiptarët myslimanë dhe të krishterë me një zë të vetëm — tridhjetë vjet para Lidhjes së Prizrenit.

Nga Hekali te ushtria e sulltanit

Rrapo Hasani lindi në Hekal të Mallakastrës, në një familje me traditë luftarake, dhe rrugën e nisi ashtu si shumë burra të jugut në atë kohë: brenda makinerisë osmane. Shërbeu për vite me radhë si ushtar në gadishullin arabik, ku aftësitë ushtarake e ngritën në gradën e oficerit. Me pasurinë e mbledhur gjatë atij shërbimi, kur u kthye, bleu një çiflik në Levan të Fierit. Ishte, pra, njeri i sistemit — pronar, ish-oficer, jo kaçak mali. Pikërisht kjo e bën zgjedhjen e tij të vitit 1847 domethënëse: nuk qe njeriu që s'kishte ç'të humbiste, po njeriu që kishte, dhe që zgjodhi ta humbiste.

Tanzimati mbërrin në jug

Reformat e Tanzimatit nisën më 1839 me qëllimin të ndërtonin një administratë moderne e të centralizuar dhe të shuanin privilegjet e vjetra vendore. Për Stambollin kjo qe modernizim; për krahinat shqiptare qe diçka tjetër. Pashallëqet — ai i Janinës nën Ali Pashë Tepelenën dhe Pashallëku i Beratit — ishin rrëzuar tashmë me Rrethimin e Janinës të viteve 1820–1822, dhe me to qe rrëzuar shtresa vendore që qëndronte mes fshatarit dhe perandorisë. Tani perandoria vinte drejtpërdrejt.

Më 1846 Tanzimati u shpall zyrtarisht në Shqipërinë e Jugut. Hysen Pashë Vrioni, i emëruar sanxhakbej i sanxhakut të porsakrijuar të Beratit, nisi zbatimin me forcë ushtarake: çarmatim shtëpi më shtëpi, taksa të reja të mbledhura pa kursim, dhe rekrutimi i detyruar në nizam. Tri kërkesa që, marrë së bashku, godisnin gjithçka mbi të cilën mbahej rendi shqiptar i asaj kohe — pushkën e shtëpisë, të ardhurat e fshatit dhe djemtë e familjes. Kundërshtimi nuk qe ideologjik në fillim. Ishte i lëkurës.

Kuvendi i Mesaplikut: «myslimanë e të krishterë, një e të pandarë»

Në qershor të vitit 1847 parësia e jugut u mblodh në Mesaplik të Vlorës. Kuvendi hartoi një memorandum drejtuar sulltanit ku deklaronte tri refuzime të prera: nuk do t'u përgjigjeshin thirrjeve për ushtri, nuk do të paguanin taksat e reja, nuk do ta pranonin administratën e re. Por fjalia që e ka mbajtur Mesaplikun gjallë në kujtesë nuk qe asnjëra prej tyre. Kuvendi shpalli se shqiptarët myslimanë dhe të krishterë ishin «një e të pandarë» — një formulë politike që i priste rrugën strategjisë perandorake të ndarjes sipas milletit, dhe që parapriu logjikën e Lidhjes së Prizrenit tridhjetë e një vjet më vonë.

Nga kuvendi doli një komision drejtues me Zenel Gjolekën në krye. Rrapo Hekalit iu besua organizimi i kryengritjes në Mallakastër, detyrë që ai e mori përsipër në tubimin e njohur si Besëlidhja e Sinjës — një besë, jo një urdhër: forma shqiptare e detyrimit, ku fjala e dhënë zë vendin e hierarkisë ushtarake. Nën të, ai mblodhi rreth një mijë luftëtarë.

Greshica dhe Berati (korrik–gusht 1847)

Kryengritja shpërtheu në maj dhe u ndez plotësisht në korrik, kur fshatarët e Kuçit refuzuan taksat me armë në dorë. Zenel Gjoleka zbriti drejt Delvinës me pesëqind burra dhe e mori qytetin; lëvizja u shtri në gjithë krahinën e Vlorës, në Çamëri, në Përmet dhe në Mallakastër. Në Greshicë, forcat e Rrapos — rreth tetëqind veta — përballën një trupë osmane afërsisht tri herë më të madhe përgjatë një fronti prej rreth tri kilometrash e gjysmë, dhe pas tri ditësh luftimi dolën fitimtare me humbje të rënda.

Suksesi më i madh erdhi më 1 gusht 1847, kur kryengritësit hynë në Berat. Qyteti ra; kalaja jo. Rrapo Hekali e rrethoi kështjellën, por pa artileri rrethimi nuk kishte si të mbyllej, dhe kalaja e Beratit mbeti e pathyer. Në jug, ndërkohë, Gjoleka u përplas me forcat e nisura nga Janina dhe, më 28 gusht, në Dholan, i theu ato me një forcë dukshëm më të vogël se e tyre; kalaja e Gjirokastrës mbeti nën rrethim. Për disa javë, jugu shqiptar u qeveris praktikisht nga vetja.

Amnistia që ishte kurth

Përgjigjja e Stambollit erdhi në vjeshtë dhe qe e dyfishtë. E para ishte ushtarake: rreth pesëmbëdhjetë mijë ushtarë u lëshuan nga Manastiri drejt krahinave në kryengritje, me kolona që shtrëngonin nga Mesapliku dhe nga Himara për ta rrethuar qëndresën në Kurvelesh. E dyta ishte politike, dhe doli më vendimtare: serasqeri Mehmed Reshid Pasha shpalli amnisti dhe i ftoi udhëheqësit në një takim pajtimi në Zhulat. Aty u kapën tetëdhjetë e pesë prej tyre, mes tyre Hodo Nivica. Me kokat e lëvizjes në pranga, qëndresa u shkërmoq në grupe të vogla e të shkëputura.

Ndëshkimi qe kolektiv. Rreth katërqind shqiptarë u arrestuan e u internuan në burgun e Iplikçanesë në Stamboll; gjashtëmbëdhjetë udhëheqës u mbajtën në Konjë të Anadollit. Rrapo Hekali u arrestua bashkë me të vëllanë, Hamit Hasanin. Zenel Gjoleka u tërhoq me luftëtarët që i mbetën dhe kaloi në Greqi.

Manastiri, 30 dhjetor 1847

Rrapo Hekalin e çuan në kështjellën e Manastirit. Vdiq atje më 30 dhjetor 1847. Mbi shkakun e vdekjes ka dy versione, dhe të dyja ia vlen t'i mbajmë të dyja: regjistrat osmanë e shënuan si tifo; tradita gojore shqiptare e mban të helmuar në burg. Nuk ka dokument që e mbyll çështjen. Ajo që dihet me siguri është se një burrë i shëndoshë, i kapur në fund të një kryengritjeje që perandoria nuk arriti ta shtypte në fushë betejë, vdiq brenda pak javësh në duart e saj.

Kënga si arkivë

Kryengritja e 1847-s dështoi si ushtarake dhe mbijetoi si kujtesë. Ata që nuk kishin shtypshkronjë as arkiv shtetëror e ruajtën ngjarjen në formën që kishin: këngën historike. Vdekja e Rrapo Hekalit u këndua brez pas brezi në Mallakastër e në Labëri, dhe pikërisht kënga — jo dokumenti — e mbajti gjallë versionin e helmimit. Kjo është një nga arsyet pse tradita gojore në kulturën shqiptare nuk është folklor dekorativ: për shekuj me radhë ajo qe i vetmi arkiv që populli zotëronte, dhe funksionoi si i tillë me disiplinë.

Mesapliku, gjithashtu, mbeti. Kërkesa e vitit 1847 — të mos paguash për një administratë që të çarmatos, dhe të flasësh si shqiptar përtej fesë — u rikthye e formuluar më qartë në Prizren më 1878, dhe prej andej te programi kombëtar i Rilindjes. Rrapo Hekali nuk e pa atë vazhdim. Por rruga që nga çifliku i Levanit te kalaja e Manastirit është, në miniaturë, historia e asaj se çfarë i kushtoi jugut shqiptar refuzimi i parë i centralizimit osman.

Burimet

• Albanian revolt of 1847 — Wikipedia (anglisht), mbështetur te Stefanaq Pollo («Historia e Shqipërisë», 1983), Kristo Frashëri (1964) dhe Miranda Vickers (1999): shpallja e Tanzimatit në jug më 1846, Hysen Pashë Vrioni sanxhakbej i Beratit, Kuvendi i Mesaplikut i qershorit 1847 dhe formula «myslimanë e të krishterë, një e të pandarë», rrethimi i kalasë së Beratit pa artileri, kurthi i amnistisë në Zhulat me 85 udhëheqës, vdekja e Rrapo Hekalit në Manastir më 30 dhjetor 1847.

• Kryengritja e vitit 1847 — Wikipedia (shqip): memorandumi i Mesaplikut me tri refuzimet, komisioni drejtues me Zenel Gjolekën në krye, marrja e Delvinës, beteja e Dholanit më 28 gusht 1847, forcat osmane të nisura nga Manastiri, internimi i rreth 400 shqiptarëve në Iplikçane dhe i 16 udhëheqësve në Konjë.

• «Rrapo Hekali, monument i historisë shqiptare» — Albspirit: emri i vërtetë Rrapo Hasani, prejardhja nga Hekali i Mallakastrës, shërbimi si oficer në gadishullin arabik, çifliku i blerë në Levan, Besëlidhja e Sinjës dhe rreth 1.000 luftëtarë, arrestimi bashkë me të vëllanë Hamit Hasanin, versioni osman (tifo) përballë traditës gojore (helmim).

• «Rrapo Hekali dhe kryengritja e Mallakastrës e vitit 1847» — Tirana Calling: beteja e Greshicës e korrikut 1847 (rreth 800 kryengritës përballë një force dukshëm më të madhe, front prej ~3,5 km, tri ditë luftim), hyrja në Berat më 1 gusht 1847, dhe kënga historike si burim i versionit të helmimit.

---

# Sali Butka: poeti me pushkë që mbrojti Korçën shqiptare
https://zhurma.press/sali-butka/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-09-26

Poeti me pushkë i Kolonjës — plaku që s'e njihte frikën dhe s'e lejoi Korçën të shkëputej nga trupi shqiptar.

Sali Butka (Butkë e Kolonjës, rreth 1852 – Ersekë, 24 tetor 1938) ishte kryengritësi, komandanti i çetave dhe poeti popullor që i dha mbrojtjes së Shqipërisë jugore një nga figurat e saj më këmbëngulëse. Kaçak në malet e Kolonjës që nga viti 1906, luftëtar në Luftërat Ballkanike dhe mbrojtës i Korçës gjatë pushtimit grek të Luftës së Parë Botërore, ai e kaloi gjysmën e jetës me pushkë në krah e me vargje në gojë. Bashkëkohësit e quajtën «plaku që s'e njihte frikën»; historia e mbajti si njeriun që nuk pranoi kurrë ta shihte Korçën të shkëputur nga trupi shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Sali Butka (Butkë e Kolonjës, rreth 1852 – Ersekë, 1938) ishte kryengritësi dhe poeti popullor që doli kaçak më 1906 dhe, në gusht 1912, çliroi Ersekën e më pas Korçën para se ushtritë e huaja të mbërrinin.

• Pas shpalljes së pavarësisë, Ismail Qemali e thirri në Vlorë dhe i besoi mbrojtjen e qytetit nga forcat osmane të Xhavit Pashës; më 1914 luftoi bashkë me Themistokli Gërmenjin për lirimin e Korçës.

• Çmimi qe personal: i biri, Iljazi, ishte vrarë më 1912 në një pritë osmane në grykën e Rrungajës dhe u shpall dëshmor; Butka e vazhdoi luftën tashmë kundër copëtimit të shtetit të porsalindur.

Poeti me pushkë i Kolonjës

Butka lindi në fshatin Butkë të krahinës së Kolonjës, në një kohë kur jugu shqiptar bënte pjesë në Vilajetin e Janinës dhe ideja kombëtare qarkullonte fshehtas, me gazetat e mërgatës e me abetaret e ndaluara. Ashtu si vëllezërit Topulli në Gjirokastër, edhe ai zgjodhi rrugën e çetës: në vitin 1906 nisi veprimtarinë e armatosur në krahinat malore të jugut, ende nën administratën osmane. Por Butka nuk qe vetëm luftëtar. Gjatë fushatave të tij ai hartonte vargje kryengritëse — poezi popullore ku përshkrimi i natyrës shqiptare bashkohej me thirrjen kombëtare, këngë që u kënduan brez pas brezi nga çetat e jugut. Për të, fjala dhe pushka ishin dy anë të së njëjtës qëndresë: njëra ushqente ndërgjegjen, tjetra e mbronte.

Ballkani në flakë (1912–1913)

Kur shpërthyen Luftërat Ballkanike, çeta e Sali Butkës u bë një nga forcat vendore që çliruan qytetet e jugut para se ushtritë e huaja të mbërrinin: ai mori Ersekën dhe më pas Korçën në gusht të vitit 1912. Pak muaj më vonë, më 28 nëntor 1912, Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë; por për jugun, pavarësia lindi menjëherë e rrezikuar, sepse Greqia dhe grupet e saj të parregullta pretenduan krahinat e Korçës e të Gjirokastrës nën emrin e sajuar «Epiri i Veriut». Çmimi qe personal: gjatë kësaj periudhe, i biri i tij Iljazi u vra në pritë ndërsa udhëtonte drejt një takimi me udhëheqësit e lëvizjes, dhe u shpall dëshmor. Butka e vazhdoi luftën me plagën e humbjes, tashmë jo kundër një perandorie, po kundër copëtimit të shtetit të porsalindur.

Mbrojtja e Korçës (1914)

Pas shpalljes së pavarësisë, Ismail Qemali e thirri Sali Butkën në Vlorë për ta mbrojtur qytetin nga forcat osmane të Xhavit Pashës. Më 1914, kur forcat greke pushtuan Korçën dhe rrethinat, detyra e forcave të tij ishte, bashkë me çetën e Themistokli Gërmenjit, ta lironin Korçën dhe zonën përreth nga trupat greke që e mbanin të pushtuar. Ishte një valë e njëjtë qëndrese me atë të Çerçiz Topullit në perëndim: çeta e malit e kthyer në argument politik, aty ku peticionet nuk mjaftonin. Për Butkën, mbrojtja e Korçës nuk ishte thjesht ushtarake — ishte kundërshtimi konkret i idesë se jugu mund të hiqej me hartë nga trungu shqiptar.

Voskopoja, 1916 — një kapitull i vështirë

Historia e Sali Butkës ka edhe një faqe që kërkon ndershmëri. Në vitin 1916, gjatë luftimeve me forcat greke në zonën e Korçës, çeta e tij dogji Voskopojën — qytetin dikur të lulëzuar arumun (vllah), një nga qendrat më të mëdha tregtare e kulturore të Ballkanit në shekullin XVIII. Në zjarr u vranë banorë civilë dhe u ekzekutua prifti i vendit. Për arumunët, ky mbeti një krim; edhe historiografia më e matur e njeh si një akt të rëndë ndaj një popullsie civile. Konteksti — presioni grek për copëtimin e jugut dhe përdorimi i qytetit nga forcat kundërshtare — e shpjegon ngjarjen, por nuk e fshin peshën e saj. Një muze i kujtesës kombëtare nuk zgjedh vetëm faqet e ndritshme: e mban Butkën si mbrojtës të Korçës shqiptare pa e mohuar dhunën e Voskopojës.

Republika e Korçës dhe kërkesat te francezët

Nga fundi i vitit 1916, kur trupat franceze të Frontit të Selanikut zbritën në Korçë, Butka nuk hoqi dorë nga kërkesa themelore: administrim shqiptar për krahinën. Sipas dëshmive të kohës, ai i paraqiti komandës franceze një listë kërkesash — vetëqeverisje për kazanë e Korçës, ngritjen e flamurit shqiptar, shqipen si gjuhë zyrtare, administratë e polici shqiptare, dhe mbrojtje ndaj synimeve greke. Nga ky presion vendor dhe nga interesi francez lindi Republika Autonome e Korçës (1916), një ishull vetëqeverisjeje shqiptare nën mbrojtje franceze, ku u rihapën shkollat shqipe pikërisht atje ku pretendohej se shqiptarë s'kishte. Butka qe një nga zërat që e bënë të mundur këtë përfundim.

Lushnja dhe fundi

Në janar të vitit 1920, kur kombi u mblodh për të shpëtuar shtetin nga rreziku i një copëtimi të ri, Sali Butka mori pjesë si delegat i Kolonjës e i Korçës në Kongresin e Lushnjës — kuvendi që rivendosi qeverinë kombëtare dhe hodhi themelet e shtetit të konsoliduar shqiptar. Ishte i njëjti brez qëndrese që, po atë vit, në perëndim ngriti krye në Luftën e Vlorës për të dëbuar pushtuesin. Butka vdiq më 24 tetor 1938 në Ersekë, plak i nderuar. Familja e tij e vazhdoi rrugën — i biri Safet Butka u bë mësues e atdhetar i njohur — dhe emri i «plakut të Butkës» mbeti në këngët e Kolonjës, në kujtesën e Korçës dhe, në ditët tona, në shtatoren që ngrihet për të në qendër të Ersekës. Në të, jugu e ruajti dëshminë se poeti dhe luftëtari mund të jenë i njëjti njeri.

Burimet

• Sali Butka — Wikipedia (anglisht): jetëshkrimi, nisja e çetave më 1906, çlirimi i Ersekës e Korçës (1912), vrasja e të birit Iljaz, mbrojtja e Korçës me Gërmenjin (1914), Voskopoja (1916), delegat në Kongresin e Lushnjës (1920), vdekja më 24 tetor 1938.

• Sali Butka — Wikipedia (shqip): vendlindja në Butkë të Kolonjës, poezia popullore kryengritëse, familja Butka dhe konteksti i mbrojtjes së jugut.

• «Sali Butka, plaku që s'e njihte frikën» — Telegrafi: portreti i komandantit-poet, roli në mbrojtjen e Korçës dhe kërkesat për vetëqeverisje te forcat franceze (1916).

---

# Zona e Llapit: krahina veriore që u bë zonë operative
https://zhurma.press/zona-e-llapit/
Type: place
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-10-22

Lugina e Llapit — nga stacioni romak i Vendenisit te një nga shtatë zonat operative të UÇK-së

Zona Operative e Llapit ishte një nga shtatë zonat ushtarake të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, në luginën e Llapit në verilindje të Kosovës me qendër Podujevën, ku më 1998 u formuan brigadat 151, 152 «Shaban Shala» dhe 153.

Llapi është një luginë e ngushtë në verilindje të Kosovës, e emërtuar sipas lumit që e përshkon dhe e banuar prej lashtësisë dardane. Për shumicën e historisë së saj ka qenë periferi: një nahije osmane, një rrugë tranziti, një krahinë malore ku shteti arrinte vonë. Në dekadën e fundit të shekullit XX kjo periferi u kthye në qendër — Zona Operative e Llapit, një nga shtatë zonat ushtarake në të cilat u nda Ushtria Çlirimtare e Kosovës, dhe treva ku ra komandanti i parë i saj. Emri sot mban dy kuptime njëherësh: një gjeografi dhe një strukturë lufte.

Pse ka rëndësi

• Llapi është një luginë në verilindje të Kosovës, e banuar prej lashtësisë dardane, me Podujevën (Besiana) si qendër urbane.

• Në dekadën e fundit të shekullit XX u kthye në Zonën Operative të Llapit, një nga shtatë zonat ushtarake në të cilat u nda Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

• Emri "Llap" (forma e vjetër Lab) është hidronim me rrënjë të lashta indoevropiane, i trashëguar përmes shqipes.

Krahina

Llapi shtrihet në pellgun e lumit Llap, mes Kosovës qendrore dhe kufirit verilindor, me Podujevën — sot zyrtarisht Besiana — si qendër urbane dhe me rreth njëqind e njëzet fshatra që gravitojnë rreth saj, disa prej të cilëve administrativisht u përkasin komunave fqinje të Prishtinës, Vushtrrisë e Mitrovicës. Gjeografët e ndajnë krahinën në tri njësi morfologjike: Fushën e Llapit, Grykën e Llapit dhe Gallapin, me lartësi mesatare rreth 826 metra. Është, me fjalë të tjera, një luginë pjellore e mbyllur nga male — një formë toke që në Ballkan ka prodhuar gjithmonë të njëjtën gjë: bujqësi në fund dhe qëndresë në lartësi.

Vetë emri është më i vjetër se çdo shtet që e ka administruar. Llap (forma e vjetër Lab) është hidronim me rrënjë të lashta indoevropiane, i trashëguar përmes shqipes; banorët e quajnë veten llapjanë. Toponimi i mbijetoi Romës, Bizantit, Perandorisë Osmane dhe dy Jugosllavive pa ndërruar formë — një nga ato dëshmi të qeta të vijueshmërisë që nuk kërkojnë as monument, as polemikë.

Kronologjia

• shek. I–VIVendenisi (Gllamnik) funksionon si stacion rrugor romak në zemër të rajonit minerar dardan.

• 1455Nahija e Llapit regjistrohet në defterin osman të Sanxhakut të Vushtrrisë si një nga njësitë më të mëdha, me 219 vendbanime.

• 1980–86Gërmimet arkeologjike në Vendenis zbulojnë Mozaikun e Orfeut; hulumtohet vetëm 2% e sipërfaqes.

• 1989Serbia heq autonominë e Kosovës; nis dekada e sundimit të drejtpërdrejtë.

• 31 janar 1997Zahir Pajaziti, organizatori i parë i UÇK-së në Llap, bie në pritë te Pestova.

• 1998Formohen tri brigadat e Zonës Operative të Llapit — 151, 152, 153.

• 11 qershor 1999Batalioni i Gardës, nën komandën e zonës, hyn në Prishtinë.

• 19 qershor 1999Brigada 152 «Shaban Shala» hyn në Podujevë.

Vendenisi: mozaiku që nuk u kthye

Në fshatin Gllamnik, rreth 25 kilometra në veri të Prishtinës, mbi bregun e Llapit, ndodhet Vendenisi — një nga tri stacionet rrugore romake të ngritura në Dardani, në rrugën që lidhte Naissusin me bregdetin. Gërmimet e viteve 1980–86 prekën vetëm 534 metra katrorë, rreth 2% të lokalitetit, dhe megjithatë nxorën një Mozaik të Orfeut që studiuesit e cilësojnë unik në Ballkan e më gjerë.

Mozaiku sot nuk është në Kosovë. Ai ruhet në Muzeun Popullor në Beograd dhe nuk i është kthyer Muzeut të Kosovës. Kjo nuk është hollësi administrative: është e njëjta logjikë që e ka ndjekur trevën për një shekull — pasuria e nxjerrë nga toka e Llapit, materiale e simbolike njëlloj, administrohet gjetkë. Miniera në një anë, mozaiku në tjetrën. Krahina prodhon; qendra katalogon.

Nahija dhe periferia

Nën sundimin osman Llapi ishte nahije e Sanxhakut të Vushtrrisë, dhe defteri i vitit 1455 e regjistron si një nga njësitë më të mëdha administrative të tij, me 219 vendbanime. Numri ka rëndësi jo si statistikë, por si provë densiteti: kjo ishte një trevë e populluar dendur me fshatra të vegjël, jo një zonë boshe e kolonizuar më vonë. Regjistri osman — burimi më i hershëm sistematik për Kosovën — mbetet dokumenti themelor për këtë periudhë, dhe historiografia e pavarur (Noel Malcolm, Kosovo: A Short History) e ka përdorur pikërisht atë për të rrëzuar hartat e mëvonshme politike të popullimit.

Zona Operative e Llapit e UÇK-së

Kur UÇK-ja u organizua ushtarakisht, u nda — sipas dokumentimit të Human Rights Watch — në shtatë zona operative, secila me një komandant rajonal dhe një shtab: Drenica, Shala, Dukagjini, Llapi, Nerodimja, Kaçaniku dhe Pashtriku. Zona e Llapit mbulonte Podujevën dhe territorin përreth, dhe komandant i saj rajonal ishte Rrustem Mustafa, i njohur si Remi.

Llapi ishte gjithashtu një nga trevat ku lëvizja e armatosur mori formë më herët se kudo tjetër përveç Drenicës. Zahir Pajaziti, me origjinë nga Orllani i Llapit, ishte ndër organizatorët e saj të parë këtu. Sipas biografisë që i kushton Radio Kosova e Lirë, në nëntor 1991 ai bëri stërvitje ushtarake në Shqipëri dhe nga maji i vitit 1994 kalonte kufirin për t'u sjellë armë grupeve guerile; e njëjta radio, në biografinë e nipit të tij Hakif Zejnullahu, e vendos lidhjen e tyre me militantët e UÇK-së në vitin 1995. Pajaziti ra në pritë policore më 31 janar 1997 — komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë, në një kohë kur lëvizja numërohej me dhjetëra të armatosur. Vdekja e tij i dha zonës emrin që mban në kujtesën publike: pushka e parë e lirisë.

Struktura e brigadave erdhi më vonë. Në dëshminë e vet gjyqësore, Rrustem Mustafa ka thënë se tri brigadat u krijuan brenda vitit 1998, në valë: e para gjatë korrikut ose gushtit, e dyta në shtator, e treta nga fundi i vitit. Ato ishin Brigada 151, me komandant Idriz Shabanin; Brigada 152 «Shaban Shala», fillimisht nën Nuredin Ibishin e pastaj nën Arif Muçollin; dhe Brigada 153, fillimisht nën Sejdi Veselin e pastaj nën Adem Shehun. Vija mbrojtëse shtrihej nga Majaci rreth Podujevës deri te fshatrat Dobratin e Llapashticë, ku takoheshin dy zona.

Në qershor 1999, me tërheqjen e forcave serbe, njësitë e zonës hynë në qytete. Batalioni i Gardës, nën komandën e Rrustem Mustafës, hyri në Prishtinë më 11 qershor; Brigada 152 «Shaban Shala», nën Arif Muçollin, hyri në Podujevë më 19 qershor. Për një trevë që kishte qenë periferi administrative për pesë shekuj, ky ishte momenti kur qendra dhe periferia ndërruan vend.

Çfarë mban emri

«Zona e Llapit» sot përdoret edhe si emër i një dosjeje gjyqësore, jo vetëm i një treve. Regjistri ndërkombëtar — raportet e Human Rights Watch dhe të OSBE-së, dhe më vonë procedurat e Dhomave të Specializuara të Kosovës — përmban akuza dhe dënime për keqtrajtim të të burgosurve në qendra ndalimi të lidhura me strukturën e zonës: qendra në Bajgorë, dhe rasti i Salih Mustafës, komandant i njësisë guerile BIA që i raportonte Shtabit të Zonës së Llapit, i shpallur fajtor më 16 dhjetor 2022 për ndalim arbitrar, torturë dhe vrasje në Zllash, me dënim 26 vjet të reduktuar në 22 nga Paneli i Apelit më 14 dhjetor 2023.

Këto fakte i japim si të dokumentuara, sepse janë. Ato nuk e zhbëjnë as karakterin çlirimtar të luftës, as nuk e barazojnë një ushtri guerile me një aparat shtetëror që kreu spastrim etnik në shkallë krahine — barazimi është pikërisht korniza që e refuzojmë. Por një muze që kërkon të mbahet i besueshëm nuk ka luks të zgjedhë vetëm gjysmën e regjistrit. Krenaria kulturore nuk kërkon amnezi; kërkon saktësi.

Shënim mbi burimet

Për periudhën antike e osmane mbështetemi te arkeologjia e publikuar dhe te historiografia e pavarur (Malcolm, Elsie). Për luftën përdorim Human Rights Watch, dokumentet e OSBE-së dhe të Dhomave të Specializuara, si dhe dëshmi gjyqësore të raportuara nga Betimi për Drejtësi — kurrë kornizën serbe mbi «kush e nisi». Numri i saktë i pjesëtarëve të zonës dhe rrjedha e detajuar e operacioneve mbeten objekt studimi; i japim si kornizë historike, jo si shifra të mbyllura.

Burimet

• Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo — «Forces of the Conflict» (2001), për ndarjen e UÇK-së në shtatë zona operative dhe komandën e Zonës së Llapit. hrw.org

• Dhomat e Specializuara të Kosovës, dosja Prokurori i Specializuar kundër Salih Mustafës — aktgjykimi i 16 dhjetorit 2022 dhe aktgjykimi i Apelit i 14 dhjetorit 2023. scp-ks.org

• Betimi për Drejtësi, «Remi flet për themelimin dhe rolin e brigadave të UÇK-së në Zonën Operative të Llapit» — dëshmia mbi krijimin e brigadave 151, 152 e 153 dhe komandantët e tyre. betimiperdrejtesi.com

• Vendenisi (Gllamnik) — lokalitet arkeologjik i periudhës romake dhe i antikitetit të vonë; gërmimet e viteve 1980–86 (534 m², rreth 2% e arealit) dhe Mozaiku i Orfeut, unik në Ballkan. Vendenisi — Wikipedia (sq)

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998) — për defterët osmanë të Sanxhakut të Vushtrrisë dhe strukturën e nahijeve. Kosovo: A Short History

• Radio Kosova e Lirë — biografitë «Zahir Qerim Pajaziti (1.11.1962 – 31.1.1997)» dhe «Hakif Sabit Zejnullahu (22.6.1962 – 31.1.1997)», për stërvitjen e nëntorit 1991, furnizimin me armë nga maji 1994 dhe lidhjen me UÇK-në më 1995. Zahir Pajaziti · Hakif Zejnullahu

---

# Kara Mahmud Bushati: veziri i Shkodrës që i theu tri fushata osmane
https://zhurma.press/kara-mahmud-pasha/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-08-08

Veziri i Shkodrës, 1778–1796 — pushteti shqiptar që perandoria nuk e shkuli dot

Më 25 nëntor 1787, pas rreth tetëdhjetë ditësh bombardimi mbi muret e Rozafës, Kara Mahmud Pashë Bushati doli nga kalaja sikur të dorëzohej, ra mbi artilerinë perandorake dhe e ktheu atë kundër ushtrisë që e kishte sjellë. Ushtria ishte e sulltanit të tij. Gjashtë vjet më vonë Stambolli provoi sërish dhe sërish dështoi. Kara Mahmudi është rasti më i pastër i asaj që pashallëqet shqiptare arritën vërtet të bënin brenda Perandorisë Osmane — territor, ushtri, diplomatë të vetët, trashëgimi dinastike — dhe i asaj që nuk arritën kurrë: një kornizë të përbashkët. Sepse në rrethimin e Rozafës, ndër komandantët që Porta nisi kundër tij, ishte edhe Ali Pashë Tepelena.

Pse ka rëndësi

• Kara Mahmud Bushati (lindur rreth 1749 në Shkodër) ishte vezir i pashallëkut të Shkodrës, dinasti e re e ngritur "me shpatë" brenda administratës osmane, jo trashëgimtare e një principate.

• Më 25 nëntor 1787 theu rrethimin osman të kalasë së Rozafës duke kthyer artilerinë perandorake kundër ushtrisë së vetë sulltanit; e përsëriti fitoren gjashtë vjet më vonë.

• Ndër komandantët që Porta nisi kundër tij ishte edhe Ali Pashë Tepelena — shenjë se pashallëqet shqiptare nuk arritën kurrë një kornizë të përbashkët.

Dera që e ndërtoi pushtetin me shpatë

Kara Mahmudi lindi rreth vitit 1749 në Shkodër, bir i Mehmed Pashë Bushatit, i cili prej vitit 1757 e kishte kthyer sanxhakun e Shkodrës në pronë të derës së vet. Bushatllinjtë nuk ishin një familje fisnikësh të lashtë me pemë gjenealogjike: ishin një dinasti e re, e ngritur me shpatë, me aleanca fisnore dhe me një ndjenjë të hollë se ku po rrëshqiste fuqia brenda një perandorie në shthurje. Ky është ndryshimi thelbësor mes tyre dhe derës së Kastriotëve tre shekuj më parë: Bushatllinjtë nuk trashëguan një principatë, e prodhuan një të tillë nga brenda administratës osmane.

I ri, Mahmudi u stërvit në luftë — më 1770 mori pjesë në shtypjen e trazirave që Rusia po nxiste në Ballkan gjatë kryengritjes së Orllovit. Kur i ati vdiq më 1775, Porta e Lartë nuk e mori prapë drejtimin e veriut shqiptar; e njohu, me hir e me pahir, djalin si pasardhës, dhe prej vitit 1778 ai qeveris si zot i vetëm i pashallëkut. Kjo trashëgimi de facto është vetë thelbi i fenomenit Bushatlli: një pushtet që qendra e lakmonte, por nuk arrinte ta shkulte.

Kufijtë e një principate pa emër

Nën Mahmudin, pashallëku u shtri si kurrë më parë: mbi Shqipërinë veriore, mbi pjesë të Kosovës, mbi Maqedoninë perëndimore dhe mbi zona malore në veri të Shkodrës. Ai nuk ishte guvernator që mblidhte taksa për sulltanin — ndërhynte deri në Bosnjë, zëvendësonte zyrtarë osmanë me njerëz të vetët, mbante ushtri të përhershme dhe negocionte me fuqi të huaja si i barabartë. Në gusht 1785, pikërisht kur ai kishte hyrë me një ushtri të madhe në malësitë veriore dhe kishte detyruar Venedikun të paguante, sulltani e shkarkoi zyrtarisht dhe urdhëroi ushtritë e ejaletit të Rumelisë dhe të Bosnjës të marshonin mbi Shkodër.

Ky është momenti kur pashallëku pushon së qeni provincë dhe bëhet kundërshtar. Njësoj do të ndodhte pak vite më vonë në jug me Pashallëkun e Beratit dhe me Janinën: tri qendra pushteti shqiptar, të gjitha të afta të mbanin peshë shtetërore, asnjëra e lidhur me tjetrën.

Rozafa, 1787: tetëdhjetë ditë nën top

Fushata e parë osmane kundër Shkodrës — e njohur në historiografi si Lufta e Parë Shkodran-Osmane (1785–1789) — mblodhi një ushtri që burimet e vlerësojnë mes 30 dhe 60 mijë vetash. Mahmudi u mbyll në Kalanë e Rozafës me një grusht besnikësh. Kalaja i qëndroi artilerisë osmane rreth tetëdhjetë ditë. Më 25 nëntor 1787 Mahmudi shtiu sikur dorëzohej, doli, kapi topat perandorakë dhe i ktheu kundër rrethuesve; disfata osmane u pagua me rreth gjashtë mijë veta.

Detaji që një muze shqiptar nuk ka të drejtë ta heshtë është përbërja e ushtrisë rrethuese. Ndër komandantët që Stambolli vuri kundër vezirit shqiptar të veriut ishte Ali Pashë Tepelena, veziri shqiptar i ardhshëm i jugut. Bllokada ekonomike dhe fushatat e Aliut e lodhën Mahmudin më shumë se topat. Kjo nuk është ironi e rastit — është mënyra si funksiononte perandoria: fuqia shqiptare përdorej gjithnjë kundër fuqisë tjetër shqiptare, dhe asnjëherë të dyja bashkë kundër qendrës.

Kurora e huaj që e refuzoi

Me shpërthimin e luftës ruso-turke më 1787 dhe asaj austro-turke më 1788, Vjena dhe Petërburgu panë te rebeli i Shkodrës veglën e përsosur. Oferta ishte e jashtëzakonshme: njohje si sundimtar i shqiptarëve, me kusht konvertimin dhe dorëzimin e territoreve veriore. Mahmudi e refuzoi. Sipas burimeve të kohës, delegacionin e ekzekutoi dhe kokat ua dërgoi sulltanit si dëshmi besnikërie. Më 14 gusht 1789 mori faljen perandorake nga Selimi III, në këmbim të shërbimit ushtarak kundër Austrisë.

Llogaria është e ftohtë dhe e lexueshme: një kurorë e dhënë nga një fuqi e huaj, me çmimin e tokës dhe të besimit, nuk është pushtet — është protektorat. Mahmudi zgjodhi ta ruante autonominë reale brenda perandorisë së dobësuar në vend që ta shkëmbente me një titull të varur nga Vjena. Është e njëjta llogari që shqiptarët do ta bënin sërish e sërish në shekullin pasardhës, kur kufijtë vendoseshin nga kancelaritë e mëdha.

1793: perandoria provon dy herë dhe humb dy herë

Falja nuk zgjati. Lufta e Dytë Shkodran-Osmane e solli ushtrinë perandorake sërish para Shkodrës: më 20 gusht 1793 forcat osmane e rrethuan qytetin dhe Mahmudi u tërhoq përsëri në Rozafë me rreth pesëqind besnikë. As ky rrethim, as ai që e ndoqi, nuk e thyen. Në vitin 1795 pashallëku doli nga dy rrethime radhazi me vezirin në fron dhe me titullin e paprekur. Në trembëdhjetë vjet, Stambolli kishte nisur tri fushata të mëdha kundër një guvernatori të vetin — dhe kishte humbur të tria.

Krusi, 22 shtator 1796

Fundi nuk erdhi nga perandoria, por nga malet. Më 1796 Mahmudi nisi fushatën e tij të fundit në veri. Pas një disfate në korrik, e vazhdoi luftën deri në vjeshtë. Më 22 shtator 1796, te Krusi — Krusha e burimeve shqiptare, afër Podgoricës së sotme — forcat e tij u thyen nga fiset malësore të organizuara rreth mitropolitit Petar I Petroviq Njegosh. Mahmudi u vra në fushë dhe iu pre koka. Tregimi se kafka e tij u ruajt si trofe në Cetinjë hyri në kujtesën e kufirit si paralajmërim: mbretëritë e ndërtuara pa shtet mbarojnë me trupin e një njeriu të vetëm.

Çfarë la pas

Pushtetin e mori i vëllai, Ibrahim Pasha, me një vijë shumë më pajtuese ndaj Portës, dhe pas tij Mustafa Pashë Bushati, i cili do ta çonte pashallëkun në rrethimin e fundit të vitit 1831. Vija është e drejtë dhe e shkurtër: Shkodra 1787 dhe 1793, Janina 1820–1822, Shkodra 1831. Brenda pak dekadash perandoria i zhbëri një nga një të gjitha qendrat shqiptare të pushtetit — jo sepse ishin të dobëta, por sepse ishin veç.

Kara Mahmud Bushati është prova materiale se ideja e një Shqipërie që qeveris veten nuk lindi me Rilindjen: ajo ekzistonte tashmë si praktikë, si administratë, si ushtri dhe si diplomaci, gjysmë shekulli para se dikush t'i vinte emrin. Ajo që i mungoi Mahmudit nuk ishte fuqia — ishte fjala e përbashkët që do të vinte më vonë me Lidhjen e Prizrenit. Rrjeti shqiptar e kishte kapacitetin shtetëror shumë përpara se të kishte kornizën kombëtare, dhe kjo distancë mes kapacitetit e kornizës është vetë historia e këtij vendi.

Burimet

• Robert Elsie, «Historical Dictionary of Albania» — zërat mbi familjen Bushati dhe pashallëkun e Shkodrës.

• «Historia e Popullit Shqiptar», Vëllimi I (Akademia e Shkencave e Shqipërisë) — kronologjia e Bushatllinjve, shtrirja territoriale dhe luftërat shkodran-osmane.

• Library of Congress Country Studies, Albania — «Local Albanian Leaders in the Early Nineteenth Century», për Bushatllinjtë dhe Ali Pashën si dy degë të së njëjtës valë centrifugale.

• Miranda Vickers, «The Albanians: A Modern History» (I.B. Tauris) — për raportin mes pashallëqeve dhe centralizimit osman.

---

# Emin Riza: dosjet që e çuan banesën shqiptare në listën e UNESCO-s
https://zhurma.press/emin-riza/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-07-31

Inxhinieri restaurator (1937–2026) që e kthyi banesën popullore shqiptare në një tipologji të njohur — dhe Gjirokastrën e Beratin në trashëgimi botërore

Kur UNESCO e futi qendrën historike të Gjirokastrës në Listën e Trashëgimisë Botërore, dokumenti mbi të cilin u vendos nuk ishte një raport i huaj: ishte një dosje e shkruar në Tiranë nga një inxhinier ndërtimi nga Korça, që kishte kaluar tridhjetë vjet duke matur, vizatuar dhe restauruar shtëpi shqiptare. Emin Riza vdiq më 22 korrik 2026, tetëdhjetë e nëntë vjeç, pasi i kishte dhënë banesës popullore shqiptare atë që asaj i kishte munguar: një katalog, një tipologji dhe një emër të vetin.

Pse ka rëndësi

• Emin Riza (Korçë, 3 korrik 1937 – 22 korrik 2026) ishte inxhinier ndërtimi që i dha banesës popullore shqiptare një katalog, një tipologji dhe një emër të vetin.

• Dosja e tij, e shkruar në Tiranë, ishte baza mbi të cilën qendra historike e Gjirokastrës hyri në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

• Drejtoi Institutin e Monumenteve të Kulturës në vitet 1988–1993, pikërisht kur shteti që e kishte krijuar atë institucion po shembej.

Nga Korça te Instituti i Monumenteve

Riza lindi më 3 korrik 1937 në Korçë. U diplomua inxhinier ndërtimi në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës në vitin 1962 — jo arkitekt, jo historian arti, por inxhinier; dhe pikërisht kjo formim i dha punës së tij më vonë saktësinë e matjes në vend të përshtypjes.

Midis viteve 1962 dhe 1965 punoi në Grupin e Kulturës Materiale pranë Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë. Prej 1965-s kaloi në Institutin e Monumenteve të Kulturës, ku do të qëndronte — me një ndërprerje mes 1993-shit dhe 1997-s — për pjesën më të madhe të jetës profesionale: përgjegjës sektori, nëndrejtor në vitet 1985–1988, drejtor në vitet 1988–1993. Domethënë: e drejtoi institucionin qendror të mbrojtjes së monumenteve pikërisht në vitet kur shteti që e kishte krijuar atë institucion po shembej.

Në vitet 1993–1997 qe sekretar shkencor i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe kryeredaktor i revistës Studia Albanica. U zgjodh akademik i asociuar në 2008 dhe akademik në 2011; në vitet 2009–2012 drejtoi Seksionin e Shkencave Shoqërore dhe Albanologjike të Akademisë.

Banesa si dokument

Vepra e Rizës nis me Historia e arkitekturës shqiptare (1979) dhe me albumin Gjirokastra qytet-muze (1978), por libri që e përcaktoi qe Qyteti muze i Gjirokastrës (1980, botim i dytë 2004): një studim i plotë i fondit ndërtimor të qytetit, i tipeve karakteristike të banesës dhe i vlerave që e bënin atë një qytet-muze e jo thjesht një qytet të vjetër.

Pas tij erdhi një varg i pandërprerë: Restaurimi i banesave popullore (1981), Ndërtimet fshatare në Labëri (1984), Berati, historia dhe arkitektura (1988, bashkautor; botim i dytë 2011), Architecture traditionnelle des Balkans — Albanie (Athinë, 1990, bashkautor), Qyteti dhe banesa shqiptare e mesjetës së vonë (1991), Mbrojtja dhe restaurimi i monumenteve në Shqipëri (1997), Teoria dhe praktika e restaurimit të monumenteve të arkitekturës (2003) dhe Banesa popullore shqiptare (2010). Sipas kurrikulës zyrtare të Akademisë, Riza botoi 16 monografi — katër prej tyre si bashkautor — një album, dy tekste universitare dhe rreth 90 artikuj shkencorë; nekrologjitë e korrikut 2026 flasin për 134 artikuj në revista si Studia Albanica, Monumentet dhe Arkitektura popullore shqiptare.

Dallimi që bëri kjo punë është terminologjik para se të jetë estetik. Në literaturën ndërkombëtare shtëpitë e forta të Gjirokastrës dhe të Beratit renditen ende si kule — «shtëpi-kulla në stilin ballkanik-osman», siç i quan edhe përshkrimi zyrtar i UNESCO-s. Korpusi i Rizës argumenton diçka tjetër: se këto ndërtime formojnë një gjini më vete, me tipologjinë, qoshkun, kamaret dhe logjikën e vet mbrojtëse — një banesë popullore shqiptare, jo një variant provincial i një stili që i përket dikujt tjetër. Monografia e tij e fundit, Banesa shqiptare me qoshk (2018), e mbylli argumentin aty ku e kishte nisur: te forma.

Dosjet: 1990, 2002, 2005

Në një ndërhyrje publike ku korrigjonte një kronologji të gabuar, Riza e ka rrëfyer vetë historinë e kandidimit. Puna për Gjirokastrën nuk nisi në vitin 2004, thotë ai, por në vitin 1990, kur u përgatitën pesë kërkesa për UNESCO-n, ndër to edhe ajo për qendrën historike të Gjirokastrës; atij iu ngarkua hartimi i dosjeve për Gjirokastrën dhe Beratin.

Dosja u ripunua në vitin 2002, pas udhëzimeve të drejtorit të Qendrës së Trashëgimisë Botërore, Francesco Bandarin, dhënë më 3 qershor 2001; dorëzimi i rishikuar u nis më 21 maj 2002. Pasuan kërkesa për informacion plotësues, takime në Paris dhe, në maj 2004, misioni i ekspertëve të UNESCO-s në Gjirokastër. Në vitin 2005 qendra historike e Gjirokastrës u shpall Pasuri e Trashëgimisë Botërore; në vitin 2008 lista u zgjerua për të përfshirë Beratin, dhe sot pasuria mban emrin «Qendrat historike të Beratit dhe Gjirokastrës», e regjistruar sipas kritereve (iii) dhe (iv).

Të dy qytetet e shpallën Qytetar Nderi. Kjo është, në thelb, e gjithë biografia: dy qytete shqiptare janë sot në hartën botërore të trashëgimisë sepse dikush e kishte matur dhe shkruar fondin e tyre ndërtimor dekada para se dikush tjetër ta kërkonte atë dokument.

Një hartë e vetme: Gjirokastra, Prizreni, Gjakova

Pjesa më pak e përmendur e veprës së Rizës është edhe pjesa më e rëndësishme për mënyrën se si e shohim veten. Pasi kufijtë u hapën, ai e çoi të njëjtën metodë — matje, tipologji, katalog — matanë kufirit shtetëror: Banesa qytetare kosovare e shek. XVIII–XIX (bashkautor, Prishtinë, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2006), Banesa popullore e Prizrenit (2013) dhe Arkitektura popullore e Gjakovës (2015).

Kuptimi i këtij vargu librash është i qartë: banesa e Gjirokastrës dhe banesa e Prizrenit nuk janë dy tema të huaja për njëra-tjetrën, por dy kapituj të një kulture të vetme ndërtimore, të ndarë nga një vijë politike e vitit 1913 e jo nga ndonjë ndryshim në mënyrën se si njerëzit ndërtonin shtëpi. Riza e trajtoi hapësirën shqiptare si një njësi dokumentuese — ashtu si Eqrem Çabej e trajtoi gjuhën dhe Selman Riza gramatikën — dhe e botoi punën në të dyja akademitë, në Tiranë dhe në Prishtinë. Kur institucionet e një populli janë të ndara nga kufij, dokumentimi bëhet vetë një formë e vazhdimësisë.

Çfarë mbetet

Riza i përkiste asaj brezi studiuesish shqiptarë — bashkëkohës i Aleks Budës në Akademi — që punuan brenda kufizimeve të një regjimi dhe lanë pas material që e mbijetoi atë regjim. Vizatimet e tij të Gjirokastrës dhe të Beratit janë sot baza teknike e çdo restaurimi serioz në të dy qytetet; dosjet e tij janë instrumenti juridik që i mbron ato ndërtime nga prishja.

Kur vdiq, Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Komisioni i Përhershëm i Trashëgimisë Kulturore e cilësuan humbjen si të rëndë për komunitetin akademik. Ndërkaq, sfida që ai la pas mbetet e hapur: një shtëpi e regjistruar në UNESCO nuk mbrohet nga lista, por nga zbatimi i saj — dhe zbatimi kërkon pikërisht atë që Riza bëri gjithë jetën, matjen e durueshme të asaj që kemi para se ta humbim.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, kurrikula zyrtare «Emin Riza» — datëlindja (03.07.1937, Korçë), diplomimi inxhinier ndërtimi (1962), postet në Institutin e Monumenteve të Kulturës (nëndrejtor 1985–1988, drejtor 1988–1993), sekretar shkencor i ASHSH (1993–1997), zgjedhja akademik i asociuar 2008 / akademik 2011, si dhe lista e plotë e monografive me vitet e botimit: akad.gov.al.

• Emin Riza, intervistë-sqarim mbi kandidimin e Gjirokastrës në UNESCO — nisja e punës në 1990 me pesë kërkesa, hartimi i dosjeve për Gjirokastrën dhe Beratin, udhëzimet e Francesco Bandarin (3 qershor 2001), ridorëzimi më 21 maj 2002, misioni i ekspertëve në maj 2004: balkanweb.com.

• UNESCO, Qendra e Trashëgimisë Botërore — «Historic Centres of Berat and Gjirokastra», regjistrim 2005 (sesioni i 29-të), zgjerim 2008 për Beratin, kriteret (iii) dhe (iv), përshkrimi i shtëpive-kulla si kule të stilit ballkanik-osman: whc.unesco.org/en/list/569.

• «Shuhet në moshën 89-vjeçare akademik Emin Riza», JavaNews.al, 22 korrik 2026 — data e vdekjes, ngushëllimet e Akademisë së Shkencave dhe të Komisionit të Përhershëm të Trashëgimisë Kulturore, titujt «Qytetar Nderi» i Gjirokastrës dhe i Beratit: javanews.al.

• «Akademik Emin Riza, ndër studiuesit më të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore shqiptare», Sot.com.al, korrik 2026 — përmbledhja e veprës, Banesa shqiptare me qoshk (2018) dhe shifra e 134 artikujve shkencorë: sot.com.al.

---

# Lef Nosi: nënshkruesi i Vlorës që e ruajti kombin në letër
https://zhurma.press/lef-nosi/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-08-17

Nënshkrues i Pavarësisë dhe ministri i parë i Postave — arkivisti që mblodhi kujtesën e një kombi pa shtet, dhe u pushkatua nga shteti që erdhi.

Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, dyzet e tetë burra vunë emrin nën një fletë që shpallte një shtet. Njëri prej tyre, delegati i Elbasanit, e kaloi pjesën tjetër të jetës duke mbledhur letra: gazeta, dorëshkrime, pulla, monedha, korrespondencë, kontrata, këngë të mbajtura në mend. Lef Nosi e kuptoi para shumicës se një komb pa shtet nuk ka kush ia ruan provat — dhe se kush i ruan provat, ruan kombin. Ai ndërtoi bibliotekën e dytë private më të madhe të Shqipërisë, botoi vite me radhë dokumentet e vjetra që gjeti, dhe në 1943-shin i mbajti besën një familjeje hebreje që i trokiti në derë. Tri vjet më vonë, shteti që erdhi pas luftës e pushkatoi dhe ia mori arkivin.

Pse ka rëndësi

• Lef Nosi (Elbasan, 1877 – 1946) ishte një nga dyzet e tetë nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, delegat i Elbasanit.

• Ai ndërtoi bibliotekën e dytë private më të madhe të Shqipërisë dhe botoi vite me radhë dokumentet e vjetra që mblodhi — gazeta, dorëshkrime, pulla, monedha, korrespondencë — duke e kuptuar para shumicës se një komb pa shtet nuk ka kush ia ruan provat.

• Më 1910 themeloi gazetën Tomorri dhe u internua në Bursa për botimet e saj; në 1943-shin i mbajti besën një familjeje hebreje që i trokiti në derë. Më 1946 shteti i pasluftës e pushkatoi dhe ia mori arkivin.

Kalaja e Elbasanit, 1877

Elefter — Lef — Nosi lindi më 9 prill 1877 në lagjen e Kalasë së Elbasanit, i fundmi i tetë fëmijëve të Stiljanit dhe Anës, në një familje ortodokse me gjendje të mirë. Shkollën e parë e bëri në qytet, studimet e mesme dhe pastaj farmacinë i vazhdoi në Athinë, ku qëndroi dy vjet pa e mbyllur diplomën. U kthye me pesë gjuhë në dorë — turqisht, greqisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht — dhe me atë zakon që do ta përcaktonte: mblidhte gjithçka e shkruar.

Elbasani i asaj kohe ishte një nyjë e vogël por e ngarkuar e rrjetit kombëtar: klube, shoqëri kulturore, korrespondencë me mërgatën e Bukureshtit, Sofjes, Bostonit dhe Londrës. Në atë rrjet Nosi hyri herët. Më 1907, në Londër, bashkëpunoi me Faik Konicën në hartimin e një programi kombëtar me njëzet e katër pika — një përpjekje për t'i dhënë lëvizjes shqiptare një platformë politike, jo vetëm një alfabet dhe një ndjenjë.

Tomorri dhe burgu i Bursës

Më 1910 Nosi themeloi në Elbasan gazetën Tomorri. Shqipja e shkruar ishte ende akt politik: Kongresi i Manastirit sapo kishte vendosur alfabetin latin dhe Perandoria Osmane e lexonte çdo fletë shqip si provë kryengritjeje. Më 7 gusht 1910 Nosi u arrestua për botimin e artikujve të përkthyer që gjyqi ushtarak i quajti nxitje. E internuan në Bursa të Anadollit. U lirua pas nëntë muajsh dhe u kthye në Elbasan më 9 prill 1911 — ditën e tij të lindjes.

Një vit para arrestimit, në shtator 1909, ai kishte qenë figura organizuese e Kongresit të Elbasanit: siguroi vendin, mikpritjen dhe korrespondencën me klubet e largëta që dërguan tridhjetë e pesë delegatë. Vendimi kryesor i atij kongresi — Shkolla Normale e Elbasanit, e hapur më 1 dhjetor 1909 — ishte institucioni i parë që prodhonte mësues shqiptarë në gjuhën shqipe. Nosi mori pjesë pa të drejtë vote; puna e tij ishte para sallës dhe pas saj.

Vlora, dhe ministria e parë e Postave

Më 28 nëntor 1912 Nosi ishte një nga delegatët e Elbasanit në Vlorë dhe një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë. Ismail Qemali e mori në kabinetin e parë shqiptar si ministër i Postë-Telegrafeve, detyrë që e mbajti nga 4 dhjetori 1912 deri më 21 shkurt 1914.

Posta ishte më pak teknike se ç'duket. Një shtet i porsalindur, i panjohur nga fqinjët dhe i kontestuar nga Fuqitë e Mëdha, e provonte ekzistencën e vet me gjëra të vogla që qarkullonin: një vulë, një pullë, një emër shteti të shtypur mbi letër. Nën Nosin dolën gjashtë emisione pullash; i treti u bë duke mbivulosur pulla osmane me shqiponjën dhe me fjalën «Shqipënia» — sovraniteti i shpallur mbi materialin e perandorisë që sapo ishte lënë pas. Nga pulla prej 50 piastrash njihen vetëm gjashtëmbëdhjetë kopje; një prej tyre u shit në një ankand filatelik më 2008 për rreth 26 mijë euro. Nosi, koleksionist vetë, e dinte ç'peshë kishte një copë letër e vulosur.

Më vonë ai shërbeu si ministër i Ekonomisë dhe i Marrëdhënieve Shoqërore në vitet 1918–1919, dhe, ndodhur jashtë vendit gjatë Kongresit të Lushnjës më 1920, dërgoi telegram mbështetjeje për vendimet e tij.

Arkivi si atdhe

Puna që e mban emrin e Nosit gjallë nuk është ministria. Është grumbullimi. Ai mblodhi libra të rrallë, pulla, monedha, akte pronësie, letra, këngë dhe përralla popullore — dhe, që nga viti 1937, filloi t'i botonte sistematikisht në përmbledhjen Dokumenta historike për t'i shërbye historisë sonë kombëtare. Ishte një veprim redaktorial me kuptim politik: ta nxirrje provën në dritë, të shtypur, të datuar, të kapshme nga kushdo, në një kohë kur historia e shqiptarëve shkruhej kryesisht jashtë Shqipërisë dhe kundër saj.

Biblioteka e tij private llogaritej e dyta në vend pas asaj të Mid'hat Frashërit. Në koleksionin e tij kaloi edhe Anonimi i Elbasanit — dorëshkrimi ungjillor i vitit 1761, shkruar me një alfabet origjinal, një nga dëshmitë më të hershme të shqipes së shkruar në trevat e mesme. Sot mbi 1.200 letra nga korrespondenca e tij ruhen në Arkivin Qendror Shtetëror.

Këtu duket qartë ajo që Rilindja e bëri pa e emërtuar: kombi u mbajt bashkë nga një kod jomaterial — gjuha, besa, Kanuni, tradita gojore — sepse institucionet i mungonin. Nosi e ktheu këtë kod në letër. Aty ku shteti nuk ekzistonte për të ruajtur regjistrin, një njeri i vetëm e mbajti regjistrin në shtëpinë e vet.

Besa e 1943-shit

Nën pushtimin italian Nosi u internua në Itali bashkë me Mehdi Frashërin dhe Rauf Ficon; u kthye në Shqipëri më 1942. Pas kapitullimit italian, Asambleja Kombëtare e 14 shtatorit 1943 shpalli shkëputjen nga Italia, dhe Nosi hyri në Këshillin e Lartë të Regjencës, ku qëndroi nga 16 tetori 1943 deri më 28 nëntor 1944 — pra gjatë pushtimit gjerman. Është pjesa më e kontestuar e jetës së tij, dhe ky arkiv nuk e zbut: ai mbajti post shtetëror në një Shqipëri të okupuar nga Rajhu.

Në po ato muaj, kur autoritetet gjermane kërkuan listat e hebrenjve, Shqipëria bëri të kundërtën e pjesës tjetër të Evropës — nuk dorëzoi askënd dhe strehoi qindra. Dosjet e Jad Vashemit mbi shpëtimin e hebrenjve në Shqipëri e përmendin Nosin ndër strehuesit; i shpëtuari i tij, Marko Menahem, e shpjegoi vetë mekanizmin: «Ka një fjalë shqipe, besa… Kur shqiptari e jep, kalon nëpër ferr e zjarr, po fjalën e mban. Besa ishte çelësi që i shpëtoi hebrenjtë.» Sipas burimeve shqiptare, familja Nosi u nderua si «E drejtë ndër kombet» më 1992. Nga shtatëdhjetë e pesë shqiptarë të nderuar nga Jad Vashemi, ai është një.

Kinemaja «Kosova», shkurt 1946

Pas tërheqjes gjermane Nosi u fsheh në malësinë e Pultit, i veshur si frat, bashkë me Anton Harapin. U zbulua në fshatin Kir dhe u soll në Tiranë. Gjyqi u hap më 1 shkurt 1946 në sallën e kinemasë «Kosova», nën emrin Gjykata Ushtarake e Tiranës; gjyqtar Irakli Bozo, prokuror Misto Treska, mbrojtës Zoi Xoxe, i cili e paraqiti mbrojtjen më 12 shkurt. Akuza ishte bashkëpunim me okupatorin dhe mbështetje për Ballin Kombëtar. Vendimi u shpall më 13 shkurt: pushkatim. Studiuesja skoceze Margaret Hasluck i shkroi Enver Hoxhës duke kërkuar kursimin e tij; letra nuk pati efekt. Nosi u pushkatua te Kodra e Priftit bashkë me Maliq Bushatin dhe Anton Harapin — burimet e japin datën 20 shkurt 1946, ndonëse disa e vendosin ekzekutimin menjëherë pas vendimit të 13 shkurtit.

Procesi ishte politik para se të ishte gjyqësor: një pushtet i ri që linte pas vetes një precedent, jo një hetim. Bashkë me jetën, iu shtetëzua edhe koleksioni. Arkivi që një njeri e kishte ndërtuar sepse shteti nuk ekzistonte, u përthith nga shteti që e pushkatoi atë.

Kthimi i emrit

Pas 1990-s emri u kthye pjesë-pjesë. Elbasani e nderoi publikisht si patriot; më 2004 e shpalli Qytetar Nderi; më 2007 shteti shqiptar e dekoroi me Urdhrin «Gjergj Kastrioti Skënderbeu». Një rrugë në Elbasan mban emrin e tij, po ashtu edhe një shkollë e mesme në Prizren — një detaj që thotë diçka për hapësirën ku ai bënte pjesë: rrjeti i tij nuk mbaronte te kufiri i 1913-s. Më 2012 Universiteti i Elbasanit «Aleksandër Xhuvani» — pasardhësi i Normales që kongresi i tij hapi, i emërtuar sipas Aleksandër Xhuvanit — i kushtoi një simpozium shkencor.

Ajo që mbetet prej Lef Nosit nuk është një post ministror i mbajtur katërmbëdhjetë muaj, as nënshkrimi në fletën e Vlorës, sado i rëndë. Është zakoni: mblidh, dokumento, boto, ruaj. Në një komb që për shekuj u la pa arkiva, pa universitet dhe pa të drejtën e shkrimit në gjuhën e vet, ai e bëri me duart e veta punën që zakonisht e bën një shtet. Prandaj arkivi është, në rastin shqiptar, gjithnjë edhe akt politik.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin biografik dhe dokumentar mbi Lef Nosin: Lef Nosi (sq) — familja, arrestimi i gushtit 1910 dhe internimi në Bursa, emisionet e pullave, biblioteka dhe Dokumenta historike, gjyqi i shkurtit 1946 dhe nderimet pas 1990-s; Lef Nosi (en) — datat e postit ministror, Këshilli i Lartë i Regjencës dhe përbërja e gjyqit, me referenca te Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, dhe Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912; «The Rescue of Jews in Albania Through the Perspective of the Yad Vashem Files of the Righteous Among the Nations» — Nosi ndër strehuesit dhe dëshmia e Marko Menahemit mbi besën; si dhe «Jews in Albania», Jad Vashem për kontekstin e shpëtimit shqiptar. Për Kongresin e Elbasanit dhe Normalen shih ekspozitat përkatëse të këtij muzeu. Aty ku burimet nuk pajtohen — sidomos për datën e saktë të ekzekutimit, 13 ose 20 shkurt 1946 — mospërputhja jepet e hapur, jo e zgjidhur me heshtje.

---

# Kongresi i Elbasanit (1909): tetë ditë që i dhanë shqipes mësuesit e saj
https://zhurma.press/kongresi-i-elbasanit/
Type: event
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-10-10

Kongresi arsimor kombëtar, 2–8 shtator 1909 — themeloi Shkollën Normale dhe rrjetin e parë arsimor shqiptar

Në dhjetor të 1908-s, në Manastir, shqiptarët kishin vendosur me cilat shkronja do ta shkruanin gjuhën e vet. Nëntë muaj më vonë, në Elbasan, ata vendosën diçka më të vështirë: kush do t'i mësonte ato shkronja. Nga 2 deri më 8 shtator 1909 — sipas kalendarit julian të kohës, 20–27 gusht — tridhjetë e pesë delegatë u mblodhën në shkollën e Kalasë dhe hartuan, pikë për pikë, një sistem arsimor kombëtar: një shkollë për mësuesit, një arkë për ta financuar, një zyrë qendrore për ta drejtuar, programe të njëjta nga Shkodra në Korçë. E bënë tri vjet e gjysmë para se të kishin shtet, brenda një perandorie që nuk e njihte kombin e tyre. Kongresi i Elbasanit nuk shpalli asgjë; ai ndërtoi.

Pse ka rëndësi

• Nga 2 deri më 8 shtator 1909, tridhjetë e pesë delegatë nga tetë klube e shoqata u mblodhën në shkollën e Kalasë në Elbasan dhe hartuan, pikë për pikë, sistemin e parë arsimor kombëtar shqiptar.

• Kongresi i Manastirit (nëntor 1908) kishte zgjidhur alfabetin; Elbasani zgjidhi çështjen më të vështirë — kush do t'i mësonte ato shkronja: një shkollë normale për mësuesit, një arkë për ta financuar dhe një zyrë qendrore për ta drejtuar.

• E gjithë kjo u vendos tri vjet e gjysmë para se shqiptarët të kishin shtet, brenda një perandorie që nuk e njihte kombin e tyre.

Konteksti: një alfabet pa mësues

Kongresi i Manastirit i nëntorit 1908 kishte zgjidhur çështjen e alfabetit: shkronja latine, një kod i vetëm shkrimi për një komb të ndarë mes tri feve dhe dy perandorish administrative. Por një alfabet është një mjet, jo një institucion. Për ta çuar atë abetare në fshat duhej dikush që dinte ta jepte mësim — dhe shqipja nuk kishte as një shkollë të vetme që të përgatiste mësues.

Trashëgimia ishte e hollë dhe e fituar me mund. Mësonjëtorja e Korçës, e hapur më 1887 nga Pandeli Sotiri, kishte qenë shkolla e parë laike në gjuhën shqipe; pas saj erdhi shkolla e vajzave e motrave Qiriazi. Të gjitha ishin ndërtime lokale, të varura nga bujaria e një qyteti a e një kolonie mërgimtare, dhe të gjitha kishin jetuar nën hijen e ndalimit osman të shkollës shqipe. Revolucioni xhonturk i 1908-s e çeli për pak kohë derën: klubet patriotike dolën në dritë, gazetat u shumuan, dhe shqiptarët e kuptuan se dritarja nuk do të rrinte gjatë e hapur.

Tetë ditë në shkollën e Kalasë

Nismën e mori klubi «Bashkimi» i Elbasanit; organizatori kryesor ishte Lef Nosi, i cili siguroi vendin, mikpritjen dhe korrespondencën me klubet e largëta. Erdhën tridhjetë e pesë delegatë, të autorizuar nga tetë klube e shoqata të shpërndara në njëzet e tetë qendra të banuara — Tiranë, Durrës, Dibër, Shkup, Manastir, Gjirokastër, Korçë, Berat e të tjera. Delegatët e Shkodrës nuk arritën të vinin, por dërguan mbështetjen e tyre me shkrim. Mid'hat Frashëri mbante mandatin e gjashtë klubeve njëherësh, më shumë se çdo pjesëmarrës tjetër; Osman Joraja përfaqësonte katër; nga Manastiri erdhën Gjergj dhe Sevasti Qiriazi, dëshmi se gratë nuk ishin më jashtë sallës.

Delegatët zgjodhën një kryesi: Dervish bej Biçaku kryetar, Mid'hat Frashëri nënkryetar, Simon Shuteriqi dhe Josif Haxhi Mima sekretarë. Punimet zgjatën një javë dhe përfunduan me një rezolutë prej pesëmbëdhjetë pikash — një dokument që lexohet sot më pak si manifest se si projektbuxhet.

Vendimet: një ministri arsimi pa ministri

Vendimi më i njohur është themelimi i një shkolle normale në Elbasan — një institut me gjashtë klasa për të përgatitur mësues, me një kërkesë fillestare prej rreth shtatëqind lirash për vitin e parë. Por vendimi i vetëm nuk do të thoshte asgjë pa mekanizmin që e mbante në këmbë, dhe pikërisht mekanizmi është ajo që e bën Elbasanin një kongres të ndryshëm nga të tjerët.

Kongresi caktoi një shoqëri qendrore arsimore — «Përparimi», e themeluar në Korçë më 20 shtator 1909, nën drejtimin e Orhan Pojanit — që do të shërbente si arkë e përgjithshme: mblidhte kontributet nga klubet e nga mërgata dhe i shpërndante te shkollat. Klubi i Manastirit u ngarkua për dy vjet me rolin e qendrës koordinuese. U vendos hartimi i programeve të njësuara, mënyra e mirëmbajtjes e financimit të shkollave, emërimi i një inspektori arsimi, kriteret e përzgjedhjes së mësuesve, dhe kërkesa që gjuha shqipe të hynte në të gjitha shkollat e vendit, përfshirë ato shtetërore. U kërkua gjithashtu hapja e shkollave bujqësore atje ku kushtet e lejonin — arsim praktik, jo vetëm patriotik.

Kjo është anatomia e një ministrie: kurrikul, financim, inspektim, personel, planifikim. Kombi e ndërtoi atë vetë, me para të mbledhura nga tregtarë e emigrantë, sepse shteti brenda të cilit jetonte nuk kishte ndërmend ta ndërtonte për të. Kur historia e shqiptarëve tregohet vetëm përmes kryengritjeve dhe kongreseve politike, ky nivel i punës mbetet i padukshëm — e megjithatë ishte pikërisht ai që e bëri të mundur gjithçka tjetër.

Dialekti i Elbasanit si gjuhë e shkruar

Kongresi konfirmoi alfabetin latin të vendosur në Manastir dhe shkoi një hap më tej: rekomandoi që gazetarët, shkrimtarët e botuesit të shkruanin në dialektin e Elbasanit, i cili qëndron gjeografikisht dhe gjuhësisht mes gegërishtes e toskërishtes. Ishte një zgjidhje pragmatike për një problem real — një komb që lexonte të njëjtat shkronja por ende jo të njëjtën normë. Zgjidhja e Elbasanit nuk u bë përfundimtare; norma e sotme e shqipes standarde do të vinte shumë më vonë dhe nga një rrugë tjetër, përmes Komisisë Letrare Shqipe të Shkodrës e më pas përmes kongreseve të shekullit XX. Por ideja që kombi mund e duhet ta vendosë vetë normën e vet u shqiptua qartë këtu.

Normalja: vendimi që u mishërua

Shkolla Normale e Elbasanit hapi dyert më 1 dhjetor 1909 — tri muaj pas kongresit, një shpejtësi që sot do të ishte e pabesueshme. Në vitin e parë pati rreth njëqind e gjashtëdhjetë nxënës. Drejtori i parë ishte Luigj Gurakuqi; ndër mësuesit ishin Aleksandër Xhuvani dhe Sotir Peci. Nga ajo ndërtesë do të dilnin brezat e mësuesve që e çuan abetaren shqipe në fshatrat ku më parë nuk kishte arritur asnjë shkronjë e gjuhës së folur në shtëpi.

Reagimi: kur perandoria e kuptoi çfarë ishte ndërtuar

Dritarja u mbyll shpejt. Regjimi xhonturk, që fillimisht kishte toleruar klubet, e lexoi saktë atë që kishte ndodhur në Elbasan: jo një kërkesë, por një infrastrukturë. Kundërsulmi nisi te shkronjat. Më 6 shkurt 1910, një mbledhje në Manastir e nxitur nga qarqet projoturke kërkoi që myslimanët shqiptarë ta shkruanin gjuhën me alfabet arab — një përpjekje për ta ndarë kombin sipas fesë pikërisht në pikën ku sapo ishte bashkuar. Përgjigjja erdhi më 27 shkurt, në një kuvend te Shën Ilia afër Korçës, ku u ripohua alfabeti latin, dhe më pas në kongresin e dytë të Manastirit të po atij viti.

Pas 1910-s erdhën masat e forta: mbyllje klubesh, ndalime botimesh, presion mbi shkollat. Kongresi i radhës ishte lënë për gushtin e 1912-s — një datë që ngjarjet e kapërcyen, sepse deri atëherë kryengritjet dhe më pas 28 Nëntori e ndryshuan tërësisht terrenin. Modeli që përsëritet në këtë histori është i njohur: sa herë shqiptarët ndërtuan një rrjet institucional që funksiononte — arkë, program, qendër, njerëz të trajnuar — pushteti mbi ta e trajtoi rrjetin, jo retorikën, si kërcënimin e vërtetë.

Trashëgimia

Kongresi i Elbasanit nuk ka datë feste dhe nuk figuron në listat e shkurtra të ngjarjeve që mësohen përmendsh. E megjithatë, çdo mësues shqiptari i njëqind vjetëve që pasuan e ka origjinën institucionale në ato tetë ditë të shtatorit 1909. Ai ishte momenti kur lëvizja kombëtare kaloi nga entuziazmi te administrata: nga klubi te federata, nga abetarja te kurrikula, nga kontributi te arka. Rrjeti që e mbante kombin bashkë — gjuha, shtypi, klubet, korrespondenca mes mërgatës dhe atdheut — mësoi në Elbasan të mbante llogari dhe të caktonte inspektorë. Ishte kjo, dhe jo fjalimi, ajo që e bëri Rilindjen të pakthyeshme.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik të kongresit dhe në botimet që e dokumentojnë atë: «Vendimet e Kongresit t'Elbasanit», Dielli (teksti i rezolutës, me datat sipas kalendarit julian, 20–27 gusht 1909); «Kongresi Kombëtar i Elbasanit (2–8 shtator 1909)» (kryesia e kongresit, shoqëria «Përparimi», hapja e Normales); Kongresi i Elbasanit dhe Congress of Elbasan (numri i delegatëve dhe i klubeve, kundërmbledhjet e shkurtit 1910); si dhe literatura standarde mbi Rilindjen — Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) dhe George W. Gawrych, The Crescent and the Eagle (I.B. Tauris, 2006). Datat jepen në kalendarin gregorian, me ekuivalentin julian aty ku burimet e kohës e përdorin; shifrat e pjesëmarrësve jepen ashtu si i japin burimet, me kujdes ndaj mospërputhjeve në listat e kohës.

---

# Sheshi i Demokracisë: hapësira që e pagëzoi vetë dhjetori 1990
https://zhurma.press/sheshi-i-demokracise/
Type: place
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-10-10

Sheshi qendror i Qytetit Studenti — vendi ku nisi rrëzimi i diktaturës, 8–11 dhjetor 1990

Ka një hapësirë betoni në majë të kodrës jugore të Tiranës, mes konvikteve gri të Qytetit Studenti, që nuk u projektua kurrë si shesh publik. Regjimi e la aty si mbetje mes bllokave — një vend kalimi drejt mensës. Në netët e dhjetorit 1990 pikërisht ai vend kalimi u kthye në të vetmen hapësirë politike të lirë në Shqipëri, dhe studentët i dhanë emrin që mban ende: Sheshi i Demokracisë. Nuk e pagëzoi një vendim bashkiak. E pagëzoi përdorimi — dhe ky është fakti më i rëndësishëm për të.

Pse ka rëndësi

• Sheshi i Demokracisë është një hapësirë betoni mes konvikteve të Qytetit Studenti në Tiranë, e ndërtuar nga vitet ’60 si infrastrukturë e shtetit njëpartiak dhe kurrë e projektuar si shesh publik.

• Në netët e dhjetorit 1990 u kthye në të vetmen hapësirë politike të lirë në Shqipëri; emrin ia dha përdorimi i studentëve, jo një vendim bashkiak.

• Regjimi i mbante sheshet e mëdha për parada zyrtare — Sheshi «Skënderbej» me shtatoren e Enver Hoxhës ishte skena e shtetit; kjo hapësirë periferike u bë e kundërta e saj.

Një shesh pa emër

Kampusi i Qytetit Studenti u ndërtua nga vitet '60 si infrastrukturë e shtetit njëpartiak: konvikte të numëruara, mensa, klubi, sallat e leximit, të gjitha të mbledhura mbi një kodër të ulët në juglindje të kryeqytetit. Logjika ishte përqendrimi. Mijëra të rinj nga çdo rreth i vendit — Kukës, Sarandë, Peshkopi, Vlorë — jetonin brenda pak qindra metrash katrorë, larg familjeve dhe pranë njëri-tjetrit.

Në atë skemë sheshi qendror nuk kishte funksion ceremonial. Regjimi i mbante sheshet e veta për parada — Sheshi «Skënderbej» me shtatoren e Enver Hoxhës ishte skena zyrtare e Shqipërisë. Hapësira mes konvikteve ishte thjesht beton i thyer dhe bar i shkelur, me një platformë të ulët betoni në një anë. Kjo platformë, sipas dëshmive të pjesëmarrësve, u bë podiumi i dhjetorit: aty u ngjitën studentët për të folur, sepse ishte i vetmi vend ku dukeshin.

Netët e 8–11 dhjetorit 1990

Rreth orës 20:30 të 8 dhjetorit 1990 mori flakë një kabinë elektrike në kampus. Ankesa fillestare ishte banale dhe materiale: mungesa pothuajse totale e dritave. Brenda gjysmë ore rreth dyqind deri treqind studentë ishin jashtë konvikteve. Kolona u nis drejt godinës së rektoratit; rruga iu pre me automjete, dhe turma u kthye mbrapsht — te sheshi. Ai kthim, i detyruar nga policia, e caktoi vendin e gjithçkaje që pasoi.

Natën e parë udhëheqja doli po aty. Në konviktin 14 u propozuan gjashtë emra; Azem Hajdari — më i rrituri dhe i vetmi baba familjeje mes tyre — u zgjodh pa diskutim. Nga sheshi u nisën katërmbëdhjetë delegatë për te presidenti Ramiz Alia, me tridhjetë minuta afat kthimi. U kthyen në orën 01:10 me premtimin se policia nuk do të përdorte forcë dhe me ofertën e Alisë për të takuar treqind studentë brenda kampusit ose tre mijë në Pallatin e Sportit. Studentët e refuzuan të dyja. Dhjetë minuta më vonë ministri i Brendshëm Hekuran Isai urdhëroi pastrimin e sheshit; në orën 01:35 studentët ishin sërish aty, të mavijosur, duke planifikuar ditën tjetër.

Më 9 dhjetor sheshi u zbraz vetëm për të dalë nga kampusi: pesë deri gjashtë mijë vetë ecën drejt qendrës së Tiranës. Rreth orës 13:10 policia ndërhyri me dhunë — rreth njëzet të arrestuar dhe rreth gjashtëdhjetë të plagosur, sipas kronikave të kohës. Më 10 dhjetor mbledhja u rikthye në shesh me bojkot mësimi dhe një peticion për presidentin; të njëjtin mëngjes shtatëdhjetë e dy automjete ushtarake u nisën me nxënës të një shkolle ushtarake për të «ekuilibruar» situatën, por kolona u kthye pasi vetë ushtarakët nisën të brohorisnin për studentët. Më 11 dhjetor një delegacion prej tridhjetë vetash u nis nga sheshi për te Alia; në orën 20:00 televizioni shtetëror njoftoi pluralizmin politik dhe pastrimet në Byronë Politike; në orën 21:00 delegacioni u kthye te i njëjti shesh me lajmin se opozita do të formohej. Të nesërmen, në një miting në po atë hapësirë, u shpall themelimi i partisë së parë opozitare.

Pagëzimi

Emri lindi brenda katër ditëve dhe nga vetë folësit. «Sheshi i Demokracisë» nuk zëvendësoi një emër tjetër — sheshi thjesht nuk kishte pasur emër. Ky është dallimi që e bën atë të rrallë në topografinë shqiptare: pothuajse çdo shesh, rrugë a institucion i vendit është emërtuar nga lart, me vendim, dhe pastaj riemërtuar nga lart me një vendim tjetër. Këtu emri erdhi nga poshtë, në kohë reale, dhe institucionet e pranuan më vonë sepse përdorimi ishte tashmë i pakthyeshëm. Në kujtesën publike shqiptare kjo është një nga pak toponimet që i mbijetoi ndërrimit të regjimit pa u prekur, sepse asnjë regjim nuk e kishte dhënë.

Shkurti 1991: uria dhe shtatorja

Cikli u mbyll dy muaj më vonë. Më 18 shkurt 1991 nisi greva e urisë brenda klubit të kampusit — sipas komunikatës së komitetit organizues, mbi shtatëqind studentë e pedagogë, mes tyre rreth dyqind studente. Kërkesa kryesore nuk ishte ekonomike: heqja e emrit të Enver Hoxhës nga Universiteti i Tiranës. Më 20 shkurt shtatorja e diktatorit u rrëzua në Sheshin «Skënderbej» dhe u tërhoq zvarrë deri në Qytetin Studenti. Simbolika është e plotë dhe e paqëllimtë: sheshi që shteti kishte ndërtuar për vetveten dorëzoi shtatoren e vet te sheshi që studentët kishin ndërtuar për vete.

Sheshi si institucion

Pas 1991-shit hapësira mbeti adresa e parazgjedhur e çdo lëvizjeje studentore shqiptare. Kur në dhjetor 2018 studentët e Universitetit Politeknik të Tiranës nisën protestën më të gjerë të brezit të tyre, itinerari kaloi sërish nga i njëjti kampus — jo për arsye praktike, por sepse aty legjitimiteti është i trashëguar. Data 8 dhjetor është sot festë zyrtare në Republikën e Shqipërisë, Dita e Rinisë, dhe përvjetorët mbahen këtu.

Për një muze të kujtesës kombëtare vlera e këtij vendi nuk qëndron te arkitektura — nuk ka arkitekturë. Qëndron te dëshmia se rënia e sistemit në Shqipëri nuk pati një pallat, një kuvend a një kufi si skenë, por një hapësirë kalimi mes konvikteve, ku disa qindra njëzetvjeçarë vendosën se ankesa e tyre nuk ishte private. Rrjeti që shteti kishte mbledhur për ta mbikëqyrur, e zbuloi veten si rrjet — dhe emrin ia vuri vetë.

Shënim mbi burimet: kronologjia orë-për-orë e 8–11 dhjetorit 1990 bazohet në rindërtimin e Observatorit të Kujtesës dhe në dëshmi pjesëmarrësish; shifrat (200–300 studentë natën e parë, 5–6 mijë më 9 dhjetor, ~20 të arrestuar e ~60 të plagosur) janë të kronikave dhe dëshmive, jo të një regjistri shtetëror të kohës. Numri i nënshkruesve të aktit themelues të 12 dhjetorit raportohet ndryshe në burime të ndryshme dhe prandaj nuk citohet këtu. Emërtimi «Sheshi i Demokracisë» nuk lidhet me një akt bashkiak të dokumentuar në burimet e konsultuara: ai u ngulit nga përdorimi. Kjo faqe nuk merret me polemikën e mëvonshme partiake mbi meritat e dhjetorit 1990.

Burimet: Observatori i Kujtesës, «Dhjetor 1990 – Katër ditët që ngritën në këmbë studentët dhe popullin» (kronologji orë-për-orë); Observatori i Kujtesës, «12 fakte për Dhjetorin 1990»; Shqiptarja.com, komunikata e komitetit organizues të grevës së urisë, 18 shkurt 1991; Diary of Tirana, «Një rindërtim i ngjarjeve të 8 dhjetorit 1990 — Qyteti Studenti»; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History.

---

# Ilir Konushevci: rruga e armëve që e mbajti UÇK-në në këmbë
https://zhurma.press/ilir-konushevci/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-10-22

«Mërgimi» — themelues i UÇK-së në Llap dhe bosht i logjistikës; ra më 9 maj 1998 mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri. Hero i Kosovës.

Ilir Konushevci «Mërgimi» (Llugë e Podujevës, 20 qershor 1969 – 9 maj 1998) ishte një nga themeluesit e UÇK-së në Llap dhe bosht i logjistikës së saj, që kaloi kufirin mbi tridhjetë herë me armë dhe ra në një pritë mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri.

Çdo ushtri ka dy histori: atë të betejave dhe atë të furnizimit. E para shkruhet menjëherë; e dyta shkruhet vonë, ose nuk shkruhet fare. Ilir Konushevci — «Mërgimi» — e bëri të dytën. Në vitet kur Ushtria Çlirimtare e Kosovës numërohej me dhjetëra pushkë, ai e kaloi kufirin shqiptaro-kosovar më shumë se tridhjetë herë me armë mbi kurriz e nën dërrasat e kamionit. Ra më 9 maj 1998 mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri, në territor shqiptar, në një pritë për të cilën, edhe sot, nuk ka një përgjigje gjyqësore.

Pse ka rëndësi

• Ilir Konushevci "Mërgimi" (Llugë, Podujevë, 20 qershor 1969 – 9 maj 1998) organizoi kontrabandën e armëve që mbajti Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës në këmbë kur ajo numërohej ende me dhjetëra pushkë.

• Kaloi kufirin shqiptaro-kosovar më shumë se tridhjetë herë me armë; ra në një pritë mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri, në territor shqiptar, për të cilën ende nuk ka përgjigje gjyqësore.

• Llapi i viteve ’90 mbahej gjallë nga një jetë paralele — shkolla nëpër shtëpi, shëndetësi nëpër bodrume, taksa vullnetare të mbledhura nga mërgata.

Biografia

Ilir Konushevci lindi më 20 qershor 1969 në fshatin Llugë të komunës së Podujevës, fëmija i tretë i Halitit dhe i Nazmisë. Bëri fillorën në Lluzhan, të mesmen në Podujevë dhe u regjistrua në një shkollë të lartë në Ferizaj, të cilën nuk e përfundoi: veprimtaria ilegale ia hëngri kohën. U martua me Luljeta Ramadanin nga Ferizaji dhe la pas një vajzë, Nertilën.

Llapi i viteve '90 ishte një prej atyre thellësirave ku shteti serb sundonte me polici e ku shqiptarët mbanin gjallë një jetë paralele — shkolla nëpër shtëpi, shëndetësi nëpër bodrume, taksa vullnetare të mbledhura nga mërgata. Ky rrjet civil i durimit e mbajti popullin bashkë për një dekadë. Por një brez i ri e lexoi durimin si mungesë rrugëdaljeje. Më 13 maj 1992 — njëzet e dy vjeç, dhe vite para se ndonjë kancelari perëndimore ta shqiptonte shkurtesën UÇK — Konushevci themeloi bashkë me shtatë shokë — Rexhep Uka, Selim Haziri, Naim Hyseni, Lulëzim Podvorica, Naim Haziri, Bejtush Llugaliu, Shaip Haziri — një grup ilegal e apolitik të quajtur Shqiponjat. Betimi i grupit ruhet i shkruar: «Betohem para flamurit dhe shokëve se do t'i kryej detyrat e grupit me besnikëri dhe, nëse duhet, do të flijoj jetën për idealin tonë.» Deri në qershor 1993 grupi kishte vendosur lidhje me LKÇK-në dhe shpërndante organin e saj, Çlirimi.

Kronologjia

• 20 qershor 1969Lind në Llugë të Podujevës.

• 13 maj 1992Themelon grupin ilegal Shqiponjat me shtatë shokë.

• qershor 1993Lidhje me LKÇK-në; shpërndarja e gazetës Çlirimi në Llap.

• qershor 1996Takohet me Zahir Pajazitin dhe hyn nën komandën e tij.

• 31 janar 1997Rënia e Pajazitit; Konushevci kalon në Shqipëri dhe merr mbi vete logjistikën.

• 1997–98Mbi tridhjetë kalime kufiri me armatim; bashkëpunim me Adrian Krasniqin.

• 9 maj 1998Ra në pritë te Miliskaja, mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri, bashkë me mjekun Hazir Mala.

• pas luftësShpallet Hero i Kosovës; Komanda e Logjistikës së UÇK-së mban emrin e tij.

Rruga e armëve

Në qershor 1996 Konushevci u takua me Zahir Pajazitin, komandantin e Zonës së Llapit, dhe e ndoqi deri në rënien e tij më 31 janar 1997. Ajo rënie e ndryshoi rolin e tij përfundimisht: pas saj kaloi në Shqipëri dhe u bë një prej boshteve të furnizimit të UÇK-së, duke punuar ngushtë me Adrian Krasniqin. Detyra e tij nuk ishte fronti; ishte gjëja pa të cilën fronti nuk ekziston — armët, municioni, instruktorët.

Kronologjia e ndihmoi. Në pranverën e 1997-s Shqipëria u shemb në kryengritjen e piramidave dhe depot ushtarake u zbrazën në duart e njerëzve. Ajo çrregullsi, katastrofë për shtetin shqiptar, u bë kanali i furnizimit të qëndresës në Kosovë. Nga Tropoja, nëpër Qafë Mali e nëpër shtigje bariu, Konushevci kaloi kufirin — sipas regjistrit publik të kujtesës — më shumë se tridhjetë herë, me gjithçka nga pistoletat te armët kundërtank, dhe rekrutoi instruktorë ushtarakë profesionistë për njësitë që po formoheshin. Emri i tij i luftës, Mërgimi, e thoshte vetë punën: burri që vinte nga jashtë me atë që mungonte brenda.

Kjo është anë e historisë që shpesh humbet. Të betejat e mëdha — Koshara, Drenica, Llapi — kanë datë, hartë dhe fotografi. Zinxhiri që i mbajti ato beteja me fishekë nuk ka asnjërën prej tyre. Ai ishte një rrjet: mërgata në Zvicër e Gjermani që mblidhte para, familjet në Tropojë që fshihnin ngarkesa nëpër hone, kurrierët që ecnin natën, mjekët që shkonin bashkë me kolonat. Rrjeti shqiptar i shekullit XX ka funksionuar gjithnjë kështu — jo si shtet, por si lidhje midis njerëzish që e mbajnë njëri-tjetrin në këmbë kur institucionet u mohohen.

Nata e 8 majit

Natën e 8 për 9 maj 1998, rreth orës dy pas mesnate, një kamion i ngarkuar me pajisje ushtarake lëvizte mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri. Pranë fshatit Miliskajë, një grup i armatosur hapi zjarr mbi automjet nga një shkëmb mbi rrugë. Shoferi dhe Konushevci u plagosën. Mjeku Hazir Mala u përpoq ta nxirrte të plagosurin nga vendi i pritës, por u ndeshën përsëri me grupin. Të dy mbetën të vrarë.

Kujtesa publike kosovare e ka quajtur prej fillimit pritë të organizuar nga forcat serbe, dhe kjo mbetet leximi më i përhapur në përvjetorët zyrtarë. Por vendi ku ndodhi — territor i Republikës së Shqipërisë, në një zonë ku në 1998-n vepronin njëkohësisht kontrabanda, shërbime dhe grupe të armatosura pa asnjë zinxhir të vetëm komande — e ka mbajtur çështjen të hapur. Rasti nuk është zgjidhur asnjëherë me vendim gjyqësor. Në vitin 2016, bashkëluftëtari Qerim Kelmendi kërkoi publikisht rihapjen e hetimeve dhe identifikimin e personave që e shoqëronin transportin atë natë. Emra kanë qarkulluar në shtypin shqiptar prej vitesh; asnjë prej tyre nuk është vërtetuar në gjykatë, dhe këtu nuk i përsërisim si përfundim. Fakti i verifikueshëm është ky: njeriu që i mbante armët e UÇK-së u vra në një pritë mbi një rrugë malore shqiptare, dhe njëzet e tetë vjet më vonë askush nuk është përgjigjur për të.

Çfarë mbeti: Hero i Kosovës, rruga dhe busti

Pas luftës Konushevci u shpall Hero i Kosovës, iu njoh grada e gjeneralit pas vdekjes, dhe Komanda e Logjistikës e UÇK-së u pagëzua me emrin e tij — nderi më i saktë që mund t'i bëhej një njeriu që kurrë nuk e kërkoi frontin. Në Prishtinë një rrugë qendrore mban emrin e tij, dhe busti i tij qëndron brenda Kazermës «Adem Jashari», ku çdo 9 maj bëhen homazhe.

Kujtesa e Kosovës i ka mbajtur komandantët në shesh dhe logjistikën në hije. Konushevci është kundërprova: pa rrugën, betejat nuk kishin çfarë të shkrepnin. Historia e tij thotë edhe diçka më të vështirë — se jo çdo humbje e këtij brezi erdhi nga një armik i qartë përballë, dhe se një popull që kërkon të vërtetën për vdekjet e veta duhet ta kërkojë edhe kur përgjigjja nuk është e rehatshme. Kjo nuk e zvogëlon veprën; e bën më të plotë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Ilir Konushevci lindi më 20 qershor 1969 në Llugë të Podujevës; themeloi grupin ilegal Shqiponjat më 13 maj 1992; u takua me Zahir Pajazitin në qershor 1996 dhe pas rënies së tij (31 janar 1997) kaloi në Shqipëri si përgjegjës i logjistikës, duke kaluar kufirin mbi tridhjetë herë me armatim; ra më 9 maj 1998 në një pritë te Miliskaja mbi rrugën Qafë Mali–Bajram Curri, bashkë me mjekun Hazir Mala. Këto mbahen nga regjistri publik kosovar i kujtesës (KOHA.net, Telegrafi, Epoka e Re) dhe janë përmbledhur te zëri enciklopedik shqip mbi të, i kontrolluar kryq me shkrimet biografike të Pashtrikut dhe të Bota Sot.

Fakti dhe interpretimi. Roli i tij si një prej themeluesve të UÇK-së në Llap dhe si bosht i logjistikës është fakt i pranuar gjerësisht në kujtesën dhe historiografinë kosovare. Autorësia e pritës së 9 majit 1998 është claim, jo fakt i vërtetuar: përvjetorët zyrtarë e atribuojnë te forcat serbe, ndërsa rasti mbetet i pazgjidhur gjyqësisht dhe rihapja e hetimit është kërkuar publikisht (Qerim Kelmendi, 2016). Emra të përfolur nuk riprodhohen këtu pa vendim gjykate. Për kontekstin e luftës i referohemi burimeve të verifikuara — regjistrit kosovar të kujtesës, Human Rights Watch dhe historiografisë së pavarur si Tim Judah, Kosovo: War and Revenge — kurrë kornizës serbe mbi «kush e nisi».

---

# Martin Camaj: katedra e Mynihut dhe gegnishtja letrare në mërgim
https://zhurma.press/martin-camaj/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-09-25

Profesor i albanologjisë në Mynih, poet e prozator në gegnishte letrare, dialektologu që e hartoi shqipen si një trung i vetëm

Më 21 korrik 1925, në Temal të Dukagjinit — një fshat malor mbi Drin, në zemër të Shqipërisë së Veriut — lindi njeriu që do ta bartte gegnishten letrare jashtë kufijve pikërisht në dekadat kur brenda tyre ajo u hoq nga përdorimi zyrtar. Martin Camaj vdiq gjashtëdhjetë e gjashtë vjet më vonë në një fshat bavarez, profesor i albanologjisë në një nga universitetet më të vjetra të Gjermanisë, autor i romanit të parë psikologjik të letërsisë shqipe — dhe i palexuar në atdheun e tij. Vepra e tij hyri në Shqipëri vetëm pasi ra regjimi që e kishte detyruar të ikte.

Pse ka rëndësi

• Martin Camaj (Temal i Dukagjinit, 1925 – Bavari, 1992) e barti gegnishten letrare jashtë kufijve pikërisht në dekadat kur brenda tyre ajo u hoq nga përdorimi zyrtar.

• U formua te Kolegji Saverian i jezuitëve në Shkodër — vatra e Fishtës, e Mjedës dhe e Hyllit të Dritës — pak para se regjimi komunist ta mbyllte atë rrjet më 1946; në shtator 1948 kaloi kufirin dhe nuk u kthye më.

• U bë profesor i albanologjisë në Mynih dhe autor i romanit të parë psikologjik të letërsisë shqipe; vepra e tij hyri në Shqipëri vetëm pasi ra regjimi që e kishte detyruar të ikte.

Temali, Shkodra dhe kolegji jezuit

Camaj u rrit në malësinë e Dukagjinit, në atë brez ku Kanuni, kënga rapsodike dhe gegnishtja e folur ishin ende infrastruktura e përditshme e jetës — jo folklor, por rregull shoqëror. Shkollimin e mesëm e mori te Kolegji Saverian i jezuitëve në Shkodër, institucioni që prej fundit të shekullit XIX kishte formuar një pjesë të mirë të elitës intelektuale katolike shqiptare: filologë, botanistë, historianë, poetë. Ishte e njëjta vatër që kishte nxjerrë Gjergj Fishtën, Ndre Mjedën dhe revistën Hylli i Dritës — një rrjet shkollash, shtypshkronjash dhe revistash që funksiononte si akademi e paformalizuar e Veriut.

Në vitin 1946 regjimi i ri komunist i mbylli institucionet jezuite të Shkodrës dhe e shpërbëu atë rrjet: klerikë e mësues u burgosën, u pushkatuan ose u zhdukën nga jeta publike. Kjo është, në përmasa të vogla, e njëjta gjë që ndodh sa herë një rrjet shqiptar arrin të ngrihet: nuk shuhet një njeri, shuhet institucioni që prodhon njerëz. Camaj u formua brenda tij pak para se ai të mos ekzistonte më.

Përgjigjja e tij ndaj asaj mbylljes nuk ishte letrare, po krejt praktike. Njëzetenjë vjeç, në fshatin malor të Prekalit, ai hapi një shkollë dhe e mbajti vetë — mësuesi i vetëm i saj — deri më 1948. Kjo është, në përmasa fshati, e njëjta lëvizje që do t'i jepte formë gjithë jetës së tij: kur institucioni mbyllet, ti ngre një tjetër diku tjetër, sado të vogël.

Arratisja e vitit 1948

Në shtator 1948, njëzet e tre vjeç, Camaj kaloi kufirin drejt Jugosllavisë bashkë me një grup malësorësh që ikën nga presioni i regjimit. E vendosën në Tuz të Malit të Zi — një trevë shqipfolëse e Malësisë së Mbishkodrës, ku punoi si mësues. Nuk ishte, pra, një ikje nga shqiptarët drejt të huajve: ishte një kalim nga një copë e trungut shqiptar në një tjetër, e ndarë prej saj vetëm nga një vijë kufiri e vitit 1913. Ky detaj do të mbetej strukturor për gjithë veprën e tij shkencore: Camaj nuk e pa kurrë shqipen si gjuhë të një shteti, po si gjuhë të një populli të shpërndarë nëpër disa.

Beogradi, Sarajeva dhe Roma: te Meshari

Nga Tuzi vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Beogradit, ku u regjistrua më 1950 dhe u diplomua më 20 korrik 1955 në degën e filologjisë romane, me gjuhë e letërsi italiane si fushë kryesore. Pas Beogradit kaloi te fakulteti filozofik i Universitetit të Sarajevës, ku nisi formimin pasuniversitar në albanologji nën Henrik Bariçin, mbajtësin e katedrës albanologjike atje. Tema e doktoratës u zgjodh pikërisht në Sarajevë, në shkurt 1956: gjuha e Mesharit të Gjon Buzukut. Punimin e përfundoi më vonë në Itali, në Universitetin e Romës "La Sapienza", ku doktoroi më 1960 mbi Mesharin — librin e parë të njohur në gjuhën shqipe, i botuar më 1555.

Zgjedhja e temës nuk ishte rastësore dhe nuk mbeti simbolike. Camaj u fut si filolog te teksti themelues i shqipes së shkruar, dhe kjo e vendosi njëherë e mirë brenda linjës Buzuku–Budi–Bardhi–Bogdani: një traditë shkrimore gegë e vjetër sa vetë shqipja e shkruar. Ai nuk e nisi karrierën si poet i mërguar, po si dëshmitar i vazhdimësisë së një gjuhe.

Shêjzat: mërgimi si redaksi

Në Romë hyri në orbitën e Ernest Koliqit, prozatorit shkodran që mbante katedrën e albanologjisë në "La Sapienza" dhe që më 1957 nisi revistën Shêjzat. Camaj u bë redaktor e më vonë kryeredaktor i saj dhe e mbajti atë detyrë edhe pasi u shpërngul në Gjermani. Shêjzat u kthye për tre dekada në organin kryesor kulturor të mërgatës shqiptare në Perëndim: aty botoheshin studime gjuhësore, letërsi, kritikë dhe polemikë, në një kohë kur brenda Shqipërisë çdo botim kalonte nga një filtër i vetëm ideologjik.

Modeli është i njohur: kur institucioni brenda vendit mbyllet, funksioni i tij shpërngulet jashtë. Hylli i Dritës u ndal në Shkodër; Shêjzat u hap në Romë. Rrjeti nuk u zhduk — u zhvendos.

Katedra e Mynihut, 1960–1990

Më 1960 Camaj kaloi në Gjermani me një bursë të DAAD-it dhe nisi punën si lektor i shqipes në Universitetin Ludwig-Maximilian të Mynihut. U habilitua më 1964 me një studim mbi fjalëformimin e shqipes dhe mori venia legendi si Privatdozent në janar 1965. Më 1971 u emërua profesor i albanologjisë — mbi një katedër që ishte ngritur me nismën e tij (disa burime e japin emërimin më 1970) — dhe u bë profesor ordinar më 1978. Detyrën e mbajti deri më 30 shtator 1990, kur doli profesor emeritus. Mynihu u bë kështu, për tridhjetë vjet, një nga qendrat kryesore botërore të studimeve shqiptare — jashtë Tiranës, jashtë Prishtinës, jashtë çdo kontrolli shtetëror shqiptar.

Prodhimi i tij shkencor aty ishte i orientuar nga një bindje praktike: shqipja duhej të bëhej e mësueshme dhe e studiueshme nga bota. Prej kësaj lindi Albanian Grammar with Exercises, Chrestomathy and Glossaries (Wiesbaden, 1984) — gramatika që për breza të tërë albanologësh jo-shqiptarë ishte porta hyrëse në gjuhë, pas doracakut të tij më të hershëm në gjermanisht. Në një farë mënyre, Camaj bëri për shqipen atë që Selman Riza kishte bërë më herët në Prishtinë: e trajtoi gramatikën si akt kombëtar, jo si ushtrim akademik.

Dialektologu: nga Avelinoja te arvanitasit

Puna e tij në terren e ka një logjikë të vetme dhe të qartë: të përshkruajë të folmet shqipe kudo ku ato mbijetojnë, pa i renditur sipas shtetit që i mbulon. Camaj studioi të folmet e arbëreshëve të Italisë — mes tyre të folmen e fshatit Greci në provincën e Avelinos, që e botoi si monografi më 1971 — si dhe u mor me shqipen e Malit të Zi e me trashëgiminë arvanitase të Greqisë.

Nga larg kjo duket punë teknike. Nga afër është një hartë: një gjuhë e vetme që mban të lidhura kolonitë e shekullit XV në Kalabri e Molise, malësitë e Mbishkodrës, Kosovën, Shqipërinë dhe fshatrat e Atikës. Kjo është, në thelbin e saj, e njëjta tezë që mban gjuha shqipe si institucioni më i vjetër e më i qëndrueshëm i shqiptarëve — më i vjetër se çdo shtet i tyre.

Vepra letrare: nga fyelli ndër male te Rrathë

Camaj nisi si poet: Nji fyell ndër male (1953) dhe Kânga e vërrinit (1954) e nxorën nga bota rurale e Dukagjinit, ende afër rapsodisë. Vijoi me prozën Djella (1958) dhe me vëllimin poetik Legjenda (Romë, 1964), e pastaj u zhvendos drejt një modernizmi të kursyer, të ndikuar nga hermetizmi italian dhe veçanërisht nga Giuseppe Ungaretti: vargu i shkurtër, fjala e rëndë, heqja e çdo zbukurimi.

Kulmi prozator erdhi me romanin Rrathë (1978), i konsideruar romani i parë psikologjik i letërsisë shqipe — një libër që autori e punoi për afro pesëmbëdhjetë vjet. Në të njëjtin vit doli edhe vëllimi poetik Njeriu më vete e me tjerë (Mynih, 1978), shkruar paralel me romanin — dhe Arshi Pipa e lexoi si majën e asaj poezie të mbyllur ku kalimet logjike hiqen me qëllim. Pasuan Dranja (1981), madrigalet e tij më të njohura, Shkundullima (1981), Karpa (1987) — një prozë e vendosur në një të ardhme të largët ku shqipja mbahet mend si gjuhë e humbur — dhe Palimpsest (1991), botuar një vit para vdekjes.

Gegnishtja si zgjedhje

Në vitin 1972 Kongresi i Drejtshkrimit në Tiranë e kodifikoi shqipen standarde mbi bazën e toskërishtes letrare. Vendimi kishte arsyet e veta unifikuese dhe u pranua edhe në Kosovë, por pasoja praktike ishte se gegnishtja letrare — gjuha e Buzukut, e Budit, e Bogdanit, e Fishtës, e Mjedës, e Migjenit — doli nga botimi zyrtar.

Camaj shkroi në gegnishte letrare gjithë jetën, dhe e bëri jo si mospranim të standardit, po si vazhdim të një linje shkrimore pesëqindvjeçare që ai vetë e kishte studiuar te Meshari. Kjo është arsyeja pse vepra e tij ka peshë të dyfishtë: është njëkohësisht letërsi moderne evropiane dhe arkiv i gjallë i një regjistri që rrezikohej të mbetej vetëm historik. Të njëjtin qëndrim, nga një pozicion tjetër i mërgimit, e mbajti edhe Arshi Pipa.

Lenggries, 12 mars 1992

Camaj u nda nga jeta më 12 mars 1992 në Lenggries të Bavarisë, ku jetonte prej vitesh. Vdiq pikërisht në muajt kur Shqipëria po dilte nga izolimi dhe kur emri i tij po lejohej sërish të shqiptohej publikisht atje — pa arritur ta shohë veprën e vet të botuar në atdhe. Ai kthim erdhi pas tij: Rrathë, Dranja dhe poezia e tij hynë në Shqipëri e në Kosovë gjatë viteve '90, dhe sot Camaj lexohet si një nga zërat kryesorë të prozës e poezisë shqipe të shekullit XX.

Ajo që mbetet nga jeta e tij nuk është vetëm një bibliografi. Është dëshmia se, kur institucionet brenda vendit mbylleshin, shqiptarët e mbanin gjuhën në këmbë duke ndërtuar institucione të tjera diku tjetër: një katedër në Mynih, një revistë në Romë, një gramatikë në Wiesbaden. E njëjta gjë që bëri At Zef Pllumi me kujtesën brenda burgut, Camaj e bëri me gjuhën jashtë kufirit.

Burimet

• "Martin Camaj", Wikipedia (anglisht) — datat e lindjes/vdekjes, shkollimi, karriera në LMU të Mynihut (lektor 1961, Privatdozent 1964, profesor 1970–1990), lista e veprave: en.wikipedia.org/wiki/Martin_Camaj.

• "Martin Camaj", Wikipedia (shqip) — doktorata e vitit 1960 në Romë mbi Mesharin e Gjon Buzukut, studimet dialektologjike në provincën e Avelinos, ndikimi i hermetizmit italian: sq.wikipedia.org/wiki/Martin_Camaj.

• Robert Elsie, History of Albanian Literature / albanianliterature.net — profili letrar i Camajt, vendi i tij në prozën dhe poezinë moderne shqipe: albanianliterature.net/authors/modern/camaj.

• Idriz Lamaj, "Martin Camaj, pishtar i kulturës sonë kombëtare" — dëshmi për arratisjen e shtatorit 1948, vendosjen si mësues në Tuz të Malit të Zi dhe punën në Shêjzat: radiandradi.com.

• Martin Camaj, Albanian Grammar with Exercises, Chrestomathy and Glossaries, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1984 — gramatika e tij standarde në anglisht.

• "Martin Camaj", Wikipedia (gjermanisht) — kronologjia e Mynihut: bursa e DAAD-it dhe lektorati më 1960, habilitimi mbi fjalëformimin më 1964, venia legendi më 1965, profesura më 1971 mbi një katedër të ngritur me nismën e tij (burimi vetë e shënon variantin 1970): de.wikipedia.org/wiki/Martin_Camaj.

• Arshi Pipa, "Poezia dhe poetika e Martin Camajt" — leximi i Njeriut më vete e me tjerë (1978) si maja e poezisë së tij hermetike: fjalashqip.com.

---

# Azem Hajdari: udhëheqësi i dhjetorit 1990 dhe vrasja që tronditi shtetin
https://zhurma.press/azem-hajdari/
Type: person
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-08-09

Udhëheqësi i Lëvizjes Studentore të Dhjetorit 1990 — 1963–1998

Më 12 shtator 1998, rreth orës 21:15, deputeti Azem Hajdari doli nga selia e Partisë Demokratike në Tiranë bashkë me dy truprojat e tij dhe u qëllua me armë zjarri. Ai dhe truproja Besim Çera vdiqën po atë natë në spital; truproja tjetër mbeti i plagosur rëndë. Tetë vjet më parë, në dhjetor 1990, i njëjti njeri — atëherë student i filozofisë, njëzet e shtatë vjeç — kishte qenë zëri që doli përpara turmës në Qytetin Studenti dhe kërkoi atë që askush nuk e kishte kërkuar me zë të lartë prej dyzet e gjashtë vjetësh: partitë. Midis këtyre dy datave qëndron e gjithë historia e tranzicionit shqiptar — dhe një pyetje që as gjykatat, as politika nuk arritën ta mbyllin bindshëm për të gjithë.

Pse ka rëndësi

• Në dhjetor 1990 Azem Hajdari, atëherë student filozofie njëzet e shtatë vjeç, doli para turmës në Qytetin Studenti dhe kërkoi pluralizmin partiak — kërkesa e parë e tillë me zë të lartë pas dyzet e gjashtë vjetësh.

• Më 12 dhjetor 1990, në sallën 5 të fakultetit, u themelua Partia Demokratike e Shqipërisë, partia e parë opozitare pas 1944-s; Hajdari u zgjodh kryetar i komisionit nismëtar.

• Më 12 shtator 1998, rreth orës 21:15, ai u qëllua me armë zjarri para selisë së PD-së në Tiranë dhe vdiq po atë natë bashkë me truprojën Besim Çera — një vrasje që as gjykatat, as politika nuk arritën ta mbyllin bindshëm.

Nga Tropoja në amfiteatrat e Tiranës

Azem Hajdari lindi më 11 mars 1963 në Bajram Curri, qytetin e Tropojës që mban emrin e prijësit kaçak të viteve 1920. Shkollën e mesme e kreu në vendlindje dhe erdhi student në Tiranë, në degën e filozofisë të Universitetit të Tiranës — atëherë ende «Universiteti Enver Hoxha». Studimet e larta i mbylli me diplomë në filozofi më 1993 dhe një të dytë në drejtësi më 1995, pra vite pasi ishte bërë figurë publike: dhjetori 1990 e gjeti në mes të kursit, jo në fund të tij.

Ky detaj nuk është biografik veç për hir të rendit. Ai shpjegon pse lëvizja e dhjetorit lindi aty ku lindi: në konviktet e kampusit, ku disa mijëra të rinj nga të gjitha rrethet e vendit flinin katër vetë në dhomë dhe hanin në të njëjtën mensë. Regjimi e kishte ndërtuar Qytetin Studenti si instrument mbikëqyrjeje dhe pa e kuptuar kishte ndërtuar instrumentin e vetëm të mbledhjes që i mbetej një shoqërie pa shoqëri civile.

Dhjetori 1990: katër ditë dhe një komision

Nga 8 deri më 11 dhjetor 1990, protesta që nisi për kushtet e konvikteve u kthye brenda pak orësh në kërkesë politike. Hajdari doli si udhëheqës i Lëvizjes Studentore të Dhjetorit 1990 dhe ishte ai që e formuloi para masës kërkesën për pluralizëm partiak. Më 12 dhjetor 1990, në sallën 5 të fakultetit, u themelua Partia Demokratike e Shqipërisë, partia e parë opozitare pas 1944-s; Hajdari u zgjodh kryetar i komisionit nismëtar — detyrë që e mbajti deri në shkurt 1991 — dhe partia u legalizua nga shteti më 19 dhjetor.

Dy muaj më vonë kampusi e provoi metodën e dytë. Më 18–20 shkurt 1991 studentët nisën grevën e urisë për t'i hequr universitetit emrin e diktatorit; më 20 shkurt shtatorja e Enver Hoxhës ra në Sheshin «Skënderbej». Kërcënimet ndaj Hajdarit nisën po ato javë: më 22 mars 1991 ai mori një pako me kokë gjeli të prerë dhe një letër të shkruar me gjak — «Azem Hajdari, je dënuar me vdekje».

Deputeti: 1991–1998

Hajdari u zgjodh deputet më 1991 dhe mbeti i tillë pa ndërprerje deri në vdekje, duke drejtuar ndër të tjera Komisionin e Mbrojtjes të Kuvendit. Vitet e tij parlamentare përkojnë me periudhën më të dhunshme të tranzicionit: shembjen e skemave piramidale dhe krizën e vitit 1997, kur shteti shqiptar humbi kontrollin mbi arsenalet e veta dhe mbi një pjesë të territorit. Në atë klimë, kufiri midis kundërshtimit politik dhe armës u hollua deri në zhdukje — dhe u zhduk fizikisht brenda vetë ndërtesës së Kuvendit.

18 shtator 1997: të shtënat brenda parlamentit

Më 18 shtator 1997, gjatë një debati për politikën fiskale, deputeti socialist Gafur Mazreku nxori pistoletën në korridoret e Kuvendit dhe qëlloi Hajdarin pesë herë. Hajdari mbijetoi. Mazreku pretendoi se kishte vepruar pasi ishte fyer dhe goditur; Hajdari e cilësoi atentatin politik. Më 17 dhjetor 1997 gjykata e dënoi Mazrekun me njëmbëdhjetë vjet burg për tentativë vrasjeje.

Është një fakt që meriton të qëndrojë i zhveshur nga çdo koment partiak: në Shqipërinë e vitit 1997 një deputet qëlloi një deputet tjetër brenda selisë së sovranitetit popullor, dhe institucioni nuk u shemb as atë ditë, as ditën tjetër. Ai vazhdoi të mblidhej. Kjo tregon njëkohësisht sa i brishtë ishte rendi dhe sa e vendosur ishte klasa politike ta mbante fasadën në këmbë.

12 shtator 1998, ora 21:15

Faktet e natës së vrasjes janë të fiksuara në një burim që nuk i përket asnjë kampi shqiptar: aktgjykimin e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në çështjen Mulosmani kundër Shqipërisë. Sipas tij, më 12 shtator 1998 rreth orës 21:15 Hajdari dhe truprojat e tij u qëlluan teksa dilnin nga selia e Partisë Demokratike në Tiranë; Hajdari dhe truproja Besim Çera vdiqën po atë ditë në spital, ndërsa truproja i dytë mbeti i plagosur rëndë.

Po aq i dokumentuar është edhe reagimi. Menjëherë pas atentatit, kryetari i atëhershëm i PD-së Sali Berisha doli në transmetim duke e akuzuar me emër personin që më vonë do të dënohej, dhe komunikata zyrtare e partisë e lëshuar në orën 23:00 të së njëjtës mbrëmje pohonte se vrasësi ishte identifikuar. Emri publik erdhi, pra, brenda dy orësh — para se çdo ekspertizë balistike të ishte kryer. Kushdo qoftë përfundimi i drejtësisë, kjo radhë e ngjarjeve mbetet një fakt i regjistruar nga një gjykatë ndërkombëtare, dhe një mësim mbi mënyrën se si prodhohet e vërteta publike në një shtet ku institucionet nuk besohen.

Kryengritja e shtatorit dhe procesi që zgjati pesëmbëdhjetë vjet

Vrasja e hodhi vendin në kaos brenda njëzet e katër orësh. Më 13 shtator 1998 protestuesit sulmuan ndërtesën e Kryeministrisë. Dhuna u përsërit gjatë varrimit të deputetit: sipas përshkrimit të GJEDNJ-së pasoi një kryengritje e përgjithshme, gjatë së cilës grupe të armatosura pushtuan selinë e Radiotelevizionit Shtetëror, Kuvendin dhe ndërtesa të tjera kryesore. Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës e dënoi ashpër dhunën politike që pasoi vrasjen me Rekomandimin nr. 1386 (1998). Kryeministri Fatos Nano dha dorëheqjen më 28 shtator 1998 dhe u zëvendësua po atë ditë nga Pandeli Majko.

Procesi penal iu desh pesëmbëdhjetë vjet për t'u mbyllur në të gjitha shkallët. Më 29 prill 2002 Gjykata e Rrethit të Tiranës shpalli aktgjykimin: Jaho Mulosmani — në kohën e ngjarjes shef i rendit publik në komisariatin e policisë së Bajram Currit — u shpall fajtor për vrasjen e Hajdarit dhe të Çerës e për tentativë vrasjeje ndaj truprojës së dytë, dhe u dënua me burgim të përjetshëm. Gjykata e rikualifikoi veprën: motivi i provuar, sipas saj, ishte hakmarrja dhe jo cilësia e viktimës si deputet — pra vrasje me rrethana rënduese, jo atentat kundër funksionit shtetëror. Gjykata e Apelit e la në fuqi vendimin më 9 korrik 2002, Gjykata e Lartë më 14 shkurt 2003 dhe Gjykata Kushtetuese më 9 korrik 2003. Më 8 tetor 2013, GJEDNJ-ja vendosi njëzëri se nuk kishte pasur shkelje të nenit 6 të Konventës — pra se procesi, me gjithë të metat e pretenduara, kishte qenë i drejtë sipas standardit evropian.

Shteti shqiptar e nderoi pas vdekjes: Qytetar Nderi i Tiranës më 2 tetor 1998, dekorata «Nderi i Kombit» më 2002 dhe urdhri «Gjergj Kastrioti Skënderbeu» më 2007. Shtatorja e tij qëndron sot në Qytetin Studenti, në të njëjtin kampus ku e nisi.

Nyja dhe rrjeti

Historia shqiptare e prodhon rregullisht një figurë të caktuar: individin që del përpara kur institucionet mungojnë, sepse rrjeti — bashkësia, konvikti, fisi, shoqëria — ka nevojë për një zë dhe nuk ka një procedurë. Hajdari ishte pikërisht kjo në dhjetor 1990: një student pa asnjë titull, pa asnjë mandat formal, që foli në emër të disa mijëra vetëve sepse askush tjetër nuk mundej. Kjo është forca e një rrjeti pa shtet — dhe njëkohësisht dobësia e tij vdekjeprurëse. Një rrjet i tillë i ngre nyjet e veta shpejt, por nuk ka si t'i mbrojë: ai që flet i pari mban mbi vete gjithë rrezikun që një institucion do ta shpërndante.

Nga viti 1991 deri më 1998 Hajdarit iu desh të jetonte tetë vjet nën kërcënim — një letër me gjak, pesë plumba brenda parlamentit, pastaj plumbat e fundit para derës së partisë së tij. Në asnjë prej tri rasteve përgjigja e parë nuk ishte hetimi; ishte akuza. Kjo është arsyeja pse ekspozita e tij nuk mbaron me një verdikt politik. Verdikti gjyqësor ekziston, është përfundimtar dhe është konfirmuar në Strasburg. Ajo që nuk u ndërtua kurrë është besimi që i bën verdiktet të mjaftueshme — dhe ky mangësi, jo emri i vrasësit, është plaga që dhjetori 1990 e trashëgoi tek e sotmja.

Shënim mbi burimet. Faktet e natës së 12 shtatorit 1998, reagimi publik brenda dy orësh, rrjedha e kryengritjes dhe të gjitha datat e procesit gjyqësor (29 prill 2002, 9 korrik 2002, 14 shkurt 2003, 9 korrik 2003, 8 tetor 2013) janë marrë nga aktgjykimi i GJEDNJ-së në çështjen Mulosmani kundër Shqipërisë (nr. 29864/03) — burim i palëve të treta dhe jo shqiptar. Bilanci njerëzor i trazirave të shtatorit 1998 raportohet me shifra që ndryshojnë ndjeshëm sipas burimit dhe për këtë arsye nuk citohet asnjë numër këtu. Kjo faqe nuk merr qëndrim mbi polemikën partiake nëse vrasja ishte «krim shtetëror» apo hakmarrje krahinore: paraqitet vetëm ajo që gjykatat kanë vërtetuar dhe ajo që mbetet e kontestuar.

Burimet: Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Haxhia dhe Mulosmani kundër Shqipërisë (aplikimi nr. 29864/03), aktgjykim i 8 tetorit 2013, §§ 6–13, 74–94; Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, Rekomandimi nr. 1386 (1998) mbi situatën në Shqipëri; Wikipedia shqip, «Azem Hajdari» (të dhënat biografike: datëlindja, diplomat, dekoratat); Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (për dhjetorin 1990 dhe krizën e 1997-ës); dokumentacioni i themelimit të Partisë Demokratike, 12–19 dhjetor 1990.

---

# Universiteti Politeknik i Tiranës: nga arsimi i lartë i parë te protesta e 2018-s
https://zhurma.press/universiteti-politeknik-i-tiranes/
Type: organization
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-08-09

Instituti i Lartë Politeknik, 1951 — shkolla me të cilën nisi arsimi i lartë shqiptar

Arsimi i lartë shqiptar nuk nisi me një universitet. Nisi me një shkollë inxhinierie. Në vitin akademik 1951, në Tiranë u hap Instituti i Lartë Politeknik — sipas historikut zyrtar të vetë institucionit, «zanafilla e arsimit të lartë në Shqipëri». Gjashtë vjet më vonë ai u shkri në Universitetin Shtetëror të Tiranës; dyzet vjet më vonë u shkëput sërish, si Universiteti Politeknik i Tiranës. Ndërmjet dy datave qëndron e gjithë historia e një shteti që deshi inxhinierë përpara se të donte qytetarë — dhe që i gjeti të dy te i njëjti kampus.

Pse ka rëndësi

• Në vitin akademik 1951 u hap në Tiranë Instituti i Lartë Politeknik, me tri degë — ndërtim, mekanikë dhe elektrike — dhe rektor prof. Zija Këlliçin; historiku zyrtar e quan «zanafillën e arsimit të lartë në Shqipëri».

• Stafi i parë akademik përbëhej nga pedagogë rusë dhe asistentë shqiptarë të diplomuar jashtë vendit — dëshmi se Shqipëria ende nuk kishte një brez të vetin që t’ua jepte diturinë të tjerëve.

• Më 1957 institutet e larta u bashkuan në Universitetin Shtetëror të Tiranës dhe politekniku u bë një fakultet brenda tij, ku qëndroi tridhjetë e katër vjet para shkëputjes së 15 korrikut 1991.

• Në vitin 1971 programet e inxhinierisë u ristrukturuan sipas kërkesave të industrisë: gjeologjia dhe miniera furnizonin kromin, bakrin dhe naftën mbi të cilat mbahej autarkia.

1951: tri degë dhe një trup pedagogësh të huaj

Instituti i Lartë Politeknik nisi me tri drejtime: ndërtim, mekanikë dhe elektrike. Rektori i parë ishte prof. Zija Këlliçi. Stafi akademik, sipas historikut të institucionit, përbëhej fillimisht nga pedagogë rusë dhe asistentë shqiptarë të diplomuar në fakultete inxhinierike, kryesisht në vendet e Evropës Lindore — dëshmi e drejtpërdrejtë se Shqipëria e vitit 1951 ende nuk kishte një brez të vetin që të mund t'ua jepte diturinë të tjerëve.

Kjo është e njëjta boshllëk që ka strukturuar gjithë historinë institucionale shqiptare: një komb që i ndërtoi institucionet e veta të dijes vonë dhe nën mbikëqyrje. Në anën tjetër të kufirit, Instituti Albanologjik i Prishtinës u themelua më 1953 dhe u mbyll me dhunë dy vjet më pas. Në Tiranë, çatia u ngrit — por e ngriti pushteti, dhe për vete.

1957: gjashtë institute bëhen një universitet

Në verë të vitit 1957 institutet e larta ekzistuese u bashkuan në një institucion të vetëm, Universiteti Shtetëror i Tiranës, me një fakultet inxhinierie që mbante brenda katër degë: mekanike, elektrike, ndërtimi dhe gjeologji. Historiku zyrtar i UPT-së e lidh shkrirjen me dekretin nr. 2476, 3 qershor 1957, dhe përurimin me 16 shtatorin 1957; burime të tjera institucionale e datojnë aktin te vendimi nr. 207 i 30 majit dhe përurimin më 15 shtator. Mospërputhja është e vogël dhe e zakonshme për aktet e asaj periudhe — e shënojmë si të tillë dhe nuk zgjedhim njërën si të vërtetën e vetme.

Ajo që nuk është e diskutueshme është pasoja: politekniku pushoi së qeni institucion më vete dhe u bë një fakultet brenda universitetit të shtetit. Do të rrinte ashtu tridhjetë e katër vjet.

Inxhinierët e një ekonomie të mbyllur

Fakulteti i inxhinierisë ishte instrumenti teknik i një ekonomie që kishte vendosur të mos varej nga askush. Në vitin 1971 programet e inxhinierisë u ristrukturuan me profile të specializuara, të përshtatura me kërkesat e industrisë së kohës — një riorganizim që tregon qartë se kush e porosiste kurrikulën. Gjeologjia dhe miniera nuk ishin degë prestigji akademik; ishin dega që furnizonte kromin, bakrin dhe naftën mbi të cilat mbahej autarkia.

Kjo është pjesa e historisë që kërkon një lexim të dyfishtë. Regjimi i ndërtoi këto katedra për të prodhuar kuadro të bindura, dhe pjesërisht ia arriti. Por një shkollë inxhinierie prodhon edhe diçka që nuk mund ta porosisësh: njerëz të stërvitur të llogarisin, të matin dhe të mos i besojnë një pretendimi që nuk mbyllet numerikisht. Brezi që doli nga këto salla do ta përdorte pikërisht atë zakon kundër atij që e kishte financuar.

15 korrik 1991: shkëputja

Universiteti Politeknik i Tiranës u krijua me VKM nr. 215, datë 15.7.1991, «Për riorganizimin e Universitetit të Tiranës», me katër fakultete të riorganizuara sipas degëve ekzistuese: Inxhinieri Mekanike, Inxhinieri Elektrike, Inxhinieri Ndërtimi, dhe Gjeologji-Miniera.

Data nuk është neutrale. Shtatë muaj para saj, në dhjetor 1990, Lëvizja Studentore kishte nisur nga konviktet e Qytetit Studenti dhe kishte detyruar pranimin e pluralizmit; në shkurt 1991 greva e urisë kishte hequr emrin e diktatorit nga universiteti. Riorganizimi i korrikut 1991 është fëmijë i atij dimri: monoliti universitar i regjimit u nda, dhe një nga copëzat e tij mori emrin me të cilin kishte nisur gjithçka më 1951. Politekniku nuk u themelua atë verë — u rikthye.

Pas 2005: shtatë fakultete dhe një arkitekturë e re

Zbatimi i Procesit të Bolonjës më 2005 riorganizoi studimet në cikle bachelor e master. Më 2007 u krijuan dy fakultete të reja — Teknologji Informacioni dhe Inxhinieri Matematike e Inxhinieri Fizike — bashkë me dy institute kërkimore (INEUM dhe INGJSH). Më 2013 u hap si njësi më vete Fakulteti i Arkitekturës dhe Urbanistikës. Sot institucioni numëron shtatë fakultete dhe, sipas të dhënave të veta, bashkëpunon me mbi 50 universitete të huaja në 28 vende.

Fakulteti i fundit i shtuar do të ishte, pesë vjet më pas, i pari që do të dilte në rrugë.

Dhjetor 2018: tarifa që u kthye në lëvizje

Në fillim të dhjetorit 2018 hyri në zbatim një vendim qeveritar që u ngarkonte studentëve të universiteteve publike një pagesë për çdo kredit të një provimi të mbartur në sesionin e dytë — rreth 670 lekë për kredit, sipas raportimeve të kohës, çka për një lëndë të vetme mund të shkonte deri në rreth 30 euro. Studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës të Politeknikut ishin të parët që bojkotuan orët dhe hyrjen në fakultet, më 4–5 dhjetor 2018 (data e saktë e ditës së parë ndryshon sipas burimit).

Brenda njëzet e katër orësh vendimi kishte dalë nga muret e një fakulteti. Më 5–6 dhjetor protesta u zhvendos te Ministria e Arsimit me studentë nga të gjitha fakultetet; ministrja e Arsimit Lindita Nikolla njoftoi heqjen e tarifës për provimet e mbartura. Studentët nuk u shpërndanë: kërkesat u zgjeruan te ulja e tarifave të studimit në përgjithësi, kushtet e konvikteve dhe përfaqësimi real i studentëve në vendimmarrjen universitare. Bojkoti i mësimit vazhdoi javë me radhë. Më 11 janar 2019 policia hoqi me forcë barrikadat në Fakultetin e Drejtësisë dhe atë të Ekonomisë; lëvizja u mbyll përfundimisht më 11 shkurt 2019, kur u hapën barrikadat e fundit.

Dy dhjetorë, i njëjti kampus

Protesta e parë masive e vitit 2018 ra më 8 dhjetor — Dita e Rinisë, festë që Shqipëria e mban pikërisht për 8 dhjetorin e vitit 1990. Njëzet e tetë vjet ndanin dy grumbullimet; ndanin gjithashtu një diktaturë nga një demokraci. Dhe prapëseprapë të dyja nisën nga i njëjti kampus, me të njëjtin refuzim elementar: një vendim që i prek dhe për të cilin nuk u pyetën.

Zhurma nuk e lexon këtë si përsëritje historie, sepse nuk është: më 1990 studentët kërkonin të drejtën për të pasur zë; më 2018 ata kishin një shtet që e njihte atë të drejtë dhe kërkonin që ai ta ushtronte. Ndryshimi mes dy kërkesave është pikërisht ajo që fitoi brezi i parë. Vlen po ashtu të shënohet se lëvizja e 2018-s refuzoi vazhdimisht të kalonte nën një flamur partiak — e njëjta gjë që brezi i 1990-s e ruajti vetëm pjesërisht.

Dija që nuk rri e heshtur

Universiteti Politeknik i Tiranës është institucioni ku shteti shqiptar mësoi të ndërtonte: urat, tunelet, rrjetin elektrik, minierat, dhe pastaj kodin. Është njëkohësisht një dëshmi se çfarë ndodh kur një pushtet i jep një brezi mjetet për të menduar në mënyrë sistematike dhe pastaj i kërkon të mos i përdorë ato mbi vetë pushtetin. Nga instituti i tri degëve me pedagogë të huaj më 1951, te shtatë fakultetet e sotme, historia e tij është historia e kalimit të një kombi nga dija e huazuar te dija e vet — dhe e zbulimit, dy herë brenda tridhjetë vjetësh, se dija e vet nuk qëndron kurrë e heshtur.

Burimet

• Universiteti Politeknik i Tiranës, «Historiku» (upt.edu.al) — themelimi i Institutit të Lartë Politeknik më 1951 me tri drejtime (ndërtim, mekanik, elektrik); rektori i parë Zija Këlliçi; stafi fillestar me pedagogë rusë e asistentë shqiptarë; dekreti nr. 2476, 3 qershor 1957 dhe përurimi më 16 shtator 1957; ristrukturimi i profileve më 1971; VKM nr. 215, 15.7.1991; Bolonja 2005; dy fakultetet e reja dhe institutet INEUM e INGJSH më 2007; Fakulteti i Arkitekturës dhe Urbanistikës më 2013; shtatë fakultete dhe mbi 50 partnerë në 28 vende.

• VKM nr. 215, datë 15.7.1991, «Për riorganizimin e Universitetit të Tiranës» — akti themelues i UPT-së me katër fakultete (cituar sipas historikut zyrtar të institucionit; teksti i plotë i aktit nuk u konsultua drejtpërdrejt).

• Shqiptarja.com, «Studentët e arkitekturës në protestë: të hiqet pagesa për provimet e mbartura» — nisja e protestës te Fakulteti i Arkitekturës dhe Urbanistikës; reagimi i ministres Lindita Nikolla.

• Zëri i Amerikës, «Shqipëri 2018, viti i protestave» — kronologjia e zgjerimit të lëvizjes dhe kërkesat përtej tarifës.

• Kallxo.com, reportazh «Studentët protestues që mundën frikën» — dëshmi të pjesëmarrësve; dinamika e bojkotit dhe e barrikadave.

• Wikipedia (shqip), «Protesta studentore në Shqipëri (2018)» — datat 4–5 dhjetor 2018, protesta masive e 8 dhjetorit, heqja e barrikadave më 11 janar 2019, mbyllja e lëvizjes më 11 shkurt 2019. Shifra e tarifës (~670 lekë/kredit) dhe datat e ditës së parë ndryshojnë sipas burimit dhe jepen si të tilla.

---

# Qyteti Studenti: kampusi ku Shqipëria e sotme lindi
https://zhurma.press/qyteti-studenti/
Type: place
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-08-17

Kampusi i Tiranës ku nisi Lëvizja Studentore e Dhjetorit 1990 — adresa e rënies së njëpartizmit shqiptar

Në një kodër në jug të Tiranës, ku vitet '60 ngritën një lagje të tërë prej konviktesh, mensash e auditoresh, ndodhet i vetmi vend në Shqipëri që e ka rrëzuar një regjim dhe pastaj ka vazhduar t'i kërkojë llogari atij që erdhi pas. Qyteti Studenti u projektua si vepër e shtetit njëpartiak: një kampus i mbyllur, i vetëmjaftueshëm, ku rinia e vendit do të mblidhej, do të ushqehej dhe do të mbahej nën sy. Në dhjetor 1990 pikërisht kjo arkitekturë — mijëra njëzetvjeçarë të mbledhur në një hapësirë të vetme, larg familjeve dhe pranë njëri-tjetrit — u kthye kundër atij që e kishte ndërtuar. Rrjeti që shteti donte ta kontrollonte, e zbuloi veten si rrjet.

Pse ka rëndësi

• Qyteti Studenti u ndërtua në vitet '60 mbi një kodër në jug të Tiranës si kampus i mbyllur e i vetëmjaftueshëm i shtetit njëpartiak; deri më 1967 kishte marrë formën me blloqe konviktesh, mensa, klub e salla leximi.

• Regjimi e mendoi si mjet mbikëqyrjeje dhe e ndërtoi si mjet takimi: mijëra studentë nga çdo rreth i vendit — Kukësi, Saranda, Peshkopia, Vlora — jetonin katër a pesë vjet në të njëjtën hapësirë.

• Natën e 8 dhjetorit 1990, pas një defekti në rrjetin elektrik, rreth 200–300 studentë dolën nga konviktet; brenda katër ditësh kërkesa kaloi nga llambat e dhomave te pluralizmi politik.

• Sheshi i kampusit mban që prej atyre ditëve emrin Sheshi i Demokracisë, dhe më 12 dhjetor 1990 pikërisht aty u shpall themelimi i Partisë Demokratike.

Një qytet brenda qytetit

Qyteti Studenti është sot një lagje e njësisë administrative «Tirana 2» në Bashkinë e Tiranës, por ai nuk lindi si lagje: lindi si infrastrukturë arsimore. Ndërtimi i tij nis në vitet '60 mbi njërën prej kodrave jugore të kryeqytetit, në një kohë kur Universiteti i Tiranës, i themeluar më 1957, po kalonte nga një grumbull institutesh të shpërndara në një institucion me trup të vetëm. Deri më 1967 kampusi kishte marrë formën që do ta njihnin brezat: blloqe konviktesh të numëruara, mensa, klubi, kinoklubi, sallat e leximit.

Logjika ishte e njëjta me atë të gjithë sistemit: përqendrim. Studentët vinin nga çdo rreth i vendit — nga Kukësi, Saranda, Peshkopia, Vlora — dhe strehoheshin këtu për katër ose pesë vjet. Dhomat mbanin katër veta në dy krevate marinari. Ngrohja vinte nga kaldaja me qymyr; dushet punonin me orar. Në dëshmitë e atyre që kanë jetuar aty — Ethem Ruka, që kaloi rreth njëmbëdhjetë vjet në kampus si student e më pas si pedagog, e përshkruan me hollësi sallën e leximit të konviktit 18, ku dimrit akulli zinte muret nga brenda — kushtet janë njëkohësisht të vështira dhe të zakonshme: më të mira se ato të shumë familjeve shqiptare të kohës, e megjithatë të një vendi që kishte rënë në gjunjë.

Kjo është hollësia që shpjegon gjithçka që vjen më pas. Regjimi e mendoi Qytetin Studenti si mjet mbikëqyrjeje dhe e ndërtoi si mjet takimi. Nuk ka institucion tjetër në Shqipërinë e izoluar ku mijëra të rinj nga çdo cep i vendit të njihen me njëri-tjetrin, të krahasojnë atë që kanë parë në shtëpi dhe të kuptojnë se ankesa e tyre nuk është private. Kur infrastruktura e kontrollit prodhon shoqëri, ajo pushon së qeni infrastrukturë kontrolli.

8–12 dhjetor 1990: kur drita u shua

Natën e 8 dhjetorit 1990, pas një defekti në rrjetin elektrik, konviktet mbetën në errësirë. Rreth 200–300 studentë dolën nga dhomat dhe u nisën drejt qendrës së qytetit; brenda katër ditësh kërkesa kaloi nga llambat e dhomave te pluralizmi politik. Lëvizja Studentore e Dhjetorit 1990 është ngjarja themeluese e Shqipërisë së sotme, dhe ajo nisi jo në një shesh publik, jo në një fabrikë, jo brenda partisë — por në korridorin e një konvikti.

Të nesërmen, më 9 dhjetor, studentët nuk u shpërndanë: u mblodhën në sheshin qendror të vetë kampusit. Që prej atyre ditëve ai shesh mban emrin Sheshi i Demokracisë — një prej pak toponimeve shqiptare të pagëzuara jo nga një vendim shteti, por nga ata që qëndruan aty. Më 12 dhjetor 1990, po në Qytetin Studenti, u shpall themelimi i Partisë Demokratike të Shqipërisë, forca e parë opozitare e vendit; në krye të komisionit nismëtar u vu Azem Hajdari, student i Fakultetit të Filozofi-Sociologjisë. Sipas kronikës së vetë partisë, aktin themelues e nënshkruan 343 veta — studentë, pedagogë të Universitetit të Tiranës, intelektualë e qytetarë të Tiranës. Regjistrimi ligjor erdhi një javë më vonë, më 19 dhjetor.

Kështu, brenda njëmbëdhjetë ditësh, një kampus universitar prodhoi lëvizjen, sheshin dhe partinë. Askund tjetër në Evropën Lindore rrëzimi i njëpartizmit nuk ka një adresë kaq të ngushtë.

Shkurt 1991: trupi si argumenti i fundit

Dhjetori hapi rrugën, por nuk e mbylli llogarinë. Në fillim të shkurtit 1991 studentët braktisën mësimin, duke kërkuar kushte të njerëzishme në konvikte, heqjen e lëndëve të detyrueshme të marksizëm-leninizmit dhe heqjen e emrit të Enver Hoxhës nga universiteti. Bojkoti zgjati rreth dy javë pa përgjigje. Më 18 shkurt lëvizja kaloi brenda klubit të Qytetit Studenti dhe nisi grevën e urisë.

Dyzet e tetë orë më vonë, më 20 shkurt 1991, mijëra banorë të Tiranës rrëzuan shtatoren prej bronzi të diktatorit në Sheshin «Skënderbej» dhe e tërhoqën zvarrë drejt kampusit, atje ku grevistët po dobësoheshin ditën e tretë. Statuja mbërriti te dera e konviktit si përgjigjja që qeveria nuk e kishte dhënë me shkresë. Është një skenë që e përmbledh të gjithë rënien e komunizmit shqiptar: qendra simbolike e shtetit u transportua fizikisht te periferia që e kishte kundërshtuar.

Pas 1991: harresa e ngadaltë

Shteti demokratik e trashëgoi kampusin dhe nuk e mbajti. Ndërtimet informale hynë ndër blloqe; hapësirat kolektive u zunë ose u degraduan. Kur qeveria shqiptare hapi më 2015 një konkurs ndërkombëtar arkitekture për rimëkëmbjen e zonës, vetë dokumenti i konkursit e përshkruan Qytetin Studenti si një territor me hapësira «të degraduara dhe të 'pushtuara' nga informaliteti», me nevojën për t'i vendosur kampusit një kufi të qartë. Konkursin e fitoi një ekip ndërkombëtar i drejtuar nga Baukuh, me një masterplan të punuar midis janarit dhe qershorit 2015. Zbatimi ka ecur pjesërisht, godinë pas godine.

Por kampusi nuk hoqi dorë nga funksioni i tij historik. Më 5 dhjetor 2018 — dhjetor përsëri — protesta nisi nga studentët e Fakultetit të Arkitekturës dhe Urbanistikës të Universitetit Politeknik të Tiranës kundër tarifave për kreditet e provimeve të përsëritura, dhe brenda ditësh mori përmasa kombëtare. Mes kërkesave qëndronin sërish kushtet e konvikteve. Bojkoti i mësimit vazhdoi gjatë dhjetorit dhe janarit, deri më 11 shkurt 2019. Njëzet e tetë vjet pas grevës së urisë, adresa e ankesës nuk kishte ndryshuar.

Nyja që nuk u shkëput

Historia shqiptare është plot me nyje që u shkëputën: shoqëri kulturore të mbyllura, gazeta të ndaluara, breza të shpërndarë. Qyteti Studenti është rasti i kundërt — një nyje që shteti e ndërtoi vetë, e mbushi vetë, dhe nuk arriti ta shkëpuste kurrë. Ai dëshmon një ligjësi të thjeshtë e të pakëndshme për çdo pushtet: nuk mund të krijosh masë të arsimuar dhe ta mbash të shpërndarë njëkohësisht.

Prandaj ky kampus nuk është thjesht një lagje konviktesh me llaç të vjetër. Është vendi ku Shqipëria e sotme ka lindur — dhe, çka është më e rrallë, vendi që e ka mbajtur zakonin e të kërkuarit llogari edhe kur regjimi që e kërkonte llogarinë ishte zhdukur.

Shënim mbi burimet. Periudha e ndërtimit jepet si «vitet '60» sepse burimet e disponueshme nuk fiksojnë një datë të vetme inaugurimi; viti 1967 shënon momentin kur Universiteti i Tiranës merr formën e tij me kampusin e parë. Numri 343 i nënshkruesve të aktit themelues të Partisë Demokratike raportohet nga kronika e vetë partisë dhe nuk buron nga një regjistër shtetëror i kohës. Shifra 200–300 studentë për natën e 8 dhjetorit vjen nga dëshmitë e pjesëmarrësve. Kjo faqe nuk merret me polemikën e mëvonshme partiake mbi meritat e dhjetorit 1990.

Burimet: Agjencia Kombëtare e Planifikimit të Territorit, dosja e konkursit ndërkombëtar «Qytet Studenti» (2015); Protesta studentore në Shqipëri (2018), kronologjia 5 dhjetor 2018 – 11 shkurt 2019; Ethem Ruka, «Qyteti Studenti: e kaluara kthehet në histori e më vonë në nostalgji» (kujtime nga kampusi, vitet '60–'70); Partia Demokratike e Shqipërisë, kronika e themelimit të 12 dhjetorit 1990; Universiteti Politeknik i Tiranës, historiku institucional; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History.

---

# Greva e urisë, 18–20 shkurt 1991
https://zhurma.press/greva-e-urise-1991/
Type: event
Published: 2026-07-22
Updated: 2026-08-08

Dyzet e tetë orë greve urie që i hoqën emrin e diktatorit nga porta e Universitetit të Tiranës

Më 18 shkurt 1991, qindra studentë e pedagogë të Universitetit të Tiranës u mbyllën në ambientet e Qytetit Studenti dhe nisën grevë urie. Kërkesa e tyre nuk ishte as rrogë, as bursë, as kushte: ishte një emër. Universiteti mbante mbi ballë emrin e Enver Hoxhës, të vendosur aty më 1985, dhe studentët kërkuan që t'i hiqej. Dyzet e tetë orë më vonë, më 20 shkurt, shtatorja prej bronzi e diktatorit ra në Sheshin «Skënderbej». Kur institucionet nuk të lënë asnjë mjet tjetër, mjeti i fundit që të mbetet është trupi yt — dhe ky është pikërisht kodi që rrjeti shqiptar e kishte provuar dy vjet më parë, sy më sy, në galeritë e Stantërgut.

Pse ka rëndësi

• Më 18 shkurt 1991 qindra studentë e pedagogë të Universitetit të Tiranës nisën grevë urie në Qytetin Studenti me një kërkesë të vetme: heqjen e emrit të Enver Hoxhës nga universiteti, vendosur aty më 1985.

• Greva ishte faza e dytë e Lëvizjes Studentore të Dhjetorit 1990, pas një bojkoti mësimor prej rreth dy javësh që nuk mori asnjë përgjigje nga qeveria e Adil Çarçanit.

• Dyzet e tetë orë më vonë, më 20 shkurt 1991, shtatorja prej bronzi e diktatorit ra në Sheshin «Skënderbej».

Çfarë ndodhi

Greva e urisë nuk nisi nga hiçi. Ajo ishte faza e dytë e Lëvizjes Studentore të Dhjetorit 1990, e cila kishte shembur monopolin njëpartiak dhe kishte hapur rrugën e pluralizmit. Në fillim të shkurtit 1991 studentët e Universitetit të Tiranës braktisën mësimin: kërkonin kushte të njerëzishme në konvikte, heqjen e lëndëve të detyrueshme të marksizëm-leninizmit dhe të historisë së partisë, dhe ndryshimin e emrit të universitetit. Bojkoti zgjati rreth dy javë pa asnjë përgjigje.

Më 17–18 shkurt lëvizja kaloi në grevë urie brenda klubit të Qytetit Studenti. Komunikata e Komisionit Organizativ të Lëvizjes Studentore, e datuar 18.2.91, e formulon kërkesën në një rresht: heqja e emrit të diktatorit nga universiteti si «kërkesë themelore e demokracisë» dhe ndreqja e «një vendimi të padrejtë të së kaluarës». Sipas komunikatës, në grevë u hodhën qindra studentë e pedagogë. Komisioni i grevës u përbë — sipas dokumentacionit të botuar më vonë — nga Arben Lika, Arian Manahasa, Blendi Gonxhja, Mesila Dode, Ndue Lugja, Ilir Dizdari dhe Ridvan Peshkëpia.

Qeveria e Adil Çarçanit nuk lëshoi. Ndërsa grevistët po dobësoheshin ditën e tretë, lajmi doli nga kampusi në qytet. Më 20 shkurt 1991, mijëra banorë të Tiranës dhe njerëz të ardhur nga rrethet mbushën Sheshin «Skënderbej» dhe rrëzuan monumentin prej bronzi të Enver Hoxhës; turma e tërhoqi zvarrë drejt Qytetit Studenti, atje ku greva e urisë vazhdonte ende. Statuja mbërriti te grevistët si përgjigjja që qeveria nuk e kishte dhënë me shkresë. Po atë ditë ministri i Arsimit, Skënder Gjinushi, pranoi publikisht se universiteti nuk do ta mbante më emrin e diktatorit — emër që u zhduk përfundimisht me riorganizimin e institucionit në 1991–92.

Më 22 shkurt 1991, dy ditë pas rënies së shtatores, qeveria e Çarçanit dha dorëheqjen; drejtimin e mori një kabinet i përkohshëm i kryesuar nga Fatos Nano. Pesë javë më vonë, më 31 mars 1991, Shqipëria votoi në zgjedhjet e para pluraliste të gjysmës së dytë të shekullit.

Dy greva urie, një kod

Në shkurt 1989, rreth 1.350 minatorë shqiptarë u mbyllën qindra metra nën tokë në Stantërg dhe refuzuan të hanin, që të mos hiqej autonomia e Kosovës: Greva e Trepçës. Në shkurt 1991, qindra studentë shqiptarë u mbyllën në një klub konvikti në Tiranë dhe refuzuan të hanin, që të hiqej emri i një diktatori. Dy shtete, dy sisteme, dy vite larg njëri-tjetrit — dhe e njëjta gjeometri: kur çdo institucion i mundshëm është i zaptuar, njerëzit e kthejnë trupin e vet në institucionin e fundit. Kjo nuk është rastësi biografike; është kodi i rrjetit shqiptar — besa si disiplinë kolektive, vetëorganizimi si mbijetesë — i zbatuar në dy skena të ndryshme të të njëjtit shekull.

Rëndësia e dytë është se kërkesa ishte simbolike me vetëdije. Studentët nuk kërkuan bukë; kërkuan një emër. Në një regjim që e kishte ndërtuar pushtetin mbi gjuhën — mbi tekstin e detyrueshëm, mbi bustin në shesh, mbi emrin mbi portë — heqja e emrit ishte goditja te vetë mekanizmi. Prandaj qeveria e mbajti aq gjatë: e dinte se emri nuk ishte dekor, por çelës.

E treta: greva u fitua pa armë. Midis 8 dhjetorit 1990 dhe 20 shkurtit 1991, ndryshimi më i madh i shekullit shqiptar u realizua me bojkot mësimi, me grevë urie dhe me një shesh të mbushur. Vija vazhdon më tej — të njëjtin muaj, në anën tjetër të kufirit, sistemi paralel i Kosovës po ndërtonte shkolla në shtëpi private me po atë logjikë: mos prit shtetin, ndërto nyjen.

Çfarë erdhi pas

Zgjedhjet e 31 marsit 1991 nuk e mbyllën tranzicionin — Partia e Punës i fitoi ato dhe pushteti ndërroi duar vetëm një vit më vonë. Harku i plotë i shembjes, nga dhjetori 1990 te pranvera 1992, është rrëfyer te Rënia e komunizmit shqiptar 1990–1991. Brezi që u ngrit në grevë urie do ta shihte demokracinë e vet të vihej sërish në provë të rëndë gjashtë vjet më vonë, gjatë krizës së 1997-ës. Por data e 20 shkurtit mbeti: dita kur një grup studentësh të uritur brenda një konvikti e detyroi një shtet totalitar t'ia heqë emrin themeluesit të vet nga porta e universitetit.

Shënim mbi burimet. Datat e mëdha — bojkoti i mësimit në fillim të shkurtit, komunikata e grevës e datuar 18 shkurt 1991, rrëzimi i shtatores më 20 shkurt, dorëheqja e qeverisë Çarçani më 22 shkurt dhe zgjedhjet e 31 marsit — janë të dokumentuara. Numri i grevistëve raportohet si «qindra studentë e pedagogë» në vetë komunikatën e Komisionit Organizativ; nuk ekziston një numërim zyrtar. Përbërja e komisionit të grevës është ashtu siç e ka botuar dokumentacioni i kohës. Kjo faqe nuk merret me polemikën e mëvonshme partiake mbi meritat e asaj dite.

Burimet: Shqiptarja.com, «Greva e urisë e 1991 — publikohet komunikata e Lëvizjes Studentore» (komunikata origjinale, 18.2.91); Muzeu i Memories, «February 20, 1991»; Balkan Insight, «Communist Legacy Still Haunts Albania, 25 Years On» (2016); Memorie.al, raportet e brendshme të 20 shkurtit 1991; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History.

---

# Dhjetori 1990: katër ditët kur studentët e Tiranës thyen diktaturën
https://zhurma.press/levizja-studentore-1990/
Type: event
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-10-10

Lëvizja Studentore e Dhjetorit 1990 — nga një ndërprerje drite në Qytetin Studenti te pluralizmi politik, 8–12 dhjetor 1990.

Diktatura më e mbyllur e Evropës nuk u rrëzua nga një ushtri, as nga një komplot brenda partisë. Ajo u ça nga rreth treqind studentë që dolën nga konviktet e Qytetit Studenti në Tiranë natën e 8 dhjetorit 1990, sepse u kishte ikur drita. Brenda katër ditësh, kërkesa kaloi nga llambat e dhomave te pluralizmi politik; brenda katër ditësh, shteti që kishte ndaluar fenë, pronën private dhe udhëtimin jashtë u detyrua të pranonte se mund të ekzistonte më shumë se një parti. Lëvizja Studentore e Dhjetorit është ngjarja themeluese e Shqipërisë së sotme — dhe, ndryshe nga shumica e kthesave të historisë sonë, e bërë nga njëzetvjeçarë pa armë.

Pse ka rëndësi

• Natën e 8 dhjetorit 1990, rreth orës 21:00, rreth 200–300 studentë dolën nga konviktet e Qytetit Studenti pas një defekti në rrjetin elektrik; në krye të tyre u zgjodh Azem Hajdari.

• Rreth mesnatës ministri i Punëve të Brendshme Hekuran Isai zbriti vetë te studentët dhe një delegacion prej katërmbëdhjetë vetash u dërgua te presidenti Ramiz Alia; premtimi se nuk do të përdorej forca zgjati njëzet minuta.

• Kronologjitë e mbledhura nga dëshmitë flasin për rreth 60 të plagosur dhe rreth 20 të arrestuar; të nesërmen kolona arriti 5.000–6.000 vetë dhe kërkesat morën formë: pluralizëm politik, liri fjale, shtyp i pavarur.

• Ditën e tretë nxënësit e një shkolle ushtarake, të sjellë për të shpërndarë studentët, refuzuan të vepronin; brenda katër ditësh shteti u detyrua të pranonte se mund të ekzistonte më shumë se një parti.

Nata e 8 dhjetorit: drita që u shua

Kushtet në Qytetin Studenti ishin ato të një vendi që kishte rënë në gjunjë: konvikte të ftohta, ushqim i pamjaftueshëm, ndërprerje të vazhdueshme të energjisë. Rreth orës 20:30 të 8 dhjetorit, pas një defekti në rrjetin elektrik, korridoret mbetën në errësirë dhe protesta nisi si zhurmë — trokitje, brohoritje, këngë. Rreth orës 21:00, rreth 200–300 studentë dolën nga konviktet dhe u nisën drejt qendrës. Në krye të tyre u zgjodh Azem Hajdari, student i Fakultetit të Filozofi-Sociologjisë.

Policia dhe forcat e rendit ngritën bllokadën para se kolona të arrinte bulevardin. Rreth mesnatës, ministri i Punëve të Brendshme Hekuran Isai zbriti vetë te studentët; prej andej u dërgua një delegacion prej katërmbëdhjetë vetash te presidenti Ramiz Alia. Sipas kronologjisë së Observatorit të Kujtesës, delegacioni u kthye rreth orës 01:10 me premtimin se nuk do të përdorej forca — dhe gjeti në shesh rreth 2.000–2.500 vetë.

Premtimi zgjati njëzet minuta. Rreth orës 01:20 forcat e rendit u lëshuan mbi turmën. Të njëjtat kronologji flasin për rreth 60 të plagosur dhe rreth 20 të arrestuar gjatë natës dhe pasditës së nesërme — shifra të mbledhura nga dëshmitë e pjesëmarrësve, jo nga një regjistër zyrtar i kohës.

9 dhjetori: nga konvikti te sheshi

Të nesërmen lëvizja nuk u shpërnda; u organizua. Studentët shpallën bojkotin e mësimit dhe u mblodhën në sheshin e Qytetit Studenti, i cili që prej atyre ditëve mban emrin Sheshi i Demokracisë. Kolona u nis drejt ambasadës amerikane; numri i pjesëmarrësve, sipas dëshmive të mbledhura, arriti 5.000–6.000 vetë. Në orët e pasdites u ngrit një komision studentësh për të kërkuar lirimin e të arrestuarve; ndër pedagogët që u angazhuan në atë përpjekje ishte Sali Berisha, atëherë profesor i mjekësisë — emri i tij hyn në kronikën e dhjetorit pikërisht nga kjo derë.

Kërkesat, të papërpunuara natën e parë, morën formë: pluralizëm politik, liri fjale, shtyp i pavarur, heqja e dispozitave që e bënin partinë të vetmen forcë udhëheqëse.

10 dhjetori: ushtarët që nuk qëlluan

Dita e tretë ishte dita e provës. Sipas dëshmive të përsëritura të pjesëmarrësve, në Tiranë u sollën me kamionë nxënës të një shkolle ushtarake për të shpërndarë studentët — dhe ata refuzuan të vepronin. Një pjesë e tyre u gjykua më vonë ushtarakisht si "dezertorë". Shiu i rrëmbyer i asaj pasditeje hyri po ashtu në rrëfimet e të gjithëve: turma nuk u shpërnda. Dy komisione studentore vazhduan të negocionin, ndërsa bojkoti shtrihej fakultet pas fakulteti.

11 dhjetori: pluralizmi

Më 11 dhjetor u njoftua se presidenti do të priste një delegacion prej rreth tridhjetë vetash, të përzgjedhur fakultet për fakultet. Takimi u mbajt në mbrëmje. Rreth orës 20:00, televizioni shtetëror njoftoi pranimin e pluralizmit politik dhe ndryshime në Byronë Politike. Kur delegacioni u kthye në Qytetin Studenti rreth orës 21:00, lajmin e priti një turmë që e dinte se çfarë kishte fituar: e drejta për të themeluar një parti tjetër, e para pas dyzet e gjashtë vjetësh.

12 dhjetori: partia e parë

Të nesërmen, në ndërtesën 15 të Fakultetit të Shkencave të Natyrës, u hartuan dokumentet themeluese dhe, në një tubim të pasdites, u shpall Partia Demokratike e Shqipërisë. Sipas kronikave të ditës, akti u nënshkrua nga 365 vetë, prej të cilëve 194 studentë. Ishte partia e parë opozitare në Shqipëri që nga viti 1944 — dhe lindi, në kuptimin më të drejtpërdrejtë, brenda një fakulteti.

Kjo është edhe pika ku lëvizja studentore dhe politika partiake ndahen. Zhurma nuk e lexon dhjetorin si aktin e themelimit të një partie: e lexon si aktin e themelimit të një të drejte. Ç'bëri më pas secila parti me atë të drejtë është historia e tridhjetë e pesë viteve që pasuan, jo merita e katër netëve të dhjetorit.

Shkurt 1991: greva e urisë dhe shtatorja

Lëvizja nuk u shua me pluralizmin. Në shkurt 1991 studentët e rikthyen presionin me një grevë urie, të nisur më 18 shkurt, me një kërkesë simbolike dhe totale: t'i hiqej Universitetit të Tiranës emri i diktatorit, i vendosur mbi të më 1985. Pjesëmarrja u rrit nga më pak se njëqind veta në rreth 600–700 brenda dy ditësh.

Më 20 shkurt 1991, rreth orës 14:10, qytetarët rrëzuan shtatoren prej bronzi të Enver Hoxhës në Sheshin «Skënderbej» dhe e tërhoqën, të lidhur pas një automjeti "IFA", deri në Qytetin Studenti, ku greva vazhdonte. Në mbrëmje mbërriti dokumenti që hiqte emrin nga universiteti; greva u mbyll me lajmet e orës 20:00. Shqipëria e kishte rrëzuar diktatorin e vet fizikisht dhe emërisht brenda së njëjtës ditë.

Zgjedhjet e para pluraliste u mbajtën më 31 mars 1991. Rënia përfundimtare e sistemit erdhi një vit më vonë, në pranverën e 1992-shit.

Dhjetori i Tiranës dhe korriku i Prishtinës

Viti 1990 është i njëjti vit në të dyja anët e kufirit, dhe kjo rrallë lexohet së bashku. Pesë muaj para se studentët e Tiranës të dilnin nga konviktet, më 2 korrik 1990 deputetët shqiptarë të Kosovës shpallën para dyerve të mbyllura të Kuvendit Deklaratën Kushtetuese. Në Tiranë, një popull kërkonte lirinë nga shteti i vet; në Prishtinë, një popull kërkonte një shtet që t'i njihte lirinë. Dy lëvizje pa armë, në të njëjtin vit, nga e njëjta gjuhë — dhe të dyja të nisura nga auditorë e universitete, sepse aty ishte i vetmi vend ku një brez mund të mblidhej pa lejen e askujt.

Kujtesa

8 dhjetori kremtohet sot si Dita e Rinisë, festë zyrtare në Shqipëri. Kujtesa e saj mbahet gjallë nga arkivat e dëshmive — Lea Ypi e ka rrëfyer dhjetorin nga brenda një familjeje që e priti me ankth, jo me brohoritje, dhe pikërisht ky ndryshim këndvështrimi e shpëton ngjarjen nga bronzi. Shumë prej protagonistëve u bënë politikanë; disa u harruan; Azem Hajdari u vra më 1998, në një vend që tashmë kishte kaluar nëpër krizën e 1997-ës.

Liria që erdhi nga brenda

Regjimi shqiptar ishte ndërtuar mbi bindjen se shqiptari nuk e kërkon vetë lirinë — se atë duhet t'ia japë dikush, ose ta ruajë dikush për të. Dhjetori 1990 e përgënjeshtroi këtë përfundimisht: liria erdhi nga brenda, nga institucioni që vetë regjimi kishte ngritur për të prodhuar kuadrot e tij. Universiteti i Tiranës ishte vepër e diktaturës; ai e rrëzoi diktaturën. Kjo është arsyeja pse katër netë dhjetori, pa asnjë të shtënë nga ana e studentëve, peshojnë më shumë se dekada dekretesh — dhe pse çdo brez pas tyre e ka matur veten me atë masë.

Burimet

• Observatori i Kujtesës, «Dhjetor 1990 — katër ditët që ngritën në këmbë studentët dhe popullin»: kronologji orë pas ore, 8–12 dhjetor 1990 — zjarri elektrik rreth 20:30, kolona prej 200–300 studentësh, delegacioni prej 14 vetash te Ramiz Alia, kthimi në 01:10, ndërhyrja e forcave në 01:20, rreth 60 të plagosur e rreth 20 të arrestuar, marshimi drejt ambasadës amerikane me 5.000–6.000 pjesëmarrës, delegacioni prej 30 vetash i 11 dhjetorit, njoftimi i pluralizmit në 20:00, themelimi i PD-së më 12 dhjetor me 365 nënshkrime (194 studentë).

• Top Channel, «8 dhjetor — shënohet përvjetori i Lëvizjes Studentore të dhjetorit»: nisja nga ndërprerja e energjisë në Qytetin Studenti; rritja e kolonës drejt bulevardit; përdorimi i forcës.

• Shqiptarja.com, «20 shkurt 1991 — si u rrëzua busti i Enverit dhe iu hoq emri i diktatorit Universitetit të Tiranës»: greva e urisë e nisur më 18 shkurt 1991; rrëzimi i shtatores rreth orës 14:10 më 20 shkurt dhe tërheqja e saj me automjetin "IFA" drejt Qytetit Studenti; dokumenti i heqjes së emrit dhe mbyllja e grevës me lajmet e orës 20:00.

• kujto.al (Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit), «20 dëshmi për 20 shkurtin 1991»: dëshmi të drejtpërdrejta të pjesëmarrësve për grevën e urisë dhe ditën e 20 shkurtit.

• Gazeta «Dielli», «Lëvizja studentore dhe greva e urisë e dhjetorit 1990»: rritja e pjesëmarrjes në grevën e shkurtit nga më pak se 100 në rreth 600–700 veta.

• Tirana Times / Balkan Insight, kronika përvjetore të 8 dhjetorit: pranimi i pluralizmit më 11 dhjetor 1990, zgjedhjet e para pluraliste më 31 mars 1991, 8 dhjetori si Dita e Rinisë.

---

# Universiteti i Tiranës: shkolla që rrëzoi regjimin i cili e ngriti
https://zhurma.press/universiteti-i-tiranes/
Type: organization
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-08-17

Themeluar më 1957 nga regjimi që studentët e tij do ta rrëzonin më 1990.

Në shtator të vitit 1957, në një Tiranë ku shumica e të rriturve ende kishin mësuar të lexonin si të rritur, u përurua institucioni i parë universitar i shtetit shqiptar. Universiteti Shtetëror i Tiranës nuk lindi nga një traditë e vjetër akademike — Shqipëria nuk kishte pasur kurrë një universitet — por nga një vendim i Këshillit të Ministrave që bashkoi gjashtë institute të shkëputura në një trup të vetëm. Ishte njëkohësisht një arritje kombëtare dhe një vegël e regjimit: shkolla që do të prodhonte kuadrot e diktaturës. Tridhjetë e tre vjet më vonë, po nga konviktet e saj, do të nisej lëvizja që e rrëzoi atë diktaturë. Historia e Universitetit të Tiranës është historia e një kombi që u shkollua vonë dhe që, sapo u shkollua, kërkoi llogari.

Pse ka rëndësi

• Me vendimin nr. 207 të Këshillit të Ministrave, më 30 maj 1957 institutet e larta ekzistuese u shkrinë në Universitetin Shtetëror të Tiranës; përurimi zyrtar u bë më 15 shtator 1957.

• Rektori i parë ishte Zija Këlliçi; në vitin e parë akademik 1957–1958 universiteti kishte 3.613 studentë, të cilët mund të diplomoheshin në pesëmbëdhjetë degë.

• Rrënja e tij nuk është viti 1957 por viti 1947, kur u ngrit Instituti i Shkencave — ku punonte Sabiha Kasimati, biologia e parë shqiptare, e pushkatuar pa gjyq më 1951.

• Deri atëherë një diplomë merrej vetëm jashtë vendit — në Stamboll, Athinë, Grac, Romë, më vonë Moskë e Leningrad; tridhjetë e tre vjet pas themelimit, nga konviktet e tij nisi lëvizja që rrëzoi diktaturën.

Fillesat: Instituti i Shkencave, 1947

Rrënja e universitetit nuk është viti 1957 por viti 1947, kur u ngrit Instituti i Shkencave — bërthama e parë e kërkimit shkencor të organizuar në Shqipëri, e cila më vonë do të bëhej Akademia e Shkencave. Rreth tij dhe rreth instituteve të larta që u hapën një nga një — pedagogjik, politeknik, mjekësor, bujqësor, ekonomik, juridik — u mblodh brezi i parë i studiuesve shqiptarë me formim modern. Ishte një brez i shkurtuar: Sabiha Kasimati, biologja e parë shqiptare, punonte pikërisht në Institutin e Shkencave kur u pushkatua pa gjyq më 1951. Dija u ngrit dhe u ther në të njëjtin dhjetëvjeçar.

30 maj 1957: gjashtë institute bëhen një

Me vendimin nr. 207 të Këshillit të Ministrave, më 30 maj 1957, institutet e larta ekzistuese u shkrinë në një institucion të vetëm: Universiteti Shtetëror i Tiranës. Përurimi zyrtar u bë më 15 shtator 1957. Rektori i parë ishte Zija Këlliçi, me Kolë Papariston zëvendësrektor për shkencën dhe Hasan Dumën zëvendësrektor për mësimin. Në vitin e parë akademik 1957–1958 universiteti kishte 3.613 studentë, të cilët mund të diplomoheshin në pesëmbëdhjetë degë.

Shifra duket e vogël sot; në kontekstin e vet ishte një kthesë. Deri atëherë, kush donte një diplomë duhej ta merrte jashtë — në Stamboll, në Athinë, në Grac, në Romë, më vonë në Moskë e Leningrad — dhe kthimi i tij varej nga politika e ditës. Për herë të parë, një shqiptar mund të bëhej mjek, jurist a filolog pa e lënë vendin.

Shkolla e një kombi që sapo kishte mësuar të shkruante

Universiteti u ngrit mbi një popullsi që dilte nga analfabetizmi masiv. Kjo i dha atij një peshë që universitetet e vendeve me traditë të gjatë nuk e njohin: katedrat e tij ishin, njëkohësisht, edhe institucionet qendrore të kulturës kombëtare. Filologjia shqiptare, historiografia, e drejta dhe mjekësia u kodifikuan brenda tij. Brezi i studiuesve që kishte nisur te Instituti i Shkencave — mes tyre gjuhëtarë e historianë si Eqrem Çabej dhe Aleks Buda — kaloi punën e vet shkencore ndërmjet universitetit dhe akademisë. Nga auditorët e tij dolën edhe emrat që do ta përfaqësonin letërsinë shqipe jashtë kufijve: Ismail Kadareja u diplomua në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë më 1958, pra me brezat e parë të universitetit.

Çmimi ishte i njohur. Programet, bibliografitë dhe emërimet kalonin nëpër filtrin ideologjik të partisë; degë të tëra të mendimit ishin thjesht të ndaluara; dhe pedagogë u pushuan, u internuan a u burgosën sipas lëkundjeve të linjës. Universiteti ishte i vërtetë dhe i censuruar në të njëjtën kohë — një kontradiktë që do të shpërthente vetëm kur regjimi filloi të lëkundej.

Emri i diktatorit, 1985

Pas vdekjes së Enver Hoxhës më 1985, institucionit iu vu emri i tij: Universiteti i Tiranës «Enver Hoxha». Ishte një akt i zakonshëm i kultit të personalitetit, por me një pasojë të paparashikuar: e lidhi emrin e diktatorit me vendin ku mblidhej pjesa më e re, më e shkolluar dhe më e pakënaqur e shoqërisë. Pesë vjet më vonë, ai emër u bë objekti i parë konkret i kërkesave studentore.

8 dhjetor 1990: nga konviktet te sheshi

Lëvizja nisi nga një gjë e vogël. Në mbrëmjen e 8 dhjetorit 1990, në Qytetin Studenti, u ndërprenë dritat në konvikte. Protesta për kushtet u shndërrua brenda orësh në një grumbullim politik: rreth treqind studentë dolën nga konviktet dhe kërkuan takim me Ramiz Alinë. Brenda pak ditësh kërkesat u bënë të hapura — pluralizëm politik, liri e organizimit, heqja e emrit të Enver Hoxhës nga universiteti.

Më 11 dhjetor 1990, pas bisedimeve me përfaqësuesit e studentëve, udhëheqja pranoi pluralizmin politik. Të nesërmen, më 12 dhjetor 1990, u themelua Partia Demokratike — partia e parë opozitare pas dyzet e pesë vjetësh. Vendi që kishte prodhuar kuadrot e sistemit prodhoi edhe fundin e tij.

Greva e urisë, 18–20 shkurt 1991

Pluralizmi nuk e mbylli çështjen e emrit. Më 18 shkurt 1991 studentët nisën një grevë urie në Qytetin Studenti me një kërkesë të vetme e simbolike: emri i diktatorit të hiqej nga universiteti. Greva zgjati tri ditë e dy net; nisi me më pak se njëqind veta dhe u rrit në gjashtë-shtatëqind studentë e mbështetës. Më 20 shkurt 1991, ndërsa greva vazhdonte, qytetarët në Sheshin «Skënderbej» rrëzuan shtatoren prej bronzi të Enver Hoxhës. Po atë ditë udhëheqja e partisë pranoi heqjen e emrit. Institucioni u kthye në Universiteti i Tiranës, emërtim i rifiksuar zyrtarisht më 1992.

Data 8 dhjetor mbahet që atëherë si Dita e Rinisë — një festë kombëtare që, ndryshe nga shumica, nuk e shpiku shteti për vete.

Pas 1991: ndarjet dhe masiviteti

Universiteti i vetëm i epokës socialiste u nda. Me vendimin nr. 215 të 15 korrikut 1991, fakultetet inxhinierike u shkëputën dhe formuan Universitetin Politeknik të Tiranës. Në janar 2013, Fakulteti i Mjekësisë dhe ai i Shkencave Mjekësore Teknike u shkëputën për të krijuar Universitetin e Mjekësisë. Sot Universiteti i Tiranës numëron tetë njësi kryesore, rreth 174 programe në tri ciklet e studimit, mbi 900 pedagogë dhe afërsisht 35 mijë studentë — institucioni publik më i madh i vendit.

Nga radhët e pedagogëve të tij dolën edhe figura të jetës publike të pas-1991-shit: Rexhep Meidani, fizikan dhe profesor i Fakultetit të Shkencave të Natyrës, u bë President i Republikës më 1997. Përvoja e brezit që u rrit rreth dhjetorit 1990 hyri edhe në letërsinë ndërkombëtare, mes të tjerash te libri «Free» i Lea Ypit.

Çatia që u ngrit vonë

Shqipëria e priti universitetin e vet gati gjysmë shekulli pas pavarësisë — një vonesë që nuk ishte aksident, por pjesë e së njëjtës histori mohimi që e la kombin pa institucione të veta dijeje deri vonë, në të dyja anët e kufirit: Instituti Albanologjik i Prishtinës u themelua më 1953 dhe u mbyll me dhunë dy vjet më pas; Tirana e hapi universitetin e saj më 1957. Kur çatia më në fund u ngrit, nën të u shkollua brezi që kërkoi llogari nga vetë ndërtuesit e saj. Universiteti i Tiranës mbetet dëshmia më e drejtpërdrejtë se arsimi nuk mbetet kurrë vetëm mjet i pushtetit që e ngre: ai prodhon njerëz që mendojnë, dhe njerëzit që mendojnë përfundojnë duke e matur pushtetin me masën e vet.

Burimet

• Wikipedia (shqip), «Universiteti i Tiranës» — vendimi nr. 207 i Këshillit të Ministrave, 30 maj 1957; gjashtë institutet e shkrira; 3.613 studentë në vitin akademik 1957–1958; vendimi nr. 215 i 15 korrikut 1991 (Politekniku); ndarja e Mjekësisë, janar 2013.

• Wikipedia (anglisht), «University of Tirana» — Instituti i Shkencave (1947) si paraardhës; emërtimi «Enver Hoxha» 1985–1992; struktura dhe numri i studentëve sot.

• Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH), «67 vjet më parë themelohej Universiteti i Tiranës» — përurimi më 15 shtator 1957; rektori i parë Zija Këlliçi, zëvendësrektorët Kolë Paparisto e Hasan Duma.

• Gazeta «Dielli», «Lëvizja studentore dhe greva e urisë e dhjetorit 1990» — nisja më 8 dhjetor 1990 në Qytetin Studenti; greva e urisë 18–20 shkurt 1991, nga më pak se 100 në rreth 600–700 pjesëmarrës.

• Lapsi.al, «Dita e Rinisë — vjet nga Lëvizja Studentore e dhjetorit» — rreth 300 studentë në natën e 8 dhjetorit; rrëzimi i shtatores më 20 shkurt 1991.

• Koha.net, «vjet nga Lëvizja Studentore që çoi në rrëzimin e diktaturës në Shqipëri» — pranimi i pluralizmit më 11 dhjetor 1990 dhe themelimi i Partisë Demokratike më 12 dhjetor 1990.

---

# Oda e burrave: parlamenti i një populli pa shtet
https://zhurma.press/oda-e-burrave/
Type: heritage
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-10-22

Dhoma e miqve në katin e sipërm të kullës — gjykatë, kuvend, shkollë e arkiv i një shoqërie që qeverisej pa shtet

Oda e burrave, e quajtur edhe oda e miqve, ishte dhoma në katin më të lartë të kullës në Rrafshin e Dukagjinit, në Malësi e në Mirditë, ku malësia shqiptare pa shtet gjykonte, pajtonte gjakun, jepte besën, mësonte historinë dhe priste mikun.

Çdo popull që qeveriset ndërton një sallë. Anglezët ngritën Westminsterin, francezët Asamblenë, venedikasit Pallatin Dukal. Shqiptarët e malësisë, që për pesë shekuj jetuan pa shtet të vetin dhe pa asnjë ndërtesë publike që ta quanin të tyren, e ndërtuan sallën e tyre në katin e sipërm të shtëpisë: odën e burrave — e quajtur edhe oda e miqve. Aty gjykohej, aty pajtohej gjaku, aty jepej besa, aty mësohej historia dhe aty pritej i huaji. Nuk ishte dhomë ndenjeje. Ishte institucion.

Pse ka rëndësi

• Oda e burrave — e quajtur edhe oda e miqve — ishte institucioni publik i malësisë shqiptare, jo dhomë ndenjeje: aty gjykohej, aty pajtohej gjaku, aty jepej besa, aty mësohej historia dhe aty pritej i huaji.

• Në një hapësirë prej pak metrash katrorë funksiononin katër gjëra që shtetet moderne i ndajnë në katër ndërtesa: parlamenti, gjykata, shkolla dhe arkivi.

• Në kullat e Dukagjinit, të Malësisë e të Mirditës ajo zinte katin më të lartë, mbi bagëtinë dhe mbi familjen — shtëpia e ngrinte hapësirën publike mbi atë private, fjalë për fjalë. Rendi brenda saj mbahej pa roje e pa vulë, vetëm nga një kod që të gjithë e mbanin në kokë.

Kjo është dallimi që humbet kur oda përshkruhet si «traditë mikpritjeje». Mikpritja qe vetëm dera e saj. Brenda saj funksiononin, në një hapësirë të vetme prej pak metrash katrorë, katër gjëra që shtetet moderne i ndajnë në katër ndërtesa: parlamenti, gjykata, shkolla dhe arkivi.

Ku ndodhej oda e burrave: kati më i lartë i kullës

Në kullën shqiptare të Rrafshit të Dukagjinit, të Malësisë e të Mirditës, oda e miqve zinte katin më të lartë — të tretin ose të katërtin. Kjo nuk qe rastësi arkitekturore. Katet e poshtme mbanin bagëtinë, ushqimin dhe familjen; kati i fundit, me dritaret më të mira dhe me oxhakun më të madh, i jepej mikut dhe kuvendit. Shtëpia e ngrinte hapësirën publike mbi hapësirën private, fjalë për fjalë.

Oda kishte mobiljen e vet të koduar: minderi rreth mureve, oxhaku në krye, rafti i armëve, bakri e takëmi i kafesë. Ishte ambienti më i rregulluar i shtëpisë — dhe shpesh i vetmi që lyhej, zbukurohej e mbahej gati edhe kur familja hante bukë të thatë. Një fjalë e urtë e regjistruar në traditën gojore e thotë pa mëdyshje: oda pa mysafir është si ara pa farë.

Kryet e vendit: një kushtetutë e pashkruar në dysheme

Hyrja në odë ishte një akt me rregulla. Vendi pranë oxhakut — kryet e vendit — i takonte mikut ose më të moshuarit; i zoti i shtëpisë ulej te dera, në pozicionin e shërbimit. Radha e uljes, radha e fjalës, radha e kafesë: e gjitha ishte hierarki e njohur nga të gjithë dhe e pazbatuar nga askush me forcë.

Ky është thelbi i çështjes. Në odë nuk kishte roje, as përmbarues, as vulë. Rendi mbahej nga një kod që të gjithë e mbanin në kokë dhe nga çmimi më i lartë që një malësor mund të paguante: turpi para syve të dhomës. Ku shteti mungon, opinioni i odës e zë vendin e ligjit.

Kuvendi: kur oda bëhej gjykatë

Funksioni më i rëndë i odës qe pleqërimi — gjyqi i pleqve. Mosmarrëveshjet për kufij, për ujin, për bagëtinë, për fejesa e, mbi të gjitha, për gjak, silleshin para një trupi pleqsh të zgjedhur nga palët, të cilët dëgjonin, peshonin dhe shpallnin vendimin sipas Kanunit. Vendimi nuk zbatohej me pranga: zbatohej sepse palët kishin dhënë besën se do ta pranonin, dhe sepse thyerja e asaj fjale e nxirrte njeriun jashtë bashkësisë.

Prandaj kur në vitet 1990 nisi Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve, ajo nuk shpiku një mekanizëm të ri — ripërdori atë të odës, në shkallë kombëtare dhe në oborre të hapura. Kodi ishte ende në kujtesë; i duhej vetëm një dhomë.

Parlamenti: Juniku, maj 1912

Se oda ishte vërtet një organ politik dhe jo vetëm një zakon shtëpiak, e provon më mirë se çdo argument teorik një datë: 21–25 maj 1912. Në Junik, në një nga odat më të vjetra të Rrafshit të Dukagjinit, u mblodh kuvendi që historiografia shqiptare e njeh si Besëlidhja e Junikut — sipas burimeve shqiptare me rreth 250 delegatë nga trojet shqiptare — dhe që hartoi programin e kryengritjes së përgjithshme të atij viti. Hasan Prishtina e nisi, Isa Boletini dhe Bajram Curri e mbajtën. Vendimi u vulos me betim.

Katër muaj më vonë kryengritja hyri në Shkup; gjashtë muaj më vonë u ngrit flamuri në Vlorë. Rruga drejt 28 Nëntorit kaloi nëpër një dhomë me minder e oxhak, sepse dhomë tjetër nuk kishte. Kur një komb nuk lejohet të ketë sallë kuvendi, sallën e kuvendit e bën dhoma e mikut.

Shkolla dhe arkivi

Në një krahinë ku shkolla shqipe ishte e ndaluar dhe libri shqip kontrabandë, oda mbante dy funksione të tjera. Ishte shkolla e parë: djali i shtëpisë hynte, shërbente kafenë, rrinte në këmbë dhe dëgjonte — dhe kështu mësonte si flitet para burrave, si peshohet një fjalë, ku janë kufijtë e krahinës dhe kush ishte Skënderbeu.

Dhe ishte arkivi. Historia nuk ruhej në raft; ruhej në përsëritje. Rapsodi me lahutë ose me çifteli këndonte Ciklin e Kreshnikëve dhe ngjarjet e krahinës para po asaj dhome që i kishte jetuar; kush gënjente për të vdekurit, gënjente para dëshmitarëve. Ky ishte kontrolli i fakteve i një kulture gojore — dhe arsyeja pse eposi mbijetoi pesë shekuj pa u shtypur asnjëherë.

Buka, kripa e zemra

Mikpritja e odës nuk ishte ndjenjë; ishte nen. Libri i tetë i Kanunit të Lekë Dukagjinit, ashtu si u mblodh nga Shtjefën Gjeçovi, e hap çështjen me formulën më të njohur të së drejtës zakonore shqiptare: «Shpija e Shqyptarit âsht e Zotit e e mikut» — pronari renditet i treti në shtëpinë e vet.

Nga aty rrjedh gjithçka tjetër: miku nuk hyn pa u lajmëruar në avlli; i zoti i shtëpisë del, e përshëndet, i merr armën dhe e fut brenda; mikut i takon «bukë e krypë e zemër»; zjarri, druri dhe shtresa duhet të gjenden gati ditë e natë; mikut të lodhur i lahen këmbët. Kanuni madje e gradon pritjen — miku i thjeshtë ha atë që ha shtëpia, miku i mirë merr kafe e raki, ndërsa për mikun e zemrës «i lshohet shpija». E hollësishme si protokoll diplomatik, sepse pikërisht kjo ishte: diplomacia e një shoqërie ku çdo shtëpi ishte njëkohësisht shtet i vogël. Kuptimi i plotë i këtij kodi jetonte te kulti i mikpritjes, që oda e kthente në procedurë.

Çfarë nuk ishte oda

Një muze që e do të vërtetën nuk e zbukuron atë që tregon. Oda ishte dhomë burrash. Gruaja e mbante atë dhomë — gatuante, shtronte, e mbante ndezur zjarrin — por nuk ulej në të dhe nuk fliste në të për fatin e vet; për të vendosnin burrat, edhe kur çështja ishte fejesa a martesa e saj. Kjo është pjesë e regjistrit, jo shënim në fund të faqes: institucioni që i dha një populli vetëqeverisje, ia mohoi atë gjysmës së tij.

Po ashtu, kodi që e mbante odën në rregull ishte i njëjti kod që mbante në këmbë gjakmarrjen. Të njëjtat pleqni që pajtonin, edhe e legjitimonin hakmarrjen kur pajtimi dështonte. Oda qe zgjidhja që një shoqëri gjeti në mungesë të shtetit — jo një alternativë më e mirë se shteti.

Si u mbyll dhoma

Odën nuk e mbylli një dekret i vetëm. E mbyllën, njëri pas tjetrit: shteti modern, që i mori pleqërimit gjyqin; kolektivizimi dhe qyteti, që e shpërndanë familjen e madhe për të cilën kulla ishte ndërtuar; dhe në fund lufta. Në Rrafshin e Dukagjinit, ku odat më të vjetra e më të njohura ishin, kullat u dëmtuan e u dogjën gjatë luftës së Kosovës më 1998–99; restaurimi i tyre — përfshirë Odën e Junikut, ndër më të vjetrat e rrafshit — nisi vetëm më pas, me organizata të trashëgimisë si Cultural Heritage without Borders.

Sot oda mbijeton në tri forma: si objekt i restauruar për vizitorë; si fjalë e gjallë në gjuhë — «u mblodhëm në odë», «fjalë odaje»; dhe si zakon i mbetur pa institucion, ai refleks që e detyron shqiptarin ta ulë të huajin në vendin më të mirë të shtëpisë pa e ditur pse. Ajo dhomë e vogël në katin e tretë ishte, për pesë shekuj, gjithçka që një popull kishte në vend të shtetit. Ia vlen të kujtohet se çfarë ishte, jo vetëm se sa bukur dukej.

Burimet

• Kanuni i Lekë Dukagjinit, mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi (botuar pjesë-pjesë te Hylli i Dritës nga 1913, në vëllim 1933) — Libri i tetë, «Nderja»: nyjet mbi mikun («Shpija e Shqyptarit âsht e Zotit e e mikut»; «bukë e krypë e zemër»; gradimi i pritjes; «mikut të zêmres i lshohet shpija»). Tekst i cituar sipas botimit dygjuhësh të Linguistics Research Center, University of Texas at Austin.

• Oda shqiptare — dokumentim etnografik i funksioneve të odës (kuvend, shkollë, pritje miqsh) dhe i fjalëve të urta përkatëse; përdorur si burim dytësor, i kryqëzuar me literaturën etnografike.

• Flamur Doli, mbi restaurimin e kullës «Oda e Junikut» dhe arkitekturën e kullave të Rrafshit të Dukagjinit (kati i tretë si kati përfaqësues); si dhe programi restaurues i Cultural Heritage without Borders në Dukagjin.

• Historiografia shqiptare mbi Besëlidhjen/Kuvendin e Junikut, 21–25 maj 1912 (rreth 250 delegatë; programi i kryengritjes së përgjithshme; roli i Hasan Prishtinës, Bajram Currit dhe Isa Boletinit). Shifra e delegatëve jepet sipas burimeve shqiptare dhe duhet lexuar si e tillë.

• Për kontekstin e dëmtimit të kullave në Rrafshin e Dukagjinit gjatë luftës 1998–99: dokumentimi i luftimeve rreth Junikut dhe raportimi i organizatave të trashëgimisë kulturore mbi restaurimin e pasluftës.

---

# «Albania»: revista e Faik Konicës që e bëri shqipen gjuhë europiane
https://zhurma.press/revista-albania/
Type: organization
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-07-29

25 mars 1897, Bruksel: Faik Konica nxjerr numrin e parë të «Albanias» — dymbëdhjetë vjet shtyp shqip nga Brukseli te Londra, tribuna ku u formua proza moderne shqipe dhe ku çështja shqiptare u fut në gjuhët e atyre që vendosnin për të.

Një revistë shqipe me adresë në Bruksel

Më 25 mars 1897, në Bruksel, doli nga shtypi numri i parë i një reviste të përmuajshme me një titull të vetëm dhe të pakursyer: «Albania». E themeloi, e drejtoi dhe e mbajti gjallë për dymbëdhjetë vjet një njeri i vetëm — Faik Konica, atëherë student në Belgjikë, që nënshkruante shpesh me pseudonimin Thrank Spirobeg. Ishte revistë politike, kulturore e letrare; deri në 1901 u botua në Bruksel, prej 1902 në Londër, dhe numri i fundit doli në 1909.

Pse ka rëndësi

• Revista «Albania» doli për herë të parë më 25 mars 1897 në Bruksel; e themeloi, e drejtoi dhe e mbajti gjallë dymbëdhjetë vjet një njeri i vetëm — Faik Konica.

• Adresa nuk ishte rastësi: nën Perandorinë Osmane shtypi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar, prandaj tribuna më e mprehtë e mendimit shqiptar u desh të hapej në një kryeqytet europian.

• Fuqia e saj qëndronte te rrjeti që mblodhi në një faqe të vetme — Luigj Gurakuqi, Andon Zako Çajupi, Filip Shiroka, Fan Noli, Hilë Mosi; numri i fundit doli më 1909.

Adresa ka rëndësi. Nën Perandorinë Osmane shtypi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar dhe shkolla shqipe persekutohej; prandaj tribuna më e mprehtë e mendimit shqiptar u desh të hapej në një kryeqytet europian, mijëra kilometra larg trojeve për të cilat shkruante. «Albania» është shembulli më i pastër i një ligji të tërë Rilindjes: kombi u mendua nga mërgimi drejt atdheut, sepse vetëm atje fjala shqipe nuk arrestohej.

Tribuna e një rrjeti

Fuqia e revistës nuk qëndronte te tirazhi, po te harta e emrave që mblodhi në një faqe të vetme. Në «Albania» botuan Luigj Gurakuqi, Andon Zako Çajupi, Filip Shiroka, Fan Noli dhe Hilë Mosi — një gegë i Shkodrës, një toskë i Zagorisë që shkruante nga Egjipti, një klerik që do të bëhej kryeministër, një student i Brukselit. Secili prej tyre sot ka vendin e vet në kujtesën kombëtare; pak kush kujton se ç'i lidhi. Revista e Konicës qe ura.

Kjo është ana e harruar e Rilindjes — jo galeria e portreteve të veçuara, po lidhja mes tyre. Njëzet vjet pas «Flamurit të Arbërit» të Jeronim De Radës, që kishte lidhur Kalabrinë me Nilin e me Shkodrën, «Albania» e rikrijoi të njëjtin rrjet në një brez të ri dhe në një gjuhë tjetër politike: më pak romantike, më e ashpër, më europiane në qasje.

Çfarë botoi — dhe në cilat gjuhë

Faqet e saj përziejnë historinë, gjuhësinë, letërsinë dhe folklorin me polemikën politike. Aty diskutohej origjina e popullit dhe e gjuhës, botoheshin tekste letrare e këngë popullore, dhe demaskoheshin pretendimet e fqinjëve mbi trojet shqiptare. Përveç shqipes, revista botoi edhe në frëngjisht e turqisht — një zgjedhje e llogaritur: frëngjishtja për diplomacinë dhe opinionin europian, turqishtja për Stambollin ku vendoseshin fatet administrative të vilajeteve shqiptare. «Albania» nuk u fliste vetëm shqiptarëve; ajo e futi çështjen shqiptare në gjuhën e atyre që vendosnin për të.

Në rrethin e Konicës në Perëndim hyri edhe poeti francez Guillaume Apollinaire, mik i tij i njohur i viteve pariziene — dëshmi se redaksia e një reviste shqipe të mërgimit nuk ishte periferi kulturore, po pjesë e jetës letrare europiane të kohës.

Beteja e alfabetit

Kur «Albania» nisi të dilte, shqipja shkruhej ende me disa alfabete njëherësh — me shkronja latine, greke e arabe, secili me shoqërinë e vet mbrapa. Konica e bëri revistën fushë beteje për një drejtshkrim të njësuar me bazë latine dhe përdori aty sistemin e vet grafik, duke polemizuar pa mëshirë me kundërshtarët. Beteja u mbyll në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, që sanksionoi alfabetin latin. Pa dhjetë vjet debat publik në faqet e revistave si «Albania», ai vendim nuk do të kishte pasur as gjuhën, as autoritetin për t'u marrë.

Proza që mbeti

Trashëgimia më e qëndrueshme e «Albanias» nuk është politike, po gjuhësore. Në faqet e saj Konica ushtroi një prozë shqipe që deri atëherë nuk ekzistonte: e saktë, ironike, e aftë për argument abstrakt dhe për tallje therëse njëkohësisht — larg patetikës së vargut rilindas. Brezi që e lexoi këtë revistë si student e mori atë regjistër me vete: pa të, nuk kuptohet as eseistika e mëvonshme shqipe, as gazetaria e pavarësisë.

Revista u mbyll në 1909, tri vjet para se flamuri të ngrihej në Vlorë; Konica do të kalonte më pas në Amerikë dhe, në 1926, do të bëhej ministër i Shqipërisë në Uashington. Koleksioni i saj ruhet i digjitalizuar në Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë — dymbëdhjetë vjet fjalë shqipe të shtypura jashtë atdheut, për një atdhe që ende nuk ekzistonte si shtet.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në koleksionin e vetë revistës dhe në studimet standarde për Konicën e shtypin e Rilindjes:

• Faik Konica (bot.), Albania, Bruksel 1897–1901 / Londër 1902–1909 — koleksioni i digjitalizuar, Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë.

• Robert Elsie, History of Albanian Literature, për vendin e Konicës dhe të revistës në letërsinë e Rilindjes.

• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912, Princeton University Press, 1967 — për shtypin e mërgimit si infrastrukturë e lëvizjes kombëtare dhe për çështjen e alfabetit.

---

# Trupat Mbrojtëse të Kosovës: ura dhjetëvjeçare nga UÇK-ja te Forca e Sigurisë
https://zhurma.press/tmk/
Type: organization
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-07-31

Trup civil emergjence, 1999–2009 — struktura që e kaloi kuadrin e UÇK-së te Forca e Sigurisë së Kosovës

Më 20 shtator 1999 ndodhën dy gjëra në të njëjtën ditë: UÇK-ja pushoi së ekzistuari si organizatë ushtarake, dhe u themeluan Trupat Mbrojtëse të Kosovës. Nuk ishte rastësi — ishte i njëjti veprim, i shkruar dy herë. Për dhjetë vjet, TMK-ja ishte zgjidhja e një problemi që asnjë dokument ndërkombëtar nuk donte ta emërtonte: çfarë bëhet me njerëzit, hierarkinë dhe disiplinën e një ushtrie çlirimtare, kur ushtria vetë duhet të zhduket. Përgjigjja qe një uniformë civile emergjence — dhe një strukturë që e kaloi kuadrin e saj të paprekur te Forca e Sigurisë së Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Më 20 shtator 1999 UÇK-ja pushoi së ekzistuari si organizatë ushtarake dhe po atë ditë Rregullorja e UNMIK-ut nr. 1999/8 themeloi TMK-në si «agjenci civile e shërbimeve të emergjencës».

• Baza ligjore ishte zotimi për çmilitarizim i 21 qershorit 1999, i nënshkruar nga Hashim Thaçi për UÇK-në dhe gjeneral-lejtnant Mike Jackson për KFOR-in në zbatim të Rezolutës 1244; afati ishte 90 ditë.

• Rregullorja i ndalonte shprehimisht çdo rol në zbatimin e ligjit ose në ruajtjen e rendit; struktura parashikonte deri në 3.000 pjesëtarë aktivë dhe 2.000 rezervistë, me të paktën 10 për qind nga komunitetet pakicë.

• Rreth 25.723 ish-pjesëtarë të UÇK-së u regjistruan për riintegrim, ndërsa vendet e TMK-së ishin gjithsej rreth 5.000 — katër nga pesë duhej të ktheheshin në jetë civile pa uniformë.

Nga zotimi i 21 qershorit

Baza ligjore e gjithë procesit është «Undertaking of Demilitarisation and Transformation by the UÇK», i nënshkruar më 21 qershor 1999 nga Hashim Thaçi për UÇK-në dhe gjeneral-lejtnant Mike Jackson për KFOR-in, në zbatim të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit. Formalisht nuk ishte marrëveshje mes dy palësh të barabarta — Jackson e theksoi këtë publikisht — por një zotim i njëanshëm i UÇK-së: armëpushim i plotë, tërheqje nga zonat e konfliktit, heqje e minave dhe e pikave të kontrollit, dorëzim i armatimit.

Afati ishte 90 ditë. Brenda tyre pjesëtarët e UÇK-së duhej të kishin përfunduar çmilitarizimin dhe të mos mbanin më as uniformë ushtarake, as shenja të UÇK-së. Nëntëdhjetë ditë pas 21 qershorit bie pikërisht më 20 shtator 1999 — dita në të cilën UÇK-ja pushoi së qeni ushtri. Se çfarë do të vinte në vend të saj, e vendosi një akt i shkruar në Prishtinë po atë ditë.

Çfarë ishte TMK-ja në letër

Rregullorja e UNMIK-ut nr. 1999/8, e shpallur më 20 shtator 1999 nga Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm, Bernard Kouchner, e themeloi TMK-në si «agjenci civile e shërbimeve të emergjencës». Mandati numërohej me pesë funksione: përgjigje ndaj katastrofave (zjarre të mëdha, aksidente industriale, derdhje toksike), kërkim-shpëtim, ndihmë humanitare në zona të izoluara, mbështetje për çminimin, dhe rindërtim infrastrukture e komunitetesh.

Po aq i rëndësishëm ishte ai që rregullorja e ndalonte shprehimisht. TMK-ja nuk do të kishte asnjë rol në zbatimin e ligjit ose në ruajtjen e rendit; nuk ishte forcë mbrojtjeje, as polici, as njësi kundër trazirave. Pjesëtarëve u ndalohej veprimtaria politike dhe mbajtja e posteve publike. Struktura ishte dy-shtresore: deri në 3.000 pjesëtarë aktivë dhe deri në 2.000 rezervistë, me kërkesën që të paktën 10 për qind e të dyja shtresave t'u përkisnin komuniteteve pakicë. Autoritetin përfundimtar mbi pranimet e shkarkimet e mbante PSSP-ja; drejtimin e përditshëm ia jepte KFOR-i.

Çfarë ishte në praktikë

Shifrat tregojnë kompresimin. Organizata Ndërkombëtare për Migracion regjistroi rreth 25.723 ish-pjesëtarë të UÇK-së për riintegrim; vendet e TMK-së ishin gjithsej rreth 5.000. Domethënë katër nga pesë veta që kishin qenë nën armë duhej të ktheheshin në jetë civile pa uniformë fare — te policia e re, te emigracioni, te fshati. TMK-ja s'ishte «UÇK-ja e vazhduar»; ishte gryka e ngushtë përmes së cilës kaloi një pjesë e vogël e saj.

Puna e përditshme ishte ajo që thoshte rregullorja: pastrim rrugësh e shkollash, riparim urash e shtëpish, ndërhyrje në përmbytje e zjarre, ekipe kërkim-shpëtimi në dimër, mbështetje logjistike për çminimin në një territor të mbjellë me municion të pashpërthyer pas bombardimeve dhe pas luftës tokësore. Buxheti i vitit të fundit ishte rreth 25,4 milionë dollarë — afërsisht 0,79% e prodhimit të brendshëm bruto të Kosovës, shifër që tregon sa peshë institucionale mbante një trup zyrtarisht «civil».

Vlera e vërtetë e TMK-së, megjithatë, nuk matej me metra kub gurë të lëvizur. Ajo ishte ruajtje strukture: gradat, zinxhiri komandues, disiplina, listat e njerëzve, aftësia për t'i mbledhur mijëra veta brenda orësh. Kur institucionet e një vendi nuk ekzistojnë ende, institucioni i vetëm që funksionon bëhet shumë më i rëndësishëm se detyrat e tij në letër.

Komanda

Komandanti i parë ishte gjeneral-lejtnant Agim Çeku, shefi i Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së në 1999 — oficer karriere, pikërisht profili që i duhej një strukture që do të gjykohej nga profesionalizmi i saj. Çeku e drejtoi TMK-në nga themelimi deri në 2006, kur dha dorëheqjen për t'u bërë kryeministër i Kosovës. E zëvendësoi zëvendësi i tij, gjeneral-lejtnant Sylejman Selimi, i cili e drejtoi TMK-në deri në shpërbërje.

Kritikat dhe kufijtë

Historia e TMK-së nuk është e pastër dhe Muzeu nuk e paraqet të tillë. Gjatë viteve të para, zyra ndërkombëtare dhe raporte të organizatave të të drejtave të njeriut ngritën akuza për pjesëtarë të veçantë: veprimtari policore jashtë mandatit, përfshirje në krim të organizuar, sulme ndaj serbëve. Në qershor 2001 disa oficerë të lartë u larguan nga trupat për dyshime se kishin ndihmuar kryengritjen shqiptare në Maqedoni. Kuota prej 10 për qind për pakicat nuk u plotësua kurrë në mënyrë të qëndrueshme — pjesëmarrja serbe mbeti simbolike, pasojë e drejtpërdrejtë e mosnjohjes politike të institucioneve të Kosovës nga Beogradi dhe e presionit mbi serbët që bashkëpunonin me to.

Kufiri më i madh ishte megjithatë i ndërtuar në vetë rregulloren: TMK-ja u krijua për të mos qenë ushtri, në një vend që nuk kishte të drejtë të kishte ushtri. Ky dyzim — trup i disiplinuar ushtarakisht me detyra rreptësisht civile — e bëri të kritikueshme nga të dyja anët njëkohësisht: si «ushtri e maskuar» nga kundërshtarët, si institucion i zbrazur nga pritjet e veteranëve.

Shpërbërja: dy data, një tranzicion

Në 2008, pas shpalljes së pavarësisë, Këshilli i Atlantikut të Veriut e autorizoi KFOR-in të mbikëqyrte njëkohësisht shpërbërjen e TMK-së dhe ngritjen e Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK), në mënyrë që aftësitë e emergjencës të mos ndërpriteshin asnjë ditë.

Prandaj mbahen dy data, të dyja të sakta. Më 20 janar 2009 TMK-ja i pushoi veprimet, dhe më 21 janar 2009, në orën 00:01, FSK-ja nisi punën — dita që merret zyrtarisht si themelimi i saj. Shpërbërja juridike përfundoi më vonë: Kuvendi i Kosovës miratoi Ligjin për shpërbërjen e Trupave Mbrojtëse të Kosovës dhe trupat u çaktivizuan përfundimisht më 14 qershor 2009. Pesë muajt mes dy datave janë pikërisht ajo çka TMK-ja kishte qenë gjithnjë: një mekanizëm tranzicioni, i ndërtuar që dorëzimi të bëhej pa boshllëk.

Institucioni që la pasardhës

Historia shqiptare është plot me institucione që u shuan pa lënë pasardhës: shkolla që u mbyllën, lidhje që u shpërndanë, ushtri që u çarmatosën dhe u harruan. TMK-ja është një nga rastet e rralla ku ndodhi e kundërta. Një formacion i lindur nga mungesa e shtetit u pranua nga një administratë ndërkombëtare, u mbajt dhjetë vjet nën mbikëqyrje, dhe u dorëzua i organizuar te një institucion i shtetit të vet. Nuk është histori lavdie — është histori vazhdimësie. Dhe vazhdimësia institucionale, për një komb që e ka humbur atë herë pas here për shekuj, është një formë fitoreje që meriton të regjistrohet me emrin e vet.

Burimet: Rregullorja e UNMIK-ut nr. 1999/8, «On the Establishment of the Kosovo Protection Corps» (20 shtator 1999) — mandati, ndalimi i rolit policor, 3.000 aktivë + 2.000 rezervistë, kuota 10% për pakicat; «Undertaking of Demilitarisation and Transformation by the UÇK» (21 qershor 1999, arkivi i UN Peacemaker) — afati 90-ditor dhe nënshkruesit; Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit; NATO/KFOR, dokumentacioni i vitit 2008–2009 për mbikëqyrjen e shpërbërjes së TMK-së dhe ngritjen e FSK-së; Ligji i Kuvendit të Kosovës për shpërbërjen e TMK-së (qershor 2009); Wikipedia shqip & anglisht, zërat «Trupat Mbrojtëse të Kosovës» / «Kosovo Protection Corps» / «Kosovo Security Force» (komandantët, buxheti 25,4 milionë dollarë ≈ 0,79% e BPB-së, regjistrimi i 25.723 ish-pjesëtarëve të UÇK-së nga IOM). Shënim: datat e shpërbërjes jepen të dyja sepse burimet ndajnë ndërprerjen operative (20 janar 2009, me nisjen e FSK-së më 21 janar në orën 00:01) nga çaktivizimi juridik përfundimtar (14 qershor 2009); të dyja janë të sakta për fazën përkatëse.

---

# Shaban Jashari: mësuesi i Prekazit që e ktheu shtëpinë në shkollë
https://zhurma.press/shaban-jashari/
Type: person
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-10-22

2 prill 1924 – 5 mars 1998 · mësues, i burgosur politik, babai i Adem dhe Hamëz Jasharit

Shaban Jashari (2 prill 1924 – 5 mars 1998) ishte mësues nga Prekazi, i larguar nga arsimi dhe i burgosur mbi gjashtë vjet nga autoritetet jugosllave nga viti 1952, babai i Adem e Hamëz Jasharit, i vrarë 73 vjeç në rrethimin serb të Prekazit.

Para se Prekazi të bëhej emër lufte, ishte një klasë. Shaban Jashari e nisi jetën publike si mësues fshati — dhe pikërisht ajo e bëri të rrezikshëm: një burrë që u mësonte fëmijëve shqip dhe histori shqiptare në një shtet që i donte të dyja të vogla. Për këtë e hoqën nga shkolla dhe e futën në burg; për këtë, dyzet vjet më vonë, artileria erdhi te dera e tij. Në mars 1998, në moshën 73-vjeçare, ai nuk doli nga shtëpia. Nyja e tij në rrjetin shqiptar nuk është pushka e djalit — është abetarja që e paraprin atë.

Pse ka rëndësi

• Shaban Jashari lindi më 2 prill 1924 në Prekaz të Skenderajt dhe nisi punën si mësues në Skenderaj e fshatrat përreth në vitin 1949.

• Më 1952 autoritetet jugosllave e larguan nga arsimi për edukimin atdhetar që u jepte nxënësve dhe e arrestuan; kaloi mbi gjashtë vjet nëpër burgje, pastaj u kthye te toka e vet në Prekaz.

• Në mars 1998, 73 vjeç, nuk doli nga shtëpia kur artileria serbe erdhi te dera — ai ishte babai i Adem dhe Hamëz Jasharit.

Kush ishte

Shaban Murat Jashari lindi më 2 prill 1924 në Prekaz të Skenderajt, në zemër të Drenicës. Shkollimin e parë e mori në mejtep e medrese — rruga e vetme e arsimit që u mbeti fshatarëve shqiptarë të Kosovës nën Jugosllavinë mes dy luftërave — dhe e plotësoi gjatë Luftës së Dytë Botërore me mësues të ardhur nga Shqipëria, në atë dritare të shkurtër kur shkolla shqipe u hap sërish në Kosovë. Kur dritarja u mbyll, dija e mbetur në duart e tij u kthye në profesion: në 1949 nisi punën si mësues në Skenderaj dhe fshatrat përreth.

Karriera e tij në arsim zgjati pak. Në 1952 autoritetet e larguan nga procesi arsimor — arsyeja e regjistruar në kujtesën familjare dhe në biografitë e mëvonshme është edukimi atdhetar që u jepte nxënësve — dhe menjëherë pas kësaj e arrestuan. Kaloi mbi gjashtë vjet nëpër burgjet jugosllave. Kur doli, nuk u kthye më te tabela e zezë: u mor me bujqësi, në tokën e vet, në Prekaz. Mësuesi u bë fshatar, por shtëpia mbeti shkollë.

Shtëpia si shkollë

Familja Jashari rridhte prej një dere me traditë qëndrese ndaj sundimit serb e jugosllav, dhe Shabani e mbajti atë kujtesë të gjallë brenda mureve. Në një Kosovë ku historia shqiptare ishte e ndaluar në kurrikul, transmetimi kaloi te vatra: rrëfimi gojor, emrat e të parëve, ligji zakonor i malësisë me besën në qendër, dhe Kanuni si kod i nderit dhe i mikpritjes. Ky është modeli që përsëritet në gjithë shekullin XX shqiptar: kur shteti ndalon shkollën, familja e zë vendin e saj.

Prej asaj shtëpie dolën Adem Jashari dhe Hamëz Jashari, dy nga themeluesit e UÇK-së. Kur historiografia e mëvonshme kërkon «pikënisjen» e kryengritjes së armatosur të Kosovës, zakonisht e gjen te viti 1991 ose 1993. Regjistri i kësaj familjeje sugjeron një datë më të hershme dhe më të qetë: 1952, kur një mësues u hoq nga klasa dhe mësimi u zhvendos në shtëpi.

30 dhjetor 1991

Rrethimi i parë i shtëpisë së Jasharëve ndodhi më 30 dhjetor 1991: forca të mëdha policore serbe, të mbështetura nga njësi ushtarake jugosllave, rrethuan oborrin në Prekaz. Shaban Jashari u arrestua atë ditë dhe u lirua pas pak — sipas biografive, për mungesë provash. Ishte hera e parë që shteti erdhi te dera e tij me armë e jo me shkresë; nuk do të ishte e fundit. Sulme të tjera pasuan në vitet 1996–1998, përfshirë atë të janarit 1998, të cilit familja i shpëtoi.

Në atë periudhë Shabani ishte tashmë burrë i moshuar, mbi gjashtëdhjetë e pesë vjeç. Zgjedhja e tij — të mos e braktisë shtëpinë as pasi u bë objektiv i njohur i policisë — është vendimi që përcakton gjithë historinë e mëvonshme të Prekazit. Nuk u largua, dhe familja nuk u shpërnda.

5 mars 1998

Në agimin e 5 marsit 1998, policia speciale serbe dhe forcat jugosllave nisën operacionin e madh kundër kompleksit të Jasharëve. Rrethimi zgjati tri ditë, me artileri, mitraloza të rëndë dhe helikopterë kundër një grushti luftëtarësh dhe një shtëpie me gra e fëmijë brenda. Shaban Jashari u vra atë ditë të parë, në moshën 73-vjeçare.

Kur armët heshtën më 7 mars, ishin vrarë rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari — burra, gra dhe fëmijë. Nga shtëpia e Shabanit doli e gjallë vetëm mbesa e tij njëmbëdhjetëvjeçare, Besarta Jashari, dëshmia e së cilës e nxori masakrën nga terri i propagandës zyrtare. Beogradi e quajti operacion kundër «terroristëve»; dokumentimi i Human Rights Watch, regjistri i Librit të Kujtesës dhe më vonë aktakuzat e Tribunalit të Hagës e emërtuan ndryshe.

Kronologjia

• 2 Prill 1924Lind në Prekaz të Skenderajt, Drenicë — bir i Murat Jasharit.

• 1930–40Shkollim në mejtep e medrese; gjatë Luftës II vijon mësimet me mësues nga Shqipëria.

• 1949Nis punën si mësues në Skenderaj dhe fshatrat përreth.

• 1952Largohet nga arsimi dhe arrestohet; kalon mbi gjashtë vjet nëpër burgjet jugosllave.

• pas burgutKthehet në Prekaz; merret me bujqësi. Shtëpia mbetet vend transmetimi i kujtesës kombëtare.

• 30 Dhj 1991Sulmi i parë serb mbi shtëpinë e Jasharëve; arrestohet dhe lirohet për mungesë provash.

• Janar 1998Sulm i ri mbi kompleksin; familja i shpëton rrethimit.

• 5 Mars 1998Nis rrethimi i madh i Prekazit. Bie i vrarë, 73 vjeç.

• 7 Mars 1998Heshtin armët: rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari të vrarë. Mbijeton mbesa Besarta.

• sotShtëpia e tij ruhet si pjesë e Kompleksit Përkujtimor «Adem Jashari» në Prekaz.

Nyja: mësuesi para komandantit

Rrjeti shqiptar i shekullit XX ka një hallkë që përsëritet nga Rilindja te Kosova e viteve '90: mësuesi. Ai që mban gjuhën kur shteti e ndalon, që ruan historinë kur kurrikula e fshin, që e kthen shtëpinë në klasë kur klasa mbyllet. Shaban Jashari është kjo hallkë në formën e saj më të thjeshtë dhe më të skajshme — nga tabela e zezë e Skenderajt te burgu jugosllav, dhe prej andej te një oborr fshati të rrethuar me tanke.

Kjo është arsyeja pse exhibiti i tij qëndron para atij të djemve, jo pas. Pa mësuesin, komandanti nuk shpjegohet. Kryengritja e Kosovës nuk lindi në malet e 1998-s; ajo u transmetua brez pas brezi në kuzhina, në oda dhe në rrëfime nate, në atë hapësirë private ku një popull i mbajtur jashtë institucioneve të veta e ruan veten. Prekazi 1998 është pika ku ajo hapësirë private u sulmua drejtpërdrejt — dhe, duke u sulmuar, u bë publike.

Dinjiteti, jo viktimizimi

Shaban Jashari nuk kërkoi vdekjen dhe nuk është i madh sepse vdiq. Është i madh sepse për dyzet e gjashtë vjet — nga largimi prej shkollës në 1952 deri në mëngjesin e 5 marsit 1998 — nuk ndryshoi qëndrim nën asnjë presion: as burgu, as heshtja e detyruar, as rrethimi i 1991-shit. Kjo qëndrueshmëri, jo tragjedia, është ajo që Muzeu regjistron këtu. Numrat e 7 marsit i përkasin gjykatave dhe librave të kujtesës; biografia e një mësuesi fshati që nuk hoqi dorë i përket kombit.

Burimet: Wikipedia shqip & anglisht, zërat «Shaban Jashari» / «Attack on Prekaz» (biografia, datat 2.4.1924 – 5.3.1998, arrestimi i 1952-shit, sulmi i 30 dhjetorit 1991); Radio Kosova e Lirë, biografia «Shaban Murat Jashari (2.4.1924 – 5.3.1998)»; Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); Libri i Kujtesës së Kosovës (Kosovo Memory Book, Fondi për të Drejtën Humanitare) për regjistrin e viktimave të Prekazit; aktakuzat e TPNJ-së (ICTY) kundër zyrtarëve serbë për ngjarjet e marsit 1998. Shënim: shifra e të vrarëve të familjes Jashari jepet «rreth 58» sepse burimet luhaten mes 58 dhe 59 sipas kritereve të numërimit.

---

# Mustafa Pashë Bushati: pashai i fundit i Shkodrës dhe fundi i pashallëqeve
https://zhurma.press/mustafa-pashe-bushati/
Type: person
Published: 2026-07-21
Updated: 2026-08-08

Trashëgoi më 1810 gjysmë-shtetin më të fuqishëm të veriut dhe e humbi më 1831 te qafa e Babunës, kur gjysma e ushtrisë së tij zgjodhi të mos ishte më e tija.

Më 10 nëntor 1831, pas gjashtë muajsh rrethimi nën muret e Rozafës, Mustafa Pashë Bushati dorëzoi kalanë e Shkodrës dhe me të edhe shtetin gjysmë të pavarur që dera e tij kishte mbajtur në këmbë prej vitit 1757. Nëntë vjet më parë kishte rënë Janina e Ali Pashë Tepelenës. Me kapitullimin e Shkodrës u mbyll përfundimisht epoka e pashallëqeve shqiptare — dy gjysmë-shtete që, brenda strukturës osmane, kishin arritur territor, ushtri, diplomaci dhe trashëgimi dinastike, por kurrë një kornizë të përbashkët kombëtare. Mustafa Pasha është figura ku kjo kufizë shihet më qartë se kudo tjetër: burri që mblodhi dyzet mijë veta kundër Stambollit dhe humbi jo në fushëbetejë, por në çastin kur gjysma e ushtrisë së tij zgjodhi të mos ishte më ushtri e tij.

Pse ka rëndësi

• Mustafa Pashë Bushati (Shkodër, rreth 1797), bir i Kara Mahmud Pashës, ishte pashai i fundit i Shkodrës.

• Më 10 nëntor 1831, pas gjashtë muajsh rrethimi nën muret e Rozafës, dorëzoi kalanë — dhe me të u mbyll përfundimisht epoka e pashallëqeve shqiptare.

• Humbi jo në fushëbetejë, por kur gjysma e ushtrisë së tij prej dyzet mijë vetash zgjodhi të mos ishte më ushtri e tij — kufizimi themelor i pashallëqeve: kurrë një kornizë e përbashkët kombëtare.

Trashëgimtari i një dinastie në kulm

Mustafa Pashë Bushati — i njohur në dokumentet osmane edhe si Mustafa Reshiti, dhe në kujtesën popullore thjesht si Shkodrani — lindi në Shkodër rreth vitit 1797, sipas gjenealogjive më të përhapura bir i Kara Mahmud Pashës, i cili kishte rënë një vit më parë në Krushë. Pushtetin nuk e mori drejtpërdrejt: e trashëgoi rreth vitit 1810 nga xhaxhai i tij, Ibrahim Pasha, i cili kishte qeverisur pas Kara Mahmudit me një vijë shumë më pajtuese ndaj Portës. Në vitin 1812 Stambolli i njohu gradën e vezirit.

Ajo që trashëgoi ishte një makineri e ndërtuar prej tre brezash. Bushatllinjtë e kishin kthyer sanxhakun e Shkodrës në një zotërim familjar de facto të trashëgueshëm, me qendër kalanë e Rozafës mbi bashkimin e Bunës me Drinin, me rrjet aleancash mes fiseve malësore dhe me forcë ushtarake të mbajtur nga të ardhurat vendase, jo nga thesari perandorak. Nën Mustafanë kjo trashëgimi u zgjerua edhe një herë: më 1820 iu shtua sanxhaku i Beratit, më 1824 ata të Ohrit dhe të Elbasanit, bashkë me titullin serasker — komandant fushate i perandorisë. Në kulm, autoriteti i tij shtrihej nga Ulqini e Podgorica deri në Maqedoninë perëndimore, në një territor që në hartat e kohës del i shënuar thjesht me emrin e tij.

Shpata shqiptare në shërbim të perandorisë

Deri në fund të viteve 1820, Mustafa Pasha nuk ishte rebel: ishte instrumenti më i fuqishëm i Portës në Ballkanin perëndimor. Kur Mahmudi II vendosi ta zhbënte pashallëkun e Janinës, forcat veriore u rreshtuan në anën e perandorisë — rrethimi i Janinës (1820–1822) e la Ali Pashën pa aleatë shqiptarë dhe hapi vendin e parë bosh në hartën e pashallëqeve. Më 1823, bashkë me Omer Vrionin, Mustafa Pasha drejtoi një fushatë me rreth tetë mijë veta në Greqinë perëndimore kundër kryengritjes greke. Më 24 gusht të atij viti, pranë Karpenisit, kampin e tij e sulmoi Marko Boçari me rreth treqind e pesëdhjetë suliotë: sulmi përfundoi me humbje osmane dhe me vdekjen e vetë Boçarit.

Kjo skenë e vetme e thotë gjithë problemin e epokës. Në të dyja anët e llogores flitej shqip. Suliotët ishin malësorë shqipfolës ortodoksë që luftonin nën flamurin grek; ushtria që i sulmonte ishte shqiptare veriore nën flamurin osman. Kapaciteti ushtarak i shqiptarëve ishte i pamohueshëm dhe i kërkuar nga të gjithë — por ai u vendos në shërbim të projekteve të të tjerëve, sepse projekti i vet ende nuk ekzistonte. Rrjeti ishte aty; kornizë nuk kishte.

4 janar 1831: kuvendi i Shkodrës

Prishja me Stambollin erdhi nga reformat. Pas shuarjes së jeniçerëve më 1826 dhe pas disfatave në luftën me Rusinë, Mahmudi II nisi një program centralizimi që synonte pikërisht zotërime si ai i Bushatllinjve: ushtri e rregullt në vend të forcave lokale, administratë e emëruar nga qendra, tatime të mbledhura drejtpërdrejt. Traktati i Adrianopojës, i nënshkruar më 14 shtator 1829, shtoi mbi këtë edhe njohjen e sovranitetit serb dhe lëshime territoriale që i alarmuan njësoj ajanët e Shqipërisë e të Bosnjës.

Më 4 janar 1831, në Shkodër, u mblodh një kuvend i parisë veriore. Argumenti me të cilin u shpall qëndresa nuk ishte kombëtar: reformat u shpallën shkelje e sheriatit dhe e rendit të vjetër, dhe pjesëmarrësit u betuan t'i kundërviheshin me armë. Është një detaj që historiografia patriotike shpesh e zbut, por që duhet lexuar ashtu siç është — sepse pikërisht ai shpjegon fundin. Mustafa Pasha mblodhi rreth dyzet mijë veta nga pashallarët e Shqipërisë veriore, mbajti lidhje me princin serb Milosh Obrenoviq dhe me Muhamed Aliun e Egjiptit, dhe veproi në paralel me kryengritjen e Hysein Gradashçeviçit në Bosnjë. Kolona e tij zbriti drejt lindjes dhe kaloi nëpër Shkup e deri në Sofje.

Babuna, 21 prill 1831: dezertimi që vendosi gjithçka

Përballja vendimtare erdhi te qafa e Babunës, mes Prilepit dhe Velesit, më 21 prill 1831, kundër ushtrisë së kryevezirit Reshid Mehmed Pasha. Beteja nisi në favor të shqiptarëve. Pastaj, në mes të saj, më shumë se gjysma e forcave të Mustafa Pashës u shkëputën dhe e lanë fushën. Disfata ishte totale: mijëra të vrarë dhe mbi katërmbëdhjetë mijë të zënë robër. Ndihma boshnjake nuk mbërriti kurrë në kohë.

Dezertimi nuk ishte frikë. Ishte logjika e vetë sistemit që Bushatllinjtë kishin ndërtuar: një ushtri e mbledhur mbi besnikëri fisnore, interes lokal dhe pagesë, jo mbi një ide për të cilën vlen të vdesësh larg shtëpisë. Kur kryevezari ofroi falje dhe pozita, llogaria u bë e thjeshtë. Ali Pasha ishte lënë vetëm nga shqiptarët në Janinë nëntë vjet më parë; tani Mustafa Pasha u la vetëm nga shqiptarët në Babunë. E njëjta mungesë, dy herë, brenda një dekade.

Gjashtë muaj nën Rozafë

Mustafa Pasha u tërhoq në Shkodër dhe u mbyll në kalanë e Rozafës. Rrethimi i Reshid Mehmed Pashës zgjati rreth gjashtë muaj. Më 10 nëntor 1831 pashai i fundit i Shkodrës dorëzoi kalanë. Nuk u ekzekutua: u fal, u dërgua në Stamboll dhe u rikthye më vonë në shërbim perandorak — guvernator i ejaletit të Ankarasë më 1846, i Hercegovinës më 1853. Vdiq më 27 maj 1860 në Medinë, larg Bunës.

Pashallëku, ndryshe nga pashai, nuk u fal. Në vitin 1832 perandoria shpalli shuarjen e sistemit të timareve dhe vendosi administrim të drejtpërdrejtë shtetëror në trojet shqiptare. Zotërimet e mëdha familjare u copëtuan, forcat lokale u shpërndanë, dhe vendin e vezirit trashëgimtar e zuri nëpunësi i emëruar nga qendra. Brenda një dekade, i gjithë ndërtimi politik që kishte bërë të mundur Kara Mahmudin dhe Ali Pashën ishte zhbërë.

Çfarë u mbyll me pashallëkun

Fundi i vitit 1831 shpesh lexohet si një humbje kombëtare. Nuk ishte — dhe pikërisht kjo është dëshmia më e vlefshme që na lë. Mustafa Pashë Bushati nuk luftoi për një Shqipëri; luftoi për të drejtën e derës së vet për të qeverisur ashtu si e kishte qeverisur prej tre brezash, dhe e mbrojti atë të drejtë me gjuhën e sheriatit, jo të kombit. Ajo që dëshmojnë njëqind vjet Bushatllinj është kapaciteti: shqiptarët e kishin forcën, aftësinë administrative, rrjetin e aleancave dhe peshën diplomatike për të mbajtur në këmbë një shtet real, të njohur në praktikë nga perandoritë përreth. Ajo që u mungoi ishte një kornizë që t'i lidhte këto pushtete me njëri-tjetrin në vend që t'i vinte kundër.

Kjo është arsyeja pse rruga nga Babuna te Lidhja e Prizrenit zgjati gjysmë shekulli. Brezi i 1878-s nuk shpiku forcën shqiptare — ajo ishte dëshmuar tashmë dy herë brenda një brezi, në Shkodër e në Janinë. Ai shpiku kornizën: një kërkesë të përbashkët, të formuluar në emër të të gjithë vendit dhe jo të një dere. Pashallëqet ishin prova se rrjeti shqiptar mund të mbante peshë shtetërore; viti 1831 ishte prova se pa emër të përbashkët ai rrjet mund të shpërbëhej brenda një pasditeje beteje.

Burimet

• Robert Elsie, «Historical Dictionary of Albania» — për zërat mbi familjen Bushati, Mustafa Pashën dhe fundin e pashallëkut të Shkodrës.

• «Historia e Popullit Shqiptar», Vëllimi I (Akademia e Shkencave e Shqipërisë) — për kronologjinë e Bushatllinjve, shtrirjen territoriale dhe kryengritjen e viteve 1830–1831.

• Miranda Vickers, «The Albanians: A Modern History» (I.B. Tauris) — për centralizimin e Mahmudit II dhe zhbërjen e pushteteve rajonale shqiptare.

• Library of Congress Country Studies, Albania — «Local Albanian Leaders in the Early Nineteenth Century», për vendosjen e Bushatllinjve dhe Ali Pashës në të njëjtin varg centrifugal.

---

# Flamuri i Arbërit: revista arbëreshe që i dha Rilindjes zërin e parë periodik
https://zhurma.press/flamuri-i-arberit/
Type: organization
Published: 2026-07-20
Updated: 2026-07-30

20 korrik 1883, Koriliano Kalabro: Jeronim De Rada shtyp organin e parë periodik të vetëdijes kombëtare shqiptare — një rrjet zërash nga Kalabria te Nili, i censuruar nga dy perandori.

Një flamur i shtypur në Kalabri

Më 20 korrik 1883, në qytezën arbëreshe të Korilianos së Kalabrisë (Corigliano Calabro), doli nga shtypi numri i parë i një reviste të përmuajshme me dy tituj në ballinë: «Flamuri i Arbërit» në shqip dhe «La Bandiera Albanese» në italisht. E themeloi, e drejtoi dhe në pjesën më të madhe e shkroi një njeri i vetëm — poeti arbëresh Jeronim De Rada. Ishte një revistë politike, shoqërore, kulturore e letrare, e para e këtij lloji në gjuhën shqipe: organi që i dha Rilindjes Kombëtare zërin e saj të parë periodik, i botuar jo në atdhe, po tri detra larg tij.

Pse ka rëndësi

• «Flamuri i Arbërit» doli më 20 korrik 1883 në qytezën arbëreshe të Korilianos së Kalabrisë — revista e parë politike, shoqërore e letrare në gjuhën shqipe, themeluar dhe shkruar kryesisht nga Jeronim De Rada.

• Organi i parë i vetëdijes kombëtare lindi jashtë atdheut sepse nën Perandorinë Osmane shtypi shqip ishte i ndaluar: kombi u ndërtua nga periferia drejt qendrës, nga mërgimi drejt atdheut.

• Vlera e saj ishte rrjeti — De Rada mbante korrespondencë me Thimi Mitkon në Egjipt, me Zef Jubanin në Shkodër, me Sami Frashërin në Stamboll dhe me Elena Gjikën — duke i lidhur arbëreshin, gegun dhe toskun në një bisedë të vetme.

Kjo largësi nuk ishte rastësi. Nën Perandorinë Osmane shtypi në gjuhën shqipe ishte i ndaluar; shkolla, gazeta e libri shqip persekutoheshin si vegla separatizmi. Prandaj organi i parë i vetëdijes kombëtare shqiptare u desh të lindte atje ku shqiptarët ishin të lirë ta shkruanin gjuhën e vet — te arbëreshët e Italisë, pasardhësit e atyre që kishin ikur pas vdekjes së Skënderbeut katër shekuj më parë. «Flamuri i Arbërit» është prova më e qartë e një ligji të tërë Rilindjes: kombi u ndërtua nga periferia drejt qendrës, nga mërgimi drejt atdheut.

Një rrjet, jo një revistë

Fuqia e vërtetë e revistës nuk qëndronte te tirazhi i saj i vogël, po te harta e njerëzve që lidhi. Nga fillikati i tij në Kalabri, De Rada mbante korrespondencë me folkloristin Thimi Mitko në Egjipt, me shkodranin Zef Jubani, me ideologun Sami Frashëri në Stamboll, me shkrimtaren Elena Gjika (Dora d'Istria) në Europën qendrore, dhe me albanologë të huaj si francezi Ogyst Dozon. «Flamuri i Arbërit» i mblodhi këta zëra të shpërndarë nga Kalabria te Nili, nga Shkodra te Bukureshti, në një bisedë të vetme: se arbëreshi i Italisë, gegu i Shkodrës dhe tosku i Egjiptit ishin një popull.

Kjo është ana e harruar e Rilindjes — jo galeria e portreteve të veçuara, po lidhja mes tyre. Secili prej këtyre burrave sot ka vendin e vet në kujtesën kombëtare; pak kush kujton se ç'i lidhi. Organi i De Radës qe ura: një adresë e vetme ku njohuria për historinë, gjuhën dhe folklorin shqiptar mblidhej, botohej dhe u kthehej mbrapsht të gjithëve. Vetë kjo lidhje ishte akti politik.

Çfarë botoi

Faqet e revistës përziejnë letërsinë me luftën për njohje. Aty botoheshin poezi e këngë popullore në shqip, studime për historinë e lashtë të popullit, dhe artikuj që demaskonin synimet e fuqive fqinje për copëtimin e trojeve shqiptare. Qëllimi i shpallur ishte dyfish: ta bënte Shqipërinë të njohur në Europë si vend i një populli të vjetër me traditë të vetën, dhe të ngrinte një thirrje të përbashkët patriotike për autonomi e bashkim kombëtar. Në vitin 1887, arbëreshi Frangjisk Anton Santori botoi për herë të parë pjesë nga drama e tij «Emira» pikërisht në këto faqe — një shembull i vetëm i asaj se si revista shërbeu si skenë e parë e letrave shqipe.

Autoritetet e kohës e kuptuan mirë rrezikun: «Flamuri i Arbërit» u censurua si në Perandorinë Osmane, ashtu edhe në Mbretërinë e Greqisë. Një revistë e shtypur në një fshat kalabrez u ndalua nga dy shtete njëherësh — dëshmi e saktë se sa larg arrinte fjala e saj.

Nga Koriliano në Kozencë, dhe trashëgimtarët

Prej 20 shtatorit 1885 botimi kaloi në Kozencë (Cosenza), qendrën më të madhe të Kalabrisë arbëreshe. Gjithsej dolën 31 numra, deri sa revista u mbyll në 1887 — jo pak për një sipërmarrje pothuaj njënjerëzore, pa mbështetje shteti e pa treg. Po fjala nuk u shua: De Rada nisi menjëherë gazetën «Shqiptari i Italisë» në Kozencë, kurse fisi i madh i shtypit arbëresh vazhdoi te «Arbri i Ri» i Zef Skiroit dhe më pas te organet e Rilindjes brenda trojeve. «Flamuri i Arbërit» qe pikënisja: pas tij, shtypi shqip nuk u ndal më kurrë.

Kur më 28 nëntor 1912 flamuri i vërtetë u ngrit në Vlorë, ai kishte tashmë njëzet e nëntë vjet që valëvitej mbi një ballinë reviste. Akti politik i 1912-ës ishte fryti; fara qe mbjellë në 1883, në një shtypshkronjë kalabreze, nga një popull që nuk kishte harruar se nga vinte.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në koleksionin e vetë revistës dhe në studimet standarde për De Radën e shtypin arbëresh:

• Jeronim De Rada (bot.), Fiàmuri Arbërit — La Bandiera Albanese, Corigliano Calabro / Cosenza, 1883–1887 (31 numra).

• Robert Elsie, History of Albanian Literature / Albanian Literature: A Short History, për vendin e De Radës dhe të revistës në Rilindje.

• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912, Princeton University Press, 1967 — për shtypin diasporik si infrastrukturë e lëvizjes kombëtare.

---

# Rrethimi i Janinës (1820–1822): fundi i pashallëqeve shqiptare
https://zhurma.press/rrethimi-i-janines/
Type: event
Published: 2026-07-20
Updated: 2026-08-08

Fushata dyvjeçare që shkatërroi Ali Pashë Tepelenën — dhe me të strukturën e vetme territoriale shqiptare të shekullit XIX

Midis vitit 1820 dhe janarit të 1822-shit, Perandoria Osmane vuri në lëvizje një prej fushatave më të gjata e më të kushtueshme të gjysmës së parë të shekullit XIX — jo kundër një fuqie të huaj, por kundër një prej vezirëve të vet. Objektivi ishte Janina dhe njeriu që e kishte kthyer atë në kryeqytet të një pushteti gati të pavarur: Ali Pashë Tepelena. Kur rrethimi mbaroi, nuk ra vetëm një njeri i vjetër. Ra i gjithë modeli i pushtetit shqiptar që kishte marrë formë përgjatë gjysmë shekulli — pashallëqet — dhe me të ra edhe mundësia më e afërt që Ballkani perëndimor kishte pasur për një shtet të dalë nga një bërthamë shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Midis 1820 dhe janarit 1822 Perandoria Osmane rrethoi Janinën për të shkatërruar vezirin e vet, Ali Pashë Tepelenën, që e kishte kthyer qytetin në kryeqytet të një pushteti gati të pavarur.

• Ali Pasha administronte një territor nga bregdeti jonian te thellësia e Thesalisë, me ushtri, doganë, diplomaci e korrespondencë të vetën me Londrën, Parisin e Petërburgun.

• Rënia e tij mbylli modelin e pashallëqeve shqiptare — dhe me të mundësinë më të afërt që Ballkani perëndimor kishte pasur për një shtet të dalë nga një bërthamë shqiptare.

Pse Stambolli vendosi ta shkatërronte vezirin e vet

Deri në vitin 1820, Ali Pasha administronte një territor që shtrihej nga bregdeti jonian te thellësia e Thesalisë, me ushtri, doganë, diplomaci e korrespondencë të vetën me Londrën, Parisin e Petërburgun. Formalisht ishte vali osman; praktikisht ishte sundimtar. I njëjti model ishte ngritur edhe në veri nga Bushatllinjtë në Shkodër, dhe në qendër nga Pashallëku i Beratit, të cilin Janina e kishte gllabëruar. Kjo nuk ishte thjesht autonomi lokale: ishte një shtresë e tërë pushteti, e ndërtuar mbi kapedanë, fise dhe besëlidhje shqiptare, që funksiononte brenda perandorisë pa iu bindur asaj.

Sulltan Mahmudi II po ndërtonte pikërisht të kundërtën. Programi i tij ishte centralizimi — heqja e pushteteve të ndërmjetme që qëndronin midis Stambollit dhe krahinës. Në vitin 1820 Porta e shpalli Ali Pashën kryengritës dhe urdhëroi shkarkimin e tij; me këtë akt, veziri u nxor jashtë ligjit dhe pasuria e tij iu la kujtdo që do të merrte kokën e tij. Në nëntor 1820 Hurshid Pasha, i emëruar njëkohësisht guvernator i Moresë, mori komandën e ekspeditës si serasker, duke mbledhur forca osmane nga i gjithë Ballkani drejt Janinës.

Rrethimi: qyteti i djegur dhe kalaja që nuk dorëzohej

Ali Pasha e priti fushatën me llogaritjen e një njeriu që kishte kaluar tërë jetën duke i mbijetuar rrethimeve. Kur ushtritë osmane iu afruan, ai u tërhoq në kështjellën e Janinës — Its-Kalen mbi liqenin e Pamvotidës — dhe, sipas dëshmive bashkëkohore, la pas vetes një qytet të djegur, që armiku të mos gjente as strehë as furnizim. Për muaj me radhë artileria osmane goditi mure që një veteran tetëdhjetëvjeçar i mbronte me çeta shqiptare, me barut të grumbulluar prej dekadash dhe me premtimin e vazhdueshëm se do t'i hidhte të gjitha në erë para se të dorëzohej.

Fushata zgjati shumë më tepër nga sa kishte parashikuar Stambolli. Rrethimi kaloi vitin 1821 të tërin. Njëri pas tjetrit, bijtë e Aliut — Myhtari, Veliu dhe Salihu, që mbanin Beratin, Vlorën dhe Morenë — u shkëputën, u dorëzuan ose u kapën, dhe Porta i ekzekutoi. Rrjeti familjar mbi të cilin ishte ngritur pashallëku u zbërthye para se të binte vetë kalaja. Aliut i mbetën, në fund, ishulli, disa besnikë dhe fjala e tij.

Më 24 janar 1822 ai u nxor nga kështjella me premtimin e faljes dhe u vendos në manastirin e Shën Panteleimonit, në ishullin e liqenit. Kur i kërkuan të dorëzohej për t'u ekzekutuar, ai refuzoi — «koka ime nuk dorëzohet si koka e një skllavi», i atribuohet përgjigjja — dhe u vra duke luftuar, i qëlluar nëpër dyshemenë e dhomës ku ishte mbyllur. Koka e tij u pre dhe u dërgua në Stamboll.

Kostoja që Stambolli nuk e kishte llogaritur

Pikërisht ndërsa forcat më të mira osmane të Rumelisë ishin të ngujuara para mureve të Janinës, në mars 1821 shpërtheu kryengritja greke në More. Hurshid Pasha kishte ikur nga Tripolica më 6 janar 1821 për të marrë komandën e fushatës kundër Aliut, duke lënë pas thesarin dhe familjen; kur revolta nisi, guvernatori i Moresë ishte i zënë njëqind e ca kilometra larg, në një rrethim që nuk mund ta braktiste. Historiografia e pranon gjerësisht se lufta kundër Ali Pashës i dha lëvizjes greke pikërisht dritaren kohore që i duhej: perandoria nuk mund të luftonte njëkohësisht vezirin e vet dhe një kryengritje kombëtare.

Ky është një nga paradokset më të mëdha të shekullit shqiptar. Fushata që shkatërroi pushtetin autonom shqiptar në jug hapi, në të njëjtën lëvizje, rrugën për shtetin e parë kombëtar në Ballkan — dhe ai shtet nuk ishte shqiptar. Në radhët e vetë kryengritjes greke luftonin edhe komandantë shqipfolës të dalë nga bota e Suliotëve, si Marko Boçari — komunitet që Ali Pasha vetë e kishte shkatërruar dy dekada më parë, në rrethimet që çuan te Zalongu. Energjia luftarake shqiptare u derdh, pra, në një projekt kombëtar që do të shkruhej me emër tjetër.

Çfarë u zhbë: pashallëqet si shtet i munguar

Pas 1822-shit, Janina u kthye në një njësi administrative të zakonshme të perandorisë. Territori u nda, tatimet iu kthyen thesarit qendror, dhe pushteti i kapedanëve u zvogëlua në atë të agallarëve lokalë. E njëjta valë centralizimi arriti edhe në veri: pashallëku shkodran i Bushatllinjve ishte rrëzuar tashmë, dhe brenda pak vitesh Porta do të mbyllte edhe rezistencën e mbetur të bejlerëve shqiptarë ndaj reformave — sipas historiografisë, me kurthin e mirënjohur të Manastirit në gusht 1830, ku qindra parësi shqiptarë u ftuan për bisedime dhe u masakruan.

Është e rëndësishme të thuhet qartë çfarë ishin dhe çfarë nuk ishin pashallëqet. Ali Pasha nuk ishte kryengritës kombëtar; ai nuk kërkoi shtet shqiptar dhe nuk foli në emër të një kombi. Ishte një sundimtar dinastik që shfrytëzoi rrjetin shqiptar — gjuhën, besën, kapedanët, malësinë — si infrastrukturë të pushtetit të vet, dhe që e shkatërroi po ai rrjet kur ai i doli përpara, siç ndodhi me Suliun. Por pikërisht kjo është ajo që bën rrethimin e Janinës një ngjarje themelore: ai zhduku strukturën e vetme territoriale në të cilën shqiptarët kishin, në atë shekull, aparat, ushtri dhe peshë ndërkombëtare. Kur gjysmë shekulli më vonë rrjeti shqiptar do të kërkonte vilajet të vetin dhe pastaj shtet, do t'ia niste nga zeroja — pa administratë të trashëguar, pa arkë, pa ushtri.

Ndërkohë fqinjët e nisën me trashëgimi. Greqia doli nga kryengritja e vitit 1821 me shtet të njohur brenda një dekade; Serbia e ndërtoi të vetin mbi autonominë e fituar hap pas hapi. Shqiptarët hynë në shekullin e Rilindjes pa asnjë prej këtyre themeleve, sepse struktura që mund t'i kishte dhënë u shemb në Janinë. Nuk është domosdoshmërisht një komplot; është një radhë vendimesh perandorake që, herë pas here, e gjeti gjithmonë rrjetin shqiptar në anën e gabuar të centralizimit. Rrethimi i Janinës është momenti ku ajo radhë vendimesh mori formën e një artilerie përpara një kalaje.

Burimet

• K. E. Fleming, «The Muslim Bonaparte: Diplomacy and Orientalism in Ali Pasha's Greece» (Princeton University Press, 1999)

• Robert Elsie, «Historical Dictionary of Albania» — hyrjet për Ali Pashë Tepelenën, Janinën dhe pashallëqet

• Noel Malcolm, «Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians» (Oxford University Press, 2020)

• Kristo Frashëri, «Historia e Shqipërisë» — kapitujt mbi pashallëqet shqiptare dhe centralizimin e Mahmudit II

• Barbara Jelavich, «History of the Balkans, Vol. 1: Eighteenth and Nineteenth Centuries» (Cambridge University Press, 1983)

---

# Karl Topia: princi që mbajti «Princeps Albaniae» një shekull para Lezhës
https://zhurma.press/karl-topia/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-10-22

Zoti i Durrësit dhe i Egnatias, princi më i fuqishëm i Arbërisë së shekullit XIV (rreth 1331–1388)

Karl Topia (rreth 1331 – janar 1388) ishte zoti arbëror që prej rreth vitit 1358 sundoi Shqipërinë qendrore përgjatë Via Egnatia-s, mori Durrësin nga anzhuinët rreth 1368 dhe mbajti titullin «Princeps Albaniae», gati një shekull para Lidhjes së Lezhës.

Karl Topia (Durrës, gjysma e parë e shekullit XIV – Elbasan, janar 1388) ishte zoti më i fuqishëm i Arbërisë qendrore në kohën e vet dhe njeriu që e mbajti titullin latin Princeps Albaniae — «Princ i Shqipërisë» — gati një shekull përpara se Skënderbeu ta bashkonte vendin te Lidhja e Lezhës. Nga Durrësi te Ohri, përgjatë Rrugës Egnatia që lidhte Adriatikun me Lindjen, ai sundoi principatën shqiptare më të gjerë të shekullit, i shkroi Europës në latinisht e greqisht si princ i një Shqipërie të vetme, dhe la pas një manastir e një mbishkrim që ende sot dëshmojnë një botë arbërore të lidhur me Perëndimin. Por lufta e tij vëllavrasëse me Balshajt do të hapte, po ashtu, portën nga e cila do të hynin osmanët.

Pse ka rëndësi

• Karl Topia (vdiq në janar 1388) sundoi prej rreth vitit 1358 nga Durrësi te Ohri, përgjatë Via Egnatia-s — principata arbërore më e gjerë e shekullit XIV.

• Ai mbajti titullin latin «Princeps Albaniae», princ i një Shqipërie të vetme, gati një shekull para se Skënderbeu ta bashkonte vendin te Lidhja e Lezhës.

• E ëma, Helena, ishte bijë e mbretit Robert I të Napolit — një lidhje gjaku me shtëpinë franceze të Anzhuve që i jepte Topias legjitimitet brenda Perëndimit latin.

Nga shtëpia e Topiajve te «nipi i mbretit të Francës»

Karl Topia rrjedh nga Topiajt, një prej dyerve princërore më të vjetra të Arbërisë, me qendër Durrësin e Krujën. I ati ishte Andrea I Topia; e ëma, Helena, ishte një bijë e paligjshme e mbretit Robert I të Napolit, nga shtëpia franceze e Anzhuve — dhe pikërisht kjo lidhje gjaku do t'i jepte Karlit një armë politike të fuqishme. Vetë emri i tij, «Karl», mbante kujtimin e stërgjyshit të largët Karli I i Anzhusë. Në një Ballkan ku legjitimiteti maste peshën e një princi po aq sa ushtria, prejardhja anzhuine e bënte Topian jo thjesht një zot vendas, por një pjesëtar të familjes mbretërore të Perëndimit latin — dhe ai nuk do të hezitonte kurrë ta kujtonte këtë.

Principata e Topiajve: Durrësi, Kruja dhe rruga për në Lindje

Prej rreth vitit 1358 e deri në vdekje, Topia sundoi mbi zemrën e Shqipërisë qendrore: Durrësin, Krujën, Peqinin, Elbasanin, Mokrën e Gorën — një rrip toke që shtrihej përgjatë Via Egnatia, rrugës së madhe romake që lidhte bregdetin adriatik me liqenin e Ohrit dhe, përtej tij, me Selanikun e Kostandinopojën. Kush zotëronte Egnatian, zotëronte kalimin mes Perëndimit dhe Lindjes; dhe për tri dekada ai kalim ishte i Topias. Fillimet e ngritjes së tij i takojnë fitores mbi despotin epirot Nikefor II Orsini rreth vitit 1358, që i zgjeroi për një kohë zotërimet deri në jug. Principata e tij ishte shteti arbëror më i fortë i shekullit XIV — një organizëm politik i mirëfilltë, me kështjella, taksa e diplomaci të vetën, jo thjesht një feud malor.

Beteja për Durrësin dhe titulli «Princeps Albaniae»

Qyteti-çelës i gjithë sundimit ishte Durrësi, i cili kishte mbetur ende një zotërim anzhuin. Topia e rrethoi më 1362–1363 pa sukses, por rreth viteve 1367–1368 e mori më në fund qytetin nga anzhuinët, me mbështetjen e Venedikut. E humbi për një kohë (1376) para se ta rifitonte më 1383. Ishte pikërisht zotërimi i Durrësit — porta detare e Shqipërisë — që i dha peshën e titullit me të cilin hyri në histori: Princeps Albaniae. Papa Grigori XI e nderoi më 1374 me titullin Grande Conte d'Albania, venedikasit e quanin catholicus princeps Albanie, e serbët veliki župan. Ky ishte një pretendim mbi një Shqipëri të vetme, jo mbi një krahinë — jehona e drejtpërdrejtë e formulës princeps Arbanorum që Progonët e kishin ngritur qysh më 1208, dhe pararendësi i idesë që do të merrte trup te Lidhja e Lezhës e vitit 1444.

Manastiri i Shën Gjon Vladimirit dhe mbishkrimi që fliste tri gjuhë

Rreth viteve 1380–1381, Topia rindërtoi manastirin e Shën Gjon Vladimirit pranë Elbasanit — një themelim ortodoks nga një princ me prejardhje katolike-anzhuine, dëshmi e një bote arbërore ku muret rrëfimtare mes besimeve ende s'ishin ngritur. Në muret e kishës ai la tri mbishkrime përkujtimore, në greqisht, latinisht e sllavisht. Njëri prej tyre, në greqisht, e quan ndërtuesin «Karla Theopias, ktitor i manastirit të shenjtë»; një tjetër, i datuar 1382, shkon më tej dhe e paraqet atë si «Karlan Theopian më të lartin e të parin, nip dhe prej gjaku i mbretit të Francës», që «ngriti këtë kishë të shenjtë të Shën Gjon Vladimirit». Ishte një akt politik po aq sa fetar: një zot shqiptar që u shkruante brezave, në tri gjuhët e Ballkanit e të Perëndimit, se ishte prej gjaku mbretëror europian — Arbëria si pjesë e krishterimit latin, jo periferi e tij. Mbishkrimi ruhet sot në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.

Beteja e Savrës, 1385: fitorja që hapi portën osmane

Rivaliteti me shtëpinë fqinje të Balshajve — një rivalitet edhe krushqie, pasi Topia u martua me Voisava Balshën — u kthye në luftë të hapur. Kur Balsha II i mori Durrësin, Topia kërkoi ndihmë atje ku s'duhej: te sulltani osman Murat I. Në Betejën e Savrës, më 18 shtator 1385, në fushën mes Elbasanit e Lushnjës, ushtria osmane theu forcat e Balsha II, i cili ra i vrarë në betejë. Topia e fitoi luftën e vet — por çmimi ishte historik: pas Savrës ai ka gjasa të jetë bërë vasal i osmanëve, dhe fusha e Myzeqesë pa për herë të parë një ushtri osmane fitimtare në tokë shqiptare. Ishte plagosja e brendshme e rrjetit arbëror: jo i pushtuar nga forca, por i çelur nga përçarja — e njëjta e çarë që Lezha, gjashtëdhjetë vjet më vonë, do të përpiqej ta mbyllte. Të nesërmen e Savrës, më 1386, Topia nënshkroi një pakt me Venedikun, duke i premtuar 600 dukatë në vit e drithë në këmbim të mbrojtjes.

Trashëgimia: titulli që kaloi te Skënderbeu

Karl Topia vdiq në Elbasan në janar të vitit 1388 dhe u varros në manastirin që kishte ngritur. E trashëgoi i biri, Gjergj Topia, por principata nuk e mbijetoi dot gjatë rënien e babait: më 1392 Durrësi kaloi te Venediku, dhe zotërimet e Topiajve u tretën mes fuqive më të mëdha. E megjithatë ideja që Topia kishte mishëruar — një Shqipëri e vetme, me një princ, me një emër latin që Europa e njihte — nuk vdiq me të. Një brez më vonë, po ai pretendim mbi «Arbërinë» do të kalonte te Kastriotët, dhe Skënderbeu do ta ngrinte titullin që Topia e kishte mbajtur i pari në një aleancë të vërtetë kombëtare. Në rrjetin e principatave arbërore — Progonët, Topiajt, Balshajt, Muzakajt, Arianitët — Karl Topia ishte nyja që u afrua më shumë se çdo tjetër, para Lezhës, ndaj një shteti të vetëm shqiptar; dhe tragjedia e tij ishte se e afroi atë njësoj sa hapi, pa dashje, portën e fundit të lirisë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat historike të vendosura për Karl Topinë — lindja në Durrës në gjysmën e parë të shekullit XIV (rreth 1331 sipas disa burimeve), i biri i Andrea I Topias dhe i Helenës, bijë e paligjshme e mbretit Robert I të Napolit; sundimi i Shqipërisë qendrore rreth 1358–1388; marrja e Durrësit nga anzhuinët rreth 1368; tituj Princeps Albaniae dhe Grande Conte d'Albania (1374); Beteja e Savrës më 18 shtator 1385 dhe vdekja në janar 1388 — të kryqëzuara mes burimeve: Wikipedia anglisht «Karl Thopia» dhe Wikipedia shqip «Karl Topia» (nga ku janë marrë zotërimet përgjatë Via Egnatia, fitorja mbi Nikefor II Orsinin rreth 1358, rrethimet e Durrësit dhe pakti me Venedikun i 1386-ës), si dhe shënimi për Kishën e Shën Gjon Vladimirit (nga ku janë marrë rindërtimi i manastirit rreth 1380–1381, mbishkrimet trigjuhëshe greqisht-latinisht-sllavisht dhe mbishkrimi i vitit 1382 që e quan Topian «nip e prej gjaku i mbretit të Francës»). Ku burimet nuk pajtohen për vitin e saktë të lindjes, faqja e shënon pasigurinë. Asnjë autoritet i ndaluar nuk është përdorur.

---

# Andon Zako Çajupi: nga Zagoria te Nili, babai i dramës shqipe
https://zhurma.press/cajupi/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Poeti e dramaturgu i Rilindjes që, nga kolonia shqiptare e Egjiptit, i dha kombit satirën letrare dhe skenën e vet të parë (1866–1930)

Kur më 11 korrik 1930 vdiq në Kajro, Andon Zako Çajupi kishte katër dekada që s'e kishte parë Sheperin e tij të Zagorisë. Mes këtyre dy pikave — një fshat malor mbi Drino dhe një qytet në grykën e Nilit — shtrihet një nga jetët më domethënëse të Rilindjes: një avokat me doktoratë nga Gjeneva që i ktheu shpinën gjyqit për t'i dhënë kombit dy gjëra që s'i kishte — një zë satiror dhe një skenë teatri. Çajupi nuk e shkroi Shqipërinë nga brenda; e shkroi nga larg, nga rrjeti i kolonive që e mbanin gjallë kombin kur shteti ende nuk ekzistonte.

Pse ka rëndësi

• Andon Zako Çajupi (Sheper i Zagorisë, 27 mars 1866 — Kajro, 11 korrik 1930) e shkroi Shqipërinë nga larg: prej rrjetit të kolonive shqiptare të Egjiptit, që e mbajtën gjallë kombin kur shteti ende nuk ekzistonte.

• Doktor i drejtësisë nga Gjeneva, ai e la avokatinë për letërsinë; përmbledhja «Baba-Tomorri» (Kajro, 1902) i dha shqipes zërin satirik që i mungonte.

• Njihet si babai i dramaturgjisë shqipe — skenën teatrore kombëtare e ndërtoi kur ajo ende nuk ekzistonte.

Nga Sheperi i Zagorisë te bregu i Aleksandrisë

Andon Zako lindi më 27 mars 1866 në Sheper të Zagorisë, në trevën e Gjirokastrës. I ati ishte tregtar duhani që lëvizte mes Kavallës dhe Egjiptit — pjesë e asaj lëvizjeje shqiptare drejt jugut e Levantit që, që nga shekulli XIX, kishte krijuar koloni të tëra jashtë kufijve osmanë. Arsimin fillestar e mori në një shkollë greke në Nivan, siç e detyronte koha: shqipja ende nuk kishte shkollë të vetën. Më 1882 familja e mori në Aleksandri, ku i riu kaloi pesë vjet mbi frëngjishten. Mbiemri me të cilin do të hynte në letërsi — Çajupi — nuk ishte i familjes, por i malit të Zagorisë: një nënshkrim që e mbante gjithnjë të lidhur me vendlindjen që s'do ta shihte më.

Gjeneva, drejtësia dhe kthesa drejt letërsisë

Më 1887 Çajupi shkoi në Zvicër, ku studioi drejtësinë për pesë vjet dhe u kthye me doktoratë. Në Kajro, ku u vendos përfundimisht, e ushtroi për pak kohë profesionin e avokatit — por jo për gjatë. Ligji nuk e mbajti; letërsia e mori. Kjo kthesë, që biografët e paraqesin shpesh si «dështim» në gjyq, ishte në të vërtetë çlirim: një njeri i shkolluar me të drejtën europiane vendosi ta vinte penën, jo togën, në shërbim të një kombi që ende po kërkonte fjalët e veta.

«Baba-Tomorri» dhe zëri që i mungonte një kombi

Më 1902 botoi në Kajro Baba-Tomorri, një nga veprat më të shquara të letërsisë së Rilindjes. Përmbledhja mban brenda tri regjistra: vargje atdhetare që ndezin krenarinë e robërinë e kombit, vjersha dashurie e jete fshatare, dhe një shtresë satirike e shoqërore që godet bejlerët, padrejtësinë e përtesën. Këtu Çajupi bën diçka të re për shqipen: e kthen populloren në letërsi të lartë pa e zbutur, dhe satirën në armë atdhetare. Vjersha si ato mbi fshatin, mbi robërinë e mbi punën u bënë tekste që brezat i mësuan përmendësh. Vite më vonë do të punonte edhe një vepër satirike me frymë biblike, Baba Musa Lakuriq, që mbeti në dorëshkrim — një parodi ku, përmes legjendës fetare, godiste çështjet politike të kohës.

Skena që nuk ekzistonte: babai i dramaturgjisë shqipe

Kontributi që e veçon Çajupin nga bashkëkohësit është teatri. Kur ai filloi të shkruante për skenë, dramaturgjia shqipe praktikisht nuk kishte lindur ende. Komeditë e tij — sidomos Përrallë nga e kaluara, që mbyll vetë Baba-Tomorrin, dhe Pas vdekjes (shkruar rreth 1910, botuar më 1937) — dhe tragjedia Burri i dheut hodhën themelet e një zhanri që deri atëherë s'kishte gjuhë. Për këtë arsye historia e letërsisë e mban Çajupin si babanë e dramaturgjisë shqiptare: jo se shkroi shumë për skenë, por se e shpiku skenën vetë, në një gjuhë që ende po mësohej të shkruhej.

Kolonia e Nilit: rrjeti që e punonte kombin nga larg

Çajupi nuk ishte një zë i vetmuar në shkretëtirë. Egjipti i fundshekullit XIX mbante një nga nyjet më të gjalla të lëvizjes kombëtare: kolonia shqiptare e Kajros e Aleksandrisë, me klube, shtypshkronja e para të holla që rridhnin drejt atdheut. Aty kishte punuar para tij Thimi Mitko, që mblodhi «Bletën Shqiptare»; aty krijoi bashkëkohësi i tij Spiro Dine, «mbledhësi i Nilit» i «Valëve të Detit»; nga Egjipti kishin dalë edhe rrënjët e Naim Frashërit. Ky ishte modeli i vërtetë i Rilindjes — jo një qendër, por një rrjet kolonish të shpërndara nga Kalabria e De Radës te Bukureshti, Sofja e Kajro, që mbanin të njëjtin kod: gjuhën, besën dhe kujtesën. Kur më 1908 Kongresi i Manastirit zgjodhi alfabetin latin, ishin pikërisht koloni si kjo e Egjiptit ato që e kishin ushqyer për dekada betejën e shkronjës. Çajupi shkroi brenda kësaj strukture: mërgimtar që e kthen mallin në vepër, dhe distancën në qartësi.

Trashëgimia

Andon Zako Çajupi vdiq më 11 korrik 1930 në Kajro, larg malit që i dha emrin. La pas një përmbledhje që ende lexohet, një dramaturgji që tjerët do ta ndërtonin mbi themelet e tij, dhe një dëshmi se letërsia e madhe e një kombi mund të lindë edhe në mërgim — madje pikërisht atje, ku largësia e bën atdheun më të pastër në kujtesë. Ai qëndron sot mes poetëve-atdhetarë të mërgimit, pranë një Filip Shiroke, si zëri që i dha satirës shqipe dinjitet letrar dhe skenës shqipe frymën e parë.

Burimet

• «Andon Zako Çajupi (26 mars 1866 – 11 korrik 1930)» — Albanian Profile: datat, i ati Harito Zako tregtar duhani në Kavallë e Egjipt, arsimi grek në Nivan, zhvendosja në Aleksandri (1882) e studimet e drejtësisë në Zvicër (1887), prejardhja e pseudonimit nga mali i Zagorisë, dhe lista e veprave (Baba-Tomorri 1902; Përrallë nga e kaluara e Pas vdekjes 1910/1937; Burri i dheut). albanianprofile.com

• «Më 27 mars 1866 lindi Andon Zako Çajupi, poet i shquar, dramaturg» — Voal: biografia, doktorata në drejtësi, vendosja e përhershme në Kajro, karakteri atdhetar e satirik i Baba-Tomorrit dhe roli si themelues i dramaturgjisë shqipe. voal.ch

• «Andon Zako Çajupi» — Wikipedia në shqip: përmbledhja e jetës, tri shtresat e Baba-Tomorrit (atdhetare, dashurie, satirike-shoqërore), dorëshkrimi satirik Baba Musa Lakuriq dhe vendi i tij në kanonin e Rilindjes. sq.wikipedia.org

---

# Kolonja: treva malore që e ktheu kurbetin në armë kombëtare
https://zhurma.press/kolonja/
Type: place
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-09

Trevë e thepisur mes Gramozit dhe kufirit, Kolonja e ktheu kurbetin në armë kombëtare — nga kolonitë e Sofjes, Bukureshtit e Egjiptit doli një brez rilindasish që s'e la gjuhën të vdesë.

Në juglindje të Shqipërisë, mes majës së Gramozit dhe kufirit me Greqinë, shtrihet një trevë e vogël dhe e ashpër që dha shumë më tepër sesa premtonte terreni i saj i thepisur. Kolonja — sot bashki në Qarkun e Korçës, dikur një nga 36 rrethet e vendit — mbulon vetëm rreth 865 kilometra katrorë dhe në regjistrimin e vitit 2011 numëronte pak mbi 11 mijë banorë. E megjithatë nga këto fshatra gurësh dolën gazetarë, mësues, kryeministra e poetë që i dhanë Rilindjes Kombëtare disa prej zërave më të pathyeshëm. Historia e Kolonjës është historia e një kontradikte: një tokë kaq e varfër sa e detyroi popullsinë të merrte rrugët e kurbetit — dhe pikërisht ai kurbet u shndërrua në armën më të fuqishme kombëtare të trevës.

Pse ka rëndësi

• Kolonja është trevë malore në juglindje të Shqipërisë (Qarku i Korçës), rreth 865 km² dhe pak mbi 11 mijë banorë sipas regjistrimit të 2011-s.

• Varfëria e tokës e detyroi popullsinë të merrte rrugët e kurbetit — dhe pikërisht ai kurbet u shndërrua në armën më të fuqishme kombëtare të trevës.

• Nga fshatrat e saj gurësh dolën gazetarë, mësues, kryeministra e poetë që i dhanë Rilindjes Kombëtare disa nga zërat më të pathyeshëm.

Toka: Gramozi, Erseka dhe fshatrat e gurta

Kolonja është një pellg malor i rrethuar nga lartësi. Në lindje ngrihet Gramozi, mali i katërt më i lartë i Shqipërisë me 2.525 metra, ndërsa lumi i Osumit e pret pjesën perëndimore të trevës në rreth 1.100 metra lartësi. Qendra e saj, Erseka, u themelua rreth vitit 1768 me pak mbi njëqind shtëpi të mbledhura nga fshatrat përreth, në rrugën që lidhte Korçën me Leskovikun; e ndërtuar në rreth 1.050 metra, ajo mbetet një nga qytetet më të larta të Ballkanit. Fshatrat e Kolonjës — Barmashi, Rehova, Starja, Luarasi, Borova — ruajnë ende arkitekturën tipike të gurit: mure e çati prej rrasash, shpesh të rindërtuara sot nga emigrantë me shpresën e kthimit. Ky peizazh i kursyer, ku toka e punueshme është e paktë dhe dimri i gjatë, e ka formësuar karakterin e trevës më shumë se çdo dekret.

Emri: nga «Koloneia» bizantine te treva shqiptare

Toponimi është më i vjetër se karakteri i sotëm shqiptar i trevës. Rreth vitit 1018, pas nënshtrimit të Bullgarisë, perandori bizantin Vasili II krijoi «Temën e Koloneas» për të siguruar pozicionet e perandorisë në Epir, duke vendosur aty edhe ish-robër lufte. Emri mbeti, por popullsia ndryshoi: valët e migrimit shqiptar që hynë në trevë gjatë shekullit XIV e kthyen Kolonjën në një zonë me shumicë shqiptare. Dëshminë e parë të qartë e jep vetë një perandor: në «Historinë» e tij, Joan VI Kantakuzeni përmend shqiptarët që jetonin «në rajonin e Kolonesë» rreth shkurtit të vitit 1328. Prej andej e tutje, Kolonja ndoqi fatin e trevave shqiptare të juglindjes — nën sundimin osman, brenda vilajetit të Manastirit, deri në Pavarësinë e vitit 1912.

Kurbeti si strategji kombëtare

Varfëria e tokës e ktheu emigracionin — kurbetin — në një ligj jete për kolonjarët. Që nga shekulli XIX, burrat e trevës morën rrugët drejt Stambollit, Egjiptit, Rumanisë dhe Bullgarisë, duke forcuar kolonitë e vjetra shqiptare që ekzistonin tashmë në ato vende. Por kurbeti kolonjar nuk mbeti thjesht një çështje mëditjeje. Nëpër Sofje, Bukuresht, Kajro e Aleksandri, mërgimtarët u organizuan në shoqëri atdhetare, financuan gazeta e shkolla, dhe u bënë mecenatët e padukshëm të Rilindjes. Kolonia egjiptiane, për shembull, ishte aq e fuqishme sa më 1906 dërgoi Fan Nolin në Amerikë për të organizuar lëvizjen kombëtare ndër shqiptarët e atjeshëm. Ky është modeli që përsëritet: një popullsi e shpërndarë me dhunën e ekonomisë, e cila e ktheu shpërndarjen në rrjet — dhe rrjetin në atdhe.

Brezi i penës dhe i pushkës

Nga ky rrjet dolën emrat që e bënë Kolonjën të njohur mbi peshën e saj demografike. Shahin Kolonja (Starje, 1865–1919) botoi në Sofje gazetën «Drita», e cila prej vitit 1901 deri më 1908 sulmoi me gjuhë të ashpër regjimin e Sulltan Abdyl Hamitit II dhe u bë organ i Komitetit për Lirinë e Shqipërisë; ai mbrojti alfabetin dhe kërkesat kombëtare në vetë Parlamentin osman. Petro Nini Luarasi (Luaras, 1865 – Ersekë, 1911) dha jetën për shkollën shqipe: mësues e veprimtar, ai u mallkua zyrtarisht nga Patriarkana e Stambollit për guximin të mësonte në gjuhën e ndaluar. Xhafer Ypi, po nga Starja, u bë kryeministër i Shqipërisë më 1921–1922 dhe një nga juristët që rithemeluan shtetin e brishtë — një trashëgimi që, brez pas brezi, çon deri te filozofja bashkëkohore Lea Ypi. Krahas penës qëndroi edhe pushka: poeti-luftëtar Sali Butka nga Butka mbajti çetën për atdhe, siç e mbajtën dhjetëra kolonjarë të tjerë. Penë e pushkë, të dyja të dala nga i njëjti mal.

Borova, 1943: çmimi i qëndresës

Kur Lufta e Dytë Botërore erdhi në Kolonjë, treva pagoi çmimin më të rëndë të historisë së saj. Në mëngjesin e 6 korrikut 1943, si hakmarrje për një pritë partizane te Barmashi — të komanduar nga Riza Kodheli — një kolonë e Divizionit të Parë Malësor gjerman hyri në fshatin e Borovës dhe brenda pak orësh e ktheu në hi: 107 civilë, pleq, gra e fëmijë, u vranë dhe çdo shtëpi u dogj. Masakra e Borovës mbeti në kujtesën kombëtare si simbol i hakmarrjes së verbër ndaj një populli të paarmatosur — dhe si dëshmi se qëndresa e Kolonjës nuk ishte pa kosto. Ashtu si penda e Shahin Kolonjës apo shkolla e Luarasit, edhe hiri i Borovës është pjesë e së njëjtës histori: e një treve të vogël që u ballafaqua me perandori e ushtri shumë më të mëdha se vetja, dhe nuk u përul.

Rrjeti që s'u la të vdesë

Kolonja rrëzon një supozim të përhapur — se historia bëhet vetëm në qendra të mëdha. Ky pellg malor, i shpopulluar herë pas here nga kurbeti dhe djegur nga lufta, e ktheu vazhdimisht dobësinë e vet në forcë: mërgimin në koloni atdhetare, izolimin në identitet, varfërinë në dije. Zërat e saj — Shahini nga Sofja, Luarasi nga katedra e ndaluar, Ypët nga zyra e kryeministrit deri te salla e leksioneve — nuk ishin ngjarje të veçuara, por nyje të një rrjeti shqiptar që u përpoq, brez pas brezi, të mos e linte gjuhën e kujtesën të shuhen. Erseka mbetet sot një qytezë e qetë në rrëzë të Gramozit; por nën qetësinë e saj rri një nga rrëfimet më domethënëse se si një komb i vogël e mban veten gjallë — jo nga qendra, po nga skajet.

Burimet

• «Kolonjë», Wikipedia (anglisht) — gjeografia (Gramozi 2.525 m, sipërfaqja 865 km², popullsia 11.070 në 2011), Tema bizantine e Koloneas (rreth 1018), dëshmia e Kantakuzenit (rreth 1328) dhe personalitetet e trevës

• «Rrethi i Kolonjës», Wikipedia (shqip) — ndarja administrative, Erseka e Leskoviku si qendra, fshatrat (Barmashi, Rehova) dhe kufiri me Greqinë

• «Kolonja Info», Bashkia Kolonjë — themelimi i Ersekës (rreth 1768), arkitektura e gurit e fshatrave dhe tradita e emigracionit

• «Shahin Kolonja», Wikipedia — gazeta «Drita» në Sofje (1901–1908), lidhja me Komitetin për Lirinë e Shqipërisë dhe roli parlamentar

---

# Vrana Konti: kapiteni që mbajti Krujën në 1450
https://zhurma.press/vrana-konti/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-10-22

Fisnik arbëror (rreth 1389–1458) — kapiteni i besuar i Skënderbeut që mbajti garnizonin e Krujës kur sulltan Murati II u tërhoq i mundur

Vrana Konti (Kont Urani, rreth 1389 – rreth 1458) ishte fisnik arbëror dhe kapiten i Skënderbeut që, në rrethimin osman të Krujës të vitit 1450, komandoi brenda kalasë një garnizon prej rreth 1.500 luftëtarësh dhe e mbajti derisa sulltan Murati II u tërhoq.

Historia e re e ka mësuar botën ta rrëfejë qëndresën e shekullit XV me një emër të vetëm — Skënderbeun — sikur një njeri i vetëm t'i kishte mbajtur për njëzet e pesë vjet ushtritë e dy sulltanëve. Por Besëlidhja e Lezhës nuk ishte një hero me shpatë; ishte një rrjet kapitenësh, të lidhur me njëri-tjetrin nga besa më fort se nga çdo dekret. Ndër nyjet më të forta të atij rrjeti qëndron një burrë që historia e ka lënë në hije: Vrana Konti — i njohur edhe si Kont Urani, në latinishten e kronikave conte d'Urana — fisnik arbëror i lindur rreth vitit 1389, një nga këshilltarët më të afërt e kapitenët më të shquar të Gjergj Kastriotit. Kur në maj të 1450-s ushtria osmane u shfaq nën muret e Krujës, ishte Vrana Konti — jo Skënderbeu — ai që mbeti brenda kalasë për ta mbajtur. Dhe e mbajti.

Pse ka rëndësi

• Vrana Konti (Kont Urani, në latinishten e kronikave conte d'Urana) ishte fisnik arbëror i lindur rreth vitit 1389, një nga kapitenët dhe këshilltarët më të afërt të Skënderbeut.

• Në rrethimin osman të Krujës në maj 1450 ishte Vrana Konti — jo Skënderbeu — ai që mbeti brenda kalasë dhe e mbajti.

• Autoriteti i tij nuk vinte nga toka që zotëronte, por nga vendi që zinte në rrjetin e kapitenëve të Besëlidhjes së Lezhës (1444).

Kapiteni brenda rrethit të kapitenëve

Vrana Konti i përkiste asaj shtrese fisnikësh të vegjël arbërorë që gravitonin rreth shtëpisë Kastrioti — sipas disa burimeve, ndoshta me lidhje gjaku me të. Titulli «kont» ishte nderues, jo shprehje e një rangu feudal; autoriteti i tij nuk vinte nga toka që zotëronte, por nga vendi që zinte pranë Skënderbeut. Kur më 1444 princat dhe zotërit e Arbërisë u mblodhën në Lezhë për të lidhur besën kundër Perandorisë Osmane, Vrana Konti hyri në atë brez si njëri prej kapitenëve të parë të Kastriotit. Në një aleancë ku secili prijës — Arianitët, Dukagjinët, Topiajt, Muzakajt — ruante krenarinë e vet, funksioni i Vranës ishte i një lloji tjetër: ai nuk ishte një princ me principatë, por dora e besuar që Skënderbeu vinte aty ku loja vendosej. Kjo është arsyeja pse, kur erdhi prova më e rëndë e njëzet e pesë vjetëve, komanda e zemrës së shtetit — kryeqytetit — i ra atij.

Krujë, 1450: garnizoni që nuk u thye

Më 14 maj 1450, sulltan Murati II arriti para Krujës me një ushtri që kronikat e kohës e numërojnë me dhjetëra mijëra — një forcë disa herë më e madhe se gjithçka që Arbëria mund të rreshtonte. Përballë kësaj disproporcioni, Skënderbeu zgjodhi një strategji që do të bëhej gjurma e tij: nuk u mbyll brenda mureve. Ai la në kala një garnizon prej rreth një mijë e pesëqind luftëtarësh nën komandën e Vrana Kontit, ndërsa vetë doli jashtë me forcat kryesore, në malet përreth, për t'i goditur osmanët në llogore, në furnizime, në gjumë — luftë çete pa pushim. Ndarja e roleve ishte e qartë dhe e rrezikshme: fitorja varej nga fakti që kalaja të mos binte kurrë. Nëse Kruja dorëzohej, manovra e jashtme e Skënderbeut humbte kuptimin.

Rrethimi zgjati rreth pesë muaj e gjysmë. Osmanët ndërmorën sulme të njëpasnjëshme kundër mureve; të gjitha u zmbrapsën. Bombardat e mëdha çanë gurë, por jo qëndresën. Kur më në fund — nga fundi i tetorit 1450 — Murati u tërhoq pa e marrë kalanë, tërheqja e tij ishte njëkohësisht disfata e tij: perandori më i fuqishëm i kohës kishte dështuar para një kështjelle të vogël arbërore, sepse brenda saj rrinte një burrë që nuk njihte fjalën «dorëzim». Emri i atij burri ishte Vrana Konti.

Ari që u refuzua: besa si kod

Rrëfimi që e bëri Vrana Kontin të pavdekshëm nuk është një betejë, por një refuzim. Sipas Marin Barletit — humanisti shkodran që i pari e dokumentoi figurën e tij te Historia de vita et gestis Scanderbegi (Romë, rreth 1508–1510) — Murati, kur pa se muret nuk thyheshin me hekur, provoi t'i thyente me ar: i dërgoi komandantit të kalasë të holla dhe premtimin e gradave të larta në ushtrinë osmane, mjaft që t'ia dorëzonte Krujën. Vrana Konti i ktheu mbrapsht të dyja. Për Barletin, ky refuzim nuk ishte thjesht një akt ushtarak, por shprehja e pastër e një kodi: besa e dhënë Skënderbeut nuk shitej, sepse besa nuk kishte çmim. Në kulturën arbërore, ku fjala e dhënë ka forcën e ligjit dhe tradhtia është vdekja e nderit, qëndrimi i Vranës mbi muret e Krujës u bë mishërim i vetë parimit që e mbante rrjetin e Lezhës të lidhur. Skënderbeu mund të fitonte beteja jashtë; por brenda, ajo që e mbajti kalanë ishte besa e një njeriu të vetëm.

Nga muret e Krujës te Napoli: një vijë që s'u shua

Vrana Konti vazhdoi të luftonte pranë Skënderbeut në fushatat e mëdha të viteve pesëdhjetë, deri në vdekjen e tij rreth vitit 1458 — pak vite para se vetë Kruja të përballej sërish, dhe sërish të mbahej. Gjaku i tij nuk u shua me të: pasardhësit e Vrana Kontit e mbartën emrin dhe fisnikërinë arbërore përtej Adriatikut, në Mbretërinë e Napolit, ku u njohën si shtëpia Granai-Kastriota — një nga degët e shumta të fisnikërisë arbërore që, pas rënies së qëndresës, e mbajti identitetin gjallë në mërgim. Kjo është vija e plotë e një jete: nga muret e një kalaje të rrethuar te sallonet e një mbretërie të huaj, kombi u ruajt jo vetëm nga ata që luftuan, por edhe nga ata që mbijetuan për të kujtuar.

Se historia e ka rrudhur qëndresën në një emër të vetëm nuk është faji i Skënderbeut, por harresa jonë. Vrana Konti, Moisi Golemi, Gjergj Arianiti, Tanush Topia — secili prej tyre ishte një nyje pa të cilën rrjeti do të ishte shkëputur. Ta rikthesh emrin e kapitenit që mbajti Krujën në 1450 nuk do të thotë t'i heqësh gjë Skënderbeut; do të thotë ta shohësh më në fund të plotë atë që ai udhëhoqi: jo një njeri, por një popull të lidhur me besë.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat e vendosura për jetën e Vrana Kontit (Kont Urani / conte d'Urana; fisnik arbëror, rreth 1389–1458; një nga këshilltarët e kapitenët më të afërt të Gjergj Kastriotit–Skënderbeut; komandant i garnizonit prej rreth 1.500 vetash brenda Krujës gjatë rrethimit të parë të sulltan Muratit II, i cili nisi më 14 maj 1450 dhe përfundoi pas rreth pesë muajsh e gjysmë me tërheqjen osmane pa e marrë kalanë; refuzoi ryshfetin e Muratit për ta dorëzuar kështjellën; paraardhës i shtëpisë fisnike Granai-Kastriota në Mbretërinë e Napolit), të dokumentuara së pari nga Marin Barleti te Historia de vita et gestis Scanderbegi (Romë, rreth 1508–1510) dhe të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia shqip mbi Vrana Kontin, enciklopedia ndërkombëtare mbi komandantin Vrana dhe shënimet mbi Rrethimin e Krujës (1450).

---

# Fadil Hoxha: pushteti shqiptar në Kosovën jugosllave dhe çmimi i tij
https://zhurma.press/fadil-hoxha/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-10-22

Partizan, ndërtues i universitetit e i akademisë dhe shqiptari më i lartë në Jugosllavi (1916–2001) — dhe kufijtë e atij pushteti.

Fadil Hoxha, komandant partizan nga Gjakova dhe ndër organizatorët e Kuvendit të Bujanit (1943), qe kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës (1945–1963), pastaj anëtar i Kryesisë së RSFJ-së (1974–1984) dhe nënkryetar i saj në rotacionin 1978–1979.

Fadil Hoxha (Gjakovë, 15 mars 1916 — Prishtinë, 22 prill 2001) qëndroi për gati katër dekada si shqiptari më i lartë në hierarkinë e Jugosllavisë socialiste: komandant partizan, kryetar i qeverisë së Kosovës, anëtar e nënkryetar i Kryesisë federative. Nën udhëheqjen e tij politike Kosova fitoi universitetin, akademinë dhe autonominë kushtetuese që e afruan me statusin e një republike. E megjithatë biografia e tij mbetet një paradoks i pazgjidhur: i njëjti njeri që ndërtoi institucionet shqipe brenda shtetit jugosllav ishte edhe ai që u vuri kufi kërkesave për të dalë prej tij — dhe që ra, në fund, nga një skandal që nacionalizmi serb do ta shndërronte në armë.

Pse ka rëndësi

• Fadil Hoxha (Gjakovë, 1916 — Prishtinë, 2001) qëndroi gati katër dekada si shqiptari më i lartë në hierarkinë e Jugosllavisë socialiste: komandant partizan, kryetar i qeverisë së Kosovës, nënkryetar i Kryesisë federative.

• Ai ishte ndër organizatorët e Kuvendit të Bujanit (1943), rezoluta e të cilit shpalli të drejtën e Kosovës për vetëvendosje e bashkim me Shqipërinë — dhe u anulua shpejt nga Partia Komuniste e Jugosllavisë nën presionin serb.

• Nën udhëheqjen e tij politike Kosova fitoi universitetin, akademinë dhe autonominë kushtetuese; i njëjti njeri, megjithatë, u vuri kufi kërkesave për të dalë nga Jugosllavia.

Biografia: nga Gjakova në malet e partizanëve

Hoxha lindi më 1916 në Gjakovë, në një kohë kur arsimi i mesëm në gjuhën shqipe nuk ekzistonte në trojet e sunduara nga Beogradi. Si shumë të rinj të brezit të tij, ai kaloi kufirin për të studiuar: shkollën normale e ndoqi në Shkodër e më pas në Elbasan, ku ra në kontakt me qelizat e para komuniste dhe me idetë e marksizmit. Puna e mësuesit dhe formimi ideologjik u bënë dy fijet që do të përcaktonin gjithçka që vinte pas.

Me pushtimin italian të Shqipërisë (1939) dhe shpërbërjen e Jugosllavisë (1941), Hoxha u kthye në Kosovë dhe u fut në lëvizjen partizane. Nga radhët e thjeshta u ngjit deri në komandant, duke drejtuar njësi luftarake me përbërje të përzier shqiptare e serbe kundër okupatorit fashist e nazist. Fotografia më e njohur e tij — një djalosh me pushkë në malësinë e Hasit, mes vitesh 1943–1944 — i takon pikërisht kësaj kohe.

Bujani: bashkimi i shpallur dhe i mohuar

Momenti themelor i biografisë së tij politike erdhi në fund të vitit 1943, kur Hoxha ishte ndër organizatorët e Kuvendit të Bujanit. Rezoluta e miratuar atje shpallte të drejtën e popullit të Kosovës për vetëvendosje dhe për t'u bashkuar me Shqipërinë — një premtim që rridhte natyrshëm nga logjika e vetë luftës çlirimtare. Por Partia Komuniste e Jugosllavisë e anuloi shpejt rezolutën nën presionin serb: Kosova nuk do të vendoste për fatin e vet. Ky mohim — bashkimi i shpallur dhe menjëherë i zhbërë — e shoqëroi Hoxhën si hije. Edhe pse drejtoi qeverinë krahinore, brenda partisë mbeti i dyshuar për atë që kishte thënë në Bujan.

Ngjitja pas rënies së Rankoviçit

Kosova e viteve '50 ishte një provincë nën mbikëqyrje policore. Aksionet për mbledhjen e armëve, dëbimet drejt Turqisë dhe gjyqet e sajuara — si Procesi i Prizrenit i vitit 1956 — mbanin popullsinë shqiptare në frikë. Zë kryesor i këtij presioni ishte Aleksandër Rankoviçi, shefi i gjithëfuqishëm i sigurimit jugosllav. Largimi i tij nga majat e pushtetit më 1966, me vendim të Titos, ndryshoi terrenin: dosjet e UDB-së u hapën, presioni u lehtësua dhe hapësira për politikanët shqiptarë u zgjerua. Në këtë çarje historike Hoxha u ngjit në kulmin e ndikimit të vet.

Institucionet: universiteti, akademia, gjuha

Trashëgimia më e qëndrueshme e Fadil Hoxhës qëndron te institucionet. Ai mbajti postet më të larta të provincës — kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës (1945–1963), më pas anëtar i Kryesisë federative të RSFJ-së (1974–1984) dhe nënkryetar i saj në rotacionin 1978–1979. Këtë peshë politike e ktheu në ndërtim: në zgjerimin e institucioneve shkencore e arsimore në gjuhën shqipe, nga Instituti Albanologjik i Prishtinës te Universiteti i Prishtinës (1970) me mësim shqip dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (1978). Ai luftoi për fonde federale e programe zhvillimi që sollën industrializimin e shpejtë të Kosovës gjatë viteve '60–'70. Kulmi erdhi me Kushtetutën jugosllave të vitit 1974, që i njohu Kosovës një status faktikisht republikan në gjithçka veç emrit. Për një brez të tërë shqiptarësh, shkolla, universiteti dhe akademia në gjuhën amtare u bënë realitet nën këtë kornizë.

1981 dhe kufijtë e pushtetit

Këtu nis ana tjetër e paradoksit. Kur në pranverën e vitit 1981 studentët e Prishtinës dolën në rrugë me parullën «Kosova Republikë», Hoxha nuk qëndroi me ta. Ai e kundërshtoi hapur lëvizjen, e mbrojti rendin jugosllav dhe u rreshtua me pushtetin që shtypi demonstratat. Për nacionalistët shqiptarë ai u bë figura e komunistit besnik që kishte fituar institucionet, por që u vinte edhe cakun — njeriu që e dinte se sa larg mund të shkonte pushteti shqiptar brenda Jugosllavisë, dhe që refuzonte të shkonte më tej. Ishte i njëjti kufi që Bujani e kishte prekur më 1943 dhe që sistemi nuk e la kurrë të kalohej.

Rënia: 1987 dhe pas saj

Fundi politik i Fadil Hoxhës erdhi jo nga një betejë ideore, por nga një gotë e ngritur gabim. Në tetor 1987, në një drekë, ai bëri një «shaka» të papranueshme për gratë serbe dhe dhunimet në Kosovë — një koment që u lexua si nxitje urrejtjeje etnike. Mijëra gra serbe e malazeze protestuan në Prishtinë; Hoxha u detyrua të kërkonte falje, dha dorëheqjen dhe u përjashtua nga Lidhja e Komunistëve. Skandali erdhi pikërisht kur Sllobodan Millosheviçi po ngjitej në pushtet mbi valën e nacionalizmit serb, dhe u shfrytëzua deri në fund: më 1991 qeveria e Millosheviçit e nxori Hoxhën në gjyq për tradhti.

Fati i tij tregon edhe distancën mes dy «Hoxhave» që e ndanin e i afronin njëherësh çështjen e Kosovës: Enver Hoxha në Tiranë, që e mbante Kosovën si simbol pa e prekur kurrë kufirin, dhe Fadil Hoxha në Prishtinë, që e ndërtonte Kosovën brenda një shteti tjetër. I moshuar dhe i harruar nga politika, Fadil Hoxha mbijetoi edhe luftën e vitit 1999 i fshehur në Kosovë. Vdiq më 22 prill 2001, në Prishtinën nën administrim ndërkombëtar, dhe u varros me nderime në Gjakovën e tij.

Një trashëgimi e kontestuar

Sot Fadil Hoxha lexohet në dy mënyra që rrallë pajtohen. Për njërën, ai është ndërtuesi që i dha Kosovës universitetin, akademinë dhe një brez elitë të shkolluar shqip — themelet mbi të cilat u ngrit gjithçka që erdhi më pas. Për tjetrën, ai është komunisti besnik që u vuri fre aspiratave kombëtare dhe mbrojti një sistem që kurrë nuk e lejoi bashkimin. Të dyja janë të vërteta, dhe pikërisht bashkë ato e bëjnë figurën e tij të pashmangshme: një shqiptar në majë të një shteti që nuk e la kurrë të realizohej ajo që Bujani e kishte shpallur — dëshmi se sa larg arriti, dhe ku u ndal, fuqia shqiptare brenda Jugosllavisë.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat biografike të vendosura për jetën e Fadil Hoxhës: lindja më 15 mars 1916 në Gjakovë; shkollimi i mesëm në Shkodër e Elbasan në mungesë të arsimit shqip në Jugosllavi; kthimi në Kosovë më 1941 dhe ngjitja deri në komandant partizan; roli te Kuvendi i Bujanit (1943) dhe anulimi i rezolutës nga PKJ-ja; postet shtetërore (kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës 1945–1963; anëtar i Kryesisë së RSFJ-së 1974–1984; nënkryetar 1978–1979); zgjerimi institucional (Universiteti i Prishtinës 1970, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës 1978) dhe Kushtetuta e vitit 1974; qëndrimi kundër demonstratave të 1981-shit; afera e tetorit 1987, dorëheqja e përjashtimi nga Lidhja e Komunistëve dhe gjyqi për tradhti i vitit 1991; vdekja më 22 prill 2001 në Prishtinë dhe varrimi në Gjakovë. Faktet janë kryqëzuar me Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo; arkivin e UPI-t (17 tetor 1987) për aferën e 1987-ës; kujtimet Fadil Hoxha në vetën e parë (me shënime të Veton Surroit, 2010) dhe zërin biografik të Wikipedia-s për datat e posteve.

---

# Ura e Vashës: harku i shekullit XVIII mbi Mat në Rrugën e Arbrit
https://zhurma.press/ura-e-vashes/
Type: place
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Ura guri e shekullit XVIII mbi lumin Mat, hallkë e Rrugës së Arbrit — harku i vetëm që, sipas kujtesës popullore, e ngriti një vashë me pajën e vet.

Aty ku lumi Mat del nga grykat e ngushta mes Klosit dhe Gurit të Bardhë, një hark i vetëm guri kapërcen ujin me një thjeshtësi që tri qindra vjet nuk ia kanë hequr. Ura e Vashës nuk është ndër më të mëdhatë e as ndër më të lavdishmet e urave shqiptare — njëmbëdhjetë metra e gjatë, dy metra e gjysmë e gjerë, një hark i vetëm mbi një grykë mali. Por pak vepra e tregojnë kaq qartë se çfarë ishte një urë në botën shqiptare para shtetit: jo zbukurim, po hallkë — një gur i shtruar mbi ujë që bënte të mundur lëvizjen e njerëzve, të kafshëve të ngarkuara dhe të karvaneve nëpër një gjeografi ku çdo lumë i papërshkueshëm ishte një kufi. Dhe pak ura mbajnë një emër që, në vend të një pashai a një sulltani, kujton një vashë.

Pse ka rëndësi

• Ura e Vashës është një hark i vetëm guri i shekullit XVIII mbi lumin Mat, mes Klosit dhe Gurit të Bardhë, në Rrugën e Arbrit.

• E vogël në përmasa (rreth 11 m e gjatë, 2,8 m e gjerë), ajo dëshmon çʼishte një urë para shtetit: jo zbukurim, por hallkë që mundësonte lëvizjen e karvaneve në një gjeografi ku çdo lumë ishte kufi.

• Dritarja shkarkuese në krah — zgjidhja inxhinierike që u dha urave shqiptare qëndrueshmërinë shekullore — lejon ujin e fryrë të kalojë pa e sulmuar veprën.

Njëmbëdhjetë metra mbi grykën e Matit

Ura shtrihet rreth njëmbëdhjetë metra e gjatë, ngrihet deri në shtatë metra mbi sipërfaqen e ujit dhe është vetëm 2,8 metra e gjerë — sa të kalojë një njeri me kalë të ngarkuar, jo më. Largësia mes dy këmbëve të saj është shtatë metra, të cilat i kapërcen me një hark të vetëm gjysmërrethor prej gurësh gëlqerorë të latuar, të lidhur me llaç gëlqereje. Në krahun e djathtë hapet një dritare shkarkuese — një vrimë e dytë, më e vogël, që lejon ujin e fryrë të kalojë pa e sulmuar veprën me gjithë forcën e vet, zgjidhja e njëjtë inxhinierike që u dha urave shqiptare të gurit qëndrueshmërinë për të mbijetuar shekuj. Sipërfaqja e kalimit është shtruar me kalldram guri lumi, llaç e rasa. Është arkitektura e një bote ku ura ishte investimi më i shtrenjtë e më jetëgjatë që dikush mund të linte pas, dhe ku dija për të ndërtuar mbi ujë ishte pasuri që kalonte brez pas brezi te mjeshtërit vendës.

Vasha që shiti pajën

Emrin ura e mban prej një legjende. Sipas kujtesës popullore të anës, një vashë e fisit të Skurajve nga Guri i Bardhë nuk mund të martohej, sepse lumi e ndante nga bota tjetër dhe s'kishte se si ta kapërcente. E vendosur, ajo shiti pajën — prikën e vet, të vetmen pasuri që i takonte një gruaje në atë kohë — dhe me të ngriti urën. Prej saj mbeti emri: Ura e Vashës. Kronika më e thjeshtë e ndërtimit e lidh veprën me Haxhi Skurën, nga lagjja Mansaj e Gurit të Bardhë, i cili e ngriti si vepër bamirësie rreth tre shekuj më parë; fillimisht u quajt Ura e Skurës. Të dy rrëfimet mund të jetojnë bashkë: ndoshta vepra e një burri bamirës që kujtesa ia veshi një vajze, ndoshta një kujtim i mjegulluar i një akti bujarie gruaje. Ajo që ka rëndësi është se, në një shoqëri ku gruaja fitonte pak të drejta publike, kujtesa e popullit zgjodhi ta ruante emrin e një vashe mbi gurin — dhe jo emrin e një pushtetari. Ura mban kujtimin e një akti dinjiteti, jo të një pushteti.

Një hallkë e Rrugës së Arbrit

Vlera e vërtetë e Urës së Vashës nuk lexohet te guri, por te harta. Ajo qëndron në një pikëtakim të Rrugës së Arbrit — arterja e vjetër që lidhte fushën bregdetare dhe luginën e Matit me thellësinë malore të Dibrës dhe, përmes saj, me trevat shqiptare të Kosovës e të Maqedonisë së sotme. Mbi harkun e saj kaluan karvane, udhëtarë dhe ushtri; ai ishte një nga ato pika ku një gjeografi e ashpër detyrohej të bëhej e kalueshme. Ashtu si Ura e Mesit mbi Kir lidhte Shkodrën me Drishtin e me Prizrenin, Ura e Vashës lidhte Matin me lindjen malore. Këto ura të vetmuara, të shpërndara nëpër grykat e veriut e të qendrës, ishin nyjet e një rrjeti që bënte një trup të vetëm nga një hapësirë që sot e ndajnë kufij. Mallrat, njerëzit dhe lajmet lëviznin mbi to. Kur, dekada më vonë, delegatët e trevave shqiptare do të mblidheshin te Lidhja e Prizrenit për të mbrojtur si një hapësirë të vetme tokat që fuqitë e mëdha donin t'i ndanin, ata po ecnin — fjalë për fjalë — mbi rrugë dhe ura si kjo. Rrjeti shqiptar ekzistonte mbi gur para se politika ta emërtonte.

Motra guri: Mesi, Kamara dhe mjeshtëria e ndërtuesit

Ura e Vashës nuk qëndron e vetme në llojin e vet. Ajo i përket një familjeje urash guri që mjeshtërit vendës ngritën në shekujt XVII–XVIII nëpër tokat shqiptare: Ura e Mesit mbi Kir, e ngritur nga Bushatllinjtë e Shkodrës me trembëdhjetë harqe, dhe Ura e Kamarës në Librazhd, mbishkrimi i së cilës mban vitin 1715, janë motrat e saj më të njohura. Të gjitha ndjekin të njëjtën gramatikë: hark gjysmërrethor guri, latim i kujdesshëm i blloqeve, dritare shkarkimi për ujin, themele të mbështetura mbi shkëmb të fortë. Kjo nuk ishte punë e improvizuar; ishte vepër protomjeshtrash — ustallarësh vendës që e trashëgonin dijen e ndërtimit mbi ujë si zanat familjeje, të njëjtët mjeshtër guri që ngritën kalatë, kishat, xhamitë dhe kullat e Kanunit nëpër male. Guri i latuar ishte gjuha e përbashkët e një qytetërimi ndërtues që nuk njihte kufij administrativë.

Monument që lypset ruajtur

Më 30 qershor 1983, Ura e Vashës u shpall Monument Kulture nga Ministria e Arsimit dhe Kulturës (vendimi nr. 2509/1), duke hyrë kështu nën mbrojtjen zyrtare të shtetit si një ndër urat më të vjetra të këtij stili të ruajtura në Shqipëri. Sot, me hapjen e Rrugës së Re të Arbrit që kalon pranë, ajo është kthyer sërish në një pikë takimi — këtë herë për vizitorë që vijnë të shohin harkun e vetëm mbi grykën e Matit dhe peizazhin e egër që e rrethon. Por qëndrueshmëria që gurit ia dhanë mjeshtërit e shekullit XVIII varet ende nga kujdesi i atyre që e trashëgojnë: monumentet nuk i mban gjallë vetëm guri, por vëmendja e njerëzve. Ura e Vashës qëndron ende — një hark i vetëm mbi Mat, që sipas kujtesës e ngriti një vashë me pajën e vet — dhe pikërisht ngaqë qëndron ende, na kujton se çfarë ishte një urë kur ishte gjithçka: jo zbukurim, po lidhje.

Burimet

• Wikipedia shqip — "Ura e Vashës": përmasat (gjatësia 11 m, gjerësia 2,8 m, lartësia 7 m, hapësira mes këmbëve 7 m), ndërtimi me gur e llaç gëlqeror, harku dhe dritarja shkarkuese, ndërtuesi Haxhi Skura i lagjes Mansaj dhe legjenda e vashës së fisit Skuraj.

• KultPlus / ATSH — "Ura e Vashës, kryevepra e shekullit XVIII në pikëtakimin e Rrugës së Arbrit": vendndodhja mbi lumin Mat mes Klosit dhe Gurit të Bardhë, roli në Rrugën e Arbrit dhe statusi si kryevepër e shekullit XVIII.

• Mat TV (mattv.al) — "Ura e Vashës, gjurmë historie e legjende": emri fillestar "Ura e Skurës", legjenda e prikës së shitur, kalimi i karvaneve e ushtrive dhe krahasimi me Urën e Mesit (Bushati) e Urën e Kamarës (1715).

• Ministria e Arsimit dhe Kulturës — vendimi nr. 2509/1, datë 30.06.1983: shpallja e Urës së Vashës Monument Kulture.

---

# Simon Gjoni: dirigjenti që i ktheu partiturat e para shqiptare në zë mbi skenë
https://zhurma.press/simon-gjoni/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Dirigjenti i brezit themelues të muzikës shqiptare dhe autori i «Lule borës» — dora që i ktheu partiturat e para në zë mbi skenën e Operas.

Kur historia e muzikës së kultivuar shqiptare rreshton emrat e brezit që e themeloi, secili mban një «të parën» e vet: Prenk Jakova operën, Çesk Zadeja simfoninë, Tish Daija baletin, Tonin Harapi lirikën. Simon Gjonit (Shkodër, 28 tetor 1925 – Tiranë, 31 tetor 1991) i takoi një rol pa të cilin asnjë nga këto «të para» nuk do të kishte tingëlluar: ai ishte dirigjenti — dora që i ktheu partiturat në zë të gjallë mbi skenë. Dhe, njëkohësisht, ishte autori i «Lule borës», këngës që u bë himn i heshtur i muzikës lirike shqiptare. Në një brez ku shumica shkruanin, Gjoni ishte ai që i vinte veprat në këmbë para publikut — dhe kur ulej të kompozonte, linte një melodi që e kënduan brezni.

Pse ka rëndësi

• Simon Gjoni (Shkodër, 28 tetor 1925 – Tiranë, 31 tetor 1991) doli nga i njëjti kor e orkestër e kuvendit françeskan të Shkodrës si Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija e Tonin Harapi.

• Ndryshe nga bashkënxënësit që u drejtuan drejt kompozicionit, ai zgjodhi dirigjimin dhe e studioi në Akademinë e Arteve të Spektaklit në Pragë — dora që i ktheu partiturat e brezit në zë të gjallë mbi skenë.

• Më 1958 u emërua dirigjent i Teatrit të Operas dhe Baletit; është edhe autori i «Lule borës», këngës që u bë himn i heshtur i muzikës lirike shqiptare.

Nga «Kori Françeskan» te banda «Antoniane»

Rrënja e Simon Gjonit është e njëjtë me atë të tërë brezit të tij: kori dhe orkestra e kuvendit françeskan të Shkodrës. Aty, nën At Martin Gjokën — fratin që themeloi muzikën e kultivuar shqiptare dhe mësoi brezin që do ta ndërtonte atë — fëmija Gjon mori mësimet e para të solfezhit e të instrumentit. Në po atë vatër mësonin njëkohësisht Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi e Lukë Kaçaj. I ri fare, Gjoni luajti në bandën «Antoniane» të drejtuar nga Prenk Jakova, ansambli i frymës që në Shkodrën e viteve tridhjetë ushtroi një plejadë të tërë instrumentistësh. Kjo nuk është thjesht një hollësi biografike: e tregon se aparati i mëvonshëm i një kombi — opera, baleti, orkestra simfonike — nuk lindi nga një dekret shteti, por nga një orkestër kishtare provinciale, e cila mbajti të gjallë një traditë kur asgjë tjetër nuk e mbante.

Praga: shkolla e shkopit

Ndryshe nga bashkënxënësit që u drejtuan kryesisht drejt kompozicionit, Gjoni zgjodhi zanatin e rëndë e të veçantë të dirigjimit. Studimet e larta i kreu në Akademinë e Arteve të Spektaklit në Pragë, në klasën e dirigjimit simfonik, nën profesorë të njohur të shkollës çeke — Václav Smetáçek, R. Brock e A. Klíma. Pragua e viteve pesëdhjetë ishte një nga qendrat më serioze muzikore të Evropës Qendrore; prej andej Gjoni u kthye jo me një repertor këngësh, por me disiplinën e podiumit: leximin e partiturës së madhe, ndërtimin e tingullit të një orkestre, autoritetin e qetë që kërkon skena. Ishte pikërisht kjo formim që i mungonte një muzike kombëtare ende në lindje — dhe që ai e solli.

Podiumi i Operas: «të parat» e një skene

Në vitin 1958, kur Teatri i Operas dhe Baletit në Tiranë po hidhte hapat e parë, Simon Gjoni u emërua dirigjent i tij dhe u bë një nga dirigjentët e parë të orkestrës simfonike të TOB-it dhe të Radio-Televizionit. Nën shkopin e tij, repertori i madh evropian mori interpretimin e vet të parë në gjuhën shqipe: «Don Paskuale» e Donizetit, «Berberi i Seviljes» i Rosinit, «Pajaco» e Leonkavallos, si edhe balete të skenës botërore. Të vënët e këtyre veprave në një skenë të porsalindur nuk ishte thjesht drejtim orkestre — ishte ndërtimi i vetë praktikës operistike shqiptare: mësimi i këngëtarëve, ngjizja e një orkestre profesioniste, vendosja e një standardi. Krahas skenës, Gjoni ishte pedagog: dha mësim në Liceun Artistik të Tiranës dhe, që nga viti 1961, ligjëroi në Konservatorin e Tiranës polifoninë, orkestracionin, dirigjimin e muzikën kameriste, duke qenë ndër pedagogët e parë të tij bashkë me Çesk Zadejën. Kështu ai i dha traditës jo vetëm interpretime, por edhe interpretuesit e ardhshëm.

«Lule borë»: himni që e tejkaloi autorin

Në rininë e hershme, ende në vitet 1946–47, Simon Gjoni kompozoi një varg këngësh lirike që do t'i mbijetonin epokës: «Sy larushes», «Sytë e tu si drita», «Nëna dhe çika» dhe — mbi të gjitha — «Lule borë». Kjo e fundit u bë aq e dashur sa hyri në ndërgjegjen kombëtare si vetë përkufizimi i romancës muzikore shqiptare, një «himn» i pashkruar i lirikës sonë. Sipas burimeve, kënga u këndua edhe përtej kufijve — nga Moska (1956) te Vjena (1961) e më tej — duke e bërë Gjonin një nga zërat e rrallë shqiptarë të dëgjuar jashtë vendit në atë kohë. Krahas skenës e katedrës, ai la një katalog të gjerë: dhjetëra këngë e romanca, valle simfonike dhe një Simfoni në mi bemol. Për punën e tij shteti e nderoi me titullin «Artist i Merituar». Vdiq në Tiranë më 31 tetor 1991, tri ditë pas ditëlindjes së tij të gjashtëdhjetë e gjashtë. Çesk Zadeja do të thoshte për të se emri i Simon Gjonit «do të mbetet i skalitur në pentagramin e muzikës shqiptare» — vlerësim që përmbledh një jetë të dhënë tërësisht pas tingullit të një kombi.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat e vendosura për jetën e veprën e Simon Gjonit (lindur më 28 tetor 1925 në Shkodër; mësimet e para muzikore te «Kori Françeskan» i kuvendit të Shkodrës nën At Martin Gjokën dhe instrumentist te banda «Antoniane» e Prenk Jakovës; studime për dirigjim simfonik në Akademinë e Arteve të Spektaklit në Pragë nën Smetáçek, Brock e Klíma; dirigjent në Teatrin e Operas dhe Baletit që nga 1958 dhe ndër dirigjentët e parë të orkestrës simfonike të TOB e të Radio-Televizionit; pedagog në Liceun Artistik e në Konservatorin e Tiranës nga 1961; autor i këngëve lirike «Lule borë», «Sy larushes», «Sytë e tu si drita» e «Nëna dhe çika», i valleve simfonike dhe i një Simfonie në mi bemol; «Artist i Merituar»; vdekur më 31 tetor 1991 në Tiranë), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia shqip mbi Simon Gjonin, enciklopedia ndërkombëtare mbi dirigjentin e kompozitorin dhe portreti i «Shqiptarja.com» «Simon Gjoni, kompozitori i skalitur në pentagramin e muzikës shqiptare».

---

# Procesi i Prizrenit (1956): gjyqi i sajuar që kriminalizoi një brez udhëheqës
https://zhurma.press/procesi-i-prizrenit/
Type: event
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-09-21

Gjyqi sekret i verës 1956 — kulmi gjyqësor i represionit të UDB-së ndaj shqiptarëve të Kosovës, i shfuqizuar nga vetë Jugosllavia në 1968.

Në verën e vitit 1956, në një sallë të mbyllur të Gjykatës së Qarkut në Prizren, nëntë shqiptarë u shpallën fajtorë për spiunazh dhe veprimtari armiqësore. Gjyqi zgjati një javë, u zhvillua larg syve të publikut dhe dënoi njerëz që — dymbëdhjetë vjet më vonë — vetë sistemi jugosllav do t’i shpallte të pafajshëm. Procesi i Prizrenit nuk ishte një çështje e izoluar gjyqësore: ishte kulmi ligjor i një fushate të gjerë shtypjeje që aparati i sigurimit shtetëror synonte të mbante nën kontroll një popullsi të tërë dhe udhëheqjen e saj.

Pse ka rëndësi

• Gjyqi u zhvillua në verën e 1956 me dyer të mbyllura në Gjykatën e Qarkut në Prizren; nëntë shqiptarë u dënuan për "spiunazh" pas një jave gjyqi.

• Procesi lindi nga «aksioni për mbledhjen e armëve» i nisur nga Aleksandër Rankoviçi në nëntor 1955 — një valë rrahjesh e frikësimi masiv gjatë dimrit 1955–56.

• Dymbëdhjetë vjet më vonë vetë sistemi jugosllav i shpalli të dënuarit të pafajshëm.

Konteksti: aksioni i armëve, dimri 1955–56

Në nëntor 1955, nën drejtimin e Aleksandër Rankoviçit — shefit të UDB-së dhe njeriut të dytë të Jugosllavisë pas Titos — nisi i ashtuquajturi «aksion për mbledhjen e armëve» në Kosovë. Zyrtarisht, kërkoheshin armë të fshehura; në praktikë, sipas historiografisë kosovare dhe dëshmive të mëvonshme, ai u kthye në një valë presioni sistematik: rrahje, tortura dhe frikësim masiv gjatë dimrit 1955–1956. Aksioni u shoqërua me një dallgë të re shpërnguljesh drejt Turqisë, pjesë e një procesi shpërnguljeje që zbrazi fshatra të tëra shqiptare gjatë epokës së sundimit jugosllav. Shifrat e të shpërngulurve mbeten të kontestuara mes historianëve, por drejtimi ishte i qartë: një popullsi që duhej mbajtur e nënshtruar.

Procesi gjyqësor i Prizrenit lindi pikërisht brenda kësaj klime. Ai u ndërtua mbi akuzën se një grup funksionarësh dhe bashkëpunëtorësh shqiptarë kishin lidhje me shërbimet e Tiranës — një skenar që i jepte aparatit të sigurimit justifikimin ligjor për të goditur.

Gjyqi sekret (12–19 korrik 1956)

Gjyqi u zhvillua nga 12 deri më 19 korrik 1956 pranë Gjykatës së Qarkut në Prizren, i mbyllur për opinionin publik, me prokuror Radosllav Cerovçaninin. Në bankën e të akuzuarve u ul grupi i njohur si «grupi i Njazi Malokut». Dënimet, sipas burimeve kosovare, ishin:

• Njazi Maloku — 12 vjet punë të detyruar;

• Sedat Dida — 5 vjet;

• Demush Cahani — 5 vjet;

• Shani Hoxha — 4 vjet;

• Ibrahim Moni — 3 vjet;

• Rexhep Muhadri, Hasan Bajrami, Muhamet Emini — nga 2 vjet;

• Sali Mehmeti (Meta) — 9 muaj.

Sekreti ishte vetë mekanizmi: pa publik, pa mbrojtje efektive dhe mbi prova që do të viheshin në dyshim nga vetë institucionet jugosllave një dekadë më vonë. Procesi i Prizrenit ndoqi një precedent të vitit 1955, kur katërmbëdhjetë vetë ishin akuzuar për lidhje me «Komitetin Shqiptar» në Romë — një dëshmi se goditja ndaj elitave shqiptare ishte metodike, jo e rastësishme.

Qëllimi: kriminalizimi i një udhëheqjeje

Ajo që e bën Procesin e Prizrenit një nyjë kyçe të kujtesës kosovare nuk është vetëm padrejtësia ndaj nëntë të dënuarve, por synimi i tij më i thellë. Sipas leximit që u pranua më vonë edhe brenda Jugosllavisë, procesi kishte për objektiv «likuidimin politik të udhëheqjes së Kosovës» — një përpjekje për të kriminalizuar dhe frikësuar shtresën e re të funksionarëve shqiptarë, mes tyre figura si Fadil Hoxha, duke i lidhur me «armikun» nga Tirana. Historiografia serbe, në anën tjetër, ka mbrojtur tezën se disa kontakte zbulimore ekzistonin realisht dhe se rishikimi i mëvonshëm ishte akt politik. Por edhe kjo tezë nuk e mohon faktin themelor: ky ishte një gjyq i ndërtuar për të disiplinuar një bashkësi, jo për të vendosur drejtësi.

Kjo është pikërisht logjika e mohimit që përshkon epokën: një rrjet i tërë njerëzish — mësues, funksionarë, intelektualë si albanologu Selman Riza, i burgosur në burgjet jugosllave më 1948–1951 — u trajtua si kërcënim që duhej mbajtur poshtë vijës. Kur pengohet ngritja e një udhëheqjeje, pengohet ngritja e vetë bashkësisë.

Rënia e Rankoviçit dhe shfuqizimi (1966–1968)

Ndryshimi erdhi kur ra vetë arkitekti i sistemit. Në Plenumin e Brioneve, më 1 korrik 1966, Aleksandër Rankoviçi u shkarkua dhe aparati i tij u çmontua. Hapësira që u çel menjëherë tregoi se çfarë kishte mbajtur peng dora e sigurimit: Instituti Albanologjik i Prishtinës u rihap më 1967, Universiteti i Prishtinës u themelua në 1969–70, dhe autonomia kulmoi me Kushtetutën e vitit 1974.

Në po këtë frymë, në vitin 1968 Procesi i Prizrenit u rishikua dhe vendimi i Gjykatës së Qarkut të 19 korrikut 1956 u shfuqizua. Autoritetet e provincës e cilësuan atë ndër «deformimet më të rënda të UDB-së». Fakti që sistemi jugosllav shfuqizoi gjyqin e vet — pa prova të reja që të vërtetonin fajësinë — mbetet dëshmia më e fortë se dënimet e 1956-s ishin ndërtuar mbi themele politike, jo mbi drejtësi.

Kujtesa dhe kontesti

Procesi i Prizrenit mbetet një çështje ku dy kujtesa përplasen: leximi serb që kërkon të ruajë legjitimitetin e gjyqit fillestar dhe kujtesa kosovare që e sheh atë si simbol të një dekade shtypjeje. Muzeu nuk e rrëfen këtë histori si viktimizëm, por si dëshmi qëndrese: një bashkësi që u përpoq të kriminalizohej institucionalisht, e që megjithatë ruajti aftësinë të ngrihej sapo dora u lëshua. Gjyqi i vitit 1956 dhe shfuqizimi i tij në 1968 janë, së bashku, e njëjta histori parë nga të dy skajet — historia e një rrjeti që nuk u lejua të ngrihej, derisa u desh të pranohej se ngritja e tij nuk kishte qenë kurrë krim.

Burimet

• «Prizrenski proces 1956. i njegova revizija 1968. godine» — Tokovi istorije (2/2022): studim mbi gjyqin, aktorët (Rankoviç, Penezić, Tito) dhe rishikimin e vitit 1968 (paraqet tezën serbe të kontestit).

• «Persekutimi i shqiptarëve në kohën e Rankoviqit (1948–1968)» — Epoka e Re: emrat dhe dënimet e të akuzuarve, datat e gjyqit (12–19 korrik 1956), prokurori Cerovçanin, lidhja me aksionin e armëve.

• Sabrina P. Ramet, «Nationalism and Federalism in Yugoslavia» — aksioni i çarmatosjes (dimri 1955–56), Procesi i Prizrenit dhe liberalizimi pas rënies së Rankoviçit (1966).

• «Fadil Hoxha në peshore» — Sbunker: konteksti politik i udhëheqjes kosovare, aksioni i armëve dhe rishikimi i procesit pas 1966-s.

Shënim mbi shifrat: numri i shqiptarëve të shpërngulur drejt Turqisë gjatë kësaj epoke jepet ndryshe nga burime të ndryshme dhe mbetet i kontestuar; kjo ekspozitë raporton dënimet e gjyqit ashtu si dëshmohen nga historiografia kosovare dhe e ruan çështjen e spiunazhit si të kontestuar mes leximeve.

---

# Tonin Harapi: mbrojti lirikën në një muzikë që regjimi e donte marshuese
https://zhurma.press/tonin-harapi/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Mjeshtri i lirikës shqiptare — nga seminari françeskan i Shkodrës te shkolla e kompozicionit, dhe te Requiemi që u dëgjua vetëm në një Shqipëri të lirë

Në një muzikë kombëtare që regjimi e donte marshuese, koralbe dhe kantatë, Tonin Harapi mbrojti gjënë më të pambrojtur: lirikën. I dalë nga i njëjti kuvend françeskan i Shkodrës që lindi tërë brezin themelues, ai bëri nga romanca, nga miniatura për piano dhe nga kënga e ndjeshme një gjuhë të tërë — një gjuhë që e mbështeti te tabani i motiveve popullore dhe që mbijetoi diktaturën pikërisht sepse dukej «e padobishme». Kur më në fund lejohej të tingëllonte hapur ajo që Harapi kish ruajtur brenda, ai s'ishte më gjallë: Requiemi i tij u dëgjua për herë të parë shtatë vjet pas vdekjes, në një Shqipëri të lirë.

Pse ka rëndësi

• Tonin Harapi (l. 9 qershor 1926, Shkodër) doli nga i njëjti kuvend françeskan i Shkodrës që formoi brezin themelues të muzikës së kultivuar shqiptare — At Martin Gjoka, Prenk Jakova dhe shokët e brezit.

• Në ndarjen e «të parave» mes atij brezi, Jakovës i mbeti opera dhe Tish Daijës baleti; Harapit i ngeli lirika — nëntëmbëdhjetë romanca, këngë dhe miniatura për piano, të mbështetura te motivet popullore.

• Requiemi i tij u dëgjua për herë të parë shtatë vjet pas vdekjes, në një Shqipëri të lirë: ndjeshmëria që regjimi e quante borgjeze u lejua hapur vetëm kur autori s'ishte më gjallë.

Nga Shkodra françeskane

Tonin Harapi lindi më 9 qershor 1926 në Shkodër, në qytetin që në atë kohë ishte djepi i muzikës së kultivuar shqiptare. Fëmijërinë dhe rininë e hershme i kaloi në rrethin e traditës muzikore shkodrane dhe në Seminarin Papnor, ku mësoi e u formua përkrah emrave që sot janë vetë nyjet e këtij muzeu: At Martin Gjoka dhe Prenk Jakova, por edhe Palokë Kurti, Frano Ndoja, Mikel Koliqi e Zef Shestani. Ishte një shkollë pa mure zyrtare: kori françeskan, banda, seminari dhe kuvendi funksiononin bashkë si konservatori i vetëm që një komb ende pa shtet muzikor kishte në dorë.

Lufta e Dytë Botërore e ndërpreu këtë rrjedhë. Kur regjimi i ri ndaloi klerin — dhe me të gjithë veprimtarinë artistike që rrotullohej rreth kishës — Harapi u la pa shkollën që e kishte formuar. Vitet e para të pasluftës i kaloi duke studiuar pianon i vetëm, autodidakt, derisa më 1947 arriti të rifillonte mësimet në Liceun Artistik të Tiranës.

Liceu, Moska dhe kthimi

Në Liceun Artistik të Tiranës mësoi te Lola Gjoka, Tonin Guraziu dhe Kostandin Trako. Vitet që pasuan i kaloi mes Shkodrës e Gjirokastrës, duke shkruar e thelluar zanatin edhe gjatë shërbimit ushtarak. Më në fund, më 1959, iu hap dera e studimeve të larta: Konservatori «Çajkovski» i Moskës. Aty qëndroi vetëm dy vjet, deri më 1961 — një afat i shkurtuar, si për gjithë brezin që regjimi e nisi e s'e la kurrë të plotësonte formimin evropian. Por dy vjet i mjaftuan për t'u kthyer si kompozitor i pjekur.

Mjeshtri i lirikës

Nëse Jakova mban emrin e operës dhe Tish Daija atë të baletit, Harapit i ngeli emri i lirikës. Muzika e tij mbështetej te tabani kombëtar, te motivet popullore, dhe nga to nxori një ndjeshmëri që s'e kishte askush tjetër i brezit të tij. Shkroi nëntëmbëdhjetë romanca, këngë të shumta, miniatura për piano — copëza si «Këngë mbrëmjeje» apo «Një dhimbje e vogël» — ku dhimbja, malli dhe brishtësia zunë vend në një kohë që i quante ndjenja borgjeze. Kjo ishte guximi i tij i heshtur: në një skenë të mbushur me marshe, kantata pune dhe himne, Harapi kompozoi lirikë. Të thuash mall me zë të ulët, kur zëri zyrtar bërtiste, ishte një lloj rezistence e vetën.

Opera, opereta dhe fëmijët

Harapi punoi thuajse në çdo zhanër. La operën «Zgjimi», operetën për fëmijë «Mësimi i pyllit», melodramën për fëmijë «Kufitarët» dhe përrallën «Djali guximtar», si edhe vepra korale si «Vullnetarët». Muzika për fëmijë zë një vend të veçantë në krijimtarinë e tij — një kompozitor i madh që nuk e pa si të vogël detyrën për t'u dhënë brezave të rinj një gjuhë muzikore të tyren. Punoi po ashtu me këngën argëtuese, me muzikën simfonike e skenike dhe me përpunimin e këngëve popullore, duke i sjellë melodisë popullore veshjen e një harmonie moderne pa ia prishur shpirtin.

Mësuesi në konservator

Si Çesk Zadeja e Tish Daija — shokët e po atij rrethi françeskan shkodran — edhe Harapi u bë pedagog i kompozicionit në Konservatorin e Tiranës, më vonë pjesë e Universitetit të Arteve. Bashkë, ky brez ngriti shkollën shqiptare të kompozicionit dhe përgatiti breza të tërë krijuesish; ndër nxënësit e Harapit numërohet edhe kompozitori Thoma Simaku. Kështu rrjeti mbyllej: rrënja te Gjoka në kuvendin françeskan, degët te Jakova, Zadeja, Daija e Harapi, dhe fryti te një institucion shtetëror muzike që u mbajt gjallë nga njerëz të formuar në një botë që regjimi e kish shpërbërë.

Requiemi i vonuar

Tonin Harapi vdiq më 30 korrik 1992 në Tiranë, gjashtëdhjetë e gjashtë vjeç, në pragun e një kohe që s'e shijoi dot. Vepra e tij më e madhe, një Requiem në njëzet e katër pjesë, u dha për herë të parë më 3 qershor 1999 — shtatë vjet pas vdekjes së tij, në një Shqipëri ku forma sakrale më në fund mund të tingëllonte pa frikë. Është një përfundim që përmbledh tërë historinë e tij: forma fetare e ndaluar për një jetë, e ruajtur në heshtje, dhe e liruar vetëm kur kompozitori s'ishte më. Në 2016 shteti i akordoi pas vdekjes dekoratën «Nderi i Kombit».

«Kompozitor nuk është ai që shkruan muzikë, por ai që nuk mund të qëndrojë pa shkruar muzikë», ka thënë ai për vete. Nga kuvendi i Shkodrës te salla e Requiemit, Tonin Harapi ishte pikërisht kjo: një zë lirik që s'mund të hiqte dorë nga kënga, edhe kur koha nuk e donte këngën.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat e vendosura për jetën e veprën e Tonin Harapit (lindur më 9 qershor 1926 në Shkodër; formim i hershëm në Seminarin Papnor e në rrethin muzikor shkodran, ndër mësuesit Martin Gjoka, Prenk Jakova, Palokë Kurti, Frano Ndoja, Mikel Koliqi e Zef Shestani; pas ndalimit të veprimtarisë klerikale në pasluftë, studim autodidakt i pianos deri më 1947; Liceu Artistik i Tiranës më 1947 me Lola Gjokën, Tonin Guraziun e Kostandin Trakon; Konservatori «Çajkovski» i Moskës 1959–1961; pedagog i kompozicionit në Konservatorin e Tiranës; ndër nxënësit Thoma Simaku; vepra ndër to opera «Zgjimi», opereta «Mësimi i pyllit», melodrama për fëmijë «Kufitarët», 19 romanca, miniatura për piano dhe një «Requiem» në 24 pjesë, premierë më 3 qershor 1999; vdekur më 30 korrik 1992 në Tiranë; «Nderi i Kombit» pas vdekjes më 2016), të verifikuara përballë burimeve të mëposhtme.

• Wikipedia (shqip) — «Tonin Harapi» — biografia, mësuesit e formimit shkodran, studimet dhe vepra.

• Wikipedia (anglisht) — «Tonin Harapi» — datat e lindjes/vdekjes, roli në Konservatorin e Tiranës, «Requiem» dhe nderimet.

• Wikicitate (shqip) — «Arti» — thënia e Harapit, cituar sipas «Aforizma nga autorë shqiptarë 3» (red. Ali Berisha e Luz Përnokaj), Faik Konica, 2011, f. 22.

---

# Tish Daija: nga kori françeskan i Shkodrës te baleti i parë shqiptar
https://zhurma.press/tish-daija/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Kompozitori nga «Kori Françeskan» i Shkodrës që i dha Shqipërisë baletin e saj të parë (1926–2003)

Historia e muzikës së kultivuar shqiptare njeh disa çaste kur një formë e madhe evropiane lind për herë të parë në gjuhën tonë. Njërin prej tyre e nënshkroi Tish Daija (1926–2003): më 13 janar 1963, në skenën e Teatrit të Operas dhe Baletit në Tiranë, u ngrit «Halili dhe Hajria» — baleti i parë tërësisht shqiptar. Por udha drejt asaj mbrëmjeje nis larg kryeqytetit e larg viteve gjashtëdhjetë: te një kor kishtar në kuvendin françeskan të Shkodrës, ku një frat me flaut e violinë mblidhte rreth vetes fëmijët që do të bëheshin brezi themelues i muzikës kombëtare. Daija ishte një prej tyre. Rrënja e tij është e njëjta rrënjë e Prenk Jakovës e e Çesk Zadejës — një rrjet i vetëm, që nga një orkestër fetare arriti deri te baleti, opera dhe simfonia e një kombi.

Pse ka rëndësi

• Tish Daija (1926–2003) lindi më 30 janar 1926 në Shkodër dhe mësimet e para të muzikës i mori te «Kori Françeskan», nën drejtimin e At Martin Gjokës dhe të Filip Mazrekut.

• Më 13 janar 1963, në skenën e Teatrit të Operas dhe Baletit në Tiranë, u ngrit «Halili dhe Hajria» — baleti i parë tërësisht shqiptar.

• Bashkë me Çesk Zadejën dhe Tonin Harapin ai ngriti klasën e kompozicionit në Konservatorin Shtetëror të Tiranës — zinxhiri i pandërprerë i transmetimit nga kori kishtar te konservatori.

Nga «Kori Françeskan» te banda «Antoniane»

Tish Daija lindi më 30 janar 1926 në Shkodër, në një familje të thjeshtë. Pa mbushur ende moshën e shkollës, u bë pjesë e «Korit Françeskan», ku nën drejtimin e At Martin Gjokës dhe të Filip Mazrekut mori mësimet e para të muzikës. Nuk ishte i vetëm: pranë tij, në po atë vatër, mësonin Tonin Harapi, Çesk Zadeja, Lukë Kaçaj e Simon Gjoni — plejada që do të ndante më vonë mes vetes gati të gjitha «të parat» e muzikës sonë. Në moshën dhjetëvjeçare Daija u bë instrumentist i bandës muzikore «Antoniane», të drejtuar nga Prenk Jakova, kompozitori i ardhshëm i operës së parë shqiptare. Krijimtarinë e nisi me fizarmonikë në dorë, me këngë të thjeshta si «Çik, o mori çikë», «Ndal, bre vash» e «Me lule të bukura» — hapat e para të një dore që një ditë do të orkestrohej për skenën më të madhe të vendit.

Moska dhe një brez që ndërtoi një traditë

Shkollën e mesme Daija e kreu më 1947 në qytetin e lindjes, dhe në ato vite u shqua edhe si futbollist i Flamurtarit — mes golashënuesve më të mirë të kampionatit të vitit 1948 — para se t'i përkushtohej plotësisht muzikës. Formimin e lartë e mori larg atdheut: më 1956 përfundoi studimet në Konservatorin «Çajkovski» të Moskës, në një kohë kur shteti i ri dërgonte talentet e veta drejt shkollave sovjetike. I kthyer, Daija u bë një nga shtyllat e institucionalizimit të muzikës klasike shqiptare: bashkë me Çesk Zadejën e Tonin Harapin, ai ngriti klasën e kompozicionit në Konservatorin Shtetëror të Tiranës, ku formoi breza kompozitorësh, muzikologësh e instrumentistësh. Ajo çka At Martin Gjoka kishte mbjellë si mësues i vetëm në një kor kishtar, nxënësit e tij tashmë e shndërronin në një sistem — një zinxhir të pandërprerë transmetimi nga frati te konservatori.

«Halili dhe Hajria»: kur epika u bë balet

Vepra që i dha Daijës vendin e vet të veçantë e mori lëndën jo nga një bibliotekë evropiane, por nga thellësia e traditës veriore: «Halili dhe Hajria» buron nga cikli i kreshnikëve, nga këngët epike që malësia i këndoi për shekuj me lahutë në dorë. Kjo është shenja dalluese e shkollës shkodrane — forma e madhe evropiane vihet në shërbim të lëndës kombëtare, jo në vend të saj. Premiera erdhi më 13 janar 1963: muzikën e shkroi Tish Daija, koreografinë baletmjeshtri Panajot Kanaçi dhe orkestrën e drejtoi dirigjenti Mustafa Krantja, me një plejadë interpretuesish të parë të skenës shqiptare. Suksesi qe i qëndrueshëm — vepra u rivu në skenë më 1983, u shfaq mbi dyqind e pesëdhjetë herë brenda e jashtë Teatrit Kombëtar të Operës e Baletit (një rekord për skenën shqiptare) dhe u prit me duartrokitje në turne në Greqi, Itali, Turqi e Francë, ku u vu në skenë edhe nga një trupë franceze, e më pas edhe në Prishtinë. Një këngë e vjetër kreshnike, e shkruar për lahutë, ishte bërë gjuha e një skene ndërkombëtare.

Zëri i një kombi: ansambli, opera, kënga

Krahas krijimtarisë skenike, Daija mbajti për tetëmbëdhjetë vjet me radhë (1962–1980) drejtimin artistik të Ansamblit të Këngëve e Valleve Popullore — vendi ku muzika e kultivuar takonte drejtpërdrejt burimin e vet, folklorin e gjallë. Nga pena e tij dolën edhe opereta «Lejlaja», opera «Pranvera» dhe balete e vepra të tjera si «Bijtë e Peshkatarit», përveç një trashëgimie të gjerë muzike instrumentalo-simfonike e muzike dhome. Ai nuk qe thjesht autor veprash, por një nga ata që i dhanë muzikës shqiptare institucionet, repertorin dhe pedagogjinë e saj — punë e heshtur, e cila shpesh nuk mban emrin e askujt, por pa të cilën asnjë «e para» nuk do të kishte qëndruar.

Tish Daija ndërroi jetë më 3 tetor 2003 në Tiranë, shtatëdhjetë e tetë vjeç. Historia që e lidh atë me At Martin Gjokën, me Prenk Jakovën e me Çesk Zadejën nuk është një rastësi biografike, por vetë harta e mënyrës si lindi muzika jonë: një rrjet i mbjellë në një kuvend françeskan, të cilin regjimi më vonë do ta shpërbënte si institucion, ndërsa frytet e tij — baleti, opera, ansambli kombëtar — do të vazhdonin të rriteshin mbi themelet që ai kishte hedhur. Daija është ura mes korit të shenjtë të një urdhri të shtypur dhe skenës kombëtare: fëmija i «Korit Françeskan» që i dha Shqipërisë valëzimin e parë të baletit të vet.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat e vendosura për jetën e veprën e Tish Daijës (lindur më 30 janar 1926 në Shkodër; mësimet e para muzikore te «Kori Françeskan» nën At Martin Gjokën e Filip Mazrekun, bashkë me Tonin Harapin, Çesk Zadejën, Lukë Kaçajn e Simon Gjonin; instrumentist i bandës «Antoniane» të Prenk Jakovës në moshën 10-vjeçare; shkolla e mesme 1947 në Shkodër; përfundim i studimeve në Konservatorin «Çajkovski» të Moskës më 1956; bashkëthemelues i klasës së kompozicionit në Konservatorin e Tiranës me Zadejën e Harapin; drejtues artistik i Ansamblit të Këngëve e Valleve Popullore 1962–1980; autor i operetës «Lejlaja», operës «Pranvera» dhe i baletit të parë shqiptar «Halili dhe Hajria», premierë më 13 janar 1963 me baletmjeshtër Panajot Kanaçin e dirigjent Mustafa Krantjën, i shfaqur mbi 250 herë; vdekur më 3 tetor 2003 në Tiranë), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia mbi Tish Daijën, të dhënat mbi baletin «Halili dhe Hajria» dhe enciklopedia ndërkombëtare mbi kompozitorin.

---

# At Martin Gjoka: françeskani që themeloi muzikën e kultivuar shqiptare
https://zhurma.press/martin-gjoka/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Frati françeskan i Shkodrës që i dha gjuhës shqipe simfoninë e formën e madhe muzikore — dhe mësoi brezin themelues të kompozitorëve shqiptarë.

Kur historia e muzikës së kultivuar shqiptare kërkon njeriun që e nisi, ajo nuk ndalet te një konservator apo te një kryeqytet, por te një frat françeskan i Shkodrës me flaut e violinë në dorë. At Martin Gjoka (1890–1940) është kompozitori i parë që i dha gjuhës shqipe format e mëdha të muzikës evropiane — simfoninë, veprën dramatike, orkestrën — dhe, po aq e rëndësishme, mësuesi nga klasa e të cilit doli e gjithë plejada që do ta ngrinte këtë muzikë në formë kombëtare. Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni: rrënja e përbashkët e tyre është një orkestër kishtare në kuvendin e Shkodrës. Aparati i tërë i artit muzikor shqiptar mbështetet, në themel, mbi punën e një prifti që koha e shpërbleu me harresë e me një fond arkivor të konfiskuar.

Pse ka rëndësi

• At Martin Gjoka (1890–1940) lindi në Tivar dhe u shkollua në muzikë në Salzburg — piano, flaut e violinë — përpara se të kthehej te kuvendi françeskan i Shkodrës.

• Më 1922 themeloi orkestrën «Illyricum», me të cilën fitoi konkursin kombëtar muzikor më 1930; «Dy lule mbi vorr të Skënderbeut» (1919) mbetet vepra e parë simfonike shqiptare.

• Nga klasa e tij dolën Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi dhe Simon Gjoni — e gjithë plejada që e ngriti muzikën e kultivuar shqiptare në formë kombëtare.

Nga Tivari te kuvendi i Shkodrës

Martin Gjoka lindi më 20 prill 1890 në Tivar, në bregdetin verior ku bota shqiptare takonte kufirin. Në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare hyri në seminarin e etërve françeskanë të Shkodrës — qyteti që do t'i bëhej atdhe për tërë jetën. Aty njohu dy muzikantët e brezit para tij, Palokë Kurtin dhe Frano Ndojën, të cilët ia vunë re talentin dhe e mbajtën pranë. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare urdhri e dërgoi në Salzburg të Austrisë, ku përveç filozofisë e teologjisë studioi muzikë në institutin e profesor Hartmanit, duke u formuar në piano, flaut e violinë.

Ky formim e ndau atë nga paraardhësit. Gjenerata e tretë e muzikantëve shkodranë ishte rritur brenda ambienteve të ahengut qytetar; Gjoka, i shkolluar në një konservator të Evropës Qendrore, u kthye me mjetet e muzikës së shkruar — partiturën, harmoninë, orkestrimin — dhe me idenë se edhe shqipja mund të mbante mbi vete gjininë e madhe. Ishte pikërisht ky urë mes traditës gojore shkodrane dhe formës klasike evropiane ajo që do ta bënte figurën themelore të muzikës sonë të kultivuar.

«Illyricum»: orkestra dhe shkolla

Në vitin 1922 Gjoka themeloi orkestrën «Illyricum», me të cilën do të fitonte konkursin kombëtar muzikor më 1930 — njohja e parë zyrtare se në Shkodër po lindte një shkollë e vërtetë muzikore. Ai drejtoi shoqërinë muzikore «Illyricum» dhe dha mësim në kolegjin me të njëjtin emër, ku ligjëronte edhe histori, gjeografi e gjermanisht. Orkestra nuk ishte thjesht një trupë interpretimi; ishte laboratori ku një frat i vetëm përgatiste, notë pas note, instrumentistët dhe kompozitorët e ardhshëm të një kombi që ende nuk kishte konservator.

Simfonia e parë dhe fjala e Fishtës

Nga kjo punë doli vepra e parë simfonike shqiptare: «Dy lule mbi vorr të Skënderbeut» (1919), poemë simfonike që mbeti e papërfunduar, por që shënon çastin kur muzika shqiptare hyn për herë të parë në formën më të madhe të muzikës instrumentale. Gjoka nuk punoi vetëm; ai u bë kompozitori i rrethit françeskan të Shkodrës, duke vënë në muzikë fjalën e Gjergj Fishtës — vepra «Juda Makabe» (1917) mbi libretin e poetit, si dhe «Shqyptarja e qytetnueme» të po atij viti. Krahas tyre la një radhë këngësh vokale me frymë atdhetare e fetare dhe përpunime të muzikës popullore të malësisë, të cilën e mblodhi e studioi si etnomuzikolog i hershëm.

Disa e quajnë «Juda Makabën» përpjekjen e parë drejt operës shqiptare. Vlen të thuhet me saktësi: forma e madhe dramatike-muzikore nis me Gjokën, por opera e parë kombëtare e vënë plotësisht në skenë do të vinte dyzet vjet më vonë, me «Mrikën» (1958) të nxënësit të tij Prenk Jakova. Kjo nuk ia zvogëlon rolin — përkundrazi, e saktëson: Gjoka është themeli mbi të cilin u ngrit gjithçka që erdhi pas.

Mësuesi i një plejade

Trashëgimia më e qëndrueshme e Martin Gjokës nuk është një partiturë e vetme, por një zinxhir njerëzish. Nga klasa e tij dolën Prenk Jakova, Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni, Abdulla Grimçi, Pjetër Dungu e Gjon Kapidani — pothuajse i tërë brezi që, pas Luftës, do të ndërtonte operën, baletin, simfoninë dhe ansamblet profesioniste shqiptare. Jakova do të themelonte më pas shkollën e tij të veglave frymore dhe do t'i jepte kombit operën e parë; Zadeja do të bëhej themeluesi i muzikës simfonike profesioniste. Por rrjeti nis te frati i Shkodrës: një mësues i vetëm, provincial në sy të kohës, që formoi kolonat e një kulture të tërë.

Fundi dhe fondi i konfiskuar

Martin Gjoka vdiq në Shkodër më 3 shkurt 1940, pesëdhjetëvjeçar, nga një atak në zemër, në vitet më pjellore të krijimtarisë. Veprën e tij e ruajti me kujdes nxënësi Atë Filip Mazrreku, në bibliotekën e kuvendit françeskan të Arrës së Madhe në Shkodër. Por historia e trashëgimisë së tij është edhe historia e asaj që iu bë vatrës që e lindi: në vitin 1968 regjimi komunist ia mori kuvendit gjithë atë pasuri muzikore, e cila sot ruhet si «Fondi Martin Gjoka» — rreth shtatëdhjetë dosje — në Arkivin Qendror të Shtetit. Rrjeti françeskan që mbolli muzikën shqiptare u shpërbë; frati që e themeloi u shtetëzua pas vdekjes. Emri i tij mbetet, megjithatë, pika ku fillon çdo histori e ndershme e muzikës sonë të kultivuar.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat e vendosura për jetën e veprën e At Martin Gjokës (lindur më 20 prill 1890 në Tivar; hyrje në seminarin françeskan të Shkodrës në moshën 15-vjeçare; studime muzikore në Salzburg te instituti i profesor Hartmanit; orkestra «Illyricum» e themeluar më 1922, fituese e konkursit kombëtar më 1930; poema simfonike «Dy lule mbi vorr të Skënderbeut» 1919; «Juda Makabe» mbi libretin e Gjergj Fishtës 1917; mësues i Prenk Jakovës, Çesk Zadejës, Tish Daijës, Tonin Harapit e Simon Gjonit; vdekur më 3 shkurt 1940 në Shkodër), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia mbi Martin Gjokën, Konica.al — «Kompozitor e përpunues i muzikës popullore», Radi & Radi — «Kompozitori i simfonisë së parë shqiptare» dhe Gazeta Dielli — «Kompozitor e mësues i madh i plejadës së muzikantëve shqiptarë». Datat, titujt e veprave dhe rolet jepen ashtu si i japin këto burime; aty ku dita e saktë e lindjes ndryshon ndër burime (2 prill / 20 prill 1890), është mbajtur varianti më i qëndrueshëm — 20 prill.

---

# Prenk Jakova: themeluesi i operës shqiptare dhe mësuesi i një brezi
https://zhurma.press/prenk-jakova/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Klarinetisti shkodran (1917–1969) që shkroi «Mrikën», operën e parë shqiptare, dhe formoi brezin e kompozitorëve profesionistë — Zadeja, Daija, Harapi, Gjoni.

Kur historia e muzikës profesioniste shqiptare kërkon një pikënisje, ajo e gjen jo në një kryeqytet, por në një klasë muzike në Shkodër — dhe në një klarinetist që u kthye nga Roma për t'u bërë mësues. Prenk Jakova (1917–1969) është njeriu që i dha Shqipërisë operën e saj të parë, «Mrikën», dhe, po aq e rëndësishme, brezin e parë të kompozitorëve që e ngritën këtë muzikë në formë kombëtare. Nxënësit e tij — Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni — do të bëheshin kolonat e simfonisë, baletit dhe operës shqiptare. Aparati i tërë i artit muzikor të një kombi mbështetet, në rrënjë, mbi punën e një mësuesi provincial që koha nuk e la të mbijetonte.

Pse ka rëndësi

• Prenk Jakova (1917–1969) u formua muzikalisht te kori françeskan i At Martin Gjokës në Shkodër dhe më 1942 përfundoi studimet për klarinetë në Akademinë Kombëtare «Shën Çeçilia» të Romës.

• Më 1 dhjetor 1958, në Teatrin «Migjeni» të Shkodrës, u ngrit «Mrika» — opera e parë kombëtare shqiptare, me partiturë të punuar gjashtë vjet — duke e vendosur Shkodrën, jo Tiranën, si djepin e operës shqiptare.

• Nxënësit e tij — Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni — u bënë kolonat e simfonisë, baletit dhe operës shqiptare.

Shkodra, klarineta dhe Roma

Jakova lindi më 27 qershor 1917 në Shkodër, në një familje ku muzika kalonte brez pas brezi: gjyshi Dedë i binte klarinetës në ambientin e Kolegjës Saveriane, ndërsa i ati, Kol Ded Jakova, ishte një emër i njohur i qytetit. Formimin e parë muzikor Prenku e mori te kori françeskan i At Martin Gjokës — vatra ku Shkodra e viteve '20 e '30 përgatiste breza këngëtarësh e instrumentistësh — dhe te mësuesi Zef Kurti. Talenti i tij si klarinetist doli shpejt në pah; qysh në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare drejtoi bandën e shkollës.

Në vitin 1942 Jakova përfundoi studimet për klarinetë në Akademinë Kombëtare të Shën Çeçilias në Romë, një nga konservatorët më të vjetër të Evropës, ku u dallua si virtuoz. Kthimi në atdhe e gjeti mësues muzike — profesion që nuk do ta lëshonte kurrë deri në fund të jetës. Ishte pikërisht ky rol, dhe jo skena, ai që do ta bënte figurën më rrënjësore të muzikës shqiptare.

«Mrika»: opera e parë e një kombi

Më 1 dhjetor 1958, në Teatrin «Migjeni» të Shkodrës, u ngrit perdja për «Mrikën» — vepra që historia e artit shqiptar e njeh si operën e parë kombëtare. Libretin e shkroi poeti Llazar Siliqi, regjinë e mbajti Andrea Skanjeti, ndërsa partiturën Jakova e kishte punuar për gjashtë vjet me radhë. Subjekti ishte bashkëkohor, në frymën e kohës, por vlera e vërtetë ishte strukturore: për herë të parë një orkestër, një kor dhe solistë shqiptarë ndërtonin një dramë të tërë muzikore në gjuhën shqipe, me forma që deri atëherë i përkisnin vetëm skenave të huaja.

«Mrika» nuk ishte thjesht një vepër e re; ishte prova se një gjuhë e vogël, e mbajtur gjatë jashtë formave të mëdha të kulturës evropiane, mund të mbante mbi vete një gjini të tërë. Ajo çeli një radhë të gjatë veprash skenike që do të vinin pas saj — dhe e vendosi Shkodrën, jo Tiranën, si djepin e operës shqiptare.

«Skënderbeu» dhe çmimi i saj

Dhjetë vjet më vonë, në vitin 1968 — pesëqindvjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit — Jakova solli veprën e tij të dytë e më monumentale: operën «Gjergj Kastrioti-Skënderbeu», me premierë në Tiranë. Ishte një porosi e vështirë: heroi kombëtar kërkonte një përmasë madhështore, ndërsa regjimi kërkonte kontroll mbi çdo notë. Realizimi u shoqërua me ndërhyrje, kritika dhe rishikime të detyruara, që lanë gjurmë të rënda te kompozitori; në disa çaste ai u mbrojt nga figura të kulturës zyrtare, por pesha politike e veprës nuk u hoq kurrë nga supet e tij. «Skënderbeu» mbetet, artistikisht, kulmi i krijimtarisë së Jakovës — dhe njëkohësisht dëshmia e parë se çmimi i një vepre të madhe, në atë sistem, paguhej me shpirtin e autorit.

Mësuesi i një brezi

Trashëgimia më e qëndrueshme e Jakovës nuk është një partiturë e vetme, por një zinxhir njerëzish. Si drejtues i bandës qytetare dhe i Shtëpisë së Kulturës në Shkodër, ai qëndroi në zemër të një shkolle joformale prej së cilës dolën katër emrat më të mëdhenj të muzikës profesioniste të Veriut: Çesk Zadeja, themeluesi i simfonisë shqiptare; Tish Daija, babai i baletit shqiptar; Tonin Harapi, lirikun e madh; dhe Simon Gjoni, dirigjentin. Nga këta nxënës do të ngrihej më pas i tërë aparati i muzikës së kultivuar — Ansambli Shtetëror i Këngëve e Valleve, Instituti i Lartë i Arteve, Teatri i Operës e Baletit.

Ky është kuptimi i vërtetë i fjalës «themelues»: jo vetëm ai që shkruan të parën, por ai që mëson të tjerët të shkruajnë të dytën, të tretën dhe të njëqindtën. Prenk Jakova e ndërtoi muzikën shqiptare në mënyrën se si ndërtohet një traditë — duke ua kaluar zanatin brezit tjetër, në një qytet të vogël, larg dritave të kryeqytetit.

Fundi te Shtëpia e Kulturës

Jeta e Jakovës u shua nga i njëjti sistem që kërkonte veprat e tij. Vëllai i tij u dënua si kundërshtar i regjimit, dhe hija e kësaj «biografie të keqe» ra mbi tërë familjen: vetë kompozitori u arrestua e u mbajt për një kohë. Presioni i vazhdueshëm, gjendja e rëndë familjare dhe sëmundja e së ëmës e thyen. Më 9 shtator 1969 ai u hodh nga kati i dytë i Shtëpisë së Kulturës në Shkodër — pikërisht institucioni që ai vetë drejtonte — dhe vdiq nga plagët shtatë ditë më vonë, më 16 shtator 1969, në moshën 52-vjeçare.

Shkodra e përcolli si të vetin: qyteti u mblodh mbarë në varrim, nën muzikën e bandës për të cilën ai kishte shkruar dikur. Nga Tirana zyrtare, për njeriun që i kishte dhënë kombit operën e tij të parë, u dërgua vetëm një funksionar i vogël. Ky kontrast — një qytet i tërë ndaj një nëpunësi të vetëm — thotë më shumë për vlerën e Jakovës sesa çdo dekoratë e mëvonshme.

Trashëgimia

Sot veprën e Jakovës e mban gjallë jo vetëm skena, por edhe goja e popullit. Këngë si «Margjelo» e «Syrin tek qershia» këndohen ende në ahengun shkodran, shpesh të marra për krijime popullore — dëshmia më e lartë që një kompozitor mund të marrë, kur vepra e tij shkrihet me vetë zërin e qytetit. Përveç dy operave, ai la romanca, kantata, muzikë orkestrale e korale, muzikë filmi dhe dhjetëra këngë. «Mrika» dhe «Skënderbeu» janë vënë sërish në skenë nga brezat pasardhës, ndërsa emri i Prenk Jakovës qëndron sot aty ku e vë historia: në themelin e operës shqiptare dhe në rrënjën e brezit që e bëri muzikën shqiptare një traditë të mëvetësishme.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet mbi të dhënat e vendosura për jetën e veprën e Prenk Jakovës (lindur më 27 qershor 1917 në Shkodër; studime për klarinetë në Akademinë Kombëtare të Shën Çeçilias në Romë, përfunduar 1942; formimi te kori françeskan i At Martin Gjokës; opera «Mrika» me premierë më 1 dhjetor 1958 në Teatrin «Migjeni» të Shkodrës, libret nga Llazar Siliqi; opera «Gjergj Kastrioti-Skënderbeu» 1968; mësues i Çesk Zadejës, Tish Daijës, Tonin Harapit e Simon Gjonit; vdekur më 16 shtator 1969 në Shkodër), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia mbi Prenk Jakovën, Shoqata Kulturore-Artistike «Prenkë Jakova», Shkodër — biografia, Radi & Radi — «Kompozitori i madh Prenk Jakova» dhe Radio Kosova e Lirë — «Themeluesi i gjinisë së operës kombëtare shqiptare». Datat, titujt e veprave dhe rolet jepen ashtu si i japin këto burime; aty ku dita e saktë e lindjes ose e vdekjes ndryshon ndër burime, është mbajtur varianti më i qëndrueshëm.

---

# Gjakmarrja dhe pajtimi: e drejta e gjakut në Kanun
https://zhurma.press/gjakmarrja-dhe-pajtimi/
Type: heritage
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-17

E drejta e gjakut e një shoqërie pa shtet — me kufij, besë e falje brenda vetë kodit

Pak institucione shqiptare janë keqkuptuar aq rëndë sa gjakmarrja. Për shekuj me radhë e paraqitur nga të huajt si dëshmi e një populli «primitiv që vret njëri-tjetrin për gjak», ajo në të vërtetë ishte diçka krejt tjetër: një mekanizëm juridik i rreptë i një shoqërie pa shtet, i rrethuar me kufij, procedurë dhe — vendimtare — me mjetet e veta të paqes. Aty ku nuk kishte gjykatë, polici a burg, malësia shqiptare i dha vetes një rend ku përgjigjja për gjakun e derdhur nuk ishte kaosi, por një sistem i koduar detyrimi dhe pajtimi. Kuptimi i tij kërkon që ta lexojmë jo si turp, po si të drejtë zakonore.

Pse ka rëndësi

• Gjakmarrja nuk ishte kaos por e drejtë zakonore e një shoqërie pa shtet: Kanuni i Lekë Dukagjinit, i mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi dhe i botuar më 1933 në Shkodër, i kushton gjakut një libër të tërë — Librin e dhjetë.

• Parimi bazë ishte «koka për kokë»: një jetë përgjigjej me një jetë, jo më shumë — një kufizim, jo thirrje për masakër. Gruaja, fëmija, prifti dhe mysafiri nën besën e shtëpisë nuk «binin në gjak».

• Mjetet e paqes ishin ndërtuar brenda vetë kodit: besa e shkurtër e ditës së varrimit dhe besa e gjatë e rinovueshme e lironin njeriun «në gjak» për të punuar arën a për të dalë në treg.

Gjakmarrja rrjedh nga një logjikë e nderit. Në shoqërinë fisnore të malësisë, vrasja e një njeriu nuk ishte thjesht humbje jete — ishte një plagë në nderin (nderin) e shtëpisë, dhe nderi, në mungesë të çdo autoriteti tjetër, ishte vetë kapitali që mbante gjallë një familje mes fiseve. Kodi kërkonte që ajo plagë të «lahej». Por mënyra se si lahej nuk ishte e lirë: ajo i nënshtrohej rregullave më të imëta të Kanunit.

Libri i dhjetë: Kanuni i gjakut

Kur Shtjefën Gjeçovi e mblodhi Kanunin e Lekë Dukagjinit nga gojëdhëna e Mirditës e krahinave përreth — vepër që u botua pas vrasjes së tij (1929) më 1933 në Shkodër — gjaku zinte një libër të tërë: Librin e dhjetë. Kodi i plotë numëronte 12 libra, 500 nene e thuajse pesë mijë paragrafë; fakti që gjaku meritonte një kapitull të vetin tregon se malësorët e trajtonin si degë të mirëfilltë të së drejtës, jo si shpërthim pasioni.

Parimi bazë ishte koka për kokë: një jetë përgjigjej me një jetë, jo më shumë. Kjo nuk ishte thirrje për masakër, po një kufizim — përgjigjja duhej të ishte e barabartë me fyerjen. Vetë vrasësi mbante gjakun; përgjegjësia ishte parimisht individuale, edhe pse në praktikë mund të shtrihej te meshkujt e shtëpisë. Mbi të gjitha, kodi vendoste kufij të prerë se kush nuk mund të preket: gruaja «nuk binte në gjak» — gjaku s'shkon në grue — as fëmija, as prifti, as mysafiri nën besën e shtëpisë. Kush e cenonte këtë rend nuk merrte hak: bënte turp, dhe turpi para kuvendit ishte dënimi më i rëndë që njihte malësia.

Besa: armëpushimi brenda vetë kodit

Ajo që e dallon Kanunin nga vendetta e paftuar është se mjetet e ndaljes ishin ndërtuar brenda tij. Menjëherë pas një vrasjeje, kodi njihte një besë të shkurtër — armëpushimin e ditës — që i jepte familjes së vrasësit kohë të varroste të vdekurin pa u ndjekur. Pastaj shtëpia e dëmtuar mund të jepte një besë më të gjatë, të matur në ditë a javë dhe të rinovueshme, që e lironte njeriun «në gjak» nga vetëmbyllja për të punuar arën a për të dalë në treg. Besa nuk ishte dobësi: ishte fjala më e shenjtë e malësisë, dhe shkelja e saj ishte më e ndyrë se vetë vrasja.

Që besa të mos varej vetëm nga ndërgjegjja, ajo mbështetej me peng — një send a garanci lëndore që e bënte armëpushimin të detyrueshëm edhe materialisht. Kur besa mungonte, njeriu në gjak ngujohej: mbyllej brenda kullës prej guri, ndërsa gruaja e shtëpisë — e paprekshme nga kodi — dilte të punonte tokën. Kulla e ngujimit, me dritaret e saj të ngushta si frëngji, mbetet kujtesa arkitekturore e këtij rendi.

Pleqësia dhe falja e gjakut

Gjaku nuk lihej të rridhte pambarim. Mbi palët qëndronte pleqësia — këshilli i burrave të urtë që gjykonte sipas Kanunit — dhe ndërmjetësit, që shkonin derë më derë për të «ftohur» gjakun. Zgjidhja përfundimtare nuk ishte gjithmonë vdekja: kodi njihte edhe gjobën, shpagimin në pasuri, dhe mbi të gjitha faljen e gjakut. Pajtimi ishte akti më i lartë i nderit — më i lartë se hakmarrja vetë. I zhvilluar me ritual, ai mund të vuloste me bukë e kripë, me kumbari a vëllazëri gjaku mes shtëpive dikur armike. Ta falje gjakun nuk quhej dobësi; quhej burrëri e madhe, sepse kërkonte të mposhtje instinktin më të fortë njerëzor për hir të bashkësisë.

Shpifja dhe rimarrja e rrëfimit

Pikërisht kjo anë — pajtimi si kulm i kodit — u fshi nga rrëfimi i huaj. Në pranverën e vitit 1990, ndërsa policia e Millosheviçit vriste protestues shqiptarë në rrugët e Kosovës, propaganda e Beogradit e ktheu gjakmarrjen në armë: shqiptarët, thoshte ajo, ishin «një popull që ende vret njëri-tjetrin për gjak» dhe s'meritonte të drejta. Përgjigjja e këtij populli e përmbysi shpifjen në mënyrën më të pastër të mundshme. Nën Anton Çettën dhe një këshill intelektualësh, Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve fali brenda një viti 1.169 gjaqe e mbi 2.500 grindje; më 1 maj 1990, në fushën e Verrave të Llukës, rreth gjysmë milioni njerëz u mblodhën jo për të marrë hak, po për ta falur. I njëjti kod që bota e paraqiste si etje për gjak kishte brenda vetes mekanizmin e faljes më të madhe civile të Ballkanit modern.

Trashëgimia e sotme

Gjakmarrja që rishfaqet herë-herë në veri të Shqipërisë pas rënies së komunizmit — kur shteti u tërhoq sërish dhe familje të tëra u mbyllën në shtëpi — nuk është Kanuni. Është guaska e tij pa përmbajtjen: emri i gjakut i shkëputur nga besa, nga pleqësia, nga kufijtë që dikur e mbanin. Kanuni i mirëfilltë e ndëshkonte atë që vriste gruan a fëmijën; e shpallte faljen si aktin më të lartë. Prandaj kujtesa e drejtë e gjakmarrjes nuk është as lavdërim i vrasjes, as turp i fshehur, por njohja e një populli që, pa shtet, ndërtoi një të drejtë me kufij — dhe që, kur iu desh të zgjidhte mes gjakut e bashkimit, zgjodhi faljen.

Burimet

• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (Shkodër, 1933) — Libri i dhjetë, «Kanuni kundra mbrapshitëvet» (gjaku), dhe Libri i njëmbëdhjetë (pleqnia).

• Margaret Hasluck, The Unwritten Law in Albania (Cambridge University Press, 1954) — katër kapituj mbi sistemin e gjakmarrjes: detyrimet, zhvillimin e gjakut, shkallët e shpagimit dhe mënyrat e mbylljes.

• Robert Elsie, The Customary Law of the Albanians / A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture — zërat mbi gjakun, besën dhe pajtimin.

• Dokumentimi i Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve (1990–1991), Instituti Albanologjik i Prishtinës — shifrat 1.169 gjaqe të falura dhe tubimi i Verrave të Llukës.

---

# Nikolla Naço: kolonia e Bukureshtit dhe shkolla shqipe larg atdheut
https://zhurma.press/nikolla-naco/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Korçari që në Bukuresht ngriti një shoqëri, një gazetë trigjuhëshe («Shqiptari», 1888) dhe Shkollën Normale Shqipe «Drita» (1892) — sepse atdheu nuk e lejonte shkollën në gjuhën e vet.

Rilindja Kombëtare nuk u mendua vetëm brenda kufijve që Perandoria Osmane i kishte vënë shqiptarëve. Aty ku atdheu nuk e lejonte një shkollë a një gazetë në gjuhën e vet, kombi i shpërndarë i ngrinte ato larg — në Stamboll, në Sofje, në Egjipt, në Bukuresht. Nikolla Naço (1843–1913) është njeriu që e ktheu koloninë shqiptare të Bukureshtit në një prej këtyre nyjeve: një shoqëri, një gazetë dhe një shkollë normale shqipe, të gjitha të ngritura në një kryeqytet të huaj, sepse në shtëpi ishin të ndaluara.

Pse ka rëndësi

• Nikolla Naço (1843–1913) lindi në Korçë, mori rrugën e mërgimit drejt Egjiptit e pastaj Rumanisë, dhe e ktheu koloninë shqiptare të Bukureshtit në një nyje të Rilindjes.

• Më 1888 nisi të botonte gazetën «Shqiptari», gazeta më e vjetër shqipe e botuar në Rumani — javore, me shkrime shqip, rumanisht e frëngjisht, deri rreth vitit 1903.

• Më 1892 shoqëria «Drita» hapi në Bukuresht Shkollën Normale Shqipe «Drita», me Naçon drejtor: aty ku Perandoria e ndalonte mësimin në shqip, kolonia e financonte e ndërtonte jashtë.

Nga Korça, në Nil e në Danub

Naço lindi më 1843 në Korçë, në një nga qytetet ku ndjenja kombëtare shqiptare do të merrte më pas formë institucionale. I ri, mori rrugën e mërgimit — fillimisht drejt Egjiptit, ku u përfshi në lëvizjen kombëtare të kolonisë shqiptare, dhe më pas drejt Rumanisë. Në Bukuresht gjeti një bashkësi tregtarësh e mësuesish shqiptarë tashmë të organizuar, dhe pikërisht aty vendosi ta bënte veprimtarinë e jetës së vet.

Shoqëria «Drita» dhe përçarja e vitit 1887

Më 1884 Naço iu bashkua shoqërisë shqiptare «Drita» të Bukureshtit dhe u zgjodh kryetar i saj. Shpejt hyri në kundërshti me udhëheqjen e vjetër e të pasur të kolonisë, të cilën e qortonte për ngadalësi në çështjet kulturore dhe për mungesën e një organi të shtypit. Nga kjo përçarje me themeluesin e hershëm, Anastas Avramidhi-Lakçe, lindi një ndarje: më 9 janar 1887 Naço me grupin e vet themeloi një shoqëri të re, sërish me emrin «Drita». Ata që i qëndruan Avramidhit u organizuan më vonë te shoqëria rivale «Dituria».

«Shqiptari» — gazeta më e vjetër shqipe në Rumani

Instrumenti kryesor i Naços ishte shtypi. Më 1888 nisi të botonte gazetën «Shqiptari», gazeta më e vjetër shqipe e botuar në Rumani. Dilte javore dhe përmbante shkrime në tri gjuhë — shqip, rumanisht e frëngjisht — një zgjedhje që tregonte njëherësh publikun e saj: mërgatën shqiptare, mikpritësit rumunë dhe opinionin evropian, të cilit Naço i drejtohej me memorandume krahas Portës së Lartë. Gazeta doli, me ndërprerje, deri rreth vitit 1903.

Shkolla Normale «Drita» (1892)

Kurorëzimi i punës së kolonisë ishte shkolla. Më 1892 shoqëria «Drita» hapi në Bukuresht Shkollën Normale Shqipe «Drita» — një normale që synonte të përgatiste mësues për shkollat shqipe — dhe Naço u caktua drejtor i saj. Kjo ishte logjika e Rilindjes në diasporë: aty ku Perandoria e ndalonte mësimin në shqip, kolonia e financonte dhe e ndërtonte jashtë, në pritje të ditës kur ai do të kthehej në atdhe.

Dy rrugë për të njëjtin atdhe

Ndarja mes Naços dhe kundërshtarëve të tij nuk ishte thjesht personale; ishte edhe një mosmarrëveshje mbi rrugën. Naço mbronte mendimin se çlirimi i Shqipërisë do të kërkonte mbështetjen e fuqive të mëdha të jashtme, dhe punoi për bashkëpunimin arumun–shqiptar që të siguronte ndihmën rumune. Krahu tjetër — ai i shoqërisë «Drita»/«Dituria» — këmbëngulte te mbështetja në forcat e veta, pa ndërhyrje të huaja. Kur Sami Frashëri, zëri drejtues i lëvizjes në Stamboll, i dha krah «Diturisë», ndikimi i Naços u dobësua. Në Bukuresht ai qe edhe mjeshtër i madh i një loxhe masonike, një tjetër rrjet përmes të cilit lëvizte ndikimi i kohës.

Rrjeti i kolonive

Historia e Naços lexohet më mirë jo si ajo e një njeriu të vetëm, por si ajo e një nyjeje në një rrjet. Në të njëjtat dekada, gazeta «Drita» e Shahin Kolonjës mbante gjallë koloninë e Sofjes; Faik Konica botonte jashtë atdheut; dhe më vonë Dielli do të bëhej organi i shqiptarëve të Amerikës, ashtu si «Shqiptari» ishte ai i shqiptarëve të Rumanisë. Ndërkohë, brenda kufijve, Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës (1887) dhe mësues si Koto Hoxhi bënin të njëjtën betejë për shkollën në gjuhën amtare. Të gjitha këto fije — shoqëritë, gazetat, shkollat — do të lidheshin te Kongresi i Manastirit, ku alfabeti i njësuar u bë kodi i përbashkët i një kombi që kishte mësuar të organizohej i shpërndarë. Naço nuk qe një hero pa të meta; përçarjet e Bukureshtit ishin të vërteta. Por vepra e tij dëshmon një ligjësi të Rilindjes: kur atdheu ndalohej, kombi i ndërtonte institucionet e veta atje ku mundej, dhe i mbante deri sa të vinte koha t'i kthente në shtëpi.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historinë standarde të Rilindjes Kombëtare dhe në të dhënat biografike të verifikuara për Nikolla Naçon: zërat enciklopedikë për Naçon dhe për kolonitë shqiptare të Rumanisë (shoqëritë «Drita» e «Dituria», Shkolla Normale «Drita» e vitit 1892, gazeta «Shqiptari» 1888) në Wikipedia shqip dhe angleze, të kryqëzuara mes tyre; si dhe literatura mbi diasporën rilindëse dhe rolin e shtypit e të shkollave shqipe jashtë atdheut. Datat kyçe: lindja në Korçë (1843) dhe vdekja në Bukuresht (1913); anëtarësimi te «Drita» (1884); shoqëria e re më 9 janar 1887; gazeta «Shqiptari» (nga 1888); Shkolla Normale «Drita» (1892). Përplasja ideologjike (mbështetje e jashtme kundrejt forcave të veta) dhe krahu i Sami Frashërit pranë «Diturisë» janë dhënë ashtu siç i regjistron burimi, pa u tejkaluar.

---

# Frangjisk Anton Santori: arbëreshi që i dha shqipes dramën e parë
https://zhurma.press/frangjisk-anton-santori/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-24

Prifti arbëresh i Kalabrisë që shkroi «Emirën», dramën e parë origjinale në gjuhën shqipe — dhe i dha teatrin një letërsie ende pa shtet.

Frangjisk Anton Santori — në arbërishten e vet Françesk ose thjesht Ndon Santori (Santa Caterina Albanese, 16 shtator 1819 – 7 shtator 1894) — është njeriu që i dha teatrin letërsisë shqipe. Pesë shekuj pasi vala e arbëreshëve kishte lënë brigjet e Arbërisë për malet e Kalabrisë, ai u ul në një fshat të vogël të Kozencës dhe shkroi Emirën: dramën e parë origjinale në gjuhën shqipe. E shkroi jo në një kryeqytet me akademi e teatro, por në një katund arbëresh ku shqipja ishte gjuhë vatre e jo gjuhë shkolle — dhe pikërisht aty qëndron madhështia e heshtur e punës së tij.

Pse ka rëndësi

• Frangjisk Anton Santori (1819–1894) ishte prift e shkrimtar arbëresh nga Santa Caterina Albanese në Kalabri.

• Me dramën 'Emira' ai i dha letërsisë shqipe dramën e parë origjinale — të shkruar në një katund arbëresh ku shqipja ishte gjuhë vatre, jo gjuhë shkolle.

• Ishte një nyjë e rrjetit arbëresh (bashkëkohës i De Radës, Serembes e Varibobës) që e mbajti gjuhën dhe idenë e Shqipërisë gjallë përpara se atdheu të kishte shtet a alfabet të njësuar.

Santori nuk qe një emër i vetmuar. Ai qe një nyjë në atë rrjet arbëresh që, i shkëputur nga trupi i kombit, e mbajti gjuhën, kujtesën dhe idenë e Shqipërisë gjallë me shekuj — po ai rrjet që i dha Rilindjes zërin e vet të parë përpara se atdheu të kishte një shtet a një alfabet të njësuar. Bashkëkohës e bashkëpunëtor i Jeronim De Radës, vëlla shpirtëror i Zef Serembes, i Jul Varibobës që e pat paraprirë, Santori e zgjeroi këtë botë me diçka që s'e kishte pasur askush para tij: një skenë.

Nga manastiri te tezgjahi

Lindi më 1819 në Santa Caterina Albanese (arbërisht Picilia), një nga fshatrat arbëreshe të provincës së Kozencës. Më 1835, gjashtëmbëdhjetë vjeç, zgjodhi rrugën e priftërisë; më 1843 hyri në manastirin françeskan të Urdhrit të Reformuar në San Marko Argentano. Më 1858 u përpoq — pa sukses — të ngrinte një manastir në Lattarico, dhe më 1860 e la jetën monastike. U kthye të jetonte mes të vetëve, duke punuar si mësues dhe duke shitur një tezgjah tjerrës që e kishte ndërtuar vetë. Vetëm në pleqëri, nga viti 1885 e deri në vdekje, shërbeu përsëri si prift.

Ky bashkim i pazakontë — prifti që ndërton makina tjerrjeje dhe shkruan drama — thotë diçka për njeriun: një mendje praktike e shqetësuar, që nuk rrinte dot pa krijuar, qoftë vegla, qoftë vargje. Shumica e veprës së tij mbeti në dorëshkrim gjatë jetës; ai shkroi për një lexues që ende s'ekzistonte, për një komb që sapo po mësonte të lexonte veten.

«Emira»: lindja e dramës shqipe

Kryevepra e tij, drama Emira, mbahet si drama e parë origjinale e shkruar ndonjëherë në gjuhën shqipe. Nuk është përkthim as përshtatje: është një vepër skenike e mëvetësishme, që rrëfen fatet e Emirës, Kalinës, Albencit e Mirjanit në rrjedhën e një trazire shoqërore në Kalabri, e mbushur me jetën, zakonet dhe fjalorin e komuniteteve arbëreshe. Pjesë të saj u botuan së pari në revistën Fjamuri Arbërit të De Radës dhe më vonë u përfshinë në antologjinë shqipe që ai kuroi — dëshmi se rrjeti arbëresh botonte njëri-tjetrin, e mbante gjallë njëri fjalën e tjetrit.

Me Emirën, shqipja fitoi një zhanër që nuk e kishte pasur kurrë: dialogun skenik, konfliktin e ndërtuar, personazhin që flet për vete. Është një hap i heshtur por themelor — nga poezia lirike e nga kënga te teatri, forma më publike e letërsisë.

Lekë Dukagjini mbi skenë

Santori shkroi shumë vepra dramatike — komedi melodramatike e tragjedi, disa të mbetura të papërfunduara. Ndër to spikat Alessio Dukagino, një melodramë e shkruar midis viteve 1855 e 1860, që rimerr jetën e Lekë Dukagjinit, princit shqiptar e bashkëluftëtarit të Skënderbeut kundër osmanëve. Duke e vënë Lekën mbi skenë, arbëreshi i Kalabrisë e lidhte kujtesën e mërgimit prapa me Lidhjen e Lezhës e me qëndresën e shekullit XV — e njëjta gojëdhënë kombëtare që e ushqente tërë letërsinë arbëreshe. Një tragjedi tjetër, Jeroboam, e me subjekt biblik, tregon gjerësinë e regjistrit të tij: nga historia kombëtare te teksti i shenjtë.

Poeti, romancieri, gramatikani

Përveç teatrit, Santori la një opus të gjerë. Canzoniere Albanese (botuar më 1846) është një poemë e gjatë lirike mbi dashurinë e natyrën. Më 1848, vit revolucionesh në Itali e në Evropë, botoi në Napoli Il prigioniero politico, poemë dygjuhëshe shqip e italisht që i përgjigjej frymës liridashëse të kohës, si dhe Valle haresë madhe. Shkroi vepra fetare në arbërisht — Rozhaari i S. Myriis Virgkiyry (1849) dhe Kryshten i shyityruory (1855) — përshtati njëqind e dymbëdhjetë fabula të Ezopit dhe hartoi një gramatikë të shqipes. La edhe një roman të gjatë e të papërfunduar, Sofia Kominiate, në dy versione, njërin shqip e tjetrin italisht.

Gjuha e tij është një toskërishte arkaike, e ngjyrosur me të folmen arbëreshe të Kalabrisë; drejtshkrimi i vet, i veçantë, u bë me kohë pengesë për lexuesin, por fjala mbeti e drejtpërdrejtë, popullore, e afërt. Temat e tij të përhershme — jeta fshatare, Lidhja e Lezhës, doket e arbëreshëve — janë po ato tema që e bënin këtë letërsi një akt kujtese kombëtare.

Nyja e harruar e rrjetit

Fati i Santorit është fati i shumë arbëreshëve: një vepër e madhe e lënë kryesisht në dorëshkrim, e njohur plotësisht vetëm nga studiuesit e mëvonshëm. Ai shkroi një dramaturgji, një roman e një lirikë të tërë në shqip, në Kalabri, dekada përpara se Shqipëria të kishte shtet a shkollë në gjuhën e vet — dhe pjesa më e madhe e kësaj pune priti gjatë për të parë dritën. Duke e nxjerrë sot nga heshtja, Muzeu nuk shpik asgjë: vetëm i kthen rrjetit arbëresh nyjën që i takon. Sepse teatri shqip nuk nisi në një kryeqytet; nisi në një katund arbëresh, nga dora e një prifti që ndërtonte tezgjahë dhe shkruante drama.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për letërsinë arbëreshe dhe në vetë veprat e autorit: Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe Albanian Literature: A Short History — për vlerësimin e Emirës si drama e parë origjinale shqipe dhe për vendin e Santorit në shkollën arbëreshe; Jeronim De Rada, Fjamuri Arbërit — burimi bashkëkohës ku u botuan pjesë të Emirës; si dhe historitë e letërsisë shqiptare të Akademisë së Shkencave për kronologjinë e veprave (Canzoniere Albanese, 1846; Il prigioniero politico, Napoli 1848; Kryshten i shyityruory, 1855; Alessio Dukagino, 1855–1860). Datat kyçe: lindja në Santa Caterina Albanese (16 shtator 1819), hyrja në manastirin françeskan të San Marko Argentanos (1843), largimi nga jeta monastike (1860), rikthimi në priftëri (1885), vdekja (7 shtator 1894).

---

# Shqipëria e Vogël në Bronx: si u rimblodh kombi te Belmont-i
https://zhurma.press/shqiperia-e-vogel-bronx/
Type: place
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-17

Nga Ulqini, Dibra e Kosova te Arthur Avenue — lagja e Bronx-it ku shqiptarët e ndarë nga kufijtë u bënë sërish një komb.

Kombi shqiptar u nda në katër shtete ballkanike me vija të vizatuara nga të tjerët. Në një lagje të vetme të Bronx-it — Belmont — ai u rimblodh. Nga Ulqini e Reçi, nga Dibra e Kosova, nga malësia e Gegërisë deri te Arthur Avenue, njerëz që kufijtë i kishin ndarë u gjendën përsëri fqinjë, në një cep të New York-ut që sot harta zyrtare e quan "Shqipëria e Vogël".

Pse ka rëndësi

• Belmont-i në Bronx mban lagjen më të madhe shqiptare në Shtetet e Bashkuara, me bërthamën që shtrihet nga Belmont-i te Pelham Parkway dhe përgjatë korridorit të Arthur Avenue.

• Vala e parë mbërriti në fund të viteve 1960 dhe në fillim të '70-ave, duke mbushur zbrazëtinë që lanë familjet italiane; rruga e shumicës kaloi nëpër Itali.

• Të parët nuk erdhën nga shteti shqiptar — kufijtë e tij i mbanin të mbyllur nën diktaturë — por nga trojet nën kontroll jugosllav: Kosova, Dibra, Ulqini. Kështu lagjja u bë pan-shqiptare.

Nuk është një metaforë sentimentale. Është një fakt urban i dokumentueshëm: Belmont-i mban lagjen më të madhe shqiptare në Shtetet e Bashkuara, me bërthamën që shtrihet nga Belmont-i te Pelham Parkway dhe përgjatë korridorit të Arthur Avenue — rrugës që për një shekull ishte "Little Italy" e Bronx-it. Historia se si italianët e Arthur Avenue-së ua lanë vendin shqiptarëve është, e lexuar nga afër, historia e vetë kombit: një rrjet i shpërndarë që u ndalua të ngrihej si shtet i bashkuar në Ballkan, por që u ngrit i qetë e i tërë si komunitet përtej Atlantikut.

Zbrazëtia italiane, mbushja shqiptare

Vala e parë mbërriti në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970, duke mbushur zbrazëtinë që linin familjet italiane teksa largoheshin nga Pelham Parkway, Morris Park dhe Arthur Avenue drejt periferive. Rruga e shumicës kalonte nëpër Itali: emigrantët prisnin dokumentet atje, mësonin italishten, dhe mbërrinin në Bronx tashmë të familjarizuar me një botë ku fqinji fliste italisht e dukej si ata.

Historiani i Bronx-it, Lloyd Ultan, e ka përshkruar logjikën e vendosjes me thjeshtësi: nuk kishte ende një lagje shqiptare, prandaj të ardhurit kërkuan njerëz pranë të cilëve ndiheshin rehat — dhe italianët i njihnin më mirë se kushdo. U futën në Belmont, një lagje italiane, dhe secili shqiptar që zinte vend tërhiqte të tjerë pas vetes. Kush nisi duke punuar për italianë, me kohë hapi biznesin e vet. Kështu një zbrazëti demografike u kthye në bërthamën e një kombi të vogël.

Kush erdhi: një hartë e Shqipërisë së madhe në një lagje

Përbërja e kësaj vale tregon pse "Shqipëria e Vogël" është, në thelb, pan-shqiptare. Të parët nuk erdhën nga shteti shqiptar — kufijtë e tij i mbanin të mbyllur nën diktaturë — por nga trojet nën kontroll jugosllav: familje gege katolike e myslimane nga Kosova, nga Maqedonia e sotme e Veriut (veçmas krahina e Dibrës) dhe nga Mali i Zi (Ulqini e fshatrat përreth). Ishte pikërisht presioni që i kishte shpërndarë — po ai presion që në 1880 ia dorëzoi Ulqinin Malit të Zi (shih Dorëzimi i Ulqinit) — që e bëri diasporën e Bronx-it një ribashkim të asaj që kufijtë e kishin ndarë.

Për bërthamën katolike, institucioni themelor u ngrit shpejt: kisha Our Lady of Shkodra, e themeluar në 1969, u bë famullia më e madhe shqiptare katolike në Shtetet e Bashkuara, në shërbim të familjeve gege që vinin nga trojet jugosllave. Rreth altarit e rreth kafenesë, një popullsi që në atdhe e ndanin tri kufij ndërtoi një jetë të përbashkët në një lagje.

Dyqani, agjencia, kisha: si u ngrit rrjeti

Rrjeti nuk u ngrit me deklarata, por me qepen, biletën dhe tullën. Shqiptari i parë që hapi biznes në Arthur Avenue ishte Engjëll Zagreda, nga fshati Reç i komunës së Ulqinit, që në 1972 çeli një dyqan mishi. Tre vjet më vonë, në 1975, Hasan Goranca themeloi një agjenci udhëtimesh — sepse kishte vënë re se numri i shqiptarëve në Bronx po rritej vit pas viti, dhe dikush duhej t'i lidhte me atdheun që kishin lënë.

Nga ai dyqan mishi e ajo agjenci u rrit një ekonomi e tërë lagjeje. Sot vlerësohet se vetëm në Belmont ka të paktën 60 biznese shqiptare, se bërthama e lagjes është rreth 80% shqiptare, dhe se shqiptarët zotërojnë afërsisht një të tretën e ndërtesave të banimit në disa pjesë të Bronx-it. Ky është një rrjet që, i mohuar si shtet në Ballkan, u ngrit si pronë, biznes dhe institucion në New York — dinjitet, jo ankim.

Vatra e re: Dielli, Illyria dhe Rruga "Skënderbeu"

Bronx-i shqiptar nuk lindi nga hiçi kulturor: ai trashëgoi shtyllën më të vjetër të Amerikës shqiptare. Vatra, Federata Panshqiptare e Amerikës, dhe organi i saj Dielli — gazeta më e vjetër shqiptare në Shtetet e Bashkuara — e kishin ndërtuar që herët idenë e një kombi që ekziston edhe pa shtet, mbi baza gjuhe e përkatësie. Figura si Faik Konica dhe Fan Noli e kishin shndërruar shtypin diasporik në zë kombëtar dekada para se Belmont-i të bëhej shqiptar. Bronx-i i shtoi këtij rrjeti gazetën Illyria dhe një prani të re, të përditshme, në rrugë.

Kodi lidhës u riprodhua në asfalt: një segment i lagjes u bashkë-emërua Rruga "Gjergj Kastrioti Skënderbeu", dhe pikërisht atje mbahet panairi më i madh i New York-ut për ditëlindjen e heroit kombëtar. Kënga e maleve që çiftelia e bartte nga odat e Gegërisë gjeti audiencë të re në sallat e Bronx-it. Gjuha, besa dhe kujtesa — tri fijet që e mbanin kombin të lidhur pa shtet — u endën sërish shtatë mijë kilometra larg vatrës.

Njohja zyrtare: harta e 2025-ës

Ajo që komuniteti e dinte prej dekadash, qyteti e njohu më në fund me hartë. Në kuadër të projektit "Immigrant Heritage Celebration" të Zyrës së Kryebashkiakut për Çështjet e Emigrantëve (MOIA), të nisur në 2023, u hartua harta "Little Albania in the Bronx", e zbuluar më 10 dhjetor 2025 gjatë një ceremonie ngritjeje të flamurit shqiptar. Projektin e drejtoi Vera Mjeku, me Ismer Mjekun si konsulent. Emri që lagja e mbante në gojë prej gjysmë shekulli u shndërrua në toponim zyrtar.

Rrjeti që u ngrit atje ku s'e lanë të ngrihej këtu

Historia e "Shqipërisë së Vogël" në Bronx nuk është vetëm një kapitull i emigracionit; është një provë e tezës që kalon nëpër tërë muzeun tonë. Kombi shqiptar ka ekzistuar gjithmonë si rrjet — familjesh, krahinash, gjuhe dhe kujtese — të cilit historia i mohoi njësimin shtetëror në Ballkan. Ai rrjet, kur gjeti hapësirë të lirë në një lagje të New York-ut, u ribashkua vetë: gegë katolikë e myslimanë nga Ulqini, Dibra e Kosova, të ndarë nga tri kufij në atdhe, u bënë përsëri një komb në një cep të Bronx-it. Belmont-i është dëshmi se ajo që i ndau shqiptarët nuk qe kurrë vullneti i tyre, por vija të vizatuara mbi kokat e tyre.

Burimet

• Dielli — "The Making of the Little Albania in the Bronx Map" — harta e MOIA-s, ceremonia e 10 dhjetorit 2025, Rruga "Skënderbeu", Dielli e Illyria

• Bronx Times — "Celebrating Albanian culture in the Bronx's Little Italy" — përqindja shqiptare, bizneset e Belmont-it, zotërimi i banesave

• The Bronx Ink — "Little Albania" — historiani Lloyd Ultan mbi logjikën e vendosjes; vala e viteve '60–'70

• Atlantiku — "Arthur Avenue: from Little Italy to Little Albania" — Engjëll Zagreda (Reç, Ulqin), dyqani i mishit 1972; Hasan Goranca, agjencia 1975

• Nicholas Pano, "The Albanian-American Community", në Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups (red. S. Thernstrom), 1980 — konteksti i valëve migratore dhe roli i Vatrës/Diellit

---

# Pashallëku i Beratit: shteti shqiptar që e gllabëroi Janina (1774–1809)
https://zhurma.press/pashalleku-i-beratit/
Type: organization
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-08

Pashallëku i tretë shqiptar mes Shkodrës e Janinës — dera e Ahmet Kurt Pashës, 1774–1809

Mes pashallëkut të Shkodrës në veri dhe atij të Janinës në jug, në gjysmën e dytë të shekullit XVIII u ngrit një pushtet i tretë shqiptar brenda Perandorisë Osmane: pashallëku i Beratit. I themeluar rreth vitit 1774 nga Ahmet Kurt Pasha dhe i qeverisur më pas nga Ibrahim Pasha, ai sundoi zemrën e Shqipërisë së mesme për afër tri breza — derisa u gllabërua jo nga Stambolli, por nga një pasha tjetër shqiptar, Ali Pashë Tepelena. Historia e tij është, në miniaturë, historia e vetë rrjetit shqiptar: një pushtet që preku pragun e shtetit, por që nuk mundi ta mbante veten të bashkuar.

Pse ka rëndësi

• Pashallëku i Beratit u themelua rreth vitit 1774 nga Ahmet Kurt Pasha dhe sundoi zemrën e Shqipërisë së mesme për afër tri breza (1774–1809).

• Ishte i treti nga pashallëqet e mëdha shqiptare — bashkë me Shkodrën e Janinën — i lindur nga dobësimi i pushtetit qendror osman dhe fuqia e ajanëve vendorë.

• Nuk u shua nga Stambolli, por u gllabërua nga një pasha tjetër shqiptar, Ali Pashë Tepelena — shembull i rrjetit shqiptar që shpesh luftonte veten.

Një shtet brenda shtetit

Pashallëqet e mëdha shqiptare të fundit të shekullit XVIII nuk lindën nga një kryengritje kombëtare, por nga zbrazëtia që la pas dobësimi i pushtetit qendror osman. Ndërsa Stambolli humbte kontrollin mbi krahinat, fuqinë e vërtetë e morën ajanët — parët vendorë që mblidhnin taksat, komandonin ushtritë e tyre dhe qeverisnin de facto si zotër të pavarur, formalisht në emër të Sulltanit. Në Shqipërinë e mesme, ky pushtet u përqendrua te Ahmet Kurt Pasha, i cili rreth vitit 1774 ngriti qendrën e vet në Berat.

Vetë ngjitja e tij tregon shumë për natyrën e rrjetit shqiptar të kohës: Ahmet Kurt Pasha nuk u ngrit kundër Perandorisë, por në marrëveshje me të, duke bashkëpunuar me Portën e Lartë kundër një pashai tjetër shqiptar — Mehmet Pashë Bushatit të Shkodrës. Pushteti shqiptar i asaj epoke shpesh forcohej duke luftuar pushtetin shqiptar fqinj, dhe Stambolli e ushqente me kënaqësi këtë ndarje.

Kufijtë e një pushteti

Deri nga viti 1787 pashallëku i Beratit shtrihej mbi pjesën më të madhe të Shqipërisë së mesme, i kufizuar në veri nga pashallëku i Shkodrës i Bushatllinjve dhe në jug nga pashallëku i Janinës. Qendra e tij ishte kalaja e Beratit mbi Osum — një qytezë e fortifikuar që mbante nën vete një nga banesat më të vjetra pa ndërprerje të Ballkanit. Ishte një territor bujqësor i pasur, me Myzeqenë pjellore dhe me rrugët tregtare që lidhnin bregdetin me brendësinë, çka i jepte pashait të ardhura të mjaftueshme për të mbajtur një oborr e një ushtri të vetën.

Ibrahim Pasha dhe hija e Janinës

Pas vdekjes së Ahmet Kurt Pashës rreth vitit 1787, drejtimin e mori Ibrahim Pasha, i cili do ta qeveriste Beratin deri më 1809. Trashëgimia e tij ra pikërisht në kohën kur në jug po ngrihej figura më e frikshme e periudhës: Ali Pashë Tepelena, i cili nga Janina po ndërtonte një perandori personale që shtrihej thellë në Greqinë e sotme. Sipas gjenealogjive të përcjella nga bashkëkohësit, dy shtëpitë ishin edhe të lidhura me gjak — një afëri që e bëri edhe më të hidhur atë që do të ndodhte.

Ali Pasha e shihte Beratin si pengesën e fundit mes tij dhe kontrollit të plotë mbi Shqipërinë jugore. Pasi bisedimet dështuan dhe përleshjet u shtuan, ai zgjodhi mjetin klasik të pushtetit ballkanik: aleancën martesore.

Martesa, helmi dhe fundi

Për të siguruar paqen, Ibrahim Pasha ia dha të bijën për grua Myftarit (Muhtar), djalit të madh të Ali Pashës, me territoret e kontestuara si pajë. Por martesa qe vetëm një ndalesë. Sipas kronikave të kohës — të përcjella mes të tjerash nga konsulli francez Pukëvili, dëshmitar i drejtpërdrejtë i oborrit të Janinës — Ali Pasha orkestroi vrasjen me helm të vëllait të Ibrahimit, Seferit, dhe vazhdoi ta gërryente pushtetin e Beratit copë-copë. Më 1808 ai e mundi ushtarakisht Ibrahim Pashën, dhe një vit më pas, në 1809, pashallëku i Beratit u shua përfundimisht, i përthithur brenda atij të Janinës.

Kështu, pashallëku i tretë shqiptar nuk u rrëzua nga Sulltani që e toleronte, por nga fqinji i tij shqiptar që e lakmonte.

Leximi: rrjeti që gllabëroi vetveten

Tri pashallëqet — Shkodra e Bushatllinjve, Berati i Ahmet Kurt Pashës dhe Janina e Ali Pashës — ishin, secili në mënyrën e vet, shtete shqiptare në embrion: me kufij, ushtri, oborr, diplomaci e monedhë të ardhurash, një shekull të tërë para se Shqipëria të shpallej shtet më 1912. Prova se aftësia shqiptare për të ndërtuar shtet nuk mungoi kurrë; ajo që mungoi ishte bashkimi.

Fati i Beratit e tregon këtë me qartësi mizore. Pushteti shqiptar u ngrit duke luftuar pushtetin shqiptar — Kurt Pasha kundër Bushatit, Ali Pasha kundër Ibrahimit — ndërsa Stambolli qëndronte më lart si arbitri që fitonte sa herë që parët e vet përleshnin njëri-tjetrin. Ky nuk është një lexim viktimizmi: pashallarët nuk qenë kurrë të pafuqishëm. Është një lexim i ftohtë i një rrjeti që kishte fuqinë, por jo kohezionin — dhe që për këtë arsye u nda, u konsumua dhe u përpi nga brenda, para se historia t’i jepte një rast të dytë Rilindjes.

Burimet

• F. C. H. L. Pukëvili (Pouqueville), «Voyage dans la Grèce» — kujtimet e konsullit francez në oborrin e Ali Pashës, dëshmi e drejtpërdrejtë e rivalitetit Berat–Janinë dhe e fundit të Ibrahim Pashës.

• «Historia e Popullit Shqiptar», Vëllimi I (Akademia e Shkencave e Shqipërisë) — për kronologjinë e pashallëqeve gjysmë-të-pavarura, territorin e Beratit dhe përthithjen e tij nga Janina më 1809.

• Miranda Vickers, «The Albanians: A Modern History» (I.B. Tauris) — për vendosjen e ajanëve dhe të pashallëqeve shqiptare në kontekstin e dobësimit të pushtetit osman.

• Robert Elsie, «Historical Dictionary of Albania» — për zërat mbi Ahmet Kurt Pashën, Ibrahim Pashën e Beratit dhe marrëdhëniet me shtëpinë e Tepelenës.

---

# Balli Kombëtar: fronti nacionalist, Marrëveshja e Mukjes dhe ëndrra e Shqipërisë Etnike
https://zhurma.press/balli-kombetar/
Type: organization
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-09-18

Front nacionalist e republikan i themeluar më 1942; te Mukja u përpoq të bashkonte rezistencën rreth Shqipërisë Etnike, humbi luftën civile ndaj komunistëve dhe u dënua me dekada heshtjeje.

Në nëntor të vitit 1942, ndërsa Shqipëria ishte nën pushtimin fashist italian, një grup intelektualësh, avokatësh dhe mësuesish nacionalistë themeluan në Tiranë Ballin Kombëtar — «fronti kombëtar». Në krye u vu Mid'hat Frashëri, i biri i Abdyl Frashërit dhe trashëgimtar i drejtpërdrejtë i idealit të Rilindjes. Programi i tij ishte i qartë dhe i papajtueshëm: një Shqipëri republikane, e pavarur nga mbreti Zog, dhe mbi të gjitha një Shqipëri Etnike që do të përfshinte Kosovën, Çamërinë e trojet e tjera shqiptare. Për tri vjet Balli e mbajti këtë flamur; e humbi luftën civile ndaj komunistëve, u dënua me dekada heshtjeje, por ideja që ai artikuloi te Mukja nuk u shua kurrë.

Pse ka rëndësi

• Balli Kombëtar u themelua në nëntor 1942 në Tiranë, me Mid'hat Frashërin në krye — një front nacionalist njëkohësisht kundër pushtimit fashist, kundër kthimit të mbretit Zog dhe kundër komunizmit.

• Programi i tij dhjetëpikësh kërkonte një «Shqipëri Etnike» që përfshinte Kosovën, Çamërinë e trojet e tjera shqiptare, dhe një republikë në vend të monarkisë.

• Marrëveshja e Mukjes (1–2 gusht 1943) ishte e vetmja herë gjatë luftës kur Balli dhe LNÇ-ja komuniste ranë dakord të luftonin bashkë për vetëvendosjen e Kosovës; ajo u prish brenda pak javësh nën presionin e Partisë Komuniste Jugosllave.

Lindja e një fronti (1942)

Balli Kombëtar u organizua zyrtarisht në nëntor 1942, duke bashkuar rryma nacionaliste që vepronin që nga fillimi i pushtimit. Rreth Mid'hat Frashërit (Lumo Skëndos) u mblodhën emra si Ali Këlcyra, Hasan Dosti, Abaz Ermenji, Skënder Muço, Thoma Orollogaj, Kolë Tromara e Safet Butka — juristë, gazetarë e mësues të formuar në traditën perëndimore e liberale. Baza shoqërore e lëvizjes ishte inteligjencia kombëtare, disa parësi jugore dhe qytetaria e arsimuar; pikërisht kjo përbërje «e sipërme» do t'i kushtonte më vonë kur konkurrenca e vërtetë u vendos në malësi e në fshat.

Programi: republikë dhe Shqipëri Etnike

Platforma dhjetëpikëshe e Ballit ndërthurte tri kërkesa. E para, kombëtare: bashkimi i të gjitha trojeve shqiptare në një shtet të vetëm — kjo ishte thelbi, «Shqipëria Etnike». E dyta, kushtetuese: një republikë, jo kthimi i Ahmet Zogut. E treta, ideologjike: kundërshtimi i vendosur i komunizmit dhe i modelit jugosllav e sovjetik. Ishte një program që e vendoste Ballin njëkohësisht kundër fashizmit pushtues, kundër monarkisë dhe kundër lëvizjes komuniste në ngjitje — një pozicion i pastër në letër, por tepër i ekspozuar në terren.

Mukja: bashkimi që nuk u lejua të ngrihej

Momenti më i madh — dhe drama qendrore — e Ballit është Marrëveshja e Mukjes, e nënshkruar më 1–2 gusht 1943 në fshatin Mukje pranë Krujës. Aty delegatët e Ballit Kombëtar dhe të Lëvizjes Nacionalçlirimtare (LNÇ) të udhëhequr nga komunistët ranë dakord të formonin një «Komitet për Shpëtimin e Shqipërisë» dhe — pika thelbësore — të luftonin bashkë për vetëvendosjen e Kosovës e për një Shqipëri etnike. Ishte e vetmja herë gjatë luftës kur të dy krahët e rezistencës u përpoqën ta ngrinin çështjen kombëtare mbi ndarjet ideologjike.

Bashkimi zgjati pak javë. Nën presionin e Partisë Komuniste Jugosllave, që kërkonte që Kosova të mbetej brenda Jugosllavisë së pasluftës, udhëheqja komuniste shqiptare — me Enver Hoxhën në ballë — e hodhi poshtë marrëveshjen dhe e dënoi si tradhti. Mukja mbetet kështu shembulli më i mprehtë i asaj që ky muze e quan rrjeti që nuk u lejua kurrë të ngrihej: projekti i një kombi të bashkuar u shemb jo nga mungesa e vullnetit shqiptar, por nga llogaritë e fuqive që vendosnin kufijtë nga jashtë.

Lufta civile dhe akuza e bashkëpunimit

Prishja e Mukjes hapi rrugën për luftën civile. Kur Italia kapitulloi në shtator 1943 dhe Gjermania pushtoi vendin, ushtria naziste u ofroi nacionalistëve premtime për ruajtjen e «Shqipërisë së Madhe» — përfshirë Kosovën. Një pjesë e udhëheqjes së Ballit, e tmerruar nga humbja e Kosovës dhe nga fitorja e mundshme komuniste, hyri në një marrëveshje faktike me gjermanët; nga këtu lind akuza historike e bashkëpunimit, që komunistët do ta shfrytëzonin gjer në fund. Krahë të tjerë të lëvizjes vazhduan të luftonin të ndarë. Tragjedia e kësaj ndarjeje simbolizohet nga Safet Butka, komandant e mësues i Ballit, i cili — sipas dëshmive — i dha fund vetes në shtator 1943 për të mos parë shqiptarë duke vrarë shqiptarë.

Balli, i organizuar rreth qyteteve e parësisë, nuk arriti ta mobilizonte fshatarësinë ashtu si LNÇ-ja e disiplinuar dhe e mbështetur nga Aleatët. Deri në fund të 1944-ës, forcat komuniste e kishin thyer atë ushtarakisht dhe kishin marrë pushtetin.

Heshtja dhe mërgimi

Pas fitores, regjimi e ktheu fjalën «ballist» në një akuzë vdekjeprurëse. Mijëra ndjekës, të vërtetë ose të supozuar, u pushkatuan, u burgosën ose u internuan për dekada — Osman Kazazi, për shembull, kaloi tridhjetë e tre vjet në burgje e kampe. Udhëheqja u shpërnda në mërgim: Mid'hat Frashëri drejtoi lëvizjen nga jashtë dhe u bë figurë qendrore e Komitetit «Shqipëria e Lirë», një organizatë antikomuniste e mbështetur nga Perëndimi; ai vdiq në Nju-Jork më 1949. Brenda vendit, çdo kujtim publik i Ballit u fshi për gjysmë shekulli.

Trashëgimia

Balli Kombëtar mbetet një nga temat më të ndara të historisë shqiptare të shekullit XX. Historianë si Bernd Fischer (Albania at War, 1939–1945) dhe Miranda Vickers e lexojnë atë jo si thjesht «tradhtar» apo «hero», por si një lëvizje nacionaliste të kapur mes fashizmit, komunizmit dhe copëtimit të trojeve nga fuqitë e mëdha. Pas rënies së komunizmit më 1991, «ballist» pushoi së qeni krim dhe lëvizja u rithemelua si parti. Por vlera e saj e qëndrueshme është ideja e artikuluar te Mukja: se çështja e bashkimit kombëtar duhej të qëndronte mbi ndarjet e brendshme — një mësim që historia shqiptare do ta paguante shtrenjtë.

Burimet

• Balli Kombëtar, Wikipedia (shqip)

• Marrëveshja e Mukjes, Wikipedia (shqip)

• Balli Kombëtar, Wikipedia (English)

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (1999); Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History — për kontekstin historiografik.

---

# Sulejman Delvina: kryeministri i parë i shtetit që lindi në Lushnjë
https://zhurma.press/sulejman-delvina/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-09-26

Kryeministri i parë i qeverisë së Kongresit të Lushnjës (1920) — kryeqyteti në Tiranë, Vlora e mbrojtur, shteti i mbajtur bashkë

Kur delegatët e Kongresit të Lushnjës u ndanë në fund të janarit 1920, Shqipëria ekzistonte më shumë si ide sesa si shtet. Kishte një qeveri në Durrës që Fuqitë e Mëdha po e shtynin drejt pranimit të copëtimit, kishte një jug ende nën ushtrinë italiane, kishte një veri të pambrojtur dhe një hartë që në Paris po vizatohej pa shqiptarët. Njeriu që kongresi zgjodhi për të drejtuar qeverinë e re — një patriot i qetë, i shkolluar, pa ushtri e pa parti pas vetes — ishte Sulejman bej Delvina. Brenda dhjetë muajve, qeveria e tij e vendosi kryeqytetin në Tiranë, e mbrojti pavarësinë me armë në Vlorë dhe e mbajti shtetin bashkë në çastin kur ai mund të ishte shpërbërë. Ai është, në kuptimin më të mirëfilltë, kryeministri i parë i shtetit shqiptar që lindi si administratë funksionale.

Pse ka rëndësi

• Sulejman Delvina lindi më 5 tetor 1871 në Delvinë dhe u shkollua në Mekteb-i Mülkiye të Stambollit, shkollën e administratës që përgatiste elitën shtetërore osmane.

• Kongresi i Lushnjës e zgjodhi kryetar të qeverisë së re; mandati i tij nisi më 30 janar 1920.

• Brenda dhjetë muajve qeveria e tij e vendosi kryeqytetin në Tiranë, e mbrojti pavarësinë me armë në Vlorë dhe e mbajti shtetin bashkë në çastin kur ai mund të ishte shpërbërë.

Nga Delvina në Stamboll

Delvina lindi më 5 tetor 1871 në Delvinë, në jugun e sotëm shqiptar, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane (disa burime, mes tyre pulla përkujtimore shqiptare, japin vitin 1884). Shkollimin fillestar e mori në vendlindje, arsimin e mesëm në Janinë — në rrethin e shkollës Zosimea — dhe studimet e larta në Mekteb-i Mülkiye të Stambollit, shkollën e administratës që përgatiste elitën shtetërore osmane, të cilën e mbaroi rreth vitit 1898–1899. Ishte tipi i shqiptarit që perandoria e formonte për ta shërbyer, por që gjuha dhe atdheu do ta rimerrnin. Punoi si nëpunës në Ministrinë e Jashtme e në kryeministrinë osmane dhe u bë profesor i letërsisë osmane në liceun e Vefasë (1901) e pastaj në Galatasaraj (1905), duke botuar edhe një manual të asaj letërsie. Por thelbi i tij ishte gjetkë: në korrik 1911, brenda zemrës së perandorisë, ai qëndroi pas studentëve shqiptarë që protestonin për njohjen zyrtare të alfabetit shqip — të njëjtit alfabet që Kongresi i Manastirit sapo e kishte njësuar më 1908. Ky detaj është më shumë se biografik. Kombi shqiptar nuk u ndërtua vetëm me pushkë e kufij; u ndërtua me shkronja, dhe njerëz si Delvina e mbronin kodin e shkruar edhe kur ishin funksionarë të një shteti tjetër.

Kongresi i Lushnjës dhe një qeveri e ngritur nga hiçi

Pas Armëpushimit të Mudrosit dhe shpërbërjes së perandorisë, Delvina iu kushtua plotësisht çështjes shqiptare; më 1919 ai ishte mes zërave që përfaqësonin bashkësitë shqiptare në rrethin e Konferencës së Paqes në Paris, ku fati i vendit po vendosej pa të. Kur Kongresi i Lushnjës u mblodh nga 21 deri më 31 janar 1920 dhe hodhi poshtë qeverinë e Durrësit si të paaftë ta mbronte pavarësinë, ai zgjodhi Delvinën kryetar të qeverisë së re. Mandati i tij nisi më 30 janar 1920. Kabineti që formoi ishte një koalicion i gjerë i figurave që do ta shënonin dekadën vijuese: Ahmet Zogu si ministër i Brendshëm, Mehmet Konica në Punët e Jashtme, Sotir Peci në Arsim, Hoxhë Kadria në Drejtësi, Ndoc Çoba në Financa. Vendimi i tyre i parë madhor ishte praktik dhe simbolik njëherësh: më 11 shkurt 1920 qeveria u vendos në Tiranë, duke e shpallur atë kryeqytet — një qytet i vogël në qendër të vendit, larg bregut ku ushtritë e huaja mund të zbritnin, dhe pikërisht për këtë i sigurt. Shteti tashmë kishte një zemër.

Vlora, dhe shteti që nuk u nda

Sfida më e rëndë e qeverisë Delvina ishte jugu. Italia mbante Vlorën dhe pretendonte një protektorat mbi Shqipërinë; copëtimi mes Italisë, Greqisë e Jugosllavisë ishte ende në tryezat e diplomacisë evropiane. Kur Lufta e Vlorës shpërtheu në qershor 1920, qeveria e re nuk u tërhoq: ajo e mbështeti kryengritjen popullore dhe njëkohësisht luftoi bandat esatiste që kërkonin ta minonin nga brenda. Rezultati ishte një nga fitoret e rralla ushtarako-diplomatike të shtetit të porsalindur — protokolli italo-shqiptar i 2 gushtit 1920 që parashikoi tërheqjen e ushtrisë italiane nga Vlora dhe njohu, në fakt, se Shqipëria do të mbetej e tërë. Për një qeveri pa buxhet, pa ushtri të rregullt e pa aleatë, ky ishte një sukses që rrallë i njihet emrit që e drejtoi. Delvina dha dorëheqjen më 14 nëntor 1920, por shteti që la pas ishte i vendosur në një kryeqytet, i njohur në kufijtë e vet dhe i çliruar nga pushtuesi i fundit i madh.

Ministër, mërgim, kthim

Delvina nuk u tërhoq nga jeta publike. Shërbeu si ministër i Punëve të Brendshme nga 11 korriku deri më 16 tetor 1921 në qeverinë e Iljaz bej Vrionit, dhe pas Lëvizjes së Qershorit 1924 u bë ministër i Punëve të Jashtme, nga 16 qershori deri më 24 dhjetor 1924, në qeverinë e Fan Nolit. Kur revolucioni i Nolit u rrëzua dhe Ahmet Zogu u kthye në pushtet, Delvina — si shumë protagonistë të asaj lëvizjeje — mori rrugën e mërgimit, në Itali. Është një ironi e njohur e politikës shqiptare të kohës se pikërisht Zogu, kundërshtari politik, ndihmoi financiarisht mjekimin e tij jashtë kur ai u sëmur rëndë. Delvina u kthye në atdhe rreth vitit 1928, por sëmundja e rimori në fillim të viteve '30; vdiq më 1 gusht 1932 në Vlorë — qytetin që qeveria e tij e kishte mbrojtur dymbëdhjetë vjet më parë — ndonëse disa burime e japin vdekjen më 1933.

Guri i qoshes që historia e nënvizon pak

Emrat që kujtohen nga viti 1920 janë zakonisht ata të betejës — Vlora, kryengritja, protokolli. Emri i qeverisë që i dha atyre ngjarjeve një shtet funksional harrohet më shpejt. Sulejman Delvina nuk ishte tribun, as komandant; ishte administratori i shkolluar që një komb i porsalindur e pati nevojë pikërisht kur rrezikonte të shpërbëhej në duart e Fuqive të Mëdha. Rrjeti shqiptar — nga alfabeti që e mbrojti në Stamboll te kryeqyteti që e ngriti në Tiranë — kalonte edhe nëpër njerëz të tillë të matur, që e mbanin shtetin bashkë pa e kërkuar lavdinë. Nga Lushnja te Vlora, Delvina e vulosi bindjen që do të mbetej boshti i shekullit: se Shqipëria do të ishte një dhe e tërë, ose nuk do të ishte fare.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi jetën e veprën e Sulejman Delvinës (lindur më 5 tetor 1871 në Delvinë; kryeministër i qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës, 30 janar – 14 nëntor 1920; kryeqyteti u vendos në Tiranë më 11 shkurt 1920; protokolli italo-shqiptar për tërheqjen nga Vlora, 2 gusht 1920; ministër i Brendshëm 1921; ministër i Jashtëm në qeverinë e Fan Nolit, 1924; vdiq më 1 gusht 1932 në Vlorë), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia mbi Sulejman Delvinën, historiografia mbi Kongresin e Lushnjës dhe kabinetin e tij, si dhe vepra referuese e Kastriot Dervishit Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet (2012) dhe kujtimet politike të Sejfi Vllamasit Ballafaqime politike në Shqipëri (1897–1942). Datat dhe mandatet jepen ashtu si i japin këto burime; aty ku viti i vdekjes ndryshon ndër burime (1932 ose 1933), është shënuar varianti më i përhapur bashkë me alternativën.

---

# Mitologjia ilire: perënditë që zbritën në gojëdhënë
https://zhurma.press/mitologjia-ilire/
Type: heritage
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-09-26

Një panteon i tërë pagan që na arriti vetëm i përkthyer nga pushtuesi — dhe që mbijetoi fshehurazi te dragoi, zana e gjarpri i vatrës të mitologjisë popullore shqiptare.

Nga një panteon i tërë nuk na ka mbetur asnjë tempull i madh, asnjë libër i shenjtë, asnjë emër perëndie i shkruar nga dora e vetë besimtarit. Feja e ilirëve — e popullit që banoi bregun lindor të Adriatikut dhe malet e brendshme për mbi një mijë vjet para se Roma t'i quante «provincë» — na arriti e copëtuar dhe, çka është më e rëndë, e përkthyer. Emrat e hyjnive të tyre i njohim gati vetëm sepse skalitësi romak i barazoi me perënditë e veta: Redonin e bëri patron detarësh si Neptunin, Medaurin e afroi me Marsin, Thanën me Dianën. Kjo është njëkohësisht mbijetesa dhe fshirja — një rrjet i tërë simbolik që erdhi deri te ne vetëm në gjuhën e pushtuesit, me emrin e vet gjysmë të harruar. E megjithatë, siç do të shohim, ai rrjet nuk vdiq: ai zbriti nga altari te gojëdhëna dhe vazhdoi të jetojë fshehurazi në dragoin, zanën dhe gjarprin e vatrës të mitologjisë popullore shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Nga feja e ilirëve nuk mbeti asnjë tempull i madh, asnjë libër i shenjtë dhe asnjë emër perëndie i shkruar nga vetë besimtari: panteoni na arriti i copëtuar dhe i përkthyer në gjuhën e pushtuesit.

• Burimet janë kryesisht epigrafike — mbishkrime votive të epokës romake ku emri vendas shfaqet i barazuar me një hyjni romake: Redoni me Neptunin, Medauri me Marsin, Thana me Dianën.

• Rrjeti simbolik nuk vdiq me altarët: ai zbriti te gojëdhëna dhe vazhdon të jetojë te dragoi, zana dhe gjarpri i vatrës në mitologjinë popullore shqiptare.

Perënditë që mbijetuan në përkthim

Burimet për panteonin ilir janë kryesisht epigrafike — mbishkrime votive të epokës romake, ku emri vendas shfaqet i shoqëruar me një hyjni romake. Më i njohuri është Redon-i, një mbrojtës i lidhur me detin dhe lundrimin: dedikime «DEO REDONI» janë gjetur në Santa Maria di Leuca të Puljes dhe emri i tij shfaqet mbi monedha të Lisit (Lezhës) e të Daorsonit — dëshmi e një kulti bregdetar që ndoqi rrugët detare ardiane. Në Risinium (Risanin e sotëm, në Gjirin e Kotorrit) adhurohej Medauri, një hyjni kalorës me heshtë, mbrojtës i qytetit, të cilit një legat romak, bir i Risiniumit, i kushtoi një mbishkrim në vargje në Lambaesis të Afrikës. Te iapodët e veriut, pranë burimit të Privilicës afër Bihaçit, mbishkrimet nderojnë Bindin të barazuar me Neptunin — një hyjni ujërash e burimesh. Dhe në Topusko, çifti hyjnor Vidasus dhe Thana u shkri nga Roma me Silvanin dhe Dianën — zoti i pyllit dhe zonja e gjuetisë.

Mbi të gjitha këto qëndron një gjurmë edhe më e thellë: gjuhëtari antik Hesihi shënon mes ilirëve një Deipaturos — një «At-qiell», emër që rrjedh drejtpërdrejt nga rrënja e përbashkët indo-europiane *Dyēus-ph₂tēr, e njëjta që dha Zeus-Pater te grekët dhe Ju-piter te romakët. Nuk është huazim: është dëshmi se ilirët e mbanin të njëjtin baba-qiell të lashtë si gjithë popujt indo-europianë — një hallkë e barabartë në rrjetin fetar të antikitetit, jo një degë e vonuar e tij.

Gjuha si altar: En-i, e enjtja dhe Zonja e Bukurisë

Aty ku guri hesht, gjuha flet. Studiues të mitologjisë shqiptare kanë propozuar — si hipotezë, jo si fakt i mbyllur — se emrat e disa ditëve të javës ruajnë emra hyjnish të lashta pagane, ashtu si «dies Iovis» ruan Jupiterin. Kështu e enjtja lidhet me një hyjni zjarri e qielli të quajtur En (a Enji), po ashtu si te latinishtja dita e Jupiterit; dhe e premtja me Prenden — «Zonjën e Bukurisë», hyjneshën e dashurisë, që në besimin popullor u shkri më vonë me Shën Prenden e krishterë. Disa e lidhin edhe vetë fjalën Perëndi me këtë rrënjë të vjetër qiellore. Këto etimologji mbeten të debatuara — por vetë fakti që një popull i mbajti emrat e perëndive të harruara të fshehura brenda kalendarit të përditshëm tregon se sa thellë kishte zbritur besimi para se të shuhej altari.

Gjarpri, dielli dhe tuma: një kult pa tempuj

Ilirët e brendshëm nuk ngritën tempuj monumentalë si grekët. Kulti i tyre ishte i vendosur në natyrë — te burimet, korijet e shenjta dhe tumat mbi të vdekurit. Arkeologjia e hekurit ilir (nekropolet e Glasinacit, të Matit, të Kukësit) na jep gjuhën e vet simbolike: dielli paraqitet me rrathë bashkëqendrorë, spirale dhe motivin e «anijes së diellit» me zogj uji; dhe gjarpri — i skalitur në stoli, karfica e varëse — shfaqet si totem mbrojtës, roje e shtëpisë e e pjellorisë. Varrimi nën tuma, me plaçka varri për jetën tjetër, dëshmon një besim të qartë në një ekzistencë përtej vdekjes. Ky ishte një sistem i tërë kozmologjik — diell, gjarpër, ujë, të parët — që Roma nuk e shkatërroi me dekret, por e treti ngadalë në «fenë greko-romake», duke ia zhbërë emrin pa ia zhbërë formën.

Emrat që burimet e lashta i shkruan

Periudha romake ka lënë gjurmë materiale që gojëdhëna nuk i lë: mbishkrime mbi statuja, monumente, monedha. Një numër i konsiderueshëm vjen edhe nga Apulia juglindore e Italisë, në gjuhën mesapike — e afërt me ilirishten, megjithëse vetë kjo afri mbetet e debatuar në nivele kryesisht spekulative.

Emri më intrigues është Bato: një nga emrat personalë ilirë më të shquar, aq i përhapur sa mendohet të ketë qenë fillimisht emër i shenjtë. Pausania regjistron një tempull kushtuar një Batoje mitologjik në Argos të Greqisë, dhe emri dendësohet sidomos në Iliri, Beoti e Trojë — një përhapje që sugjeron kult pararoman dhe, mbase, një traditë epike popullore.

Krahas tij qëndron miti i Kadmit dhe Harmonisë, i rrënjosur thellë në vetëdijen e Ballkanit Perëndimor dhe i lidhur me enkelejtë — populli ilir emri i të cilit do të thotë «njerëz-ngjala». Gjarpri i këtij emri dhe gjarpri i vatrës janë e njëjta figurë e parë nga dy skaje të kohës.

Dhe një hollësi që nuk duhet hequr për rehati: gjurmë të kulteve ilire gjenden sot edhe te popujt sllavë të jugut. Trashëgimia e kësaj feje nuk ndjek kufij kombëtarë — fakt që e ndërlikon çdo rrëfim të pastër, nga cilido krah.

Rrjeti që zbriti në gojëdhënë

Këtu qëndron filli i vërtetë i denjë për t'u treguar: substrati pagan nuk u zhduk — ai u strehua në mitologjinë popullore që shqiptarët e bartën gojë më gojë deri në kohët moderne. Studiues si Robert Elsie dhe Mark Tirta kanë treguar se figura qendrore e këtij besimi të mbetur — dueli mes dragoit (kreshnikut me flatra, i lindur me këmishë, mbrojtës i njerëzve) dhe kulshedrës (dragoit femër shumëkokësh të nëndheshëm) — ruan një mit të lashtë ballkanik të stuhisë: dragoi ngrihet në qiell dhe godet kulshedrën me rrufe e plore, duke sjellë shiun. Zana e malit — nimfa e egër që kujton Dianën/Thanën antike — dhe Ora, shpirti rojë i çdo njeriu, janë po aq të vjetra. E deri në shekullin e njëzetë, gjarpri i shtëpisë (vitorja, bolla e nishanit) mbahej si roje e vatrës — i njëjti gjarpër që ilirët e kishin skalitur mbi karficat e tyre tri mijë vjet më parë.

Ky është kuptimi i plotë i «rrjetit që nuk u lejua të ngrihej»: një fe e tërë indigjene, e barabartë me çdo panteon tjetër indo-europian, që humbi tempullin, humbi emrin, humbi shkrimin — por jo kujtesën. E pashkruar, ajo mbeti e pathyeshme pikërisht sepse jetonte në gojë, në valle, në përrallën që gjyshja i tregonte mbesës pranë vatrës. Muzeu nuk e ringjall një perëndi; ai vetëm tregon se ku shkoi — dhe se, ndryshe nga sa donte Roma, ajo nuk shkoi askund.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet te punimet standarde mbi fenë e ilirëve dhe mbi vazhdimësinë e saj në mitologjinë popullore shqiptare. Hyjnitë Redon, Medaur, Bind dhe çifti Vidasus–Thana janë të dëshmuara epigrafikisht; «Deipaturos» ruhet te Hesihi. Etimologjitë En/«e enjte», Prende/«e premte» dhe Perëndi jepen si hipoteza shkencore të propozuara, jo si fakte të mbyllura, ashtu siç i paraqet edhe literatura. Vazhdimësia dragua–kulshedra, zana e ora, dhe kulti i gjarprit të vatrës jepen si interpretim i studiuesve, jo si prejardhje e provuar dokumentare.

• John Wilkes — The Illyrians (Blackwell, 1992): panteoni epigrafik ilir dhe interpretatio romana

• Aleksandar Stipčević — The Illyrians: History and Culture (Noyes Press, 1977): kulti i diellit, i gjarprit dhe simbolika e varrimit

• Robert Elsie — A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst, 2001): dragua, kulshedra, zana, ora, Prendja

• Mark Tirta — Mitologjia ndër shqiptarë (Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 2004): vazhdimësia e substratit pagan në besimin popullor

---

# Progonët: dera që ngriti Arbanonin, shtetin e parë shqiptar
https://zhurma.press/progonet/
Type: organization
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-08

Progoni, Gjini dhe Dhimitri ngritën midis Matit e Shkumbinit Arbanonin — shtetin e parë të dokumentuar shqiptar. Më 1208, plot 235 vjet para Skënderbeut, një arkon te Kruja tashmë e quante veten «princ i shqiptarëve».

Para se emri i Skënderbeut të bëhej i njohur në Evropë, para Balshajve të bregut e para Topiajve të Durrësit, një derë e vetme mbante te Kruja një titull që s'e kishte mbajtur askush më parë: «princi i shqiptarëve». Progonët — Progoni, i biri Gjin dhe nipi Dhimitër — ngritën midis lumenjve Mat e Shkumbin Arbanonin, shtetin e parë të dokumentuar shqiptar. Kjo është rrënja e gjithë principatave arbërore që do të vinin pas: nyja e parë e rrjetit shqiptar mesjetar, plot dy shekuj para Lidhjes së Lezhës.

Pse ka rëndësi

• Arbanoni, mes lumenjve Mat e Shkumbin, ishte shteti i parë i dokumentuar shqiptar; Progoni e ngriti rreth vitit 1190 — dy shekuj para Lidhjes së Lezhës.

• Emri «Arbanon» dhe banorët «arbanitë» dëshmohen që në shekullin XII te Alexiada e Anna Komnenës (për ngjarjet e vitit 1081) — Progoni i dha formë shtetërore një identiteti që ekzistonte tashmë.

• Progoni mbajti titullin arkon të njohur nga administrata bizantine dhe hodhi themelet e principatave arbërore që erdhën pas — Balshajt, Topiajt, Kastriotët.

Arbanoni: emri para shtetit

Territori kishte emër përpara se të kishte dinasti. Princesha bizantine Anna Komnena, në kronikën e saj Alexiada (shek. XII), përmend «Arbanon»-in dhe banorët e tij «arbanitë» kur rrëfen ngjarjet e vitit 1081 rreth pushtimit norman — dëshmia e parë e shkruar e një njësie të dallueshme midis Matit dhe Shkumbinit, me qendër malësinë e Krujës. Kjo do të thotë se kur Progoni ngriti pushtetin e vet rreth vitit 1190, ai nuk shpiku një identitet: ai i dha formë shtetërore një identiteti kolektiv që tashmë mbante një emër. Shqipëria si ide politike nis pikërisht në këtë çast — jo me një komb të imagjinuar në shekullin XIX, po me një arkon mesjetar që politizoi një emër tashmë ekzistues.

Progoni — arkoni i parë (rreth 1190)

Sipas Robert Elsie-t, në Historical Dictionary of Albania, Progoni është zotëruesi i parë feudal shqiptar me autoritet territorial të dokumentuar. Në kohën kur Perandoria Bizantine shkërmoqej nën trysninë e normanëve, kryqtarëve e bullgarëve, Progoni konsolidoi kontrollin mbi Krujën dhe malësinë përreth, duke mbajtur titullin arkon — zotërues — të njohur nga administrata perandorake. Ai nuk shpalli mbretëri; ai vendosi themelet mbi të cilat bijtë e tij do të ngrinin një principatë me njohje ndërkombëtare. Vula e derës është pikërisht kjo: pushteti u ngjit vendas, në mal, pikërisht kur perandoria mbi kokë u thye.

Gjin Progoni — njohja e Romës (1198–1208)

I biri, Gjin Progoni, e ngriti zotërimin e të atit në nivelin e një principate me njohje papnore. Gjini figuron në korrespondencën e Papës Inocent III si archon i Arbanonit qysh nga viti 1198. Gjatë dekadës së tij, Arbanoni lidhi marrëdhëniet e para diplomatike me Selinë e Shenjtë — një njohje perëndimore e autoritetit shqiptar territorial, e pavarur nga ndërmjetësimi i Konstantinopojës. Për një zotërim të vogël malor, të flisje drejtpërsëdrejti me Romën ishte një akt pavarësie: do të thoshte se Arbanoni njihej si subjekt me zë, jo si provincë e heshtur.

Dhimitër Progoni — «princeps Arbanorum» (1208–1216)

Kulmi politik i derës është Dhimitër Progoni. Në një letër të vitit 1208 drejtuar Inocentit III, ai vetëtitullohet princeps Arbanorum — «princi i arbërve», i shqiptarëve — shprehja e parë e njohur e një pretendimi politik mbi një popull të tërë, jo thjesht mbi një krahinë. Burimi parësor, Acta Innocentii PP. III (bot. Haluščynskyj, 1954), e ruan këtë titullim. Njëkohësisht, oborri i Konstantinopojës i dha nderin panhypersebastos — një nga gradat e larta oborrtare të perandorisë. Por siç thekson historiani Alain Ducellier në The New Cambridge Medieval History (vëll. V, 1999), titujt bizantinë shprehnin varësi simbolike, jo mohim autonomie: Arbanoni e ruajti pushtetin e vet të brendshëm, duke lëvruar me mjeshtëri mes Romës, Konstantinopojës e fqinjëve sllavë. Për ta forcuar këtë pozicion, Dhimitri u martua me Komnenën, të bijën e mbretit serb Stefan Nemanjiç (i Kurorëzuari i Parë) — një martesë diplomatike që tregon se dera arbërore vepronte njësoj si çdo shtet i kohës: me aleanca gjaku, jo me izolim.

Fundi i derës — dhe rrënja që mbeti

Kur Dhimitri vdiq rreth vitit 1216 pa lënë trashëgimtar që ta mbante derën, Arbanoni hyri në vorbullën e fuqive më të mëdha. E veja, Komnena, u martua me fisnikun Grigor Kamona, i cili mori drejtimin; pas tij erdhi Golemi i Krujës. Brenda pak dekadash, Arbanoni u tërhoq në orbitën e Despotatit të Epirit e më pas të Perandorisë së Nikeas, dhe emri i tij si njësi e pavarur u zbeh. Por dera nuk u shua kot: ajo la një precedent. Titulli që Dhimitri i dha vetes — «princi i shqiptarëve» — do të rilindte, në forma të tjera, te çdo shtëpi që erdhi pas: te Balshajt që u quajtën «sundues të Shqipërisë», te Topiajt «princër të Arbërisë», te Muzakajt e Beratit, te Arianitët e Shpatajt, derisa Skënderbeu i mblodhi të gjithë në Lidhjen e Lezhës më 1444.

Pse janë pjesë e muzeut

Progonët janë rrënja e pemës. Çdo derë princërore që muzeu e nderon — Balshajt, Muzakajt, Topiajt, Dukagjinët, Arianitët, Shpatajt, Kastriotët — qëndron mbi themelin që hodhën ata: idenë se «Arbëria» s'ishte thjesht një krahinë a një popull, po një subjekt politik me të drejtë të fliste në emër të vet me Romën e Konstantinopojën. Kur historiografia e huaj e nis historinë shqiptare më 1443, me Skënderbeun, ajo fshin dy shekuj e gjysmë shtetformimi: më 1208, plot 235 vjet para Lidhjes së Lezhës, një arkon te Kruja tashmë e quante veten «princ i shqiptarëve». Kjo është kujtesa që ruan Progoni — se shteti shqiptar nuk lindi si përjashtim heroik në shekullin XV, po si vazhdimësi e një rrjeti që kishte nisur të vetëquhej komb qysh në agimin e mesjetës.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimet standarde për Arbanonin dhe mesjetën e hershme shqiptare: Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zërat «Arbanon», «Progon», «Dhimitër Progoni») për kronologjinë e derës; burimi parësor Acta Innocentii PP. III (bot. Th. Haluščynskyj, 1954) për letrën e vitit 1208 ku Dhimitër Progoni vetëtitullohet princeps Arbanorum; Anna Komnena, Alexiada, për përmendjen e parë të «Arbanon»-it (ngjarjet e vitit 1081); Alain Ducellier, «Albania, Serbia and Bulgaria», në The New Cambridge Medieval History, vëll. V (Cambridge University Press, 1999), për kontekstin e titujve bizantinë dhe autonominë faktike të Arbanonit; dhe John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press), për tërheqjen e Arbanonit në orbitën e Epirit e Nikeas pas vitit 1216. Datat dhe emrat janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizës së saj mbi «prejardhjen». Datat kyçe: përmendja e parë e Arbanonit te Alexiada (ngjarjet e vitit 1081); ngjitja e Progonit si arkon (rreth 1190); Gjin Progoni në korrespondencën e Inocentit III (1198–1208); Dhimitër Progoni «princeps Arbanorum» (1208) dhe nderi bizantin panhypersebastos; vdekja e Dhimitrit dhe tretja e Arbanonit në orbitën e Epirit e Nikeas (pas vitit 1216).

---

# Shkolla Normale e Elbasanit: forxha ku u farkëtuan mësuesit e kombit (1909)
https://zhurma.press/shkolla-normale-e-elbasanit/
Type: organization
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-10-10

Më 1 dhjetor 1909, tri muaj pas Kongresit të Elbasanit, kombi hapi shkollën e parë profesionale në gjuhën shqipe — forxhën ku u formuan mësuesit që do ta çonin alfabetin e Manastirit në çdo fshat, nga Kosova te Çamëria.

Në dhjetor të vitit 1908, në Manastir, shqiptarët kishin vendosur më në fund se me cilat shkronja do ta shkruanin gjuhën e vet. Por një alfabet pa mësues është një çelës pa derë. Një vit më vonë, në Elbasan, kombi ndërtoi derën: më 1 dhjetor 1909 hapi dyert Shkolla Normale — «Normalja» — shkolla e parë profesionale në gjuhën shqipe, fabrika ku do të prodhoheshin mësuesit që do ta çonin abetaren në çdo fshat. Tri muaj para saj, në shtator 1909, Kongresi i Elbasanit e kishte vendosur këtë me një logjikë të thjeshtë e të pamëshirshme: një komb që do të mbijetojë duhet të dijë të riprodhojë veten, dhe kjo bëhet në klasë, jo në fushëbetejë. Katër vjet para shtetit, shqiptarët po ndërtonin institucionin që një shtet e ka për detyrë të ketë — dhe që Perandoria Osmane ua kishte mohuar për dekada.

Pse ka rëndësi

• Shkolla Normale e Elbasanit hapi dyert më 1 dhjetor 1909 si shkolla e parë profesionale për mësues në gjuhën shqipe — katër vjet përpara se të krijohej shteti shqiptar.

• Themelimin e vendosi Kongresi Arsimor i Elbasanit (shtator 1909), i organizuar nga patrioti Lef Nosi, një vit pas Kongresit të Manastirit që kishte caktuar alfabetin.

• Misioni i saj ishte të prodhonte mësuesit që do të çonin abetaren shqipe në çdo fshat — riprodhimi i kombit përmes klasës, jo fushëbetejës.

Konteksti: kongresi që vendosi të ndërtonte një shkollë

Në fund të gushtit dhe fillim të shtatorit 1909, në godinën e vjetër të shkollës së Kalasë në Elbasan, u mblodh Kongresi Arsimor i Elbasanit. Organizatori kryesor ishte patrioti Lef Nosi, dhe në sallë erdhën delegatë të klubeve shqiptare të kohës — të njëjtat rrjete qytetare që kishin dërguar përfaqësues edhe në Manastir një vit më parë. Kongresi nuk debatoi për shkronja: ato ishin zgjidhur. Ai debatoi për diçka më të vështirë — si e mëson një komb veten.

Vendimet e tij ishin praktike dhe të guximshme për një popull ende nën sundim osman: të unifikohej sistemi shkollor shqiptar, të zëvendësoheshin gradualisht shkollat në gjuhë të huaja me shkolla shqipe, dhe — akti më konkret — të themelohej menjëherë një shkollë normale për të përgatitur mësues. Kongresi promovoi edhe të folmen e Elbasanit si urë midis dialekteve, një zgjedhje gjeografike po aq sa gjuhësore: Elbasani rrinte në mes, midis gegërishtes së veriut dhe toskërishtes së jugut. Tri muaj më vonë, premtimi u mishërua.

Normalja: forxha e mësuesve, 1909

Shkolla Normale e Elbasanit hapi dyert më 1 dhjetor 1909. Drejtori i saj i parë qe Luigj Gurakuqi — i njëjti burrë që një vit më parë kishte qenë ndër drejtuesit e komisionit të alfabetit në Manastir. Kjo nuk ishte rastësi: personi që ndihmoi të vendosej shkronja u vu të drejtonte shkollën që do ta mësonte atë. Gurakuqi solli në Elbasan një brez mësuesish që do të bëheshin vetë themele të kulturës shqiptare — mes tyre Aleksandër Xhuvani, gjuhëtari që do ta ndërtonte shqipen letrare mbi alfabetin e Manastirit, dhe një radhë emrash që do të mbushnin katedrat shqiptare për gjysmë shekulli: Ibrahim Dalliu, Simon Shuteriqi, e më vonë Kostaq Cipo, Mahir Domi, Eqrem Çabej.

Shkolla nisi me rreth 50 nxënës. Brenda tri muajsh numri u dyfishua, dhe në fund të vitit të parë kishte arritur në rreth 150. Por shifra që tregon më shumë se çdo statistikë tjetër është kjo: afërsisht gjysma e nxënësve të parë erdhën nga Kosova dhe nga Çamëria. Elbasani ishte një qytet i vogël osman; megjithatë, drejt tij u nisën djem nga Prishtina e Gjakova, nga Filati e Paramithia, sepse në gjithë hapësirën shqipfolëse ishte i vetmi vend ku mund të mësoheshe si të bëheshe mësues shqip.

Lente rrjeti: një shkollë më e madhe se shteti që do të lindte

Këtu qëndron domethënia e vërtetë e Normales, dhe pikërisht ajo që historia zyrtare e shpërfill. Kur Normalja mblodhi nxënësit e saj të parë në 1909, gjysma prej tyre erdhën nga toka që tre vjet më vonë do të mbeteshin jashtë shtetit shqiptar. Kufijtë e vitit 1913, të vizatuar në Londër nga Fuqitë e Mëdha, do ta ndanin Kosovën e Çamërinë nga Tirana. Por Normalja i kishte mbledhur ata djem para se të viheshin kufijtë — dhe i ktheu në atdheun e vet si mësues. Domethënë: institucioni që formonte kombin ishte, që në ditën e parë, më i gjerë se shteti që do të dilte prej tij.

Kjo është historia që lenta e rrjetit e bën të dukshme. Shqiptarët nuk qenë kurrë vetëm një popull brenda një kufiri; ata qenë një rrjet — i gjuhës, i besës, i shkollës — që shtrihej përmes perandorive dhe që u pengua vazhdimisht të merrte formën e vet të plotë shtetërore. Perandoria Osmane e kishte ndaluar shkollën shqipe si vepër politike; kur ndalimi ra pas Xhonturqve, shqiptarët nxituan të ndërtonin në tri muaj atë që u ishte mohuar për tridhjetë vjet. Dhe kur shteti erdhi, ai doli më i vogël se rrjeti — por rrjeti kishte tashmë mësuesit e vet, të formuar në Elbasan, gati të hapnin shkolla nga Shkupi te Janina.

Trashëgimia: nga Normalja te universiteti

Normalja mbijetoi luftëra, pushtime dhe ndërrime regjimesh. Në tetor 1923 asaj iu shtua një shkollë ushtrimore ku nxënësit-mësues praktikonin zanatin; brezi i parë u diplomua në 1924. Nga fara e mbjellë në 1909 doli një pemë e tërë institucionesh: gjimnazi që sot mban emrin «Luigj Gurakuqi», pastaj Instituti i Lartë Pedagogjik, dhe më në fund Universiteti i Elbasanit «Aleksandër Xhuvani» — i pagëzuar pikërisht me emrin e njërit prej mësuesve të parë të Normales. Zinxhiri është i pandërprerë: qyteti ku u vendos të përgatiteshin mësuesit e kombit është ende sot qyteti ku ata përgatiten.

Nëse Kongresi i Manastirit i dha kombit shkronjën, Kongresi e Normalja e Elbasanit i dhanë dorën që do ta shkruante atë — dhe zërin që do t'ua mësonte fëmijëve. Alfabeti pa mësues do të kishte mbetur një vendim në letër. Elbasani e ktheu në një komb që dinte të lexonte veten.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e njohura: Normalja e Elbasanit (Wikipedia në shqip) dhe Kongresi i Elbasanit; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967); Robert Elsie, shkrime mbi historinë kulturore e arsimore shqiptare; si dhe botimet e Akademisë së Studimeve Albanologjike (Tiranë). Datat: Kongresi i Elbasanit, shtator 1909 (2–8 shtator sipas shumicës së burimeve); hapja e Shkollës Normale, 1 dhjetor 1909. Shifrat e nxënësve (~50 në fillim, ~150 në fund të vitit të parë) jepen ashtu si i japin studiuesit, me kujdes ndaj mospërputhjeve në regjistrat e kohës.

---

# Pengu: garancia që i jepte fuqi fjalës në Kanun
https://zhurma.press/pengu-garancia-ne-kanun/
Type: organization
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-08

Institucioni i së drejtës dokësore që e shndërronte fjalën e dhënë në detyrim: nga pengu i borxhit te pengu i pleqve dhe garancia e besës.

Në malësitë e Shqipërisë veriore, ku pushteti osman zbriste rrallë dhe padrejtësisht, banorët nuk jetuan pa ligj — jetuan nën një rend të pashkruar, të bartur gojarisht brez pas brezi. Ai rend, i njohur si Kanuni dhe tradicionalisht i lidhur me emrin e Lekë Dukagjinit, njihte një problem që çdo shoqëri pa shtet duhet ta zgjidhë: si e bën një marrëveshje të detyrueshme, kur nuk ka gjykatë, polici a burg për ta zbatuar? Përgjigjja dokësore ishte pengu — garancia lëndore që e shndërronte fjalën e dhënë në detyrim të pashmangshëm.

Pse ka rëndësi

• Pengu ishte sendi — ose, në rrethana më të rënda, personi — që lihej si garanci; ndryshonte nga besa, që ishte fjala e dhënë, dhe nga dorëzania, ku një i tretë merrte përsipër përgjegjësinë.

• Pengu i borxhit duhej të kishte vlerë të barabartë ose më të madhe se huaja e dhënë, në një shoqëri pa regjistër shtetëror të borxheve.

• Pengu i pleqve ishte akti me të cilin palët njihnin kompetencën e pleqësisë; Kanuni ishte i prerë se ai zotim nuk kthehej pas.

Pengu nuk qe as thjesht kolateral tregtar, as mbeturinë zakoni. Qe një nga tullat mbi të cilat rrinte ngrehina juridike e malësisë: mekanizmi që i jepte peshë materiale besës, armëpushimit dhe vendimit të pleqve.

Çfarë ishte pengu

Në gjuhën e Kanunit, pengu është sendi — ose, në rrethana më të rënda, personi — që lihej si garanci për të siguruar plotësimin e një detyrimi. Ai ndryshonte nga besa, që ishte fjala e dhënë dhe nderi i lidhur me të, dhe nga dorëzania, ku një njeri i tretë merrte përsipër përgjegjësinë. Pengu ishte gjëja e prekshme e vënë mënjanë: bariu që linte një kafshë, fisi që dorëzonte një armë, pala që i besonte pleqve një send me vlerë. Ndërsa besa lidhte ndërgjegjen, pengu lidhte pasurinë — dhe pikërisht kjo dyfishtësi e bënte sistemin të qëndronte.

Pengu i borxhit

Forma më e thjeshtë ishte pengu i borxhit. Kur jepej një hua dhe donte të largohej çdo dyshim për pabesi, Kanuni lejonte marrjen e një pengu; sendi i lënë duhej të kishte vlerë të barabartë ose më të madhe se huaja e dhënë. Kështu, kreditori nuk mbetej i pambrojtur në një shoqëri ku nuk ekzistonte një regjistër shtetëror i borxheve: garancia rrinte në duart e tij derisa detyrimi të shlyhej. Ishte, në thelb, një kontratë sigurimi e mbajtur jo nga shteti, por nga vetë objekti.

Pengu i pleqve

Forma më e rëndësishme juridikisht ishte pengu i pleqve — garancia që palët ndërgjyqëse i dorëzonin këshillit të pleqve kur i drejtoheshin atij për të zgjidhur një mosmarrëveshje. Dhënia e pengut ishte akt pranimi: pala njihte kompetencën e pleqësisë dhe zotohej të pranonte vendimin. Kanuni ishte i prerë se ky zotim s'kthehej pas — nëse palët pendoheshin pasi kishin dhënë «pengun Pleqvet», ata më nuk kishin mundësi as t'i ndërronin pleqtë, as ta merrnin pengun mbrapsht. Me një veprim të vetëm, dorëzimi i pengut e kthente arbitrazhin vullnetar në detyrim të lidhur.

Pengu dhe besa

Aty ku Kanuni tregonte gjithë zgjuarsinë e vet ishte lidhja mes pengut dhe besës gjatë armëpushimeve. Kur ndërmjetësit vendosnin një besë — një armëpushim që pezullonte hakmarrjen për një afat të caktuar — pengu shërbente si garanci e zbatimit të saj. Nëse pala e dëmtuar e thyente armëpushimin para skadimit, barra binte mbi mbajtësin e pengut: sipas normës dokësore, ishin vetë pleqtë-garantues ata që duhej të merrnin gjakun në vend të palës së dëmtuar. Garancia, pra, nuk ishte simbolike — ajo bartte një kosto reale mbi atë që e mbante, dhe kjo kosto e bënte fjalën e dhënë të qëndronte.

Dorëzania dhe njerëzit-garanci

Pengu-send rrinte pranë institucioneve të tjera të garancisë personale që malësia i quante dorëzani dhe ndorje — figura ku një person i tretë vinte veten peng për sjelljen e një tjetri, i afërt me atë që sot e quajmë garant. Të njëjtin funksion e kryenin edhe dorëzanët e gjakut, ndërmjetësit që hynin për të garantuar një pajtim a një afat. Dallimi qëndronte te natyra e garancisë: pengu ishte gjëja, dorëzania ishte njeriu. Të dyja bashkë ndërtonin një rrjet përgjegjësie ku çdo detyrim mbahej nga diçka e prekshme — një pasuri e lënë ose një nder i vënë në rrezik.

Një arkitekturë e fjalës së mbajtur

Parë me sy të sotëm, pengu është dëshmi e diçkaje që historia zyrtare rrallë ua njeh malësorëve: aftësia për të ndërtuar institucione vetëqeverisëse. Në një shoqëri pa gjykata shtetërore, e drejta dokësore shqiptare krijoi një sistem garancish po aq të imët sa çdo kod tregtar — pengu i borxhit për huanë, pengu i pleqve për gjyqin, pengu-besë për armëpushimin. Studiuesja Margaret Hasluck, që e vëzhgoi këtë botë në terren në vitet 1920–1930, dhe juristi Ismet Elezi, që e sistemoi më vonë të drejtën penale zakonore, e lexuan Kanunin jo si egërsi malore, por si rend juridik i mbyllur në vetvete — një ligj që funksiononte pa shtet, ndonjëherë përballë e mbi ligjin osman e sheriatin. Në qendër të tij rrinte një bindje e thjeshtë dhe e fortë: fjala e dhënë duhet të ketë peshë, dhe pesha matet me diçka që humbet nëse fjala thyhet. Ajo peshë kishte një emër — pengu.

Burimet

Ky material mbështetet në burimet e mëposhtme:

• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (botim postum, Shkodër, 1933).

• Margaret Hasluck, The Unwritten Law in Albania (Cambridge University Press, 1954).

• Ismet Elezi, E drejta zakonore penale e shqiptarëve (studime mbi normat dokësore).

• Leonard Fox (përkth.), The Code of Lekë Dukagjini (Nju Jork, 1989), botim dygjuhësh.

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, për vetëqeverisjen juridike të malësive.

---

# Vaçe Zela: zëri i artë që i dha formë këngës moderne shqiptare
https://zhurma.press/vace-zela/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-08-17

Fituesja e parë e Festivalit të Këngës dhe interpretja që kanonizoi këngën e lehtë shqiptare — nga Lushnja te Bazeli (1939–2014)

Kur Vaçe Zela doli në skenë natën e 26 dhjetorit 1962 për të kënduar «Fëmija i parë», Shqipëria po dëgjonte për herë të parë një festival kënge — dhe po dëgjonte, në të njëjtën çast, zërin që do ta përcaktonte atë festival për tridhjetë vjet. Ajo nuk ishte thjesht këngëtarja më e mirë e brezit të saj. Ajo ishte shkolla nga e cila mësuan të tjerët: mënyra si mbahej një notë, si thyhej një frazë, si kthehej një këngë e lehtë në një gjë që të mbetej. Kur vdiq në Bazel më 2014, e gjithë hapësira shqipfolëse — Tirana, Prishtina, diaspora — e qau si të vetën, sepse zëri i saj kishte kohë që s'i përkiste më vetëm një shteti.

Pse ka rëndësi

• Vaçe Zela lindi më 7 prill 1939 në Lushnjë, në zemër të Myzeqesë, dhe nisi karrierën profesioniste më 1962 — pikërisht viti kur lindi Festivali i Këngës në Radiotelevizionin Shqiptar.

• Në edicionin e parë të Festivalit, më 26 dhjetor 1962, fitoi me «Fëmija i parë»; më pas do të ngjitej në podiumin e parë njëmbëdhjetë herë, një dominim i papërsëritur.

• Kur vdiq në Bazel më 2014, e gjithë hapësira shqipfolëse — Tirana, Prishtina, diaspora — e qau si të vetën.

Nga Myzeqeja te skena

Vaçe Zela lindi më 7 prill 1939 në Lushnjë, në zemër të Myzeqesë, dhe këndoi që fëmijë këngët popullore të asaj fushe — pikënisja e vërtetë e çdo zëri të madh shqiptar është një këngë popullore e dëgjuar herët. Talentin ia zbuluan në rini dhe e sollën në Tiranë, ku hyri në rrjetin e ri të institucioneve muzikore që shteti po ngrinte: ansambli i ushtrisë, pastaj ansamblet shtetërore të këngëve e valleve. Në vitin 1962 nisi karrierën e saj profesioniste — pikërisht viti kur lindi edhe Festivali i Këngës në Radiotelevizionin Shqiptar. Të dyja rrugët, e këngëtares dhe e festivalit, do të ecnin bashkë për tri dekada.

26 dhjetor 1962: kënga e parë e një festivali të ri

Edicioni i parë i Festivalit të Këngës u mbajt më 26 dhjetor 1962, dhe fituese doli Vaçe Zela me «Fëmija i parë» — muzikë e Abdullah Grimcit, tekst i Dionis Bubanit. Ishte simbolike: festivali që do të bëhej institucioni qendror i muzikës së lehtë shqiptare u hap me zërin që do ta mbante atë institucion në kurriz. Zela do të ngjitej më pas në podiumin e parë njëmbëdhjetë herë — sipas disa numërimeve, dymbëdhjetë — një dominim që nuk është përsëritur. Nga skena e këtij festivali dhe nga studiot e Radio Tiranës doli një repertor i tërë që sot njihet me një frazë: thesari i artë i këngës shqiptare.

Një zë, një shkollë interpretimi

Fuqia e Vaçe Zelës nuk qëndronte thjesht te vëllimi apo te shtrirja; qëndronte te interpretimi — te aftësia për t'i dhënë një teksti të thjeshtë një thellësi që kompozitori vetë s'e kishte parashikuar gjithnjë. Ajo punoi me emrat më të mëdhenj të muzikës shqiptare të kohës: Abdullah Grimci, Tish Daija, Agim Krajka, Ferdinand Deda e të tjerë, dhe interpretoi edhe këngë të muzikës së filmave. Nga duart e tyre dhe zëri i saj mbetën këngë që kanë hyrë prej kohësh në kujtesën kombëtare: «Djaloshi dhe shiu», «Lemza», «Sot jam njëzet vjeç», «Valsi i lumturisë», «Mesnatë», «Gjurmë të arta», «Kënga e gjyshes». Këto nuk janë thjesht kujtime nostalgjie; ato janë matësi me të cilin çdo interpret shqiptar që erdhi pas saj u krahasua — dhe zakonisht u gjet mangut.

Ylli i një aparati, mjeshtre mbi të

Do të ishte pandershmëri ta rrëfeje Vaçe Zelën jashtë kohës së saj. Kënga e lehtë shqiptare e viteve '60–'80 ishte pjesë e një aparati kulturor shtetëror, nën kontroll ideologjik, ashtu si Kinostudioja apo Ansambli Popullor: tekstet kalonin nga sita politike, dhe skena ishte edhe vitrinë e regjimit. E megjithatë — dhe ky është dyfishimi i ndershëm që kërkon çdo histori e kësaj periudhe — mjeshtëria ishte e vërtetë, dhe zëri i Vaçe Zelës ishte më i madh se korniza që e mbante. Regjimi që e vuri në podium ra; këngët e saj mbetën. Shteti i dha titullin «Artiste e Merituar» (1977) e «Artiste e Popullit»; por vlera që e mban sot gjallë nuk vjen nga dekretet, vjen nga fakti se njerëzit ende i dinë përmendsh.

Nga skena te Bazeli: një zë që u bë i gjithë kombit

Shfaqja e saj e fundit në skenë ishte më 1991, në prag të rënies së sistemit që e kishte rritur. Në vitin 2002 presidenti Alfred Moisiu i dha Urdhrin «Nderi i Kombit» — e vetmja grua shqiptare e nderuar me këtë urdhër ende e gjallë. Po atë periudhë Zela u shpërngul me bashkëshortin, Pjetër Rodiqin, në Bazel të Zvicrës, ku jetoi vitet e fundit për arsye shëndetësore dhe ku vdiq më 6 shkurt 2014. Fundi i saj në diasporë nuk ishte një rastësi biografike: zëri i Vaçe Zelës kishte kohë që kishte kapërcyer kufirin: dëgjohej në Kosovë, ku Ministria e Kulturës e nderoi me «Mikrofonin e Artë», dhe kudo ku kishte shqiptarë me radio. Sot një shtatore e saj qëndron në Lushnjën ku lindi. Ajo mbetet, siç e quajtën, mbretëresha e këngës shqiptare — jo e një shteti, por e një gjuhe.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi jetën e veprën e Vaçe Zelës (lindur më 7 prill 1939 në Lushnjë, vdekur më 6 shkurt 2014 në Bazel të Zvicrës; fituese e edicionit të parë të Festivalit të Këngës më 26 dhjetor 1962 me «Fëmija i parë», muzikë e Abdullah Grimcit e tekst i Dionis Bubanit; njëmbëdhjetë-dymbëdhjetë herë fituese e festivalit; «Artiste e Merituar» 1977; Urdhri «Nderi i Kombit» dhënë nga presidenti Alfred Moisiu më 2002), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia mbi Vaçe Zela, Gazeta Dielli — «Vaçe Zela, ikona e këngës shqiptare» dhe ObserverKult — «Në 86-vjetorin e lindjes e kujtojmë Vaçe Zelën». Datat, titujt e këngëve dhe numri i fitoreve jepen ashtu si i japin këto burime; aty ku numërimet variojnë (njëmbëdhjetë a dymbëdhjetë fitore), është shënuar diapazoni.

---

# Çesk Zadeja: kompozitori që i dha Shqipërisë gjuhën e saj muzikore
https://zhurma.press/cesk-zadeja/
Type: person
Published: 2026-07-11
Updated: 2026-07-31

Themeluesi i muzikës profesioniste shqiptare — nga kori françeskan i Shkodrës te simfonia e parë (1927–1997)

Kur Françesk Zadeja u ul në vitin 1956 për të shkruar veprën që do të quhej Simfonia e Parë, një komb i tërë nuk kishte ende një simfoni. Shqipëria kishte këngë e valle të pafundme, kishte iso-polifoninë e jugut dhe majekrahët e veriut, kishte një thesar popullor që kalonte nga goja në gojë prej shekujsh — por nuk kishte një traditë muzikore të shkruar, të mësueshme, të interpretueshme nga një orkestër. Zadeja e ndërtoi këtë traditë pothuajse nga hiçi, dhe për tridhjetë vjet e mësoi brezin që erdhi pas tij. Prandaj e mbajti gjatë gjithë jetës — dhe pas saj — një titull që pak muzikantë e meritojnë kaq plotësisht: babai i muzikës profesioniste shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Çesk Zadeja (l. 8 qershor 1927, Shkodër) u formua te kori i Kishës Françeskane nën At Martin Gjokën, jo në një konservator shtetëror — sepse konservatori ende nuk ekzistonte.

• Më 1956, pas pesë vjetësh kompozicioni në Konservatorin «P. I. Çajkovski» të Moskës (1951–1956), shkroi Simfoninë e Parë — simfonia e parë e shkruar ndonjëherë nga një shqiptar.

• Titulli që mban, «babai i muzikës profesioniste shqiptare», i takon po aq mësuesit sa kompozitorit: për tridhjetë vjet formoi brezin që erdhi pas tij.

Nga kori i Shën Françeskut

Zadeja lindi më 8 qershor 1927 në Shkodër, qytetin që në atë kohë ishte dritarja kryesore e Shqipërisë drejt kulturës muzikore perëndimore. Formimi i tij i parë nuk erdhi nga një konservator shtetëror — ai nuk ekzistonte ende — por nga kori i Kishës Françeskane të Shkodrës, i drejtuar nga At Martin Gjoka, një klerik e kompozitor që kishte studiuar në Austri. Gjoka ishte, në kuptimin e mirëfilltë, mësuesi i një brezi: nga rrethi i tij dolën muzikantët e parë profesionistë shqiptarë — Prenk Jakova, Tonin Harapi, Tish Daija, Simon Gjoni dhe Zadeja vetë. Ky detaj është më shumë se biografik. Muzika e shkruar shqiptare nuk lindi në një institut; ajo lindi në një kor kishtar, në një qytet ku tradita françeskane kishte ruajtur për breza aftësinë për të lexuar e shkruar nota. Rrjeti fillonte aty ku pak e prisnin.

Nga Roma në Moskë

Midis 1941 dhe 1943, ende i ri, Zadeja studioi trombë në Akademinë Santa Cecilia të Romës — një ndërprerje e shkurtër që lufta ia mbylli. Pas çlirimit punoi te Radio Shkodra (1946–1947) dhe drejtoi ansamblin artistik të ushtrisë (1949–1951). Kthesa e vërtetë erdhi kur shteti i ri e dërgoi për të studiuar kompozicion në Konservatorin «P. I. Çajkovski» të Moskës, ku qëndroi nga 1951 deri në 1956. Atje mori atë që Shqipëria nuk mund t'ia jepte: harmoninë, orkestracionin, polifoninë, historinë e muzikës — mjetet e plota të një kompozitori evropian. Veprat e tij të para u interpretuan në Moskë krah atyre të studentëve të kombeve të tjera. Zadeja u kthye jo thjesht me një diplomë, por me një detyrë të qartë në mendje: t'i jepte vendit të vet një gjuhë muzikore që deri atëherë i mungonte.

Simfonia e parë dhe institucionet

Në vitin 1956 Zadeja shkroi Simfoninë e Parë — e para simfoni e shkruar ndonjëherë nga një shqiptar. Ishte një çast themelues: një formë deri atëherë e huaj u bë, papritur, shqiptare. Por Zadeja e kuptoi se një vepër e vetme nuk ndërton një traditë; për këtë duhen institucione. Dhe ai i ndërtoi ato një nga një. Në 1957 u bë drejtori i parë artistik i Ansamblit Shtetëror të Këngëve e Valleve Popullore, skena kombëtare që mblodhi lëndën folklorike të shpërndarë në një kanun të vetëm. Kur në 1966 u themelua Instituti i Lartë i Arteve në Tiranë, Zadeja drejtoi katedrën e muzikës dhe dha kompozicion atje për afro tridhjetë vjet, duke edukuar brezin e kompozitorëve që erdhën pas. Ishte edhe drejtues artistik i Teatrit të Operas dhe Baletit. Aty ku para tij kishte zbrazëti, ai la një zinxhir shkollash, skenash e nxënësish.

Një gjuhë kombëtare nga lënda popullore

Ajo që e bën Zadejën qendror nuk është vetëm sasia e veprës — mbi njëqind kompozime, dy simfoni, koncerte, muzikë dhome, kantata — por parimi që e udhëhoqi. Ai nuk e importoi thjesht formën evropiane; e mbolli atë në lëndën shqiptare. Muzikologu Vasil S. Tole e ka përmbledhur kështu: Zadeja e kuptoi se duhej të merrte tingullin popullor, të njihte mirë kulturën muzikore evropiane dhe të ndërtonte mbi to një gjuhë muzikore kombëtare. Baletet e tij — Delina (1964), Shqiponja të pathyeshme (1972), Përpara stuhisë (1982), Vajzat e qytetit të gurtë (1990) — dhe muzika e filmave, përfshirë atë të filmit historik «Skënderbeu» (1953) dhe «Tana» (1958), tregojnë të njëjtin veprim: motivi popullor, i njohur prej çdo shqiptari, ngrihet në strukturë simfonike pa e humbur origjinën. Ishte i njëjti thesar që Ansambli e ruante mbi skenë; Zadeja i dha atij një trup të shkruar që mund të udhëtonte kudo ku shkonte një orkestër.

Nën regjimin, mbi regjimin

Si çdo krijues i epokës, Zadeja punoi brenda kufijve të një shteti socialist që e kontrollonte artin — temat, tekstet, herë-herë vetë format. Kjo është pjesë e ndershme e tabllosë, jo një detaj për ta fshehur. Por ndryshe nga aparati ideologjik që e rrethonte, mjeshtëria dhe lënda që ai përpunoi ishin të vërteta, dhe i mbijetuan regjimit që i lindi. Zadeja vdiq më 15 gusht 1997 në Romë, në qytetin ku kishte nisur studimet gjysmë shekulli më parë. Njohja e plotë erdhi më vonë: në vitin 2020 iu dha pas vdekjes titulli «Nderi i Kombit», dhe monografia 723-faqëshe e Vasil S. Toles, botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, e fiksoi vendin e tij si themeluesi i muzikës profesioniste shqiptare. Ai nuk shkroi vetëm nota; i dha një kombi mundësinë të dëgjonte veten në formën më të lartë të muzikës — dhe ua la këtë aftësi të gjithë atyre që mësoi.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi jetën e veprën e Çesk Zadejës (lindur më 8 qershor 1927 në Shkodër, vdekur më 15 gusht 1997 në Romë; formimi te kori françeskan i At Martin Gjokës; studime në Santa Cecilia të Romës 1941–1943 dhe në Konservatorin «Çajkovski» të Moskës 1951–1956; Simfonia e Parë 1956; drejtor i parë artistik i Ansamblit Shtetëror të Këngëve e Valleve Popullore 1957; katedra e muzikës në Institutin e Lartë të Arteve, themeluar 1966; «Nderi i Kombit» pas vdekjes më 2020), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia mbi Çesk Zadeja, KOHA.net — «Çesk Zadeja, gjeniu i muzikës profesioniste shqipe» dhe monografia e akademikut Vasil S. Tole mbi traditën e muzikës klasike shqiptare. Datat, titujt e veprave dhe rolet jepen ashtu si i japin këto burime; aty ku vitet e baleteve a të filmave variojnë ndër burime, është mbajtur varianti më i qëndrueshëm.

---

# Arvanitishtja: e folmja shqipe që ndërtoi flotën e Revolucionit grek
https://zhurma.press/arvanitika/
Type: place
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-09

E folmja shqipe e arvanitëve të Greqisë — dega konservatore që ndërtoi flota e themeloi shtete, dhe sot fiket në heshtje.

Arvanitishtja — arbërishtja, siç e quajnë vetë folësit — është e folmja shqipe që arvanitët, shqiptarët e vjetër të Greqisë jugore, e mbartën me vete kur zbritën nga trojet e sotme shqiptare midis shekujve XIII dhe XVI. Bashkë me çamërishten, ajo mbahet si njëra nga dy degët më konservatore të toskërishtes: një copë e vjetër e shqipes që ruajti forma të humbura në trungun kryesor, pikërisht sepse u nda herët prej tij. Nën lentën tonë, arvanitishtja është kodi i një dege të shpërndarë — gjuha si filli lidhës që mbijetoi pesë shekuj në mërgim, që ndërtoi flotën e një revolucioni, dhe që sot fiket në heshtje ndërsa folësit e saj identifikohen si grekë. Nuk është gjuhë e vdekur e as gjuhë më vete: është një e folme e rrezikuar e shqipes, e kuptueshme deri diku me shqipen standarde, që jeton më shumë në kujtesë sesa në gojë.

Pse ka rëndësi

• Arvanitishtja — arbërishtja, siç e quajnë folësit — është e folmja shqipe që arvanitët e mbartën në Greqinë jugore kur zbritën nga trojet shqiptare midis shekujve XIII dhe XVI.

• Gjuhëtarët e vendosin brenda grupit toskë; bashkë me çamërishten mbahet si njëra nga dy degët më konservatore të tij, e ruajtur në forma arkaike pikërisht sepse u nda herët nga trungu kryesor.

• Nuk është gjuhë më vete e as gjuhë e vdekur, por një e folme e rrezikuar e shqipes: sot fiket në heshtje ndërsa folësit identifikohen si grekë.

Çfarë është dhe si tingëllon

Gjuhëtarët e vendosin arvanitishten pa mëdyshje brenda grupit toskë të shqipes, degë e tij jugore. Ajo është shumë e afërt me arbërishten e Italisë — të dyja rrjedhin nga i njëjti valë shpërnguljesh mesjetare dhe të dyja i quajnë vetveten me emrin e vjetër arbërisht. Nga toskërishtja standarde arvanitishtja u nda mjaft herët sa të ruante tipare arkaike që gjetkë u zhdukën, por mori ndikim të thellë nga greqishtja, sidomos në fjalor e në sistemin tingullor. Kuptueshmëria e ndërsjellë me toskërishten e sotme shkon, sipas përshkrimeve gjuhësore, nga mjaft e lartë deri te vetëm e pjesshme — varësisht të folmes dhe temës. Dialektologu Hans-Jürgen Sasse (1991) dalloi deri në njëmbëdhjetë nëngrupe brenda hapësirës arvanitase — nga atika perëndimore te ajo e Beotisë, e Peloponezit, e Eubesë dhe e Androsit — një larmi që dëshmon sa e vjetër e sa e rrënjosur ishte gjuha para se të fillonte tërheqja.

Nga erdhën folësit

Arvanitët zbritën në Greqinë jugore në disa valë gjatë Mesjetës së vonë, kryesisht nga trojet e sotme shqiptare, si bujq, barinj e luftëtarë të kërkuar prej zotërve bizantinë e më vonë osmanë për të populluar toka të shkreta. U vendosën në Atikë, Beoti, Eube jugore, në ishujt e Gjirit Saronik, në Peloponez, deri në veri të Androsit e në disa fshatra të Greqisë veriperëndimore — sipas vlerësimeve, në mbi pesëqind fshatra gjithsej. Athina para pavarësisë greke ishte, në një masë të mirë, qytet me rrethina arvanitase; toponime të panumërta të Atikës e ruajnë ende gjurmën shqipe. Ky ishte një komb brenda kombit: shqipfolës ortodoksë që, ndryshe nga çamët myslimanë e ortodoksë të Çamërisë, u gjendën në zemër të asaj që do të bëhej shteti grek.

Gjuha e detarëve të Revolucionit

Kjo është faqja që historia zyrtare e Greqisë e përmend rrallë. Ishujt detarë Hidra e Speca, që dhanë bërthamën e flotës greke në Luftën e Pavarësisë (1821–1829), ishin arvanitas: marinarët dhe kapedanët e tyre flisnin arvanitisht. Admirali Andrea Miaulis (Andreas Vokos Miaoulis, 1765–1835), që udhëhoqi flotën greke, ishte me origjinë arvanitase; Llaskarina Buboulina (1771–1825), që financoi e komandoi anije lufte, rridhte nga një familje arvanitase e Hidrës. Në tokë, suliotët shqipfolës — mes tyre Marko Boçari, që ra në pusinë e Karpenisit më 1823 — luftuan në ballë. Sipas historianëve të revolucionit, marinarët e Hidrës e Specave në disa raste e përdornin shqipen mes tyre në korrespondencë, që të mos u lexohej as nga bashkëluftëtarët e tjerë. Këtu qëndron paradoksi i hidhur i arvanitishtes: folësit e saj ndihmuan të themelohej shteti që një shekull më vonë do ta shtypte gjuhën e tyre.

Si u shtyp dhe si u rizbulua

Në shekullin XX ideologjia e shtetit-komb grek e trajtoi arvanitishten si njollë për t'u fshirë. Regjimi nacionalist i Joanis Metaksait (1936–1940) dhe më pas diktatura ushtarake (1967–1974) ndërmorën fushata për ta shkurajuar përdorimin e saj; brezat e rinj u rritën duke e mësuar shqipen e tyre si diçka për t'u turpëruar, jo për t'u trashëguar. Kundër kësaj rrjedhe u ngritën pak zëra. Anastas Kullurioti shtypi shqip në Athinë në shekullin XIX dhe vdiq në burg; filologu Panajot Kupitori punoi për gramatikën e së folmes; e në brezin e fundit, juristi Aristidh Kola ia kushtoi jetën rizbulimit të arvanitishtes dhe pohimit se arvanitët ishin degë e të njëjtit trung shqiptar. Këto përpjekje nuk e ndalën tërheqjen, por e mbajtën gjallë kujtesën se ç'ishte kjo gjuhë.

Sot: e rrezikuar, jo e vdekur

UNESCO-ja e klasifikon arvanitishten si "rëndë të rrezikuar" (2007). Vlerësimet për numrin e folësve ndryshojnë gjerësisht sipas përkufizimit — nga rreth 30.000 deri në 150.000 — dhe pothuajse të gjithë folësit sot janë të moshuar dhe dygjuhësh me greqishten; folës njëgjuhësh nuk ka më. Vrojtimi Euromosaic i Bashkimit Europian mbi komunitetet shqipfolëse e regjistroi zvogëlimin e shpejtë të përdorimit brez pas brezi. Shumica dërrmuese e arvanitëve identifikohen kombëtarisht si grekë, jo si shqiptarë — një zgjedhje identiteti që nuk e zhbën faktin gjuhësor. Arvanitishtja është shkruar herë pas here me alfabetin grek (shpesh me shtimin e shkronjave b, d, e, j ose me shenja dalluese) e më rrallë me atë latin, por asnjë traditë e qëndrueshme shkrimore nuk u vendos ndonjëherë. Nën lentën tonë, kjo është historia e një dege të rrjetit shqiptar që u lejua të shuhej ngadalë: një gjuhë që ndërtoi flota e themeloi shtete, dhe që sot mbahet gjallë më shumë prej dashamirësve e studiuesve sesa prej fëmijëve që dikur e flisnin natyrshëm.

Burimet

Për klasifikimin dhe nëngrupet dialektore: dialektologjia shqiptare (Eqrem Çabej, Jorgji Gjinari) mbi të folmet toske dhe studimi i Hans-Jürgen Sasse-s (1991) mbi arvanitishten; për historinë e komunitetit dhe rizbulimin gjuhësor, shkrimet e Robert Elsie-t e të Titos Johalas (Yochalas) mbi arvanitët, si dhe veprat e Aristidh Kolës; për shtrirjen e folësve dhe tërheqjen gjuhësore, vrojtimi Euromosaic i Bashkimit Europian mbi komunitetet shqipfolëse dhe klasifikimi i UNESCO-s (2007); për rolin arvanitas në Luftën e Pavarësisë greke, historiografia e revolucionit (figurat e Miaulit, Buboulinës e të Boçarit).

Shënim mbi shifrat. Vlerësimet për folësit janë të përafërta dhe ndryshojnë sipas përkufizimit; janë dhënë si diapazon (~30.000–150.000) dhe jo si numër i prerë. Origjina arvanitase e figurave detare të revolucionit citohet sipas historiografisë greke e shqiptare; ku burimet ndryshojnë, është ruajtur formulimi i kujdesshëm ("me origjinë arvanitase").

---

# Zef Jubani: shkodrani që shtypi i pari këngën popullore shqiptare
https://zhurma.press/zef-jubani/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-24

Folkloristi i parë shqiptar — shkodrani që e ktheu këngën e malit në libër dhe në argument kombëtar (1818–1880).

Zef Jubani (Shkodër, 1818 – Shkodër, 1 shkurt 1880) ishte i pari shqiptar që e shtypi këngën popullore shqiptare si libër. Mbledhës folklori, dragoman konsullatash dhe ideolog i hershëm i Rilindjes, ai e ktheu traditën gojore të maleve — rapsoditë e lahutës, këngët e trimërisë e të dashurisë — në një dokument të shkruar dhe në një argument kombëtar: një popull që s'kishte ende shtet, kishte prej kohësh një letërsi. Vepra e tij e vitit 1871, botuar në Trieste, mban titullin e parashqipes së parë të mbledhur ndonjëherë në shtyp nga një shqiptar që jetonte në Shqipëri.

Pse ka rëndësi

• Zef Jubani (Shkodër, 1818 – Shkodër, 1 shkurt 1880) ishte i pari shqiptar që e shtypi këngën popullore shqiptare si libër — vepra e tij e vitit 1871, botuar në Trieste.

• Prej vitit 1850 nisi ta dokumentonte folklorin e krahinës së vet jo si kuriozitet, por si dëshmi se populli shqiptar zotëronte një thesar poetik të denjë për t'u ruajtur e për t'u shtypur.

• Sekretar i konsullit francez të Shkodrës qysh më 1848 dhe ndihmës i nënkonsullit britanik prej vitit 1853, ai ishte ndër të paktët shqiptarë me akses te fjala e shkruar dhe te bota diplomatike.

Nga fshati Juban te Malta: një shkodran në rrjetin mesdhetar

Jubani lindi më 1818 në Shkodër, në një familje tregtare të njohur me origjinë nga fshati Juban pranë qytetit; emri i tij i vërtetë ishte Zef Ndokillia. E ëma ishte maltezë, dhe pikërisht kjo lidhje e çoi të riun jashtë: mes viteve 1830 e 1838 ai u shkollua në Maltë, duke jetuar te xhaxhai. Aty, dhe më vonë në udhëtimet e tij në Itali, thithi frymën e liberalizmit klasik dhe të antiklerikalizmit që do t'i jepnin formë gjithë mendimit të tij. Shkodra — porta veriore e Shqipërisë, e lidhur me Adriatikun e me Mesdheun tregtar — nuk ishte një qytet i mbyllur: ishte një nyjë, dhe Jubani u rrit si njeri i kësaj nyje, me një këmbë në malësinë shqiptare e me tjetrën në Europën e ideve të reja.

Dragomani i konsullatave

Kthimi në Shkodër e futi Jubanin në zemër të jetës konsullore të qytetit, dritarja nga e cila çështja shqiptare shihej — dhe shihej — nga Europa. Që nga viti 1848 ai punoi si sekretar i konsullit francez të Shkodrës, e prej vitit 1853 u bë ndihmës i nënkonsullit britanik. Këto poste nuk ishin thjesht zyra: i jepnin mbrojtje, kontakte dhe një këndvështrim ndërkombëtar një njeriu që synonte ta bënte kulturën e vendit të vet të dëgjohej jashtë. Në një perandori ku shqiptari nuk kishte as shkollë në gjuhën e vet, dragomani i huaj ishte ndër të paktët shqiptarë me akses te fjala e shkruar dhe te bota diplomatike.

Kënga si dokument: mbledhja që nisi më 1850

Prej vitit 1850 Jubani nisi të dokumentonte folklorin e krahinës së vet — këngët gege të trimërisë, rapsoditë epike, vajet e dasmat. Ai nuk i mblodhi ato si kuriozitet, por si dëshmi: prova se populli shqiptar zotëronte një thesar poetik të denjë për t'u ruajtur e për t'u shtypur. Një pjesë e kësaj pune u botua qysh më 1858 brenda veprës Histoire et description de la Haute Albanie ou Guégarie të Hyacinthe Hecquard-it, konsullit francez të Shkodrës — folklori shqiptar hyri kështu në një libër shkencor europian përpara se të kishte një libër të vetin. Ishte metoda e rrjetit: kënga e malit, e kaluar përmes një dijetari të huaj, u bë tekst që Europa mund ta lexonte.

Përmbytja e 13 janarit 1866

Puna e një jete gati u fshi brenda një dite. Më 13 janar 1866 një përmbytje e madhe në Shkodër — ujërat e lumit që derdheshin mbi qytet — mori me vete dorëshkrimet origjinale të këngëve që Jubani kishte mbledhur me vite. Humbja ishte e rëndë, por jo përfundimtare: ai u ul e rindërtoi atë që mundi, duke e mbajtur gjallë projektin me kokëfortësinë e dikujt që e dinte se çfarë po shpëtonte. Historia e këtyre dorëshkrimeve të mbytura nga uji e pastaj të ringritura është, në një farë mënyre, emblema e vetë traditës që Jubani po ruante: një kulturë gojore gjithnjë në rrezik zhdukjeje, që mbijetonte vetëm sepse dikush këmbëngulte ta shkruante.

Trieste, 1871: libri i parë i folklorit shqiptar

Vepra që i dha Jubanit vendin e tij në histori u botua më 1871 në Trieste: Raccolta di canti popolari e rapsodie di poemi albanesi — «Përmbledhje këngësh popullore dhe rapsodish të poemave shqiptare». Është përmbledhja e parë e këngëve popullore gege dhe vepra e parë folklorike e botuar nga një shqiptar që jetonte në Shqipëri. Këngët ishin dhënë në origjinal e të përkthyera në italisht, të shoqëruara me dy studime politiko-filozofike mbi gjendjen e Shqipërisë veriore dhe kulturën intelektuale shqiptare. Në faqet e saj dokumentohen ndër herët e para në shtyp vetë emrat kombëtarë — Shqypni, Shqyptar — shenjë se ky nuk ishte thjesht një libër këngësh, por një pohim identiteti: ja populli, ja gjuha e tij, ja letërsia që zotëron pa lejen e askujt.

Alfabeti dhe gjuha: një komb, një shkronjë

Jubani e kuptoi herët se një letërsi kombëtare kërkonte një shkronjë kombëtare. Ai mbrojti idenë e një alfabeti të veçantë për shqipen, me arsyetimin se një gjuhë e veçantë — as sllave, as greke, as latine — meritonte një alfabet të sajin, dhe shkroi edhe një gramatikë të shqipes. Ky ishte i njëjti debat që do ta merrte formën përfundimtare vetëm dekada më vonë, në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, kur alfabeti latin u vendos si i njëjti për të gjithë. Jubani i takonte brezit që e hapi këtë çështje kur ende ishte e rrezikshme ta hapje — bashkë me përpjekjet e Sami Frashërit në Stamboll dhe të shkrimtarëve shkodranë si Ndre Mjeda.

Ideologu ekonomik dhe kundërshtari i klerit

Mendimi i Jubanit nuk u ndal te kënga dhe alfabeti. I ushqyer nga liberalizmi që kishte njohur në Maltë e Itali, ai parashtroi një program ekonomik për Shqipërinë: një politikë industriale me në qendër një borgjezi shqiptare, tregti të nxitur me Europën, taksa më të ulëta për këtë shtresë prodhuese. Ishte një vizion i rrallë modern për kohën — kombi si projekt jo vetëm kulturor, por edhe ekonomik. Antiklerikalizmi i tij i hapur i solli edhe kundërshtarë: për veprimtarinë e tij politike, misionarët jezuitë të Shkodrës e denoncuan te Selia e Shenjtë. Jubani mbeti, deri në fund, një ideolog i Rilindjes përpara se Rilindja të kishte marrë emrin e vet.

Trashëgimia: nyja që e ktheu gojën në shtyp

Zef Jubani vdiq në Shkodër më 1 shkurt 1880 — dy vjet pas Lidhjes së Prizrenit, në pragun e valës që do ta ngrinte lëvizjen kombëtare. Ai nuk e pa kulmin, por i kishte dhënë atij librin e parë. Vepra e tij hapi një traditë që Jeronim De Rada në Kalabri, Gjergj Fishta me Lahutën e Malcís dhe brezat e mëvonshëm do ta ngrinin në letërsi të plotë; rapsoditë që ai shpëtoi janë të njëjtat që sot lidhen me lahutën e maleve. Në rrjetin e Rilindjes — Shkodra, Kalabria, Stambolli, Bostoni — Jubani ishte cepi ku tradita gojore u bë shtyp, dhe kënga e malit u bë provë e një kombi.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Zef Jubanin (lindja 1818, Shkodër, me emrin Zef Ndokillia; shkollimi në Maltë 1830–1838; sekretar i konsullit francez prej 1848 dhe ndihmës i nënkonsullit britanik prej 1853; vdekja 1 shkurt 1880) dhe në historinë e folklorit e të Rilindjes shqiptare, të kryqëzuara mes burimeve: profili biografik në Wikipedian shqip dhe Wikipedian anglisht (nga ku janë marrë data e mbledhjes së folklorit prej 1850, botimi te vepra e Hecquard-it më 1858, përmbytja e 13 janarit 1866 dhe botimi i Raccolta di canti popolari e rapsodie di poemi albanesi në Trieste më 1871), studimi i Lutfi Alia mbi veprën e 1871 dhe dokumentimin e emrave «Shqypni – Shqyptar», dhe profili «ideolog i Rilindjes, ekonomist, folklorist e shkrimtar» (nga ku janë marrë programi ekonomik liberal, antiklerikalizmi dhe denoncimi te Selia e Shenjtë nga jezuitët e Shkodrës, si dhe mbrojtja e një alfabeti të veçantë të shqipes).

---

# Kongresi i Lushnjës: dhjetë ditët që shpëtuan shtetin shqiptar
https://zhurma.press/kongresi-i-lushnjes/
Type: event
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-09-19

Kuvendi kombëtar 21–31 janar 1920 — rithemelimi i shtetit shqiptar

Kongresi i Lushnjës (21–31 janar 1920) ishte kuvendi kombëtar që nuk e shpalli shtetin shqiptar, por e shpëtoi atë. I mbajtur në një shtëpi private të Myzeqesë ndërsa Fuqitë e Mëdha po e ndanin Shqipërinë mbi hartat e Parisit, kongresi rrëzoi qeverinë e nënshtruar të Durrësit, ngriti një qeveri të re kombëtare nën Sulejman Delvinën, hodhi poshtë planin e copëtimit dhe ndërtoi brenda dhjetë ditësh skeletin e një shteti modern — Këshillin e Lartë si kokë shteti, një parlament të përkohshëm dhe një statut themeltar që studiuesit e quajnë aktin e parë kushtetues të Shqipërisë. Po atje u vendos edhe zhvendosja e kryeqytetit në Tiranë. Nga Lushnja doli fija që lidh pavarësinë e vitit 1912 me njohjen ndërkombëtare të fundvitit 1920: pa Lushnjën nuk ka as Vlorë, as Gjenevë.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Lushnjës (21–31 janar 1920) u mblodh në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, ndërsa negociatorët në Konferencën e Paqes kishin rënë dakord ta ndanin Shqipërinë mes Jugosllavisë, Italisë e Greqisë.

• Brenda dhjetë ditësh kongresi rrëzoi qeverinë e Durrësit, ngriti një qeveri të re kombëtare nën Sulejman Delvinën, hodhi poshtë planin e copëtimit dhe miratoi një statut themeltar që studiuesit e quajnë aktin e parë kushtetues të Shqipërisë.

• Po aty u vendos edhe zhvendosja e kryeqytetit në Tiranë.

Një shtet vetëm në letër

Shqipëria ekzistonte që nga shpallja e pavarësisë më 28 nëntor 1912, por në janar 1920 ajo ekzistonte pothuajse vetëm në letër — dhe në një letër që po grisej. Lufta e Madhe e kishte lënë vendin të copëtuar mes ushtrive të huaja: italianët mbanin Vlorën e jugun, francezët Korçën, serbët e grekët bënin presion nga veriu e nga jugu. Mbi këtë pushtim ushtarak rëndonte një boshllëk shtetëror: qeveria e dalë nga Kongresi i Durrësit (dhjetor 1918), e drejtuar nga Turhan Pasha nën hijen italiane, ishte bërë sinonim i nënshtrimit — një kabinet që fliste me lejen e tjetërkujt. Goditja e fundit erdhi nga tavolinat e diplomacisë: në janar 1920 negociatorët e Francës, Britanisë e Greqisë në Konferencën e Paqes ranë dakord, si «zgjidhje praktike», ta ndanin Shqipërinë mes Jugosllavisë, Italisë e Greqisë. Ishte e njëjta logjikë që dy vjet pas pavarësisë kishte lënë gjysmën e kombit jashtë kufirit në Konferencën e Londrës të vitit 1913: shteti shqiptar trajtohej si monedhë këmbimi për kompromiset e të tjerëve.

Dhjetë ditë në shtëpinë e Kaso Fugës

Përgjigjja nuk erdhi nga kancelaritë, por nga një qytet i vogël i Myzeqesë. Më 21 janar 1920, në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, u mblodh një kuvend përfaqësuesish nga të gjitha trevat shqiptare, i kryesuar nga Aqif Pashë Elbasani. Vendimi i parë ishte edhe më i guximshmi: kongresi e shpalli të pavlefshme qeverinë e Durrësit dhe ngriti në vend të saj një qeveri të re kombëtare nën Sulejman Delvinën — një kabinet që nuk i kërkonte leje askujt përtej detit. Po aq i prerë ishte refuzimi i planit të ndarjes: delegatët e hodhën poshtë copëtimin e Parisit dhe paralajmëruan haptas se shqiptarët do të rrëmbenin armët për të mbrojtur tërësinë e vendit. Nuk ishte kërcënim bosh. Pak muaj më vonë ai paralajmërim u bë mish e gjak në Luftën e Vlorës, kur fshatarët e Labërisë i dëbuan italianët në det. Lushnja ishte fjala; Vlora ishte vepra.

Arkitektura e një shteti: Këshilli i Lartë e Statuti

Madhështia e vërtetë e Lushnjës nuk qëndron te «jo»-ja, por te «po»-ja që la pas. Kongresi zgjodhi një Këshill të Lartë prej katër vetash, që do të kryente funksionin e kreut kolektiv të shtetit derisa të vendosej forma përfundimtare e regjimit. Përbërja e tij ishte një deklaratë politike në vetvete: Luigj Bumçi (katolik), Aqif Pashë Elbasani (bektashi), Abdi bej Toptani (mysliman sunit) dhe Mihal Turtulli (ortodoks). Katër besime, një shtet — provë se kombi shqiptar e kuptonte fenë si gjuhë të zemrës, jo si kufi të atdheut. Krahas tij u ngrit Këshilli Kombëtar, një parlament i përkohshëm prej rreth 37 anëtarësh që do të ushtronte pushtetin ligjvënës dhe do të kontrollonte qeverinë, dhe u miratua një dokument bazë për funksionimin e këtyre organeve — Statuti i Lushnjës — që studiuesit e quajnë me të drejtë aktin e parë kushtetues të shtetit modern shqiptar. Nga një vend i pushtuar e i braktisur, brenda dhjetë ditësh doli një arkitekturë shtetërore me kokën e shtetit, parlamentin, qeverinë dhe ligjin e vet themeltar.

56 delegatë dhe kabineti i Delvinës

Punimet nisën më 21 janar 1920, kurse sesionet formale të vendimmarrjes u zhvilluan më 28–31 janar. Morën pjesë 56 delegatë — nga Shqipëria, nga trevat fqinje shqipfolëse dhe nga kolonitë e mërgatës. Mbërritjen e tyre e koordinoi një komitet organizues prej 22 vetash nën drejtimin e kryetarit të bashkisë së Lushnjës, Nebi Sefa; kryetar i kongresit u zgjodh Aqif Pashë Elbasani dhe sekretar Ferit Vokopola. Duke hapur seancën e parë formale, Aqif Pasha e vendosi kuvendin në vijën e 1912-s: «Jemi shumë me fat që hapim parlamentin e parë kombëtar. Kur u shpall autonomia e Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë, u pa nevoja për senat, por ai nuk u mblodh kurrë.»

Qeveria që doli prej andej nuk mbeti një emër i vetëm. Nën kryeministrin Sulejman Delvina, kabineti u nda kështu: Ahmet Zogu në Punët e Brendshme, Mehmet Konica në Punët e Jashtme, Kadri Prishtina në Drejtësi, Sotir Peçi në Arsim dhe Ali Riza Kolonja në Luftë. Këshilli Kombëtar — parlamenti i përkohshëm i parashikuar nga Statuti — mbajti seancën e vet inauguruese më 27 mars 1920, dy muaj pas mbylljes së kongresit.

Në prapaskenë punoi edhe një dorë e huaj, kësaj radhe në favor të shqiptarëve. Sipas studiueses Elmaz Sherifi, konsulli britanik Morton Eden luajti një rol diplomatik që historiografia e ka nënvlerësuar: ai i kishte takuar patriotët shqiptarë qysh në nëntor 1919 dhe punoi për të neutralizuar kundërvënien italiane ndaj mbledhjes.

Tirana, kryeqytet

Në pasditen e fundit të punimeve, kongresi mori vendimin që do ta shoqëronte përgjithmonë në kujtesë: zhvendosjen e kryeqytetit nga Durrësi — qytet bregdetar, i ekspozuar ndaj zbarkimeve të huaja dhe i njollosur me emrin e qeverisë së rrëzuar — në Tiranën e brendshme e të mbrojtur. Ishte një zgjedhje strategjike po aq sa simbolike: shteti i ri kërkonte një zemër larg topave të anijeve të huaja. Tirana e sotme, kryeqytet i një kombi, e nis biografinë e saj zyrtare pikërisht nga ato ditë janari në Lushnjë.

Nga fjala te vepra: Vlora, Gjeneva, Lidhja e Kombeve

Brenda të njëjtit vit shteti i rilindur në Lushnjë korri frytin e vet diplomatik. Rezistenca e Vlorës largoi pushtimin italian; dhe në dhjetor 1920 Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve — njohja ndërkombëtare që e mbylli përfundimisht çështjen e copëtimit të planifikuar në Paris. Në organizimin e kongresit dorën e vet e vuri Hasan Prishtina, i cili do të bëhej për pak ditë edhe kryeministër i shtetit që Lushnja rithemeloi. Institucionet e ngritura atje do të përballeshin shpejt me trazirat e brendshme: vetëm katër vjet më vonë, Revolucioni i Qershorit 1924 i Fan Nolit do të sfidonte të njëjtën ndërtesë politike që kishte lindur në janar 1920.

Plani i copëtimit që Lushnja hodhi poshtë kishte edhe një prapavijë me emër: Marrëveshja e fshehtë Tittoni–Venizelos, e lidhur mes ministrit italian të jashtëm Francesco Tittoni dhe kryeministrit grek Eleftherios Venizelos, e cila i njihte Italisë protektoratin mbi Shqipërinë qendrore dhe ia linte jugun Greqisë. Kundërshtimi shqiptar gjeti aleat atje ku nuk pritej: presidenti amerikan Woodrow Wilson ndërhyri në mars 1920 për ta bllokuar zgjidhjen pariziane, Shtetet e Bashkuara refuzuan ta nënshkruanin marrëveshjen. Rezistenca e Vlorës zgjati 96 ditë përpara se Italia ta evakuonte prezencën e fundit ushtarake në shtator 1920, dhe pranimi në Lidhjen e Kombeve mban datën e saktë 17 dhjetor 1920.

Pse mban peshë

Kongresi i Lushnjës tregon një ligj të thellë të historisë shqiptare: se kombi i ka ngritur institucionet e veta më të bukura pikërisht në çastet më të dëshpëruara. Ndryshe nga Vlora e vitit 1912, që shpalli një shtet, Lushnja mbrojti një shtet të shpallur tashmë por të lënë pa mbrojtës — dhe e bëri jo me një deklaratë, por me një arkitekturë: qeveri, parlament, kushtetutë, kryeqytet. Në një moment kur harta thoshte se Shqipëria duhej të zhdukej për t'u shërbyer kompromiseve të huaja, një grusht burrash në një shtëpi lushnjare vendosën se ajo do të jetonte. Dhe jetoi.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat e vendosura për Kongresin e Lushnjës (kuvendi kombëtar 21–31 janar 1920, shtëpia e Kaso Fugës, kryesimi nga Aqif Pashë Elbasani, qeveria Delvina, Këshilli i Lartë katërbesimësh, Statuti i Lushnjës, zhvendosja e kryeqytetit në Tiranë), të kryqëzuara mes disa burimesh. «Congress of Lushnjë», Wikipedia (anglisht) — jep kronologjinë 21–31 janar 1920, Këshillin e Lartë, Këshillin Kombëtar dhe qeverinë Delvina. «Delvina Government», Wikipedia — përbërja e kabinetit dhe e Këshillit të Lartë (Bumçi, Aqif Pashë Elbasani, Abdi Toptani, Turtulli). «Interwar Albania, 1918–41», GlobalSecurity.org — plani i ndarjes së Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris (janar 1920) dhe refuzimi i tij nga Kuvendi i Lushnjës. «Kongresi i Lushnjës (21–31 janar 1920)», Wikipedia (shqip) — vendi i mbajtjes, kryesimi dhe vendosja e Tiranës kryeqytet. Studime mbi Shqipërinë e periudhës 1918–1925 nga Bernd J. Fischer dhe Robert Elsie. Për numrin e delegatëve, përbërjen e plotë të kabinetit Delvina, rolin e konsullit Morton Eden dhe Marrëveshjen Tittoni–Venizelos: Encyclopædia Britannica («Albanian nationalism»), Elmaz Sherifi (FlasShqip) dhe Historiani.com. Albanian Studies — numri i delegatëve, kabineti i plotë i Delvinës, anëtarët e Këshillit të Lartë dhe Statuti i Lushnjës. — Redaksia ZHURMA

---

# Komisia Letrare Shqipe: si Shkodra i dha shqipes një gjuhë të shkruar
https://zhurma.press/komisia-letrare-shqipe/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-10

Midis 1916 e 1918, gjashtëdhjetë e tri seanca në Shkodrën e pushtuar i dhanë shqipes normën e saj letrare — dhe zgjodhën dialektin e Elbasanit si urë mes gegës e toskës.

Një komb mund të ketë shkronjat e veta dhe prapëseprapë të mos ketë një gjuhë të shkruar. Kongresi i Manastirit e kishte zgjidhur në vitin 1908 çështjen e alfabetit — cilat shenja do të përdorte shqipja. Por si do të shkruhej ajo, cili dialekt do të mbante peshën e normës letrare, mbetej i pavendosur. Midis 1 shtatorit 1916 dhe 22 majit 1918, në Shkodrën e pushtuar nga ushtria austro-hungareze, një komision i vogël dijetarësh u ul gjashtëdhjetë e tri herë për t'iu përgjigjur pikërisht kësaj pyetjeje. Komisia Letrare Shqipe nuk botoi asnjë kryevepër; ajo bëri diçka më të thellë — i dha shqipes një trup të shkruar mbi të cilin do të ndërtohej gjithçka që erdhi pas.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Manastirit kishte vendosur më 1908 me cilat shkronja do të shkruhej shqipja, por jo mbi cilin dialekt do të ngrihej norma letrare — pyetjen e dytë e mori përsipër Komisia Letrare Shqipe.

• E dekretuar më 30 qershor 1916 me mbështetjen e diplomatit August Ritter von Kral, Komisia u mblodh për herë të parë më 1 shtator 1916 në Shkodrën nën administrim ushtarak austro-hungarez.

• Kryetar i parë ishte gjuhëtari Gjergj Pekmezi, pasuar nga Luigj Gurakuqi; rreth tryezës u mblodhën Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Sotir Peci, Aleksandër Xhuvani dhe albanologë të huaj si Maksimilian Lamberc e Rajko Nahtigal.

• Nga 1 shtatori 1916 deri më 22 maj 1918 Komisia mbajti gjashtëdhjetë e tri seanca, zakonisht tri herë në javë; Gurakuqi mori pjesë në pesëdhjetë e katër prej tyre.

Alfabeti nuk mjafton

Në nëntor të 1908-s, Kongresi i Manastirit kishte vendosur se me cilat shkronja do të shkruhej shqipja — një fitore që i dha gjuhës një veshje latine të përbashkët pas shekujsh kur ajo ishte shtypur mbi letër me alfabete arabe, greke e vetjake. Por një alfabet nuk është një gjuhë e shkruar. Mbetej pyetja më e vështirë: mbi cilin dialekt do të ngrihej norma? Shqipja ndahej — dhe ndahet — në dy trungje të mëdha, gegërishten e veriut dhe toskërishten e jugut, secili me traditën e vet letrare e fetare. Pa një marrëveshje mbi trajtat, drejtshkrimin dhe zgjedhjen e bazës dialektore, çdo autor shkruante siç i vinte, dhe shqipja e shtypur mbetej një mozaik krahinash. Puna e nisur në Manastir kërkonte një hap të dytë, teknik e të mundimshëm, që askush nuk e kishte marrë përsipër.

Një komision në kohë lufte

Ai hap u ndërmor në rrethanat më të papritura. Ishte Lufta e Parë Botërore, dhe pjesa veriore e Shqipërisë ndodhej nën administrimin ushtarak austro-hungarez. Nën nismën e qarqeve shkencore vjeneze dhe me mbështetjen e diplomatit August Ritter von Kral, u dekretua më 30 qershor 1916 ngritja e një komisioni për gjuhën, me seli në Shkodër. Mbledhja e parë u mbajt më 1 shtator 1916. Kryetari i parë ishte gjuhëtari Gjergj Pekmezi (shtator 1916 – shtator 1917); pas tij drejtimin e mori Luigj Gurakuqi, me Mati Logorecin nënkryetar dhe me sekretarë njëpasnjë Ambroz Marlashkajn e Luigj Naraçin. Rreth tryezës u mblodhën emrat më të mëdhenj të shkrimit shqip të kohës: Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Sotir Peci, Aleksandër Xhuvani, Hilë Mosi, Hafiz Ali Korça, Vinçenc Prenushi, e krahas tyre albanologë të huaj si Maksimilian Lamberc e Rajko Nahtigal. Ata s'ishin një grup pushtuesish që i imponoheshin një vendi; ishin klerikë, mësues e poetë shqiptarë që shfrytëzuan një hapësirë të hapur nga rrethanat për të bërë një punë kombëtare.

Gjashtëdhjetë e tri seanca

Komisia punoi me një disiplinë që bie në sy edhe sot. Nga 1 shtatori 1916 deri më 22 maj 1918 ajo mbajti gjashtëdhjetë e tri seanca, zakonisht tri herë në javë, nga dy-tri orë secila, duke rrahur pikë për pikë trajtat e shkrimit, drejtshkrimin dhe terminologjinë. Më i palodhuri ishte Gurakuqi, i pranishëm në pesëdhjetë e katër mbledhje; pas tij Naraçi, në pesëdhjetë. Nuk ishte punë e bujshme e as e lehtë për t'u treguar: procesverbale, debate mbi një zanore a një mbaresë, vendime të vogla që të marra së bashku ndërtonin normën. Pikërisht ky mundim i heshtur — jo një manifest, por një regjistër seancash — është ajo që e bën Komisinë një nga ngjarjet themelore të kulturës shqiptare.

Pse u zgjodh Elbasani

Vendimi më i rëndë e më largpamës i Komisisë ishte zgjedhja e bazës dialektore. Fishta e mbronte gegërishten letrare të Shkodrës, që kishte pas vetes një traditë të pasur shkrimore. Por teza që fitoi — e mbrojtur me forcë nga Aleksandër Xhuvani dhe e miratuar përfundimisht rreth propozimit të Gurakuqit — ishte dialekti i Elbasanit. Arsyeja ishte urë-ndërtuese: e folmja e Elbasanit është një e folme gege, por nga më të afërtat me toskërishten, një pikë takimi mes dy trungjeve. Duke e zgjedhur atë, Komisia nuk shpalli fitues një krahinë mbi tjetrën, por kërkoi një gjuhë ku të dyja anët të njihnin veten. Në të njëjtën frymë, ajo hartoi rregullat e para të drejtshkrimit — kodifikimi i parë i njëtrajtshëm i ortografisë shqipe, një dokument teknik me pasoja historike.

Nga Shkodra në Lushnjë e më tej

Puna e Komisisë nuk mbeti letër vdekur. Norma e saj u miratua në Kongresin Arsimor të Lushnjës më 1920 dhe u sanksionua zyrtarisht nga fletorja shtetërore më 1923, duke u bërë baza e shqipes së shkruar në shkollë e në administratë për breza me radhë. Kur, më 1972, Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe vendosi standardin e sotëm mbi një bazë kryesisht toske, ai nuk nisi nga hiçi: ai vazhdoi një zinxhir vendimesh që kishte filluar në tryezën e Shkodrës më 1916. Elbasani nuk mbeti baza përfundimtare, por parimi që Komisia vendosi — se shqipja duhej të kishte një normë të vetme, të vendosur me marrëveshje e jo me imponim — u bë gur themeli.

Tri hallka, tri qytete

Historia e shqipes së shkruar mund të lexohet si një zinxhir i vetëm: shkronjat u bashkuan në Manastir më 1908, norma u punua në Shkodër midis 1916 e 1918, dhe fondi i parë kombëtar i librit u mblodh nën një çati kur u themelua Biblioteka Kombëtare më 1920 — pjesa e saj themeltare doli pikërisht nga rrethi i njerëzve të Komisisë. Tri hallka, tri qytete, e njëjta punë: t'i japësh një kombi pa shtet të tijin një gjuhë të shkruar që të mos varej nga leja e askujt. Se kjo ndodhi nën një pushtim të huaj, në mes të një lufte botërore, e bën më të çuditshme dhe më domethënëse: ndërsa harta politike ndryshonte mbi kokat e tyre, një grup dijetarësh vendosnin, seancë pas seance, se si do të shkruante veten një popull. Besa e një gjuhe të përbashkët u shkrua këtu, me bojë e procesverbale, para se të shkruhej me flamuj.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi Komisinë Letrare Shqipe (dekretuar më 30 qershor 1916, mbledhja e parë 1 shtator 1916 në Shkodër; kryetarë Gjergj Pekmezi e më pas Luigj Gurakuqi; 63 seanca deri më 22 maj 1918; zgjedhja e dialektit të Elbasanit si bazë e normës letrare; miratimi në Kongresin Arsimor të Lushnjës më 1920), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia shqip mbi Komisinë Letrare Shqipe, enciklopedia mbi Albanian Literary Commission dhe Gazeta «Dielli» — «107 vjet nga Komisia Letrare e Shkodrës». Datat, emrat dhe shifrat e seancave jepen ashtu si i japin këto burime; aty ku titujt e roleve variojnë ndër burime, është mbajtur varianti më i qëndrueshëm.

---

# Ansambli Kombëtar i Këngëve e Valleve Popullore: skena ku folklori u bë komb
https://zhurma.press/ansambli-kombetar-valleve/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-23

Themeluar më 1957, ansambli mblodhi vallen e veriut e polifoninë e jugut nën një çati e i çoi ato nga Tirana në Pekin, Dijon e Londër.

Më 10 korrik 2026, në skenën e Shaw Theatre në Londër, një trupë me kostume të veriut e të jugut ngriti për herë të parë vallen shqiptare mbi një skenë britanike. Koncerti mbante titullin «Shqipëria në sytë e Bajronit — Zëri i Trashëgimisë». Por trupa që e mbarti — Ansambli Kombëtar i Këngëve e Valleve Popullore — nuk ishte një ndërmarrje e re: ajo është institucioni që prej vitit 1957 ka mbledhur nën një çati thesarin e shpërndarë të folklorit shqiptar dhe e ka çuar atë nga Estrada e Tiranës deri në Pekin, Dijon e New York.

Pse ka rëndësi

• Ansambli Kombëtar i Këngëve e Valleve Popullore u themelua në vitin 1957 si trupë profesioniste për të mbledhur nën një çati folklorin e shpërndarë shqiptar — valle, polifoni, këngë qytetare e kostume.

• Drejtori i parë ishte Selman Kasapi (1957–1965); trupa u strehua fillimisht te Estrada e Tiranës e më 1966 kaloi te Pallati i Kulturës, godina e Teatrit të Operas e Baletit.

• Nën një organizëm të vetëm mblodhi solistët, orkestrën e veglave popullore, grupin e valleve dhe korin, duke e çuar folklorin nga Tirana deri në Pekin, Dijon e New York.

Një çati për një thesar të shpërndarë

Ansambli u themelua në vitin 1957 si trupë profesioniste, në një kohë kur folklori shqiptar jetonte i copëzuar — vallja e malësisë veriore, polifonia e Labërisë, kënga qytetare e Shkodrës, kostumi që ndryshonte fshat më fshat. Detyra e ansamblit ishte pikërisht ky bashkim: përpunimi, zhvillimi dhe përhapja e pasurisë folklorike vokale, instrumentale, koreografike e kostumografike të vendit.

Drejtori i parë i përgjithshëm ishte Selman Kasapi, që e drejtoi trupën në vitet 1957–1965. Në fillimet e veta ansambli u strehua te Estrada e Tiranës; më 1966 kaloi te Pallati i Madh i Kulturës, godina e Teatrit të Operas e Baletit. Struktura e tij mblidhte nën një organizëm të vetëm solistët këngëtarë, orkestrinën e veglave popullore, grupin e valleve dhe korin — një orkestrim i tërë i traditës gojore.

Vallja e veriut, kënga e jugut

Fuqia e ansamblit qëndronte te shtrirja. Ai nuk përfaqësonte një krahinë të vetme, por tërë hartën kulturore: nga vallja tropojane e rëndë e burrave te iso-polifonia shumëzërëshe e jugut, atë arkitekturë zanore ku një zë e nis, një tjetër e "pret" dhe kori mban iso-në. Duke i sjellë këto tradita të largëta mbi të njëjtën skenë, ansambli e bëri të dukshme atë që doktrina e këtij muzeu e quan rrjet: forma të ndryshme rajonale të lidhura nga një kod i përbashkët — gjuha, rrënja e përbashkët, kujtesa e trashëguar gojë më gojë. Repertori i tij tejkaloi njëqind valle të skenuara.

Emrat që mbajtën skenën

Nga ansambli kaluan disa nga zërat më të mëdhenj të skenës shqiptare. Ndër këngëtarët spikatën Vaçe Zela, Ibrahim Tukiqi, Fitnete Rexha, Luçie Miloti e Hysni Zela; ndër valltarët Besim Zekthi, Rexhep Çeliku e Faik Kurti. Koreografinë e formësuan Panajot Kanaçi e Gëzim Kaçeli, ndërsa drejtimin artistik e mbajtën në periudha të ndryshme kompozitorë të njohur — Çesk Zadeja, Tish Daija, Aleksandër Peçi, Besim Jazexhiu e Gerti Druga, deri te drejtimi i sotëm. Vetë prania e emrave si Zadeja — themeluesi i muzikës simfonike shqiptare — tregon se sa seriozisht e mori shteti punën me materialin popullor.

Nga Tirana në botë

Ndërmjet viteve 1963 e 1999 ansambli u shtri jashtë kufijve: turne në Algjeri, Kinë, Francë, Suedi, Australi, Kanada e Shtete të Bashkuara. Në Dijon të Francës fitoi çmimin "Dafina e Artë" (1970). Gjatë rreth pesëdhjetë vjetësh vlerësohet se dha rreth dhjetë mijë shfaqje. Në një kohë kur diaspora shqiptare shtrihej gjithnjë e më larg, ansambli u bë një nga urat e pakta që e lidhte atë me trollin — një vend të mbyllur e ndërkaq folkloru i tij udhëtonte.

Duhet thënë me ndershmëri se ansambli ishte njëkohësisht një aparat i shtetit socialist, i nënshtruar kontrollit ideologjik ashtu si Kinostudio «Shqipëria e Re». Regjimi e përdori folklorin edhe si vitrinë. Por materiali që trupa mblodhi e ruajti — vallet, veshjet, mënyrat e të kënduarit — ishte i vërtetë, dhe mbijetoi më gjatë se regjimi që e financoi.

Sot: nga Estrada te skena e Londrës

Sot ansambli vijon si pjesë e Teatrit Kombëtar të Operas, Baletit dhe Ansamblit Popullor. Debutimi i tij në Londër më 2026, me një program që lidhte trashëgiminë shqiptare me sytë e udhëtarit romantik Lord Bajron, ishte thjesht kapitulli i fundit i një detyre që nisi më 1957: ta mbash një thesar të shpërndarë gjallë duke e vënë vazhdimisht mbi skenë. Përderisa vallja ende kërcehet e kënga ende këndohet, kujtesa kolektive nuk mbetet vetëm në arkiv — ajo qëndron në këmbë.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi Ansamblin Kombëtar të Këngëve e Valleve Popullore (themeluar më 1957; drejtor i parë i përgjithshëm Selman Kasapi, 1957–1965; i strehuar te Estrada e Tiranës, kaloi te Pallati i Madh i Kulturës më 1966; turne ndërkombëtare 1963–1999 në Algjeri, Kinë, Francë, Suedi, Australi, Kanada e SHBA; "Dafina e Artë", Dijon 1970; rreth 10.000 shfaqje e mbi 100 valle; sot pjesë e Teatrit Kombëtar të Operas, Baletit dhe Ansamblit Popullor; debutim në Londër, Shaw Theatre, 10 korrik 2026), të kryqëzuara mes burimeve: Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH) — shfaqja e Ansamblit Popullor në Londër, enciklopedia mbi Ansamblin e Këngëve dhe Valleve Popullore, Teatri Kombëtar i Operas, Baletit dhe Ansamblit Popullor — faqja e ansamblit dhe KultPlus — Ansambli Popullor në Londër.

---

# Hysni Lepenica: mësuesi që u bë komandant i Jugut dhe ra në Grehot
https://zhurma.press/hysni-lepenica/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-08

Mësues nga malësia e Vlorës, i shkolluar te arbëreshët e Kalabrisë, Hysni Lepenica bashkëthemeloi çetën e parë nacionaliste «Shqiponja» dhe si komandant i përgjithshëm i Jugut ra në Grehot më shtator 1943 — një luftë që regjimi më vonë do ta mohonte.

Pak figura e mbajnë aq qartë kontradiktën e rezistencës shqiptare sa Hysni Lepenica. Ishte mësues fshati që u bë komandant i përgjithshëm i Jugut; ishte një njeri që Zogu e dënoi me vdekje dhe që tri vjet pas daljes nga burgu udhëhoqi betejat më të suksesshme të Ballit Kombëtar kundër ushtrisë italiane; dhe ishte, në fund, një dëshmor lufte të cilit regjimi që fitoi ia mohoi vetë luftën. Në një biografi të vetme mblidhet gjithë fati i asaj brezni nacionalistësh që luftuan pushtuesin dhe humbën kujtesën.

Pse ka rëndësi

• Hysni Lepenica (Lepenicë e Vlorës, 10 shkurt 1900) ishte mësues fshati që u bë komandant i përgjithshëm i Jugut për Ballin Kombëtar.

• U formua në kolegjin arbëresh të Shën Adhrianit në San Demetrio Corona të Kalabrisë — dëshmi e rrjetit që lidhte fshatin shqiptar me diasporën e vjetër përtej Adriatikut.

• I dënuar me vdekje nga Zogu, tri vjet pas daljes nga burgu udhëhoqi betejat më të suksesshme kundër ushtrisë italiane; ra dëshmor dhe regjimi fitues ia mohoi vetë luftën.

Nga malësia e Vlorës te kolegji i arbëreshëve

Hysni Lepenica lindi më 10 shkurt 1900 në fshatin Lepenicë, në malësinë e Vlorës, bir i Alush Mamo Hysajt. Shkollën fillore e kreu në Vlorë, por udha e tij e vërtetë e formimit e nxori jashtë kufirit: studioi në kolegjin shqiptar të Shën Adhrianit në San Demetrio Corona, në Kalabri — të njëjtën shkollë arbëreshe që kishte ushqyer breza rilindësish. Ky detaj nuk është anësor. Fakti që një djalë nga malet e Vlorës formohej intelektualisht mes arbëreshëve të Italisë tregon sa i gjallë ishte ende, në fillim të shekullit XX, ai rrjet i tërthortë që lidhte fshatin shqiptar me diasporën e vjetër përtej Adriatikut. I kthyer në atdhe, Lepenica u bë mësues dhe, rreth viteve 1917–1918, hapi bashkë me Selam Musain një shkollë në Lepenicë — arsimimi si akti i parë politik, siç e kishte kuptuar gjithë Rilindja.

Kundër Zogut: dënimi me vdekje dhe burgu

Biografia e Lepenicës prish çdo skemë të thjeshtë. Në Luftën e Vlorës të vitit 1920 ai mori pjesë si propagandist e luftëtar; më 1921 u propozua për oficer nga Ahmet Lepenica dhe Qazim Koculi. Por vitet e mëpasme e vunë ballë për ballë me pushtetin e Ahmet Zogut. Më 12 korrik 1932 u arrestua për pjesëmarrje në lëvizjen e fshehtë të Vlorës kundër regjimit; u dënua me vdekje, dënim që iu kthye në 101 vjet burg, dhe doli i lirë vetëm më 4 shtator 1938. Ky është një njeri që kishte paguar tashmë me lirinë e vet përpara se të fillonte lufta e madhe — jo një aventurier i çastit, por një kundërshtar i vjetër i çdo pushteti që e ndiente të huaj për popullin.

«Shqiponja»: çeta e parë nacionaliste e Vlorës

Në fund të nëntorit 1942, Hysni Lepenica dhe Skënder Muço formuan në krahinën e Vlorës çetën e parë nacionaliste, të quajtur «Shqiponja» — bërthama ushtarake e Ballit Kombëtar në jug. Kur negociatat e verës 1943 (mbledhja e Mukjes, gusht 1943) u përpoqën të bashkonin rezistencën nacionaliste me atë komuniste, udhëheqësi i Ballit, Mit'hat Frashëri, e emëroi Lepenicën komandant të përgjithshëm të forcave të Jugut. Ishte njohja se pas mësuesit qëndronte një organizator ushtarak i vërtetë: jo një kryetar fisi me pushkë, por një komandë me strukturë, që synonte të vepronte si ushtri e një lëvizjeje kombëtare.

Vera e fitoreve, 1943

Muajt gusht–shtator 1943 ishin kulmi. Nën komandën e Lepenicës u zhvilluan një varg përleshjesh me forcat pushtuese në Dukat, në Qafën e Dushkut, në Mavrovë e në Vajzë; në shtator luftimet vazhduan në Mavrovë, Vadicë, Drashovicë e Llakatund, kësaj here — sipas dëshmive — me ndihmën e aviacionit aleat dhe nën drejtimin taktik të Aziz Çamit. Për një çast të shkurtër, rezistenca nacionaliste e Jugut dukej se kishte gjetur udhëheqjen dhe vazhdimësinë që i kishin munguar. Ishte pikërisht ky moment fitoreje ai që e bëri emrin e Lepenicës të rëndë — dhe, siç ndodh shpesh, të rrezikshëm.

Grehoti, shtator 1943

Pas kapitullimit të Italisë më 8 shtator 1943, divizionet italiane në Shqipëri mbetën të bllokuara mes gjermanëve që po hynin dhe forcave shqiptare. Lepenica u nis drejt Grehotit (Gërhotit), në rrethinat e Gjirokastrës, për të marrë në dorëzim armët e një divizioni italian — sipas burimeve, divizioni «Ferrara», ndonjëherë i përmendur si «Peruxhia» — pasi ishte rënë gjoja dakord me gjeneralin. Marrëveshja u prish: forcat italiane sulmuan papritur krerët e Ballit. Hysni Lepenica u vra atje, më 13 shtator 1943 (disa burime japin 14 shtatorin). Rrethanat e sakta mbeten të diskutueshme — një dëshmi e mëvonshme, e atribuar Ali Këlcyrës, përmend rolin e majorit britanik të misionit ushtarak (H. W. Tilman) në rrjedhën e ngjarjeve — por përfundimi është i qartë: komandanti i përgjithshëm i Jugut ra teksa priste dorëzimin e armëve të një ushtrie që sapo kishte kapitulluar.

Lufta e mohuar

Fati i kujtesës së tij tregon më shumë se çdo betejë. Pas 1945-s, historiografia zyrtare e regjimit komunist e fshiu ose e tjetërsoi luftën antifashiste të Ballit Kombëtar; dëshmorët e Grehotit, që kishin rënë duke luftuar ushtrinë pushtuese, u rishkruajtën si «kolaboracionistë». Rivlerësimi historik — nga polemika e Uran Butkës e deri te hapja e arkivave — e ka rikthyer prapë pyetjen në vendin e vet. Skeptiku politik nuk do t'i lajë duart Ballit për rrugën e mëvonshme të lëvizjes gjatë luftës civile 1943–1944; por Hysni Lepenica ra në shtator 1943, në betejë të hapur kundër italianëve, para se ajo rrugë të nisej. Krenari kulturor do të shtojë vetëm kaq: një mësues nga malet e Vlorës, i formuar te arbëreshët e Kalabrisë, që u dënua me vdekje nga një mbret dhe ra duke luftuar një perandori — meriton të kujtohet me emrin e vet, jo me atë që ia veshën fitimtarët.

Burimet

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Purdue University Press, 1999) — konteksti i Ballit Kombëtar dhe i rezistencës në jug.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zëra biografikë dhe kronologjia e rezistencës.

• Uran Butka, Dëshmorë apo kolaboracionistë? — polemika mbi rivlerësimin e figurave të Ballit Kombëtar.

• Dëshmi e atribuar Ali Këlcyrës mbi ngjarjet e Grehotit dhe rolin e misionit britanik (H. W. Tilman); e cituar dhe e diskutuar në historiografinë e mëvonshme — e mbajtur këtu si dëshmi, jo si fakt i mbyllur.

• Të dhënat biografike (datat, betejat, vendet) të kryqëzuara me historiografinë shqiptare të rezistencës dhe me Wikipedia-n shqip për datat.

---

# Kinostudio «Shqipëria e Re»: fabrika ku një komb mësoi të shihte veten në ekran
https://zhurma.press/kinostudio-shqiperia-e-re/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-08

Themeluar më 10 korrik 1952, kinostudioja shtetërore i dha një vendi pa traditë filmike zërin, fytyrën dhe kujtesën e vet të lëvizshme — mbi dyqind filma që mbijetuan ideologjinë që i lindi.

Deri në mesin e shekullit XX, shqiptari nuk e kishte parë kurrë veten në ekran. Fytyra, gjuha dhe historia e tij lëviznin — nëse lëviznin fare — nëpër kronika të huaja, të filmuara nga të tjerët për sy të tjerë. Më 10 korrik 1952, në buzë të Tiranës, u hap Kinostudioja «Shqipëria e Re», dhe një vend pa asnjë traditë filmike nisi të prodhonte imazhin e vet të lëvizshëm. Ajo nuk ishte thjesht një fabrikë filmash: ishte vendi ku një komb i vogël mori në dorë të drejtën për të treguar veten me pamje, në gjuhën e vet — edhe kur ai pushtet u kthye në aparat të një regjimi.

Pse ka rëndësi

• Kinostudioja «Shqipëria e Re» u hap më 10 korrik 1952 në buzë të Tiranës, e ndërtuar mes viteve 1950–1952 me ndihmë teknike sovjetike — kinostudioja e parë e vendit.

• Ajo i dha Shqipërisë për herë të parë mundësinë të prodhonte imazhin e vet të lëvizshëm në gjuhën shqipe, pasi më parë shqiptari shihej vetëm përmes kronikave të huaja.

• Filmi i parë i madh ishte «Skënderbeu»; godina neoklasike, e projektuar nga arkitektë sovjetikë, mbetet edhe sot një monument arkitektonik i kryeqytetit.

Nga kronika te studioja

Kinemaja nuk erdhi në Shqipëri me kinostudion. Në vitet '20 e '30 kishin qarkulluar sallat e para dhe operatorë amatorë, dhe pas Luftës, më 1947, shteti ngriti një ndërmarrje kinematografike që xhironte kronika aktualitetesh dhe filma të shkurtër dokumentarë. Por materiali ishte i varfër dhe puna e shpërndarë. Ndërtesa e re, e ngritur mes viteve 1950 e 1952 me ndihmën teknike sovjetike, e mblodhi këtë veprimtari nën një çati të vetme dhe i dha një emër programatik: «Shqipëria e Re». Godina — e projektuar nga arkitektë sovjetikë dhe e ndërtuar nga mjeshtër vendës, në një neoklasicizëm të lexuar përmes realizmit socialist — mbetet edhe sot një nga monumentet arkitektonike të kryeqytetit.

Skënderbeu, filmi që hapi ekranin

Studioja e nisi jetën me një vepër që s'mund të ishte më e ngarkuar simbolikisht. Bashkëprodhimi shqiptaro-sovjetik «Luftëtari i madh i Shqipërisë, Skënderbeu» (1953), i realizuar me studion Mosfilm dhe i drejtuar nga regjisori Sergei Jutkeviç, dramatizoi jetën e Heroit Kombëtar në një prodhim madhështor me kostume dhe beteja. Një vit më vonë, filmi fitoi një Çmim Ndërkombëtar në Festivalin e Kanës më 1954. Kështu, epika e parë e madhe që doli nga kinostudioja shqiptare ishte pikërisht historia e figurës që e mban të bashkuar kujtesën kombëtare — dhe ajo u nderua në skenën botërore që në vitin e parë të studios.

Kur shqipja u bë e para në ekran

Skënderbeu ishte bashkëprodhim; hapi i vërtetë ishte kur shqiptarët filmuan vetë. Më 1957 doli «Fëmijët e saj», filmi i parë i shkurtër artistik, nga regjisori Hysen Hakani. Dhe më 1958 Kristaq Dhamo realizoi «Tana» — i mbajtur si filmi i parë artistik i metrazhit të gjatë tërësisht shqiptar. Nga ky çast, historia e re nuk kërkonte më ndërmjetës: një dasmë fshati, një fytyrë gruaje, një bisedë në gegërisht a toskërisht mund të bëheshin vetë materiali i një filmi. Kombi që për një shekull e kishte pasur letërsinë të shpërndarë nëpër shtypshkronjat e mërgimit — nga Bukureshti te Boston — tani po e regjistronte zërin dhe pamjen e vet brenda kufijve.

Një industri e tërë nga hiçi

Brenda pak dekadash, «Shqipëria e Re» u rrit në një aparat prodhimi të plotë. Nga vitet '80 studioja nxirrte rreth 14 filma artistikë në vit, bashkë me dhjetëra dokumentarë dhe qindra kronika. Aty u formua një brez i tërë regjisorësh, operatorësh, skenografësh dhe aktorësh që s'kishin pasur kurrë një shkollë vendëse para tyre. Mes tyre spikat Xhanfise Keko, një nga regjisoret e rralla gra të periudhës, e shkolluar në Moskë, e cila i dha filmit shqiptar për fëmijë disa nga veprat e tij më të dashura, si «Tomka dhe shokët e tij» (1977). Kur mbylli veprimtarinë, studioja kishte lënë pas rreth dyqind filma artistikë e qindra dokumentarë — një fond që sot ruhet si kujtesa e lëvizshme e një shekulli.

Aparati dhe arti: tehu i dyfishtë

Do të ishte gjysmë e vërteta të flitej për këtë studio vetëm si burim krenarie. «Shqipëria e Re» ishte edhe zëri i imazhit i një regjimi njëpartiak: temat, skenarët dhe fatet e filmave kalonin nën kontroll ideologjik, dhe shumë vepra u ngjizën brenda kornizës së realizmit socialist e vetëcensurës. Heronj pozitivë, armiq të klasës, epope pune e lufte — kanoni ishte i ngushtë. E megjithatë, brenda atyre kufijve, mjeshtëria e aktorëve dhe e regjisorëve shpesh e tejkaloi porosinë: filma për fëmijë, komedi e drama që lexohen edhe sot pa parullën që i lindi. Ky është tehu i dyfishtë i kinostudios — e njëjta godinë që i dha kombit fytyrën e vet të parë në ekran ishte edhe mjeti me të cilin pushteti dëshironte ta rrëfente atë komb.

Trashëgimia: nga Albafilmi te arkivi

Me rënien e sistemit më 1991, studioja e madhe u nda në disa trashëgimtarë — Albafilm, Albafilm Distribution, Albafilm Animation dhe Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit. Prodhimi i centralizuar mori fund; funksioni i tij financues kaloi më vonë te Qendra Kombëtare e Kinematografisë. Godina historike sot strehon institucione të kulturës e të kinemasë. Por trashëgimia më e rëndë s'është ndërtesa: janë vetë bobinat. Arkivi ruan qindra tituj që, marrë së bashku, janë fytyra e lëvizshme e Shqipërisë së shekullit XX — dasmat dhe varrimet, qytetet e fshatrat, gjuha e folur ashtu siç ishte. Një komb që dikur i kishte librat në mërgim dhe pamjen te të huajt, doli nga ky shekull me një arkiv të vetin. Kjo, pavarësisht ideologjisë që e lindi, është forma më konkrete e një kujtese kombëtare: jo vetëm e shkruar, por e parë.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në të dhënat e vendosura mbi Kinostudion «Shqipëria e Re» (hapur më 10 korrik 1952 në Tiranë; filmi i parë Skënderbeu, 1953, bashkëprodhim me Mosfilm, Çmim Ndërkombëtar në Kanë 1954; Tana e Kristaq Dhamos, 1958, filmi i parë artistik shqiptar; ndarja më 1991 në Albafilm dhe Arkivin Qendror Shtetëror të Filmit), të kryqëzuara mes burimeve: Qendra Kombëtare e Kinematografisë — histori e shkurtër e kinematografisë shqiptare, Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit (AQSHF), enciklopedia mbi kinemanë e Shqipërisë (Cinema of Albania), Akademia Europiane e Filmit mbi Kinostudion «Shqipëria e Re» dhe enciklopedia shqip mbi Albfilm-in. Datat, titujt dhe shifrat e prodhimit jepen ashtu si i japin këto burime.

---

# Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë: shtëpia që gjuha shqipe fitoi më në fund
https://zhurma.press/biblioteka-kombetare-e-shqiperise/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-29

Institucioni i parë shtetëror, publik e laik i librit shqip — themeluar më 10 korrik 1920, i lindur nga koleksioni i Komisisë Letrare Shqipe

Për gati një shekull, libri shqip nuk pati atdhe. Ai shtypej në Bukuresht e në Sofje, në Boston e në Kajro, në Athinë e në Bruksel — kudo, veç aty ku flitej. Kur më 10 korrik 1920 shteti i porsalindur shqiptar vendosi të ngrinte një Bibliotekë Kombëtare, ai nuk po hapte thjesht një sallë leximi: po u jepte më në fund një shtëpi mijëra faqeve që një komb i shpërndarë i kishte shkruar në mërgim. Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë është vendi ku një gjuhë e ndaluar u bë kujtesë e mbledhur nën një çati.

Pse ka rëndësi

• Themeluar zyrtarisht më 10 korrik 1920, Biblioteka Kombëtare u përurua më 10 dhjetor 1922 me rreth 6.000 vëllime, nën drejtimin e gjuhëtarit e publicistit Karl Gurakuqi.

• Bërthama e fondit erdhi nga Komisia Letrare Shqipe e Shkodrës: koleksioni i grumbulluar prej saj u soll në Tiranë dhe u vendos më 1920 pranë Ministrisë së Arsimit — shkronja dhe streha e saj erdhën në botë bashkë.

• Deri atëherë libri shqip botohej në mërgim — Bukuresht, Sofje, Boston, Kajro, Bruksel — sepse shtypja në gjuhën shqipe ishte penguar e ndaluar për breza nën rendin osman.

• Fondi shkoi nga rreth 15.000 vëllime në fund të Luftës së Dytë Botërore në rreth 100.000 deri në fund të vitit 1947; më 31 maj 1948 një dekret vendosi depozitimin e detyrueshëm ligjor prej pesë kopjesh për çdo botim.

Një komb që botohej në mërgim

Ideja e një depoje kombëtare të librit lind nga një mungesë e dhunshme. Nën rendin osman, shtypja në gjuhën shqipe u pengua e u ndalua për breza të tërë, dhe kështu vepra e Rilindjes u detyrua të gjente shtypshkronja jashtë kufijve. Shoqëritë kulturore shqiptare botuan në Bukuresht e në Sofje; emigracioni i Amerikës nxori në Boston gazetën Dielli; kolonitë e Egjiptit shkruan nga Kajro; Faik Konica e botoi revistën Albania nga Brukseli. E njëjta letërsi që do të bëhej shtylla e kombit qarkullonte si një rrjet i pashtet — i lidhur me postë, me tregti dhe me besë, por pa një qendër ku të ruhej. Ky ishte throughline-i i mohimit: një popull që i kishte librat mërgimtarë përpara se të kishte vetë një shtet.

Nga Komisia Letrare te një fond kombëtar

Bërthama e parë e bibliotekës nuk erdhi nga një blerje, por nga një komision. Më 1916, në Shkodrën nën administrim austro-hungarez, u ngrit Komisia Letrare Shqipe — mbledhja e parë më 1 shtator 1916, puna deri më 22 maj 1918, gjashtëdhjetë e tre seanca. E kryesuar fillimisht nga Gjergj Pekmezi e më pas nga Luigj Gurakuqi, me Ndre Mjedën, Gjergj Fishtën, Aleksandër Xhuvanin, Sotir Peçin e të tjerë, Komisia bëri punën themeltare: njësoi drejtshkrimin dhe i dha shqipes standardin mbi të cilin do të shkruhej më tej. Koleksioni i grumbulluar prej saj u soll në Tiranë dhe u vendos më 1920 pranë Ministrisë së Arsimit. Pra biblioteka lindi nga i njëjti trup që kodifikoi gjuhën: shkronja dhe streha e saj erdhën në botë bashkë.

10 dhjetor 1922: dyert hapen

Themeluar zyrtarisht më 10 korrik 1920, institucioni u përurua si Bibliotekë Kombëtare më 10 dhjetor 1922, me rreth 6.000 vëllime — një fond modest, por i pari i llojit të vet: shtetëror, publik dhe laik. Drejtimin e mori gjuhëtari e publicisti Karl Gurakuqi. Ishte një fillim i vogël në krahasim me bibliotekat e mëdha të Evropës, por peshën e kishte diku tjetër: për herë të parë, kombi kishte një adresë ku librat e vet nuk ishin mysafirë.

Rritja e një kujtese

Fondi u rrit me hapin e vetë shtetit. Në fund të Luftës së Dytë Botërore biblioteka numëronte rreth 15.000 vëllime; deri në fund të vitit 1947 ai ishte ngjitur në rreth 100.000. Kthesa vendimtare erdhi më 31 maj 1948, kur një dekret vendosi depozitimin e detyrueshëm ligjor: çdo botues duhej t'i dorëzonte bibliotekës nga pesë kopje të çdo botimi, duke e bërë atë qendrën arkivore të gjithçkaje që shtypej në vend. Fondi u pasurua edhe me biblioteka private me vlerë albanologjike — ato të Mid'hat Frashërit, Lef Nosit e Mustafa Krujës. Më 1959 institucioni kaloi nga Instituti i Shkencave te Ministria e Arsimit dhe Kulturës, dhe më 1966 u vendos në një krah të Pallatit të Kulturës në Sheshin "Skënderbej", ku qëndron ende. Sot fondi kalon një milion njësi, dhe koleksioni albanologjik i saj mbahet ndër më të pasurit e më të rëndësishmit në botë.

Kur një komb mban

Një bibliotekë kombëtare nuk është depo librash; është vendi ku një popull vendos se çfarë do të mbajë mend. Për shqiptarët kjo peshë është dyfishe, sepse kujtesa e tyre e shkruar u ndërtua kundër ndalimit — faqe pas faqeje, shtypshkronjë pas shtypshkronje, në qytete që s'i takonin. Biblioteka Kombëtare e mblodhi atë rrjet të shpërndarë nën një çati dhe e bëri të qëndrueshëm: kodi lidhës i kombit — gjuha — u shndërrua në raft, katalog dhe fond që mund t'i mbijetojnë brezave. Ajo çka Kongresi i Manastirit vendosi si shkronjë dhe Komisia Letrare e ngriti si standard, biblioteka e ruajti si trashëgimi. Është dëshmia më e qetë se një komb ekziston jo vetëm kur flet, por kur mban.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat historike të vendosura për Bibliotekën Kombëtare të Shqipërisë (themeluar 10 korrik 1920, përuruar 10 dhjetor 1922; fondi i parë ~6.000 vëllime; dekreti i depozitimit ligjor 31 maj 1948; kalimi te Pallati i Kulturës më 1966; fondi sot mbi një milion njësi), të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia shqip mbi Bibliotekën Kombëtare, enciklopedia anglisht (National Library of Albania), faqja zyrtare e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë (BKSH), si dhe të dhënat mbi Komisinë Letrare Shqipe të Shkodrës (1916–1918). Shifrat e fondit dhe datat jepen ashtu si i japin këto burime; për periudhën e mërgimit të shtypit shqip mbështetemi te historiografia e njohur e Rilindjes.

---

# Nekibe Kelmendi: juristja që dhimbjen e ktheu në shtetin e së drejtës
https://zhurma.press/nekibe-kelmendi/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-28

Juriste dhe ministrja e parë grua e Drejtësisë e Kosovës (1944–2011) — nga banka e gjyqtares te ndërtimi i shtetit ligjor pas humbjes së burrit e dy djemve

Nekibe Kelmendi (Pejë, 11 maj 1944 – Prishtinë, 19 qershor 2011) ishte juriste dhe ministrja e parë grua e Drejtësisë e Republikës së Kosovës — gruaja që të njëjtin kod ligjor, për të cilin i vranë burrin e të dy djemtë, u kthye ta ndërtonte si shtet. Nga bankat e para të një fakulteti juridik ku shqiptaret gra ishin të numërueshme, ajo doli gjyqtarja dhe avokatja e parë shqiptare, derisa regjimi i Millosheviçit e nxori nga salla më 1987 vetëm sepse ishte shqiptare. Natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, më 24 mars 1999, policia serbe i mori nga shtëpia bashkëshortin Bajram Kelmendin dhe dy djemtë, Kastriotin e Kushtrimin; kur ajo pyeti ku po i çonin, iu përgjigjën «pyesni NATO-n». Të tre u gjetën të pushkatuar dy ditë më vonë. Nekibe Kelmendi nuk u tërhoq në zi: dhimbjen e ktheu në qëndresë institucionale — bashkëdrejtoi Departamentin e Drejtësisë të UNMIK-ut, ndihmoi të hartohej kushtetuta e shtetit të ri dhe u bë ministrja e tij e parë grua e Drejtësisë. Ajo është gjysma tjetër e një kodi: aty ku Bajrami e mbrojti të drejtën dhe u vra për të, Nekibja e mbijetoi dhe e ngriti në shtet.

Pse ka rëndësi

• Nekibe Kelmendi (1944–2011) ishte juristja e parë grua shqiptare avokate në Kosovë dhe, pas luftës, ministrja e parë grua e Drejtësisë e Republikës së Kosovës.

• Natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, më 24 mars 1999, policia serbe i mori nga shtëpia bashkëshortin Bajram Kelmendin dhe dy djemtë, Kastriotin e Kushtrimin; të tre u gjetën të pushkatuar dy ditë më vonë.

• Pas luftës ajo bashkëdrejtoi Departamentin e Drejtësisë të UNMIK-ut dhe ndihmoi në hartimin e kushtetutës së shtetit të ri.

Nga Peja te banka e gjyqtares

Nekibe Kelmendi lindi më 11 maj 1944 në Pejë, në perëndim të Kosovës, dhe u shkollua në një kohë kur për një vajzë shqiptare rruga drejt së drejtës ishte gati e pashkelur. Më 1968 u diplomua në Fakultetin Juridik të Universitetit të Prishtinës — ndër gratë e para shqiptare të atij fakulteti — dhe menjëherë hyri në gjyqësor. Prej vitit 1968 e mbajti detyrën e gjyqtares, me një ndërprerje mes viteve 1974 dhe 1976 kur ushtroi profesionin e avokates: sipas të dhënave biografike, ajo qe avokatja e parë grua shqiptare në Kosovë. Në një administratë ku shqipja mezi hynte në sallën e gjyqit dhe ku gruaja shqiptare gjendej dyfish në margjinë — si grua dhe si shqiptare — Kelmendi zuri një vend që deri atëherë e kishin mbajtur vetëm burrat, dhe e mbajti me autoritetin e ligjit, jo si përjashtim i toleruar.

Gruaja që ligji nuk mund ta hiqte, por regjimi po

Karriera e saj gjyqësore vazhdoi deri më 1987. Atë vit, ndërsa Slobodan Millosheviçi ngrihej në krye të Serbisë dhe përgatiste heqjen e autonomisë së Kosovës, Kelmendi u shkarkua nga posti i gjyqtares — jo për ndonjë vendim të gabuar, por si pjesë e spastrimit sistematik të shqiptarëve nga administrata, gjyqësori, universiteti e shkolla. Ajo nuk u largua nga e drejta; u zhvendos brenda saj. Mes viteve 1987 dhe 1991 shërbeu si sekretare e përgjithshme e Odës së Avokatëve të Kosovës, në zemër të bashkësisë profesionale që po mbetej e vetmja mburojë ligjore e një populli të përjashtuar nga institucionet e veta. Kur shteti të nxjerr nga salla sepse i përket një kombi të caktuar, vetë prania jote atje bëhet dëshmi — dhe Kelmendi zgjodhi të mos e lironte tabanin e së drejtës edhe kur pushteti ia kishte marrë karrigen.

Këshilli dhe rrjeti i «Alternativës»

Më 14 dhjetor 1989, bashkë me bashkëshortin Bajram Kelmendin, historianin Zekeria Cana, Adem Demaçin e të tjerë, Nekibe Kelmendi qe ndër bashkëthemeluesit e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut — organizata e parë joqeveritare në Kosovë, qendra që do të dokumentonte, rast pas rasti, shkeljet e regjimit. Ajo u bë gjithashtu anëtare themeluese e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe një nga zyrtaret e saj të larta — sekretare e përgjithshme dhe më vonë nënkryetare, e vetmja grua në majën e një partie që drejtonte të gjithë «shtetin paralel» të Ibrahim Rugovës. Kjo ishte «Alternativa» paqësore: një shkollim, një shëndetësi, një administratë dhe një sistem të drejtash që funksiononin nën tokë, jashtë shtetit që i mohonte. Në atë rrjet, Kelmendi mbante hallkën më të vështirë — atë të ligjit — bashkë me një brez juristësh e intelektualësh që i njëjti regjim do t'i shënjestronte një nga një.

Nata e 24 marsit

Natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, më 24 mars 1999, pesë policë serbë hynë në shtëpinë e familjes Kelmendi në Prishtinë dhe morën Bajramin bashkë me dy djemtë e çiftit, Kushtrimin tetëmbëdhjetëvjeçar dhe Kastriotin tridhjetenjëvjeçar. Kur Nekibe Kelmendi pyeti se ku po i çonin, përgjigjja e ftohtë e policisë ishte «pyesni NATO-n». Dy ditë më pas, më 26 mars, të tre u gjetën të pushkatuar pranë një pike karburanti buzë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë. Në një natë të vetme, gruaja që kishte ndërtuar jetën mbi bindjen se e drejta mbron, humbi bashkëshortin — juristin që kishte paditur Millosheviçin në Hagë — dhe të dy fëmijët. Askush nuk u dënua kurrë për vrasjen. Regjimi që e kishte nxjerrë nga salla më 1987 tani i kishte marrë familjen; llogaria mes saj dhe mohimit ishte bërë e plotë dhe e pambulueshme.

Dhimbjen e ktheu në institucion

Ajo që erdhi më pas është arsyeja pse Nekibe Kelmendi mbahet mend jo si viktimë, por si ndërtuese. Në vend që t'i dorëzohej zisë, ajo u kthye pikërisht te ligji që i kishte kushtuar gjithçka. Mes janarit 2000 dhe nëntorit 2001 shërbeu si bashkëdrejtore e Departamentit të Drejtësisë të Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) — në pikënisjen e ndërtimit të një sistemi gjyqësor nga rrënojat e luftës. Më pas mori pjesë në grupet e ekspertëve për bisedimet e statusit të Kosovës dhe për hartimin e kushtetutës së shtetit të ri. Kur Kosova shpalli pavarësinë më 2008, Nekibe Kelmendi u emërua ministre e Drejtësisë në qeverinë e parë të shtetit të pavarur, post që e mbajti deri më 2010 — ministrja e parë grua e Drejtësisë e vendit. Njëkohësisht ishte deputete e LDK-së në Kuvend. Shteti ligjor për të cilin ishte vrarë Bajrami tani po merrte trajtë institucionale nga duart e së veje së tij.

Trashëgimia

Nekibe Kelmendi ndërroi jetë më 19 qershor 2011 në Prishtinë, në moshën gjashtëdhjeteshtatë vjeç. E kujtojnë si simbol të qëndresës: gruaja që humbi burrin e dy djemtë dhe, në vend të hakmarrjes ose të heshtjes, dha gjithçka që i mbeti për vendin — për një sistem drejtësie ku dhuna të mos mund t'i shpëtonte më ligjit. Biografia e saj është vetë teza e këtij muzeu e shkruar në një jetë të vetme: e drejta si arma më e pambrojtur dhe njëherësh më e qëndrueshme e një populli. Aty ku regjimi u përgjigj me plumb dhe me «pyesni NATO-n», Nekibe Kelmendi u përgjigj me institucion — me një ministri, me një kushtetutë, me një shtet që Millosheviçin e mbijetoi. Historia e familjes Kelmendi nuk është rrëfim humbjeje; është dëshmia se kodi mbetet edhe kur dhuna harrohet, dhe se ata që e mbajnë atë kod, edhe kur i vrasin, e kanë tashmë të fituar.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në disa burime të kryqëzuara për jetën e Nekibe Kelmendit. Të dhënat biografike — lindja në Pejë më 11 maj 1944, diplomimi në Fakultetin Juridik të Prishtinës më 1968, karriera si gjyqtare deri më 1987 me ndërprerjen si avokate mes 1974–1976, shkarkimi nën regjimin e Millosheviçit, roli themelues në Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut (1989), pozitat e larta në LDK, bashkëdrejtimi i Departamentit të Drejtësisë të UNMIK-ut (janar 2000 – nëntor 2001), detyra e ministres së Drejtësisë (2008–2010) dhe vdekja më 19 qershor 2011 — kryqëzohen te profili biografik në Wikipedian shqip dhe përmbledhjet përkujtimore të Telegrafit. Për rrethanat e vrasjes së bashkëshortit Bajram Kelmendi dhe të dy djemve natën e 24 marsit 1999 — hyrja e policisë, përgjigjja «pyesni NATO-n» dhe gjetja e trupave më 26 mars pranë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë — mbështetemi te raporti i Human Rights Watch, «Under Orders: War Crimes in Kosovo» (2001). Titulli i saktë i disa posteve partiake dhe vitet e caktuara ndryshojnë lehtë nga burimi në burim; ku ka mospërputhje, është mbajtur varianti më i qëndrueshëm ndër burimet e kryqëzuara.

---

# Bajram Kelmendi: avokati që paditi Millosheviçin në Hagë para se ta vrisnin
https://zhurma.press/bajram-kelmendi/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-28

Avokati që i ktheu mohimit gjuhën e së drejtës — bashkëthemelues i Këshillit për të Drejtat e Njeriut, i vrarë me dy bijtë e tij më 1999.

Bajram Kelmendi (Pejë, 1937 – afër Prishtinës, mars 1999) ishte avokat dhe një nga themeluesit e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë — juristi shqiptar që i ktheu mohimit gjuhën e së drejtës. Në një kohë kur populli i tij ishte nxjerrë jashtë shkollës, universitetit e administratës së vet, ai zgjodhi armën më të pambrojtur të mundshme: kodin ligjor. Më 3 maj 1998, si qytetar privat, paditi kryetarin e shtetit jugosllav, Slobodan Millosheviçin, në Tribunalin e Hagës për krimet në Kosovë — një njeri kundër një regjimi, në sallën ku regjimi nuk mund t'i shmangej fjalës së shkruar. Regjimi iu përgjigj jashtë sallës: natën kur nisi fushata ajrore e NATO-s, policia serbe e mori nga shtëpia bashkë me dy djemtë e tij, Kastriotin dhe Kushtrimin, dhe të tre u gjetën të pushkatuar. Padia mbeti; drejtësia për vrasjen e tyre nuk erdhi kurrë. Kelmendi është vija ku besa e maleve merr trajtën e së drejtës moderne — dhe ku mohimi, i pafuqishëm përballë ligjit, përgjigjet me plumb.

Pse ka rëndësi

• Bajram Kelmendi (Pejë 1937 – afër Prishtinës, mars 1999) ishte avokat dhe një nga themeluesit e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, themeluar në dhjetor 1989.

• Më 3 maj 1998, si qytetar privat, paraqiti kallëzim penal në Tribunalin e Hagës kundër Slobodan Millosheviçit për krimet në Kosovë — vite para se vetë Tribunali ta akuzonte zyrtarisht.

• Natën e 24 marsit 1999, në orët e para të fushatës ajrore të NATO-s, policia serbe e mori nga shtëpia në rrugën Vellusha bashkë me djemtë Kushtrim (18) e Kastriot (31); më 26 mars të tre u gjetën të pushkatuar buzë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë.

• Deri sot askush nuk është dënuar për vrasjen e tyre. E shoqja, Nekibe Kelmendi, vetë juriste, u bë ministre e Drejtësisë e Kosovës në vitet 2008–2010.

Nga Peja te salla e gjyqit

Kelmendi lindi më 1937 në Pejë, në perëndim të Kosovës, në një familje që mbante emrin e krahinës malësore të Kelmendit në veri të Shqipërisë — një mbiemër që vetë ishte hartë e pandërprerjes shqiptare mbi kufi. Ai u rrit brenda një shteti që nuk e njihte kombin e tij si subjekt. Sipas të dhënave biografike, tashmë në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, rreth vitit 1955, u burgos për një vit sepse kishte kritikuar shpërnguljen e detyruar të shqiptarëve drejt Turqisë — politika jugosllave e «marrëveshjes zotërore» me Ankaranë, që në vitet '50, nën Aleksandër Rankoviçin, zbrazte fshatra të tëra shqiptare në emër të një regjistrimi «turk». Ndëshkimi i parë i jetës së tij erdhi, pra, sepse kishte thënë me zë se një popull po zhdukej me dokument. Prej atij mësimi ai zgjodhi të drejtën: u bë avokat, dhe e ktheu profesionin në vend qëndrese.

Avokati i të pambrojturve

Për dekada, Kelmendi qe mbrojtësi që dilte atje ku të tjerët heshtnin. Mbrojti të burgosur politikë shqiptarë në gjyqet e organizuara nga pushteti dhe përfaqësoi një gazetë shqipe të ndaluar nga autoritetet serbe, në kohën kur fjala e shtypur në gjuhën e vet ishte bërë vepër penale. Në sistemin jugosllav, ku ligji ishte shpesh vetëm dekor i vendimit politik, të qenët avokat mbrojtjeje i një shqiptari të akuzuar ishte një akt guximi më vete: humbja dihej që në fillim, por vetë prania e mbrojtësit e detyronte shtetin ta luante mohimin në një sallë me rregulla, ta shkruante atë, ta linte gjurmë. Kelmendi e kuptonte se dokumenti mbetet kur dhuna harrohet — dhe ndërtoi një karrierë mbi bindjen se e drejta, edhe kur humbet, dëshmon.

Këshilli dhe «Alternativa» paqësore

Kur në fund të viteve '80 Millosheviçi ia hoqi Kosovës autonominë kushtetuese dhe shqiptarët mbetën jashtë institucioneve të veta, përgjigjja e tyre nuk qe kryengritja e menjëhershme por vetëorganizimi paqësor — ajo që u quajt «Alternativa». Në dhjetor 1989 u themelua Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, dhe Kelmendi qe ndër figurat e tij themeluese: një rrjet vullnetarësh që mblidhte, verifikonte e dokumentonte çdo arrestim, rrahje e vdekje, dhe ia dërgonte botës me emër, datë e dëshmi. Ishte e njëjta rrjetë civile që mbante gjallë një popull pa shtet — universiteti paralel, shkolla shqipe nëpër shtëpi, tatimi vullnetar, Këshilli që numëronte të keqtrajtuarit. Kelmendi punonte krah dokumentuesish si Zekeria Cana dhe nën të njëjtën doktrinë rezistence paqësore që Ibrahim Rugova dhe Fehmi Agani e kishin bërë strategji kombëtare. Të drejtat e njeriut nuk qenë për ta term i importuar; qenë forma moderne e besës — fjala e dhënë se askush nuk do të harrohej.

Padia në Hagë

Më 3 maj 1998, Kelmendi ndërmori aktin që do ta bënte simbol: paraqiti kallëzim penal në Tribunalin Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë në Hagë kundër Slobodan Millosheviçit, për krimet që po kryheshin në Kosovë. Ishte një avokat i vetëm, nga një popull të cilit shteti ia mohonte edhe emrin, që ngrinte gishtin drejt kreut të atij shteti para një gjykate ndërkombëtare — vite para se vetë Tribunali ta akuzonte zyrtarisht Millosheviçin. Kuptimi ishte i qartë dhe i rrezikshëm: aty ku dhuna mbizotëronte në terren, e drejta mund ta emërtonte fajtorin dhe ta fiksonte në procesverbal. Për një regjim që e mbante pushtetin mbi mohimin — se s'kishte represion, se s'kishte popull të veçantë për të shtypur — një padi me emër e datë ishte kërcënim që plumbi nuk e shlyen dot. Kallëzimi mbeti në dosje; njeriu që e firmosi nuk do të jetonte një vit tjetër.

Natën e 24 marsit 1999

Natën e 24 marsit 1999, orët e para të fushatës ajrore të NATO-s, pesë policë të uniformuar hynë me dhunë në shtëpinë e Kelmendëve në rrugën Vellusha, në qendër të Prishtinës. Sipas raportit të Human Rights Watch, familja u detyrua të shtrihej përtokë, Bajrami u godit, dhe rreth orës 1:30 pas mesnate ai u mor bashkë me dy djemtë — Kushtrimin, tetëmbëdhjetë vjeç, dhe Kastriotin, tridhjetë e një vjeç — me makinën e vetë Kastriotit. Kur gruaja e tij, Nekibja, pyeti policët se ku po i çonin, iu përgjigjën t'ia kërkonte NATO-s. Më 26 mars, trupat e të treve u gjetën në një pikë karburanti buzë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë; të tre ishin pushkatuar. Ekzekutimi i një avokati të njohur për të drejtat e njeriut, bashkë me bijtë e tij, në orët e para të luftës, tronditi shtresën profesionale të Prishtinës dhe shtyu shumë intelektualë shqiptarë të largoheshin menjëherë — pikërisht efekti terrorizues që dukej se e synonte akti. Vdekja e Kelmendit u bë ndër rastet emblematike të fushatës serbe kundër elitës civile shqiptare, të përmendura më vonë edhe në materialet e Tribunalit të Hagës.

Drejtësia që s'erdhi

Deri sot askush nuk është dënuar për vrasjen e Bajram Kelmendit dhe të dy djemve të tij. Gruaja e tij, Nekibe Kelmendi (1944–2011), vetë juriste, u zgjodh deputete e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe shërbeu si ministre e Drejtësisë e Kosovës në vitet 2008–2010 — njeriu që humbi burrin e bijtë nga mungesa e ligjit, u vu të ndërtonte ligjin e një shteti të ri. Vajza e tij vazhdon, vit pas viti, të kërkojë llogari për një krim që mbetet i pandëshkuar. Historia e Kelmendit e mban të plotë vijën e mohimit dhe të përgjigjes: i njëjti pushtet që në vitet '50 e burgosi një djalosh sepse kundërshtoi shpërnguljen, që ndaloi gazetën shqipe, që ia hoqi Kosovës autonominë, e mbylli rrethin duke vrarë avokatin që guxoi ta padiste në gjykatë. Por padia e tij mbijetoi njeriun, dhe shteti i sotëm i Kosovës — me kushtetutë, gjykata e ministri drejtësie — është dëshmia se arma që ai zgjodhi ishte më e fortë se ajo që e vrau. Besa e dhënë atë dhjetor të vitit 1989, se askush nuk do të harrohej, e mban ende emrin e tij.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në disa burime të kryqëzuara për jetën dhe vrasjen e Bajram Kelmendit. Për rrethanat e ekzekutimit — hyrja e pesë policëve në rrugën Vellusha, marrja e tij bashkë me djemtë Kushtrim (18) e Kastriot (31) rreth orës 1:30 pas mesnate më 24 mars 1999 dhe gjetja e trupave më 26 mars në pikën e karburantit buzë rrugës Prishtinë–Fushë Kosovë — mbështetemi te raporti Human Rights Watch, «Under Orders: War Crimes in Kosovo» (2001). Për të dhënat biografike — lindja në Pejë (1937), burgosja e parë për kundërshtimin e shpërnguljes drejt Turqisë, roli themelues në Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, kallëzimi kundër Millosheviçit në Hagë më 3 maj 1998 dhe roli i mëvonshëm i Nekibe Kelmendit si ministre e Drejtësisë (2008–2010) — kryqëzohen profili biografik anglisht (Bajram Kelmendi) dhe profili i Nekibe Kelmendit, të cilët i referohen Raportit Botëror të Human Rights Watch (2000), deklaratave të Amnesty International dhe përmbledhjes dokumentare të Heike Krieger, «The Kosovo Conflict and International Law» (Cambridge University Press, 2001). Vlerësimet për efektin terrorizues të vrasjes mbi elitën profesionale të Prishtinës i përkasin analizës së Human Rights Watch të cituar më sipër.

---

# Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut: arkivi që i dha emër dhunës
https://zhurma.press/kmdlnj/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-24

Themeluar më 14 dhjetor 1989 në Prishtinë — organizata e parë joqeveritare e Kosovës dhe arkivi që dokumentoi shkeljet e regjimit të Millosheviçit gjatë viteve '90.

Në fund të vitit 1989, ndërsa Beogradi po i hiqte Kosovës autonominë me dhunë e me tanke, një grup i vogël juristësh, historianësh e ish-të burgosurish politikë vendosi të bënte një gjë që në pamje dukej e thjeshtë dhe në thelb ishte tejet e rrezikshme: të mbante shënim. Jo të organizonte protesta, jo të merrte armë — por të regjistronte, rast pas rasti, emër pas emri, çdo të rrahur, çdo të pushuar nga puna, çdo të vrarë. E quajtën Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut — KMDLNj. Ishte organizata e parë joqeveritare në historinë e Kosovës, dhe për një dekadë do të bëhej arkivi që i dha emër dhunës së regjimit të Millosheviçit. Në një kohë kur pushteti donte që dhuna të mbetej pa dëshmitar, akti i thjeshtë i dokumentimit u kthye në një formë rezistence.

Pse ka rëndësi

• U themelua më 14 dhjetor 1989 në Prishtinë — organizata e parë joqeveritare në historinë e Kosovës.

• Detyra e vetme ishte të dokumentonte rast pas rasti dhunën e regjimit — çdo të rrahur, të pushuar nga puna a të vrarë.

• Ndër themeluesit e parë ishin avokati Bajram Kelmendi, historiani Zekeria Cana dhe Zenun Çelaj.

Themelimi: 14 dhjetor 1989

Këshilli u themelua më 14 dhjetor 1989 në Prishtinë, si organizatë joqeveritare, jopolitike dhe jofitimprurëse — e para e këtij lloji në Kosovë. Bërthama e parë doli nga radhët e intelektualëve dhe e ish-të burgosurve politikë të Jugosllavisë, njerëz që dhunën e shtetit e kishin njohur në trupin e vet. Ndër themeluesit e drejtuesit e parë ishin avokati Bajram Kelmendi, historiani Zekeria Cana — një nga sekretarët e parë të Këshillit — dhe Zenun Çelaj, bashkë me një rreth bashkëpunëtorësh. Detyra e vetme, e shkruar në statut, ishte mbrojtja e të drejtave dhe lirive të njeriut; në praktikë kjo do të thoshte mbledhja sistematike e provave për shkeljet që shteti po i kryente pikërisht kundër këtyre të drejtave.

Adem Demaçi: nga njëzet e tetë vjet burg te kryesia

Pranverën e vitit 1991 udhëheqjen e Këshillit e mori Adem Demaçi — «Mandela i Kosovës», i cili kishte kaluar njëzet e tetë vjet në burgjet jugosllave dhe pikërisht atë vit u nderua me Çmimin «Saharov» të Parlamentit Evropian për lirinë e mendimit. Autoriteti moral i tij e ndryshoi shkallën e organizatës. Ç'kishte nisur si një kolektiv prej rreth njëzet e pesë vullnetarësh pa zyra e pa mjete, nën Demaçin u shndërrua në një rrjet me mbi dy mijë anëtarë e bashkëpunëtorë, me degë në të gjitha qendrat e Kosovës dhe me pika kontakti në disa qytete të diasporës. Vetë fakti se një njeri që kishte humbur gjysmën e jetës në qeli pranoi të drejtonte një zyrë dokumentimi — jo një parti, jo një ushtri — tregonte se cila armë e kishte zgjedhur kjo lëvizje.

Arkivi që i dha emër dhunës

Metoda e Këshillit ishte e thjeshtë dhe këmbëngulëse. Një rrjet aktivistësh të shpërndarë nëpër komuna mblidhte rrëfimet e viktimave, hartonte raporte të hollësishme dhe prodhonte dokumentim fotografik të keqtrajtimeve — trupa të rrahur, shtëpi të bastisura, njerëz të pushuar në masë nga puna. KMDLNj u bë qendra kryesore monitoruese e shkeljeve të të drejtave dhe e dhunës policore në Kosovë, duke punuar krah Komitetit të Helsinkit për Kosovën dhe duke ushqyer me të dhëna organizatat ndërkombëtare si Human Rights Watch e strukturat e OSBE-së. Raportet e tij nuk ishin thjesht statistikë: ato ishin një regjistër i vazhdueshëm i asaj që regjimi donte ta linte të pashkruar. Kur mbi tetëdhjetë për qind e shqiptarëve të punësuar u dëbuan nga vendet e punës dhe kur represioni policor u bë i përditshëm, ishte arkivi i Këshillit ai që e mbante llogarinë.

Një hallkë e «Alternativës së Kosovës»

Këshilli nuk punonte i vetmuar. Ai ishte njëra hallkë e asaj që u quajt «Alternativa e Kosovës» — rrjeti i institucioneve paralele që shqiptarët ngritën pasi u përjashtuan nga shteti. Në qendër të tij qëndronte Lidhja Demokratike e Kosovës e Ibrahim Rugovës, me sistemin e vet shkollor paralel prej mbi njëzet mijë mësuesish e treqind e pesëdhjetë mijë nxënësish; pranë saj vepronin sindikatat e pavarura, Parlamenti Rinor dhe nisma qytetare. Në të njëjtën frymë u zhvillua Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve — fushata që brenda dy vjetësh pajtoi rreth dy mijë gjaqe, duke e kthyer besën dhe kodin e vjetër të pajtimit në një akt bashkimi kombëtar. Ndërsa Pajtimi shëronte plagët e brendshme dhe LDK-ja ndërtonte shtetin e padukshëm, KMDLNj bënte punën e kujtesës: e mbante gjallë provën se ç'po ndodhte, që dhuna të mos harrohej dhe të mos mohohej më vonë. Ishte pikërisht ky lidhëzim — dokumentimi, arsimi, pajtimi, organizimi politik — që e mbajti Kosovën të pathyer për gati një dekadë pa e ndezur luftën.

Bajram Kelmendi: themeluesi që u vra në natën e parë të luftës

Çmimi i këtij punësimi u pa qartë në agimin e luftës. Bajram Kelmendi, avokati që kishte qenë ndër themeluesit e Këshillit dhe që për vite kishte çuar në gjykata çështjet e të drejtave të njeriut, u arrestua në natën e parë të bombardimeve të NATO-s, më 24 mars 1999, bashkë me dy djemtë e tij, Kastriotin dhe Kushtrimin. Trupat e të treve u gjetën të nesërmen. Vrasja e një juristi të të drejtave të njeriut pikërisht në çastin kur nisi lufta ishte një mesazh i ftohtë: regjimi e dinte se kush e kishte mbajtur regjistrin, dhe deshi ta shuante dëshmitarin bashkë me dëshminë. Por arkivi kishte mbijetuar tashmë në mijëra faqe raportesh e fotografish që kishin dalë jashtë kufijve.

Trashëgimia

Pas luftës, dokumentimi i mbledhur nga Këshilli u bë një nga bazat e provave për shkeljet e të drejtave të njeriut në Kosovë, dhe organizata vazhdoi punën e saj në një Kosovë të lirë, tashmë si zë kritik ndaj çdo pushteti. Historia e KMDLNj-së dëshmon një të vërtetë të thjeshtë të vitit të tij të parë: kur një popull nuk lejohet as të mbrohet me ligj, mbajtja e së vërtetës me shkrim bëhet vetë një akt qëndrese. Rrjeti që e ngriti atë — juristë, historianë, ish-të burgosur — i përkiste të njëjtës familje intelektuale që në Kosovë kishte mbajtur gjallë shkencën shqiptare si formë rezistence: njerëz që besonin se dija dhe e vërteta e shkruar janë forma pushteti që asnjë aparat sigurimi nuk arrin t'i sekuestrojë përgjithmonë.

Burimet

• Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut — historiku i organizatës (KMDLNj / kmdlnj.org); themelim më 14 dhjetor 1989 si organizata e parë joqeveritare e Kosovës.

• Oral History Kosovo, «Council for Defense of Human Rights and Freedoms» — themeluar 1989 nga aktivistë të të drejtave të njeriut dhe ish-të burgosur politikë; rrjet aktivistësh që hartonin raporte dhe dokumentim fotografik të shkeljeve.

• Howard Clark / openDemocracy, «The limits of prudence: civil resistance in Kosovo 1990–98» — KMDLNj si qendra kryesore monitoruese nën kryesinë e Adem Demaçit; «Alternativa e Kosovës», arsimi paralel, peticioni «Për demokraci, kundër dhunës», pajtimi i gjaqeve.

• Human Rights Watch / OSCE, «Kosovo/Kosova: As Seen, As Told» (1999) — dokumentimi i shkeljeve të të drejtave të njeriut në Kosovë të viteve '90.

• Adem Demaçi — Çmimi «Saharov» i Parlamentit Evropian, 1991; njëzet e tetë vjet burg në Jugosllavi (biografi zyrtare, Wikipedia shqip & anglisht).

• Vrasja e Bajram Kelmendit dhe e dy djemve të tij, 24 mars 1999 — raportime bashkëkohore dhe dëshmi të mëvonshme gjyqësore.

---

# Hasan Prishtina: kosovari që i dha pavarësisë goditjen e fundit
https://zhurma.press/hasan-prishtina/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-22

Kryengritësi i 1912-s dhe formuluesi i katërmbëdhjetë pikave — kryetari i Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, i vrarë në mërgim me urdhër të Zogut.

Hasan Prishtina (1873–1933) ishte udhëheqësi i kryengritjes shqiptare të vitit 1912 dhe formuluesi i katërmbëdhjetë pikave, deputet në parlamentin osman, kryeministër i Shqipërisë për pesë ditë në dhjetor 1921 dhe kryetar i Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës.

Hasan Prishtina (Vushtrri, 1873 – Selanik, 13 gusht 1933), me emrin e vërtetë Hasan Berisha, ishte kryengritësi, deputeti dhe burrështetasi që i dha lëvizjes kombëtare shqiptare goditjen e saj vendimtare pak muaj para pavarësisë. Ai udhëhoqi kryengritjen e madhe të vitit 1912 që thyeu pushtetin osman në trojet shqiptare dhe formuloi «katërmbëdhjetë pikat» — kërkesat për autonomi që Stambolli u detyrua t'i pranonte në gusht të atij viti, duke ia hapur rrugën shpalljes së pavarësisë në Vlorë. Ishte një kosovar në zemër të një beteje mbarëshqiptare: po të kishte pasur fatin ndryshe, pavarësia mund të ishte shpallur në Kosovë e jo në bregdet. Por shteti që ndihmoi ta lindte nuk mundi ta mbronte Kosovën e tij; e njëjta Kosovë mbeti jashtë kufirit, ndërsa Hasan Prishtina kaloi jetën si kryetar i Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës dhe si armiku i betuar i Ahmet Zogut — që në fund e vrau. E varrosën në Kukës, në një hap nga kufiri që s'e kapërceu dot i gjallë.

Pse ka rëndësi

• Hasan Prishtina (Vushtrri, 1873 – Selanik, 13 gusht 1933), me emrin e vërtetë Hasan Berisha, udhëhoqi kryengritjen e madhe të vitit 1912 që thyeu pushtetin osman në trojet shqiptare.

• «Katërmbëdhjetë pikat» e tij — kërkesat për autonomi që Stambolli u detyrua t'i pranonte në gusht të atij viti — ia hapën rrugën shpalljes së pavarësisë në Vlorë.

• Shteti që ndihmoi ta lindte nuk mundi ta mbronte Kosovën e tij: e kaloi pjesën tjetër të jetës si kryetar i Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës dhe u varros në Kukës, një hap nga kufiri.

Biografia: nga Vushtrria te parlamenti osman

Hasani lindi më 1873 në Vushtrri, në atë Vilajet të Kosovës ku emri i familjes së tij ishte Berisha; mbiemrin «Prishtina» do ta merrte më vonë, sipas zakonit të kohës, nga qyteti që përfaqësonte. Arsimimin e mori larg vendlindjes — në një shkollë të mesme franceze në Selanik dhe pastaj në një kolegj administrate në Stamboll — formim që i dha njëkohësisht gjuhën e Perëndimit dhe njohjen e mekanizmave të perandorisë brenda së cilës do të luftonte. Kur Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 premtoi reforma e liri, Hasan Prishtina, si shumë atdhetarë të tjerë, i mbështeti fillimisht dhe u zgjodh deputet i sanxhakut të Prishtinës në parlamentin osman. Por shpresa zgjati pak: kur qeveria e re nisi të njëjtën politikë shtypjeje ndaj shqiptarëve, ai e denoncoi hapur nga foltorja e Stambollit dhunën e ushtruar mbi popullin e vet. Në vitin 1912 e humbi vendin në parlament — bashkë me tërë deputetët shqiptarë. Rruga e fjalës brenda perandorisë ishte mbyllur; mbetej ajo e armëve.

Kryengritja e 1912-s dhe katërmbëdhjetë pikat

Në pranverë e verë të vitit 1912 Hasan Prishtina u bë organizatori dhe udhëheqësi kryesor i kryengritjes së madhe që përfshiu Kosovën, krah luftëtarëve të malësisë e krerëve si Isa Boletini. Kryengritësit shqiptarë morën nën kontroll pjesën dërrmuese të Vilajetit të Kosovës dhe hynë në Shkup, duke e lënë qeverinë osmane pa asnjë forcë efektive për t'u përballur me ta. Mbi këtë epërsi ushtarake Hasan Prishtina ndërtoi kërkesën politike: një listë kërkesash për vetëqeverisje të njohura si katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës, të cilat iu paraqitën autoriteteve osmane në gusht 1912. Nën presionin e kryengritjes, Stambolli pranoi pjesën më të madhe të tyre — njohja e një hapësire të gjerë autonomie kulturore, administrative e shkollore për trojet shqiptare. Ishte fitorja politike që thyeu përfundimisht pushtetin osman në Shqipëri dhe e la fushën të hapur për hapin e radhës. Vetëm pak javë më vonë, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali do të shpallte pavarësinë në Vlorë. Historia e ka regjistruar ironinë që përmban ky moment: sepse kryengritja niste nga Kosova, pavarësia mund të ishte shpallur po aty — dhe një Shqipëri që do ta përfshinte Kosovën brenda kufijve të vet vështirë se do t'i mbijetonte pushtimit serb që erdhi po atë vjeshtë.

Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës

Pavarësia e vitit 1912 e la Kosovën jashtë kufijve të shtetit të ri: vjeshta e atij viti solli pushtimin serb, dhe brezi që kishte çliruar Kosovën nga osmanët u gjend i detyruar ta mbronte atë nga një zot i ri. Pas vitit 1918 Hasan Prishtina iku jashtë vendit bashkë me Bajram Currin — në Vjenë e pastaj në Romë — dhe u vu në krye të Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, organizatës që bashkonte mërgatën kosovare në përpjekjen për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë. Në tetor 1919 udhëtoi në Konferencën e Paqes në Paris për ta parashtruar këtë çështje para Fuqive të Mëdha; delegacionit kosovar nuk iu dha as e drejta të merrte fjalën. Është vija e njëjtë e mohimit që përshkon tërë historinë e Kosovës: zëri ngrihet, dera mbyllet. Komiteti mbeti megjithatë nyja rreth së cilës u organizua për vite rezistenca kosovare, e lidhur me lëvizjen e kaçakëve brenda vendit — të njëjtën rrjetë ku vepronte edhe Kadri Prishtina, që i lidhi kaçakët e Kosovës me shtetin shqiptar.

Ministër, kryeministër pesëditësh, kryengritës

Brenda shtetit shqiptar Hasan Prishtina mbajti detyra të larta që në fillimet e tij: ministër i bujqësisë në dhjetor 1913 dhe ministër i postave në mars 1914, para se Lufta e Parë Botërore ta gjente duke organizuar formacione vullnetarësh. Pas luftës u kthye në jetën politike të Shqipërisë: në janar 1920 ndihmoi në organizimin e Kongresit të Lushnjës, që rithemeloi shtetin shqiptar mbi baza të reja, dhe në prill 1921 u zgjodh deputet i Dibrës. Po atë vit mori pjesë në një grusht shteti dhe u bë kryeministër i Shqipërisë — për vetëm pesë ditë, nga 7 deri më 12 dhjetor 1921. E rrëzoi nga posti Ahmet Zogu, i cili e quante të domosdoshme shmangien e çdo përplasjeje me Beogradin — pra edhe braktisjen e çështjes së Kosovës që ishte vetë kuptimi i jetës së Hasan Prishtinës. Nga ai çast rrugët e dy burrave u ndanë përgjithmonë: Hasani do të organizonte kryengritje në Kosovë e disa ngritje kundër qeverisë brenda Shqipërisë, të gjitha të shtypura.

Armiku i Zogut dhe vrasja në Selanik

Kur Revolucioni Demokratik i vitit 1924 e solli në pushtet Fan Nolin, Hasan Prishtina u kthye në Tiranë dhe e shoqëroi Nolin deri në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë, ku çështja shqiptare u parashtrua para botës. Por qeveria e Nolit ra shpejt, dhe kur Zogu mori pushtetin në fund të vitit 1924, Hasan Prishtinës iu desh sërish të linte Shqipërinë. Meqë në Kosovën e vet nuk mund të kthehej, u vendos në Selanik, ku bleu një shtëpi të madhe dhe jetoi si mërgimtar. Armiqësia me Zogun u bë vdekjeprurëse: të dy burrat u përpoqën ta vrisnin njëri-tjetrin, dhe në qershor 1933 regjimi i Zogut e dënoi Hasan Prishtinën me vdekje në mungesë. Fituesi doli Zogu. Më 13 gusht 1933, në Selanik, Hasan Prishtina u vra nga një njeri i quajtur Ibrahim Çelo, agjent në shërbim të mbretit. Kështu u shua, në dhé të huaj, njeriu që kishte thyer pushtetin osman në Kosovë. Eshtrat e tij u rivarrosën më 1977 në Kukës, pranë kufirit me Kosovën — sa afër vendlindjes që s'mundi ta çlironte përgjithmonë.

Rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Jeta e Hasan Prishtinës është historia e një rrjeti mbarëshqiptar që gjithnjë u pengua në çastin e fitores. Ai doli nga e njëjta Kosovë ku dy breza më parë Lidhja e Prizrenit kishte shpallur se shqiptarët ishin një komb; ai luftoi krah për krah me kryengritësit e Kosovës si Isa Boletini; ai e çliroi Kosovën nga osmanët vetëm që ta shihte të humbur te Serbia; ai u bë kryeministër i Shqipërisë vetëm që të rrëzohej sepse s'donte ta harronte Kosovën. Fjala e tij nuk u dëgjua në Paris, kryengritja e tij nuk u shndërrua në shtet për Kosovën, dhe jeta e tij u mbyll me një plumb në mërgim. Por katërmbëdhjetë pikat mbetën: dëshmia se ishte pikërisht një kosovar ai që i dha lëvizjes kombëtare goditjen që solli pavarësinë. Varri i tij në Kukës, në një hap nga kufiri, është vetë historia e shqiptarëve në një figurë të vetme — një komb i ndarë nga një vijë që një prej themeluesve të tij s'e kapërceu dot as i vdekur për dekada.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Hasan Prishtinën (emri i vërtetë Hasan Berisha; lindja 1873 në Vushtrri; vdekja 13 gusht 1933 në Selanik), të kryqëzuara mes disa burimesh. Kujtimet e vetë Hasan Prishtinës mbi kryengritjen e 1912-s, të botuara më 1921 dhe të dokumentuara nga Robert Elsie (Texts and Documents of Albanian History), japin rrjedhën e kryengritjes, formulimin e katërmbëdhjetë pikave, detyrat si ministër i bujqësisë (dhjetor 1913) e i postave (mars 1914), kryesimin e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, organizimin e Kongresit të Lushnjës (1920), kryeministrinë pesëditëshe (7–12 dhjetor 1921), rolin në Revolucionin e 1924-s dhe rrethanat e vrasjes nga Ibrahim Çelo, si dhe rivarrimin në Kukës më 1977; është pikërisht Elsie ai që vë në dukje se, po të kishte pasur sukses kryengritja, pavarësia mund të ishte shpallur në Kosovë e jo në Vlorë. Të dhënat kryqëzohen me profilin biografik shqip (Hasan Prishtina) — që rendit zgjedhjen si deputet i sanxhakut të Prishtinës (1908), denoncimin e dhunës osmane, pranimin e pjesës më të madhe të katërmbëdhjetë pikave nga Stambolli, delegacionin në Konferencën e Paqes në Paris (1919) dhe dënimin me vdekje në mungesë (qershor 1933) — dhe me profilin anglisht, që dokumenton kontrollin e Vilajetit të Kosovës e hyrjen në Shkup gjatë verës 1912, kryesimin e Komitetit të themeluar në Shkodër (1 maj 1918) dhe vrasjen nga Ibrahim Çelo më 13 gusht 1933 me urdhër të Mbretit Zog. Për datën e saktë të lindjes, ku burimet ndryshojnë (disa japin vetëm vitin 1873), është zgjedhur varianti i vitit pa ditën e diskutueshme. Asnjë burim që e mohon subjektin ose çështjen shqiptare nuk është përdorur.

---

# Vedat Kokona: leksikografi që i hapi shqipes dyert e letërsisë botërore
https://zhurma.press/vedat-kokona/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-22

Poet, përkthyes dhe leksikograf — njeriu që përktheu Hugoin e Shekspirin në shqip dhe ndërtoi fjalorët frëngjisht–shqip që i dhanë gjuhës mjetet e një letërsie të madhe.

Vedat Kokona (1913–1998), i lindur në Izmir dhe i shkolluar në Liceun e Korçës e në Paris, është autori i fjalorëve frëngjisht–shqip e shqip–frëngjisht që arritën rreth dyzet mijë fjalë dhe përkthyesi që solli në shqip Hugoin, Shekspirin e Molierin.

Vedat Kokona (Izmir, 8 gusht 1913 – Tiranë, 14 tetor 1998) ishte poet, prozator, përkthyes dhe leksikograf — njeriu që i dha shqipes dy gjëra që një gjuhë e vogël rrallë i fiton bashkë: fjalorët e mëdhenj dhe letërsinë e madhe të botës në shtëpinë e vet. Për gati gjashtëdhjetë vjet Kokona bëri të njëjtin punim me durim: mblodhi fjalët e shqipes përballë atyre të frëngjishtes, i renditi, i peshoi, dhe njëkohësisht solli në shqip Hugoin, Shekspirin, Molierin e dhjetëra zëra të tjerë. Në një kohë kur Shqipëria u mbyll pas kufijve më të pakalueshëm të Europës, ai mbajti të hapur një derë që asnjë regjim nuk arriti ta mbyllte: derën përmes së cilës një popull i vogël lexon botën në gjuhën e vet. Fjalori dhe përkthimi, në duart e Kokonës, nuk ishin zeje — ishin akte sovraniteti kulturor.

Pse ka rëndësi

• Vedat Kokona (1913–1998) ishte poet, prozator, përkthyes dhe leksikograf shqiptar.

• Ai hartoi fjalorët e mëdhenj frëngjisht–shqip dhe solli në shqip Hugoin, Shekspirin e Molierin.

• U shkollua në Liceun frankofon të Korçës dhe studioi drejtësi në Paris para Luftës së Dytë Botërore.

Nga Izmiri te Liceu i Korçës

Kokona lindi më 8 gusht 1913 në Izmir, në një familje intelektuale shqiptare të shpërngulur — i ati, Elmazi, ishte avokat me origjinë nga Gjirokastra. Në vitin 1920 familja u kthye në Tiranë, ku Vedati kreu shkollën fillore. Arsimin e mesëm e mbaroi në Liceun e Korçës, shkollën frankofone që u dha brezave të tërë të Rilindjes së vonë formimin klasik e europian; aty, në vitin 1935, u dallua me një çmim letrar. Po atë vit u nis për në Paris, ku studioi drejtësi deri në prag të Luftës së Dytë Botërore. Parisi nuk i dha vetëm një diplomë juristi: i dha frëngjishten si gjuhë të dytë të mendimit — mjetin me të cilin do të matte tërë jetën pasurinë e shqipes.

Shkrimtari dhe Revista Letrare

Kokona iu kthye Shqipërisë si shkrimtar. Botoi kujtimin e udhëtimit Nga Tirana në Stokholm (1935), përmbledhjen poetike Dritë dhe hije (1939), tregimet Yje të këputur (1940) dhe poemën Shtatë prilli (1943), e më vonë romanin Me valët e jetës (1961) dhe dramën Hijet e natës (1966). Në shkurt 1944, në mes të luftës, ishte ndër themeluesit dhe redaktorët e Revista Letrare — një përpjekje jetëshkurtër por e ndritur për t'i dhënë prozës e kritikës shqipe një hapësirë moderne, europiane, larg polemikës së ditës. Ëndrra e shkrimtarit mbeti gjysmake: regjimi që erdhi pas 1944-s e ngushtoi hapësirën e krijimit të lirë, dhe Kokona, si shumë nga brezi i tij, e derdhi energjinë e ndrydhur atje ku ende mund të krijonte pa u thyer — te përkthimi dhe te fjalori. Prej një ëndrre të cunguar, ai ndërtoi një monument.

Përkthyesi: bota në shqip

Nga viti 1949 deri në 1965 Kokona punoi si redaktor e përkthyes në shtëpinë botuese "Naim Frashëri", pastaj dha frëngjishten në Universitetin e Tiranës deri në pension. Prej frëngjishtes, italishtes, anglishtes e rusishtes solli në shqip rreth pesëmbëdhjetë mijë vargje nga poezia botërore, si dhe prozë e dramë nga Viktor Hugoi, Uilliam Shekspiri, Molieri e shumë të tjerë. Përkthimi, në doktrinën e heshtur të Kokonës, ishte provë e maturisë së një gjuhe: një shqipe që mund të mbante mbi supe aleksandrinin e Hugoit dhe blank verse-in e Shekspirit ishte një shqipe që s'kishte nevojë t'i kërkonte leje askujt për të ekzistuar. Duke i dhënë lexuesit shqiptar Molierin në gjuhën e nënës, ai i thoshte pa fjalë të njëjtën gjë që Noli e Konica e kishin thënë para tij: kjo gjuhë është e zonja për çdo mendim njerëzor.

Leksikografi: fjalorët që qëndrojnë

Vepra që e bëri emrin e Kokonës të njohur në çdo shtëpi shqiptare janë fjalorët. Fjalorin e parë e botoi që herët, në vitin 1932, dhe pastaj për dekada me radhë e ripunoi, e zgjeroi e e përsosi lëndën frëngjisht–shqip dhe shqip–frëngjisht, derisa botimet e pjekura arritën rreth dyzet mijë fjalë. Për breza studentësh, mësuesish, përkthyesish e diplomatësh, "Kokona" u bë vetë emri i fjalorit — ashtu si për anglishten "fjalori" nënkuptonte një autor të vetëm. Puna e leksikografit është më e padukshmja nga të gjitha punët e letrave: askush nuk e lexon një fjalor për kënaqësi, por çdo tekst i mirë mbështetet mbi të. Duke kodifikuar përkimet mes dy gjuhëve, Kokona bëri për shqipen e shekullit XX atë që Sami Frashëri kishte nisur me enciklopeditë e veta — e vuri gjuhën në raft krah gjuhëve të mëdha, me të njëjtat mjete pune.

Trashëgimia

Në fund të jetës, njohja erdhi edhe nga bota që ai kishte dashur: Universiteti i Tiranës e nderoi me titullin "Doctor Honoris Causa", ndërsa Franca i dha dekoratat "Kalorës i Urdhrit të Arteve dhe të Letërsisë" (1995) dhe "Oficer i Palmave Akademike" (1996) — mirënjohje për gjysmëshekullin që ia kishte kushtuar urës mes frëngjishtes e shqipes. Vdiq në Tiranë më 14 tetor 1998. Trashëgimia e tij nuk matet me çmime, por me diçka më të thjeshtë e më të qëndrueshme: sa herë një shqiptar hap një fjalor për të gjetur fjalën e saktë, ose lexon Hugoin në gjuhën e vet, ai ecën mbi një urë që e ndërtoi Vedat Kokona. Gjuha ishte kodi lidhës i të gjithë punës së tij — dhe ai e la atë kod më të pasur nga sa e gjeti.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Vedat Kokonën, të kryqëzuara mes disa burimesh që konvergojnë te viti i lindjes 1913 në Izmir dhe vdekja më 14 tetor 1998 në Tiranë: profili biografik shqip (Vedat Kokona), që rendit shkollimin (Liceu i Korçës, 1935; studime juridike në Paris 1935–1939), themelimin e Revista Letrare (shkurt 1944), punën si redaktor–përkthyes te "Naim Frashëri" (1949–1965) dhe veprat letrare; eseja biografike «Vedat Kokona, një emër që flet shqip» (Konica.al) mbi rolin e tij si leksikograf dhe përkthyes; dhe kujtimi përvjetor «8 gusht 1913 lindi Vedat Kokona» (VOAL), që përmend fjalorin e parë (1932), botimin final rreth dyzet mijë fjalësh dhe dekoratat franceze (Kalorës i Urdhrit të Arteve dhe të Letërsisë, 1995; Oficer i Palmave Akademike, 1996). Numri prej rreth pesëmbëdhjetë mijë vargjesh të përkthyera jepet sipas këtyre burimeve biografike. Data e saktë e lindjes shënohet 8 gusht 1913 në burimet shqiptare (disa botime të huaja japin 7 gusht 1913).

---

# Zekeria Cana: historiani që dokumentoi mohimin dhe pajtoi gjakun
https://zhurma.press/zekeria-cana/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-09

Historiani gjakovar që çmontoi mohimin serb, nxori Tivarin nga heshtja dhe u bë krahu i djathtë i pajtimit të gjaqeve (1934–2009).

Zekeria Cana (Gjakovë, 15 mars 1934 – 10 janar 2009) ishte historian, arkivist e veprimtar kombëtar — një nga ata studiues kosovarë të shekullit XX që e mbajtën kombin me dije kur shteti mungonte. Në katedër ai çmontoi me dokument mohimin serb ndaj lëvizjes kombëtare shqiptare; në arkiva ai gjurmoi vendet ku ishin fshehur të vrarët e Tivarit; në oda ai u bë krahu i djathtë i Anton Çettës në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, që në vitin 1990 pajtoi mbi njëmijë gjaqe pa derdhur asnjë pikë tjetër. Sekretar i parë i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut, bashkëthemelues i Lidhjes Demokratike të Kosovës, organizator i varrimit të Jasharëve në Prekaz — Cana e jetoi bindjen se historia dhe morali janë dy armë të të njëjtit popull të paarmatosur. Kontributi i tij mbeti gjatë «në hije», siç do të shkruante shtypi vetëm pas vdekjes: një jetë e tërë vënë në shërbim të një çështjeje që s'kërkonte lavdi.

Pse ka rëndësi

• Zekeria Cana (Gjakovë, 15 mars 1934 – 10 janar 2009) ishte historian, arkivist e veprimtar kombëtar kosovar që çmontoi me dokument mohimin serb ndaj lëvizjes kombëtare shqiptare.

• Ishte krahu i djathtë i Anton Çettës në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, që në vitin 1990 pajtoi mbi njëmijë gjaqe pa asnjë derdhje tjetër gjaku.

• Ishte sekretar i parë i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut dhe bashkëthemelues i Lidhjes Demokratike të Kosovës.

Nga Gjakova te arkivat e historisë

Cana lindi më 15 mars 1934 në Gjakovë, qytetin që ka dhënë një radhë të tërë intelektualësh kosovarë — po atë Gjakovë prej së cilës do të dilte edhe Fehmi Agani, dy vjet më i madh. Shkollën fillore, gjimnazin e ulët dhe normalen i kreu në vendlindje, pastaj dha mësim si arsimtar në Irzniq e në Deçan, në zemër të Dukagjinit. Studimet e larta i nisi në vitin 1954 në Universitetin e Beogradit, ku u diplomua në histori — sepse, si tërë brezi i tij, dijen e lartë iu desh ta kërkonte në kryeqytetin e tjetrit. Punoi më pas si mësues i historisë dhe i ekonomisë politike në shkolla të mesme të Prishtinës e të Gjakovës, dhe një kohë në Arkivin Shtetëror Krahinor të Prishtinës — një zanat që do t'i jepte metodën e gjithë jetës: t'i besosh dokumentit, jo legjendës.

Në vitin 1967 hyri si asistent në Degën e Historisë të Institutit Albanologjik të Prishtinës, pikërisht kur institucioni po rihapej pas mbylljes së epokës së Rankoviçit. Aty do të kalonte thelbin e karrierës shkencore: sekretar i Bashkësisë Krahinore të Institucioneve Shkencore, sekretar shkencor i revistës «Gjurmime Albanologjike» dhe sekretar shkencor i vetë Institutit. Magjistraturën e mbrojti në vitin 1975 me një punim mbi lëvizjen kombëtare të shqiptarëve në Kosovë të viteve 1909–1912 dhe qëndrimin e Serbisë ndaj saj; doktoratën e mori në vitin 1984 në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, me disertacionin mbi socialdemokracinë serbe dhe çështjen shqiptare 1903–1914. Të dyja temat rrahin të njëjtin çekiç: si e trajtoi mendimi politik serb — madje edhe krahu i tij «përparimtar» — të drejtën e një populli fqinj për të ekzistuar.

Historiani i lëvizjes së mohuar

Vepra shkencore e Canës u përqendrua atje ku historiografia serbe kishte lënë një zbrazëti të qëllimshme: te lëvizja kombëtare shqiptare e fillimshekullit XX dhe te politika e Beogradit ndaj saj. Ai botoi monografi mbi lëvizjen kombëtare të viteve 1908–1912, studioi qëndrimin e socialdemokracisë serbe ndaj çështjes shqiptare, dhe u mor me figura e burime që lidhnin të dy botët — nga Dimitrije Tucoviqi, socialisti serb që guxoi ta quante me emër kolonializmin e vendit të vet ndaj Kosovës, te Bajram Curri e krerë të tjerë të rezistencës shqiptare. Metoda e tij ishte ajo e arkivistit: të vësh përballë dokumentin serb dhe të lësh atë të dëshmojë kundër vetes. Në një kohë kur libri shqip për Kosovën ishte gati i ndaluar, kjo punë ishte njëkohësisht shkencë dhe qëndresë — pjesë e së njëjtës vijë mohimi që përshkon gjithë albanologjinë kosovare, ku dritarja e dijes hapet e mbyllet me forcë sa herë populli guxon ta quajë veten të barabartë.

Masakra e Tivarit: t'i nxjerrësh të vdekurit nga heshtja

Historia për Canën nuk qe kurrë vetëm libra. Ai qe ndër studiuesit që u përpoqën t'i nxirrnin nga heshtja e detyruar viktimat e Masakrës së Tivarit — mijëra rekrutë shqiptarë të Kosovës të vrarë nga forcat jugosllave në mars 1945, ndërsa çoheshin me këmbë drejt frontit. Për dekada, regjimi e ndaloi çdo përmendje të krimit; të mbijetuarit e mbanin brenda si një plagë të pathënë. Cana gjurmoi dëshmi e vende ku ishin fshehur eshtrat, duke i dhënë kujtesës kolektive atë që i mungonte: dokumentin. Ky ishte historiani në formën e tij më të pastër morale — jo ai që zbukuron të kaluarën, por ai që refuzon ta lërë krimin të tretet në harresë. Është e njëjta besë ndaj së vërtetës që, gjysmë shekulli më vonë, do ta çonte të organizonte varrimin e dëshmorëve të radhës.

Krahu i djathtë i pajtimit

Kur në fund të viteve '80 Millosheviçi ia hoqi Kosovës autonominë dhe shqiptarët u panë të kërcënuar me shuarje, brezi i studentëve nisi një lëvizje që do të bëhej mrekullia morale e kohës: Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve. Nismën e re Cana e mbështeti që në krye dhe u bë krahu i djathtë i prof. Anton Çettës, folkloristit që drejtoi fushatën. Ndërsa Çetta pajtonte gjakun mbi besën, Cana — historiani — i jepte lëvizjes kujtesën dhe arsyetimin: pse një popull i rrezikuar nuk mund të përgjakej brenda vetes pikërisht atëherë kur duhej të ishte një. Më 1 maj 1990, në Verrat e Llukës të Deçanit, u mblodh një det njerëzish — sipas dëshmive, rreth gjysmë milioni — dhe brenda një dite u falën mbi njëqind gjaqe. Vendi nuk qe zgjedhur rastësisht: tetëdhjetë vjet më parë, po aty, ishte mbajtur Kuvendi i armëve i vitit 1910; besëlidhja e dikurshme e pushkës u rilexua tani si besëlidhje e faljes. Cana qe pjesë e kryesisë që e mbylli lëvizjen me Kuvendin e tretë në Prishtinë, më 17 maj 1992 — kurorëzim i një vetëqeverisjeje morale që asnjë shtet nuk e kishte urdhëruar.

Këshilli i të drejtave dhe shteti i paarmatosur

I njëjti Cana qe një nga themeluesit dhe sekretari i parë i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut në Kosovë — institucioni që dokumentoi për botën dhunën e regjimit ndaj shqiptarëve, dosje pas dosjeje, në vitet kur Kosova qe kthyer në një burg pa mure. Qe ndër nënshkruesit e bartësit e apelit të njohur të intelektualëve shqiptarë, atij zëri të përbashkët të dijes që kërkoi qetësi, unitet dhe mbrojtje të jetës. Qe anëtar i këshillit nismëtar për themelimin e Lidhjes Demokratike të Kosovës, partisë që do të bartte «shtetin paralel». Dhe kur në mars 1998 forcat serbe masakruan familjen Jashari në Prekaz, qe Cana ai që ndihmoi të organizohej varrimi i tyre — akti i fundit i një historiani që gjithë jetën ishte kujdesur që të vdekurit shqiptarë të mos varroseshin dy herë: një herë nga plumbi, një herë nga harresa. Fjalët e një bashkëpunëtori e përmblodhën njeriun: «Kam njohur një person që nuk dinte ç'ishte frika — ishte Zekeria Cana.»

Trashëgimia

Zekeria Cana vdiq më 10 janar 2009, dhe shtypi shqiptar e cilësoi më vonë «figurën që mbeti në hije pavarësisht kontributit të madh kombëtar» — sepse ai kurrë s'e kërkoi dritën për vete. I takon asaj radhe intelektualësh kosovarë të shekullit XX — Selman Riza, Anton Çetta, Mark Krasniqi, Fehmi Agani — që e mbajtën kombin me dije, me besë e me durim kur shteti mungonte, dhe që secili e pagoi këtë me karrierën, lirinë ose jetën. Jeta e Canës dëshmon ligjin që përsëritet në historinë shqiptare: kur shteti mungon, e mban kombin arsyeja e organizuar — historiani që refuzon mohimin, kujtesa që s'e lë krimin të tretet, besa që e ndal gjakun. Ai e ktheu historinë nga zbukurim në detyrë, dhe pajtimin nga zakon i vjetër në program kombëtar. Kosova e sotme, që lindi nga ai vetëorganizim moral, është dëshmia se puna e tij «në hije» ishte ndër themelet e dritës që erdhi më pas.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Zekeria Canën (lindja 15 mars 1934, Gjakovë; vdekja 10 janar 2009), të kryqëzuara mes disa burimesh: profili biografik shqip (Zekeria Cana), që rendit shkollimin në Gjakovë, studimet e historisë në Beograd (1954), magjistraturën (1975) mbi lëvizjen kombëtare 1909–1912 e qëndrimin e Serbisë, doktoratën (1984) mbi socialdemokracinë serbe dhe çështjen shqiptare 1903–1914, punën në Institutin Albanologjik nga viti 1967, si dhe rolin e tij si sekretar i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut, bashkëthemelues i LDK-së, dokumentues i Masakrës së Tivarit dhe organizator i varrimit të Jasharëve në Prekaz (1998); dhe dokumentimi i shtypit kosovar te Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë (Verrat e Llukës, 1 maj 1990; Kuvendi III, 17 maj 1992) dhe te shkrimi «Zekeria Cana, figura që mbeti në ‘hije’» i Telegrafit, që e cilëson krahun e djathtë të Anton Çettës dhe sekretar të Këshillit për të Drejtat e Njeriut. Kufizime: titulli i saktë i tezës së magjistraturës jepet me variacione të vogla mes burimeve; përbërja e organeve drejtuese të Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve ndryshon nga burimi në burim (Cana shënohet qëndrueshëm si bashkëpunëtori më i afërt i Çettës dhe në kryesinë e Kuvendit të tretë, jo domosdo në të njëjtin Këshill Koordinues); shifra e pjesëmarrjes në Verrat e Llukës (rreth gjysmë milioni) dhe numri i gjaqeve të falura jepen sipas dëshmive bashkëkohore, që variojnë. Asnjë burim që mohon subjektin apo ia hedh fajin viktimës nuk është përdorur.

---

# Fehmi Agani: filozofi i Rambujesë që ndërtoi shtetin paralel të Kosovës
https://zhurma.press/fehmi-agani/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-10

Sociologu dhe strategu i Lidhjes Demokratike — arkitekti intelektual i «shtetit paralel», «filozofi i Rambujesë», i vrarë nga forcat serbe më 6 maj 1999.

Fehmi Agani (Gjakovë, 23 janar 1932 – afër Lipjanit, 6 maj 1999) ishte sociolog, filozof e akademik dhe një nga themeluesit e shkencave shoqërore shqiptare në Kosovë — por për historinë ai mbeti para së gjithash mendja politike e Lidhjes Demokratike të Kosovës, arkitekti intelektual i «shtetit paralel» me të cilin një popull pa shtet e qeverisi veten për një dekadë. Ishte njeriu i arsyes në një kohë dhune: nënkryetar dhe strateg i Ibrahim Rugovës, kryenegociator i delegatëve shqiptarë deri në Konferencën e Rambujesë. Pikërisht sepse ishte zëri i bisedimit e jo i pushkës, regjimi serb e vrau më 6 maj 1999, ndërsa përpiqej t'i shpëtonte luftës me tren — dhe pastaj ia hodhi fajin UÇK-së. Vepra e tij, tetë vëllime mbi shoqërinë civile, kombin e vetëvendosjen, mbeti kushtetuta intelektuale e një lëvizjeje që zgjodhi arsyen kur gjithçka rreth saj thërriste për hakmarrje.

Pse ka rëndësi

• Fehmi Agani (Gjakovë, 23 janar 1932 – afër Lipjanit, 6 maj 1999) ishte sociolog e filozof dhe mendja politike e Lidhjes Demokratike të Kosovës — arkitekti intelektual i «shtetit paralel» me të cilin një popull pa shtet e qeverisi veten për një dekadë.

• Përpara politikës ishte ndërtues institucionesh: drejtor i Institutit Albanologjik të Prishtinës më 1967, themelues i departamenteve të Sociologjisë e të Filozofisë dhe dekan i Fakultetit Filozofik.

• Ishte kryenegociator i delegatëve shqiptarë deri në Konferencën e Rambujesë; regjimi serb e vrau më 6 maj 1999 ndërsa përpiqej t'i shpëtonte luftës me tren — pikërisht sepse ishte zëri i bisedimit e jo i pushkës.

Nga Gjakova te katedra e sociologjisë

Agani lindi më 23 janar 1932 në Gjakovë, në atë Kosovë që sapo kishte kaluar nga një perandori te një mbretëri e re jugosllave pa e pyetur asnjëherë se çfarë donte vetë. Shkollimin e hershëm e mori mes Gjakovës dhe Prishtinës; studimet e larta, si i tërë brezi i tij, iu desh t'i kërkonte në kryeqytetin e tjetrit. Diplomën në filozofi e mori në Universitetin e Beogradit (1959), ndoqi magjistraturën në shkenca politike po atje — me një punim mbi pjesëmarrjen e punëtorëve në ndërmarrjet gjermane — dhe doktoratën në sociologji e mbrojti më vonë në Universitetin e Prishtinës (1973), me një disertacion mbi partitë dhe grupet politike në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ishte një sociolog shqiptar që u formua në institucionet e një shteti që nuk e pranonte kombin e tij si subjekt — dhe që tërë jetën do ta kthente këtë dije në mjet për ta bërë atë komb subjekt.

Themeluesi i shkencave shoqërore shqiptare në Kosovë

Para se të bëhej emër politik, Agani ishte ndërtues institucionesh. Punoi si gazetar dhe redaktor i politikës së jashtme te Rilindja, gazeta shqipe e Prishtinës, dhe u bë njëri nga zërat e parë të sociologjisë në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës. Në vitin 1967 u caktua drejtor i Institutit Albanologjik të Prishtinës në çastin e rihapjes së tij pas mbylljes nga regjimi i Rankoviçit — pra e mori albanologjinë kosovare pikërisht atëherë kur ajo po ngrihej për së dyti nga hiri. Në Universitet themeloi departamentet e Sociologjisë dhe të Filozofisë dhe shërbeu si dekan i Fakultetit Filozofik (1978–1980). Ishte brezi që e ndërtoi shkencën shqiptare të Kosovës nga e para — atje ku shteti fqinj nuk kishte parashikuar asnjë katedër shqipe — dhe Agani ishte një nga themeluesit e saj.

Ndërtimi u ndërpre me dhunë. Në valën e represionit që pasoi demonstratat e vitit 1981, kur Kosova kërkonte statusin e republikës, regjimi e largoi Aganin nga mësimdhënia bashkë me qindra intelektualë të tjerë shqiptarë. Është e njëjta vijë mohimi që përshkon gjithë albanologjinë kosovare: dritarja e dijes hapet, pastaj mbyllet me forcë, sa herë populli guxon ta quajë veten të barabartë. Megjithatë, në vitin 1996 ai u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës — njohje e vonuar e një jete pune brenda dhe kundër të njëjtave institucione.

Arkitekti intelektual i shtetit paralel

Kur në fund të viteve '80 Millosheviçi ia hoqi Kosovës autonominë dhe shqiptarët mbetën jashtë shkollës, universitetit, spitalit e administratës së vet, përgjigjja nuk qe kryengritja e armatosur por vetëorganizimi paqësor. Në dhjetor 1989 Agani qe ndër themeluesit e Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe u bë nënkryetar i saj — dhe, sipas vlerësimit të gjerë, mendja politike dhe strategu kryesor i lëvizjes nën Ibrahim Rugovën. Ishte arkitekti intelektual i asaj që u quajt «shteti paralel»: një sistem i tërë shkollash, universiteti, tatimi vullnetar e institucionesh që funksiononin nën hijen e represionit, si mohim i qetë por i palëkundur i pretendimit se Kosova nuk ekzistonte. Sociologu që kishte studiuar shoqërinë civile e vuri teorinë në punë — ndërtoi një shoqëri që qeveriste veten pa shtet.

Ky vetëorganizim ishte binjaku civil i një rrjete më të gjerë intelektuale: i njëjti brez studiuesish që Anton Çetta e Mark Krasniqi e udhëhoqën në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, ku dija e kodit të vjetër u bë mjet njësimi kombëtar. Ndërsa Çetta pajtonte gjaqet mbi besën, Agani ndërtonte institucionet mbi arsyen — dy fytyra të së njëjtës gjë: një popull pa shtet që zgjodhi të qeverisej moralisht dhe qytetarisht pikërisht kur dhuna ishte më e lehtë.

Zëri i arsyes: Rambujeja

Kur represioni u kthye në luftë të hapur — pas Reçakut dhe fushatës serbe kundër fshatrave — Agani u gjend në ballë të përpjekjes për zgjidhje me fjalë. Ai kishte kryesuar delegacione shqiptare në bisedimet e para me Beogradin dhe u bë një nga negociatorët kryesorë të palës kosovare në Konferencën e Rambujesë (shkurt–mars 1999), aty ku Perëndimi u përpoq për herë të fundit të ndalte luftën me marrëveshje. Në tavolinën e Rambujesë ai përfaqësonte krahun që besonte se çështja e Kosovës mund të fitohej me të drejtën ndërkombëtare e jo vetëm me armë — një qëndrim që bashkëjetonte, jo pa tension, me ngritjen e njëkohshme të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Titulli me të cilin e mban mend historia — «filozofi i Rambujesë» — e ngërthen tërë tragjedinë: njeriu që u vra ishte pikërisht njeriu i bisedimit.

6 maji 1999: vrasja e pandëshkuar

Kur nisën dëbimet masive të pranverës 1999, Agani u fsheh për rreth pesë javë në Prishtinë. Më në fund vendosi t'i shpëtonte luftës si mijëra të tjerë — me tren, drejt kufirit me Maqedoninë. Treni u kthye mbrapsht në kufi; ndërsa udhëtonte sërish drejt Prishtinës, policia serbe e nxori Aganin nga vagoni afër Fushë-Kosovës. Trupin e tij e gjetën ditë më vonë pranë Lipjanit. Mediat serbe ia veshën vrasjen Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; familja, UÇK-ja dhe politikanët perëndimorë e atribuan atë te forcat e sigurisë jugosllave, që kishin çdo arsye ta heshtnin strategun e rezistencës paqësore. Human Rights Watch, në raportin e vet të vitit 2001, shënoi se rrethanat e sakta të vdekjes mbeteshin të paqarta. Deri sot askush nuk është dënuar për vrasjen e tij — një hakmarrje shtetërore kundër zërit të arsyes, e mbetur pa përgjigje para drejtësisë.

Trashëgimia

Vepra e Fehmi Aganit u botua e plotë pas vdekjes, në tetë vëllime: studime mbi rrymat e mendimit sociologjik, mbi shoqërinë civile, mbi demokracinë, kombin e vetëvendosjen, mbi partitë politike të Shqipërisë së viteve 1939–1945, dhe — me një titull që tingëllon si epitaf — Gjuha e dhunës dhe zëri i arsyes. Ai i takon asaj radhe intelektualësh kosovarë të shekullit XX — Selman Riza, Anton Çetta, Mark Krasniqi — që e mbajtën kombin me dije kur shteti mungonte, dhe që e paguan këtë me karrierën, lirinë ose jetën. Jeta e Aganit dëshmon ligjin që përsëritet në historinë shqiptare: kur shteti mungon, e mban kombin arsyeja e organizuar — institucioni, fjala, e drejta — dhe ata që e ndërtojnë atë arsye i vë në shënjestër pikërisht dhuna që s'e duron. Agani zgjodhi bisedimin deri në fund; regjimi që e vrau donte të provonte se bisedimi ishte i kotë. Tetë vëllimet e tij dhe shteti i sotëm i Kosovës thonë të kundërtën.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Fehmi Aganin (lindja 23 janar 1932, Gjakovë; vdekja 6 maj 1999, afër Lipjanit), të kryqëzuara mes disa burimesh: profili biografik shqip (Fehmi Agani) dhe profili biografik anglisht, që rendisin karrierën akademike — studimet në Beograd, doktoratën në Prishtinë (1973), drejtorinë e Institutit Albanologjik (1967), dekanatin e Fakultetit Filozofik (1978–1980), përzënien e vitit 1981 dhe anëtarësinë në ASHAK (1996) — si dhe rolin e tij si bashkëthemelues e nënkryetar i LDK-së dhe negociator në Rambuje; dhe dokumentimi i Balkan Insight mbi vrasjen e pazbardhur të 6 majit 1999 (nxjerrja nga treni afër Fushë-Kosovës, gjetja e trupit pranë Lipjanit, atribuimi te forcat serbe kundër versionit të mediave serbe). Rrethanat e sakta të vdekjes jepen si të paqarta sipas raportit të Human Rights Watch (2001), pa u mbështetur në asnjë burim që e mohon subjektin ose ia hedh fajin viktimës. Për datat me variacion mes burimeve — viti i magjistraturës (1964/1965) dhe forma e saktë e datës së lindjes (disa burime japin vetëm vitin 1932) — është zgjedhur varianti enciklopedik dhe është shënuar mospërputhja.

---

# Mark Krasniqi: etnografi që ruajti kodin dhe e ktheu në vepër
https://zhurma.press/mark-krasniqi/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-28

Etnograf, gjeograf dhe akademik (1920–2015) — arkivuesi i kodit shqiptar që në 1990 e ktheu dijen në pajtim kombëtar.

Mark Krasniqi (Gllaviçicë, afër Pejës, 19 tetor 1920 – Prishtinë, 28 gusht 2015) ishte etnograf, gjeograf, shkrimtar dhe akademik — një nga themeluesit e shkencës shqiptare në Kosovë dhe një prej zërave që e bënë etnografinë jo një hobi arkivi, por një akt mbijetese kombëtare. Për gjashtë dekada ai mblodhi, shkroi dhe mbrojti të njëjtën gjë: dëshminë se shqiptarët e Kosovës kishin një qytetërim të vetin — mikpritjen, besën, të drejtën zakonore, traditën gojore — pikërisht atëherë kur shtetet përqark këmbëngulnin se ky qytetërim nuk ekzistonte. Kur në vitin 1990 Kosova mbeti pa institucione, plaku i etnografisë e ktheu dijen e jetës në vepër: iu bashkua Anton Çettës në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, ku shkenca e kodit të vjetër u bë mjet për të bashkuar një komb në prag të dekadës më të rëndë të tij.

Pse ka rëndësi

• Mark Krasniqi (1920–2015) ishte etnograf, gjeograf dhe akademik — një nga themeluesit e shkencës shqiptare në Kosovë.

• Për gjashtë dekada mblodhi dhe mbrojti dëshminë e qytetërimit shqiptar të Kosovës — mikpritjen, besën, të drejtën zakonore dhe traditën gojore — pikërisht atëherë kur shtetet përqark mohonin ekzistencën e tij.

• Në vitin 1990 iu bashkua Anton Çettës në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, duke e kthyer dijen e kodit të vjetër në mjet për të bashkuar kombin.

Nga malësia katolike e Pejës te universitetet e huaja

Krasniqi lindi më 19 tetor 1920 në Gllaviçicë, një fshat i malësisë katolike të Pejës — një cep i Kosovës që kishte ruajtur pa shkëputje gjuhën, të drejtën zakonore dhe kujtesën e vet edhe nën perandori të njëpasnjëshme. Shkollën fillore e kreu në vendlindje dhe gjimnazin e mbaroi në Prizren në vitin 1941. Rruga e tij nëpër dije është, në vetvete, harta e pengesave që i viheshin një intelektuali shqiptar të Kosovës: letërsinë e nisi në Universitetin e Padovës (1941–1943), gjeografinë e etnografinë i studioi në Universitetin e Beogradit (1946–1950), dhe doktoratën e mbrojti në Universitetin e Lubjanës në vitin 1960. Asnjë prej këtyre qendrave nuk ishte shqiptare; dituria shqiptare, në atë kohë, duhej ndërtuar brenda institucioneve të tjetrit.

Vitet e para të punës e mbajtën në të njëjtin gjysmëhije. Nisi si gazetar-redaktor te Rilindja në Prizren (1945–1946), punoi në redaksinë shqipe të Radio-Beogradit (1947–1949) dhe mandej, nga viti 1950 deri në 1961, në Akademinë Serbe të Shkencave në Beograd, si asistent e bashkëpunëtor shkencor. Ishte një etnograf shqiptar që studionte shqiptarët nga një kryeqytet i huaj — një pozitë që e kuptonte mirë ironinë e vet.

Etnografi si arkivues i kodit

Vepra shkencore e Krasniqit — mbi tridhjetë tituj gjatë jetës, midis studimeve, teksteve dhe krijimtarisë letrare — u përqendrua te ajo që studiuesit e vjetër e quanin "kultura popullore": mikpritja, dasma, rite, veshjet, e drejta zakonore, gjeografia njerëzore e maleve e fushave të Kosovës. Vepra e tij më e njohur, Mikpritja në traditën shqiptare (Prishtinë, 2005), e ngre një zakon të thjeshtë — pritjen e mysafirit — në rangun e një institucioni shoqëror me rregulla, detyrime e nderim të kodifikuar. Për një etnograf, kjo nuk ishte folklor zbukurues: ishte prova që një popull pa shtet e kishte mbajtur veten të organizuar përmes një kodi të pashkruar — besës, mikpritjes, Kanunit, fjalës gojore. Duke e regjistruar këtë kod, Krasniqi vinte në letër dëshminë që shtetet fqinje nuk donin ta pranonin: se këtu kishte një qytetërim, jo një zbrazëti për t'u mbushur.

Në po atë frymë, ai u bë njëri nga themeluesit e institucioneve që do ta bënin këtë dije shqiptare edhe zyrtarisht. Ishte kryetari i parë i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës (1970), anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës — të cilën e drejtoi si nënkryetar e kryetar — dhe anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Institucionet që Kosovës i kishin munguar për shekuj, brezi i tij i ndërtoi nga e para.

Shkenca që kthehet në shtëpi — dhe përzënia e 1981-shit

Kthesa erdhi në vitin 1961, kur u themelua Universiteti i Prishtinës dhe Krasniqi u bë profesor i tij, duke shërbyer disa herë si prodekan e dekan i Fakultetit Juridiko-Ekonomik. Për herë të parë, një etnograf shqiptar mund ta studionte popullin e vet brenda një institucioni shqiptar, në gjuhën shqipe, në vendlindje. Ishte kulmi i një jete pune: shkenca po kthehej në shtëpi.

Por kthesa nuk zgjati. Në valën e represionit që pasoi demonstratat e vitit 1981, kur Kosova kërkonte statusin e republikës, regjimi e largoi Krasniqin nga universiteti. Pas tri dekadash punë brenda institucioneve — të huaja dhe të vetat — ai u nxor jashtë saj pikërisht kur institucioni ishte më i vetin. Kjo është vija e mohimit që përshkon gjithë jetën e tij: një njeri që e kaloi karrierën duke dëshmuar se populli i tij kishte një kulturë, u ndalua nga ata që këmbëngulnin se nuk e kishte.

1990: etnografia bëhet vepër — Pajtimi i Gjaqeve

Kur në fund të viteve '80 Kosovës iu hoq autonomia dhe shqiptarët mbetën pa shtet e pa institucione publike, dija e Krasniqit gjeti përdorimin e vet më të drejtpërdrejtë. Në vitin 1990 ai iu bashkua Anton Çettës dhe brezit të intelektualëve në Lëvizjen Gjithëpopullore për Pajtimin e Gjaqeve — fushata që, sipas dokumentimit të kohës, pajtoi rreth një mijë e pesëqind gjaqe e qindra plagë e grindje anembanë Kosovës. Aksioni nuk ishte thjesht bujari morale: ishte etnografi e zbatuar. Kush e njihte kodin e besës dhe të Kanunit më mirë se studiuesit që e kishin regjistruar atë tërë jetën? Ata e përdorën vetë kodin — faljen "në emër të rinisë, të flamurit, të kombit e të atdheut" — për të bashkuar një popull që do të hynte i vetëm në dekadën e represionit dhe të luftës. Kodi që Krasniqi e kishte studiuar si arkiv u bë, në duart e tij dhe të Çettës, mjet politik i njësimit kombëtar.

Trashëgimia

Mark Krasniqi vdiq më 28 gusht 2015 në Prishtinë, i nderuar me titullin "Nderi i Kombit" dhe me Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit. Trashëgimia e tij nuk matet vetëm me tridhjetë e ca tituj: ai i takon brezit që e ndërtoi shkencën shqiptare të Kosovës nga hiçi — që hapi akademi, shoqata e fakultete atje ku shteti fqinj nuk kishte parashikuar asnjë. Jeta e tij dëshmon një ligj që përsëritet në historinë shqiptare të shekullit XX: kur shteti mungon, e mban kombin kodi — gjuha, besa, tradita — dhe atë kod dikush duhet ta ruajë, ta shkruajë e, kur duhet, ta kthejë në vepër. Krasniqi e bëri të treja.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Mark Krasniqin (lindja 19 tetor 1920, Gllaviçicë afër Pejës; vdekja 28 gusht 2015, Prishtinë), të kryqëzuara mes disa burimesh: profili biografik i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK), i cili rendit karrierën akademike, studimet në Padova, Beograd e Lubjanë dhe anëtarësimet akademike; profili biografik shqip (Mark Krasniqi), që përmban kronologjinë e punës — Rilindja (Prizren, 1945–1946), Radio-Beogradi (1947–1949), Akademia Serbe e Shkencave (1950–1961), Universiteti i Prishtinës (1961–1981) — dhe veprën Mikpritja në traditën shqiptare (Prishtinë, 2005); dhe dokumentimi i Oral History Kosovo mbi Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve (1990), ku figura si Anton Çetta dhe akademikë të tjerë udhëhoqën fushatën që pajtoi rreth një mijë e pesëqind gjaqe. Shifrat e pajtimeve jepen sipas dokumentimit të kohës dhe historisë gojore, jo si numra përfundimtarë të një regjistri të vetëm. Për periudhën e represionit pas vitit 1981 është ndjekur historiografia mbi demonstratat e Kosovës, pa iu mbështetur asnjë burimi që e mohon subjektin.

---

# «Zëri i Lirisë»: gazeta socialdemokrate që guxoi lirinë në 1944
https://zhurma.press/zeri-i-lirise/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-08

Organi i Partisë Socialdemokrate (1943) — gjashtë numra që kërkuan demokraci në çastin më të papërshtatshëm.

Në janar të vitit 1944 — ndërsa Shqipëria ndodhej mes pushtimit gjerman dhe një lufte civile në rritje, dhe ndërsa forcat e armatosura matnin njëra-tjetrën në male — doli numri i parë i një gazete të vogël me një emër që ishte vetë një kundërshtim: «Zëri i Lirisë». Nuk qe organ i një ushtrie a i një fronti të armatosur, por i një partie idesh: Partia Socialdemokrate e Shqipërisë, e themeluar pak muaj më parë nga një grusht intelektualësh. Në një kohë kur "liria" po kthehej gjithnjë e më shumë në parullë të armatosur, kjo gazetë këmbëngulte se liria nënkuptonte diçka tjetër: shumësi zërash, jo një zë të vetëm të imponuar me forcë.

Pse ka rëndësi

• «Zëri i Lirisë» doli me numrin e parë më 1 janar 1944, si organ zyrtar i Partisë Socialdemokrate të Shqipërisë — jo organ ushtrie a fronti, por i një partie idesh.

• U botua nga Musine Kokalari, shkrimtarja e parë e letërsisë shqipe; rreth saj një tryezë penash: Mit'hat Araniti, Skënder Muço, Isuf Luzaj e Selman Riza.

• Programi i saj ishte që Shqipëria e pasluftës të ndërtohej mbi shumësi zërash e institucione qytetare, jo mbi hegjemoninë e një force të vetme.

Një gazetë e lindur me një program (1 janar 1944)

Numri i parë i «Zërit të Lirisë» doli më 1 janar 1944, botuar nga Musine Kokalari — shkrimtarja e parë e letërsisë shqipe dhe nismëtarja e partisë — si organ zyrtar i socialdemokratëve. Rreth saj qëndronte një tryezë e vogël penash: juristi, dramaturgu e publicisti Mit'hat Araniti; avokati Skënder Muço; kritiku letrar Isuf Luzaj; dhe gjuhëtari Selman Riza. Ata nuk përfaqësonin një krahinë a një klan, por një ide — se Shqipëria e pasluftës mund të ndërtohej mbi institucione qytetare dhe jo mbi hegjemoninë e një force të vetme. Vetë titulli i gazetës e mbante këtë program në ballë: në një skenë ku çdo fraksion pretendonte se luftonte për "lirinë", socialdemokratët e përcaktonin lirinë si të drejtën e zërave të ndryshëm për të bashkëjetuar.

Gjashtë numra kundër monopolit të një zëri

Gjatë jetës së shkurtër të partisë u botuan gjithsej gjashtë numra të gazetës — një zë i vogël shtypi në një vend ku shtypi po bëhej gjithnjë e më shumë monopol i një ideologjie të vetme. Në shkurt të vitit 1944, «Zëri i Lirisë» shërbeu edhe si vend ku u bë publik programi i plotë i partisë: një dokument që vinte në qendër zgjedhjet e lira, shumëpartizmin, të drejtat e njeriut, nacionalizmin qytetar dhe sundimin e ligjit — një sintezë demokratike perëndimore e sjellë në një vend ku, brenda pak muajsh, çdo alternativë ndaj partisë-shtet do të quhej tradhti. Gazeta nuk kishte as tirazhin, as mbrojtjen e armatosur të shtypit të fraksioneve të mëdha; fuqia e saj e vetme qe argumenti. Pikërisht kjo e bëri të rrezikshme.

Trashëgimtarja e një shtypi të lirë

«Zëri i Lirisë» nuk lindi nga hiçi. Ai qe nyja e fundit e një tradite të gjatë të fjalës së lirë shqipe — po aq të përndjekur sa vetë ideja e një Shqipërie pluraliste. Dyzet vjet më parë, në mërgim, «Dielli» i Bostonit (1909) dhe revista Albania e Faik Konicës kishin dëshmuar se shqipja mund të mbante debat modern politik; publicistë si Sotir Gjika e kishin çuar çështjen shqiptare në shtypin e Fuqive të Mëdha. Ky ishte një rrjet i tërë gazetash e penash që besonin se një komb formohet edhe përmes fjalës së shtypur, jo vetëm përmes armëve. «Zëri i Lirisë» e trashëgoi këtë besim në çastin më të rrezikshëm të mundshëm — kur fjala e lirë nuk rrezikohej më nga një perandori e huaj, por nga një pushtet i ri që do të lindte brenda vetë vendit.

Heshtja: kur zëri u dënua si krim

Fitorja e forcave komuniste në nëntor 1944 e la partinë — dhe gazetën e saj — pa hapësirë. Presoja e shtypit u mbyll për çdo zë jashtë ideologjisë zyrtare. Kur regjimi i ri organizoi zgjedhjet e dhjetorit 1945, socialdemokratët kërkuan shtyrjen e votimit dhe monitorim ndërkombëtar; kërkesa e refuzuar u përdor më pas si provë "armiqësie". Vala e arrestimeve të janarit 1946 goditi opozitën: Kokalari u arrestua më 23 janar 1946 dhe u dënua rëndë; Skënder Muço ishte vrarë që në 1944; bashkëpunëtorët e tjerë u shpërndanë nëpër burgje e internime. Gazeta që kishte mbajtur në ballë fjalën "liri" u zhduk pa gjurmë nga kioskat, dhe emri i saj u fshi nga kujtesa publike për dekada. Sot gjashtë numrat e «Zërit të Lirisë» nuk ruhen si kuriozitet bibliografik: ata janë dëshmia se, në çastin e themelimit të Shqipërisë së re, ekzistonte një rrjet i vetëdijshëm që kërkonte një rrugë demokratike — një rrjet që nuk u mund nga argumentet, por nga burgu.

Burimet

• «Social Democratic Party of Albania (1943)», Wikipedia — themelimi i partisë, botimi i numrit të parë të «Zërit të Lirisë» më 1 janar 1944 nga Musine Kokalari, gjashtë numrat, dhe programi i shkurtit 1944.

• Instituti Musine Kokalari — biografia dhe dokumentet e Partisë Socialdemokrate (musinekokalari.org, musineinstitute.org).

• Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (kujto.al) — dosja e persekutimit shtetëror të Musine Kokalarit dhe të opozitës në 1946.

• Balkan Insight, «Museum Honours Woman Who Challenged Albania's Brutal Communist Takeover», 20 dhjetor 2024.

---

# Mit'hat Araniti: bashkëthemeluesi i socialdemokracisë që përktheu nga internimi
https://zhurma.press/mit-hat-araniti/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-31

Bashkëthemelues i Partisë Socialdemokrate (1943), satiristi «Rrém Vogli» dhe përkthyes i mbi 250 veprave — mendja që punoi edhe në burg e internim.

Kur historia e Partisë Socialdemokrate të vitit 1943 përmendet sot, radhiten katër-pesë emra: Musine Kokalari, Skënder Muço, Isuf Luzaj, Selman Riza. Emri i pestë — Mit'hat Araniti, juristi, dramaturgu dhe publicisti që qëndroi pranë Kokalarit që në ditën e parë — mbeti gjatë në hije. Poliglot i shkolluar në tre vende të Europës, satirist me pseudonimin Rrém Vogli dhe përkthyes i mbi dyqind e pesëdhjetë veprave shkencore, Araniti e kaloi gjysmën e dytë të jetës në burg, në internim e në dëbim. Vepra e tij më e madhe — përkthimi i fjalorit etimologjik të gjuhëve indoevropiane — u krye jo në një katedër universitare, por brenda heshtjes së internimit.

Pse ka rëndësi

• Bashkëthemelues i Partisë Socialdemokrate të 1943, pranë Musine Kokalarit që në ditën e parë.

• Poliglot i shkolluar në Austri, Itali e Kroaci; satirist me pseudonimin Rrém Vogli dhe përkthyes i mbi 250 veprave shkencore.

• E kaloi gjysmën e dytë të jetës në burg, internim e dëbim; përkthimin e fjalorit etimologjik indoevropian e kreu brenda internimit.

Nga «Illyria» te satira: Rrém Vogli

Araniti u lind më 1912 dhe u arsimua në Austri, Itali e Kroaci, ku studioi drejtësi dhe gjuhësi. Bashkëkohësit i njihnin zotërimin e tetë gjuhëve të huaja — një përgatitje e rrallë për një intelektual shqiptar të brezit të tij. Në letërsi hyri i ri: skica e tij e parë, «M'bôjat m'Nurrës», u botua në revistën Illyria, numri 22, në shtator 1935. Vazhdoi të shkruante në Illyria dhe më vonë në revistën korçare «Bota e Re», shpesh nën pseudonimin Rrém Vogli — një zë satirik që godiste hipokrizinë e kohës. Poeti dhe përkthyesi Vedat Kokona, që e njohu në mesin e viteve '30, e kujtonte si "një djalë të varfër, me borsalinë, me syze, buzagaz". Copëza e tij satirike «Pa nrefim parti», botuar në një revistë letrare më 1944, u cilësua nga bashkëkohësit si "një kryevepër e vogël në llojin e vet".

Nëntor 1943: rrjeti i «rrugës së tretë»

Në nëntor 1943, kur Shqipëria ndodhej mes pushtimit dhe luftës civile në rritje, Musine Kokalari mori nismën për të themeluar Partinë Socialdemokrate të Shqipërisë — përpjekjen e parë për një alternativë demokratike, jokomuniste dhe joballiste. Sipas historiografisë së partisë, Kokalarin e mbështetën juristi, dramaturgu dhe publicisti Mit'hat Araniti, avokati Skënder Muço, kritiku letrar Isuf Luzaj dhe gjuhëtari Selman Riza. Programi i partisë u botua në shkurt 1944; organi i saj, gazeta «Zëri i Lirisë», nxori gjashtë numra gjatë jetës së shkurtër të lëvizjes. Ishte një rrjet i vogël intelektualësh të shkolluar në Perëndim që kërkonin një Shqipëri të lirë pa diktaturë — pikërisht ai brez që regjimi që erdhi do ta zhbënte i pari.

1944: burgu, internimi, heshtja

Fati i "rrugës së tretë" qe tragjik. Skënder Muço u pushkatua në gusht 1944. Mit'hat Araniti u arrestua po atë vit — bashkë me të atin dhe të vëllanë — dhe u dënua nga pushteti i ri komunist. Kaloi rreth dhjetë vjet burg (1944–1954) dhe më pas u internua me familjen për vite të tëra, i dëbuar nga një vendbanim në tjetrin deri në fund të jetës. Ishte fati i një klase të tërë: intelektualët e vërtetë, të shkolluar në shkollat perëndimore, u burgosën ose u internuan, ndërsa institutet kërkimore u mbushën me pseudodijetarë. Araniti vuajti krah për krah me emra si Lazër Radi, Mirash Ivanaj, Mihal Sherko dhe Guljelm Deda — një brez i tërë dijeje i mbyllur pas hekurave.

Fjalori i Walde-Pokornyt: dijetaria brenda internimit

Ajo që e bën rastin e Aranitit të veçantë nuk është vetëm vuajtja, por vepra që lindi prej saj. Nga internimi e heshtja, ai përktheu mbi 250 tituj në fushat e ilirologjisë, arkeologjisë, etnografisë dhe gjuhësisë — shpesh si përkthyes anonim, në kushte jashtëzakonisht të vështira. Kryevepra e tij përkthimore mbetet fjalori i madh etimologjik i gjuhëve indoevropiane i Alois Walde-s dhe Julius Pokorny-t, të cilin e solli në shqip nga gjermanishtja në tre vëllime. Ishte një akt dijeje me peshë kombëtare: një vepër që e vendos shqipen brenda familjes së thellë indoevropiane, e përkthyer nga një burrë të cilit shteti ia kishte mohuar çdo katedër. Rrjeti nuk u la kurrë të ngrihej — por mendja punoi edhe në robëri.

Trashëgimia

Mit'hat Araniti vdiq më 1992, pak pas rënies së regjimit që e kishte burgosur. Emri i tij po kthehet ngadalë aty ku e ka vendin — mes themeluesve të socialdemokracisë shqiptare dhe mes përkthyesve e dijetarëve që ruajtën dijen kur ajo ndalohej. Është nderuar nga Mallakastra dhe dekoruar pas vdekjes nga Presidenti i Republikës. Historia e tij është kujtesa e një Shqipërie tjetër të mundshme — asaj që rrjeti i «rrugës së tretë» ëndërroi më 1943 dhe që u shtyp para se të merrte frymë.

Burimet

• «Social Democratic Party of Albania (1943)», Wikipedia — themeluesit e partisë (Kokalari, Araniti, Muço, Luzaj, Riza) dhe organi «Zëri i Lirisë».

• Radi & Radi Kulture, «Mit'hat Araniti — Përkthimi i rrallë i 'Fjalorit etimologjik të gjuhëve indoevropiane'» (nga Rilindasi, 15 prill 2012) — arsimimi, tetë gjuhët, mbi 250 tituj, dënimi 1944, përkthimi i Walde-Pokornyt.

• Vedat Kokona, «Rrém Vogli, alias Mit'hat Araniti» (Radi & Radi) — debutimi te Illyria (nr. 22, shtator 1935), «Bota e Re», satira «Pa nrefim parti» (1944), kujtimi vetjak.

• VOAL, «Listë e gjatë e shkrimtarëve shqiptarë të dënuar nga diktatura» — Araniti si "publicist, përkthyes, i burgosur".

• Të dhëna biografike të kryqëzuara për datat (1912–1992), burgimin (1944–1954) dhe internimin.

---

# Zef Skiroi: mbajti katedrën e parë të shqipes në një universitet perëndimor
https://zhurma.press/zef-skiroi/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-08

Poeti arbëresh që mblodhi këngët e Sicilisë, shkroi «Te dheu i huaj» dhe mbajti katedrën e parë të shqipes në Perëndim

Në malin mbi Palermo, ku një koloni shqiptare ruante prej katër shekujsh gjuhën, ritin dhe kujtesën e një atdheu që kurrë s'e kishte parë, lindi më 1865 njeriu që do t'i jepte kësaj bote të mbyllur zërin e vet më të kulluar. Zef Skiroi — Giuseppe Schirò për regjistrat italianë — u bë njëherësh mbledhësi i këngëve të vjetra arbëreshe dhe poeti që i ktheu ato në letërsi të lartë; profesori i parë i gjuhës shqipe në një universitet perëndimor dhe zëri i tretë, pas De Radës e Darës, i asaj Arbërie që shkruante kombin para se kombi të kishte shtet. Vepra e tij e madhe titullohet, me një ndershmëri të thellë, «Te dheu i huaj»: sepse i gjithë mundimi i tij ishte të mbante gjallë një atdhe në tokë të huaj.

Pse ka rëndësi

• Zef Skiroi (Giuseppe Schirò), i lindur më 10 gusht 1865 në Horën e Arbëreshëve mbi Palermo, ishte mbledhësi i këngëve të vjetra arbëreshe dhe zëri i tretë i asaj letërsie pas De Radës e Darës.

• Ishte profesori i parë i gjuhës shqipe në një universitet perëndimor; vepra e tij kryesore titullohet «Te dheu i huaj».

• Hora e Arbëreshëve ruante që nga shpërnguljet e mëdha të shekullit XV — pas vdekjes së Skënderbeut — gjuhën shqipe, ritin bizantin dhe një ndërgjegje të qartë kombëtare.

Hora e Arbëreshëve

Skiroi lindi më 10 gusht 1865 në Piana dei Greci — sot Piana degli Albanesi, në shqip Hora e Arbëreshëve — fshati mbi Palermo që qëndron ende sot si kryeqendra e pashkëputur e arbëreshëve të Siçilisë. Këtu, që nga shpërnguljet e mëdha të shekullit XV pas vdekjes së Skënderbeut, ishte ruajtur jo vetëm gjuha, por edhe riti bizantin, veshja, dasma dhe një ndërgjegje e qartë se kjo ishte një koloni e një populli tjetër. Në këtë mjedis ku shqipja fliste ende në oborr e në kishë, fëmija Skiroi u rrit brenda dy botësh njëherësh: kulturës klasike italiane të shkollës dhe traditës gojore arbëreshe të shtëpisë. I gjithë opusi i tij i mëvonshëm do të lindte pikërisht nga bashkimi i këtyre dyve.

Juristi që zgjodhi fjalën

Si shumë arbëreshë të brezit të tij, Skiroi ndoqi rrugën e sigurt të profesioneve: kreu studimet për drejtësi, të cilat i përfundoi rreth vitit 1890. Por praktika e avokatit nuk e mbajti dot; ai u kthye nga letërsia dhe mësimdhënia, duke dhënë për një kohë letërsi klasike në Liceun «Garibaldi» të Palermos. Që herët nisi të botonte: më 1885 doli vëllimi i tij i parë me vargje, dhe më 1887, bashkë me Françesk Petën, themeloi në Palermo revistën letrare «Arbri i ri» — një nga ato fletore të vogla mërgimtare përmes të cilave arbëreshët mbanin gjallë një jetë letrare shqipe kur në trojet amtare shqipja ende as shkruhej lirisht. Ky kombinim — jurist i formuar, mësues i letërsisë klasike dhe njëkohësisht punëtor i palodhur i çështjes kombëtare — ishte vetë tipari i inteligjencies arbëreshe: njerëz plotësisht brenda jetës italiane që mbanin, me pendë e me durim, kujtesën e një kombi tjetër.

Rapsodët e mbledhur

Puna e parë e madhe e Skiroit qe ajo e mbledhësit. Më 1887 botoi në Palermo përmbledhjen «Rapsodie albanesi» (Rapsodi shqiptare), një korpus këngësh popullore të arbëreshëve të Siçilisë, të cilat i vazhdoi të gjurmonte e t'i botonte gjatë gjithë jetës, në disa dorë e në disa vite (1890, 1901, 1907, 1923), duke përfshirë edhe këngët shpirtërore të kolonive. Kjo nuk ishte thjesht kërshëri folkloristike. Në romantizmin europian të kohës, mbledhja e këngëve popullore ishte akti themelor i ndërtimit të kombit: aty ku një popull nuk kishte shtet, kishte ende gojën e vet, dhe kush e ruante gojën, ruante popullin. Duke i shpëtuar harresës vargjet e rapsodëve arbëreshë, Skiroi bënte të njëjtën punë që gjyshi i Gavril Darës e kishte nisur brez më parë, dhe që Jeronim De Rada e kishte ngritur në program: të dëshmonte se kujtesa e Arbërisë kishte mbijetuar e plotë, katër shekuj larg vatrës.

«Te dheu i huaj»

Vepra që e bëri të pavdekshëm është poema «Te dheu i huaj» — idili historik në të cilin Skiroi rrëfen vetë eksodin: arratisjen e shqiptarëve nga atdheu i pushtuar pas rënies së Skënderbeut dhe mbërritjen e tyre në brigjet e Siçilisë. Poema u shkrua e u botua fillimisht rreth vitit 1891 dhe mori formën e vet përfundimtare në botimin e vitit 1900, i ripunuar më vonë deri në botimin e vitit 1940. Aty Skiroi ngjesh të gjithë kuptimin e ekzistencës arbëreshe: dhembjen e largimit, betimin për të mos e harruar gjuhën, dinjitetin e një populli që zgjodhi mërgimin para robërisë. Studiuesi i madh Eqrem Çabej do ta quante këtë vepër diçka si një himn kombëtar për shqiptarët e Italisë — vargu ku një koloni e tërë njeh vetveten. Sipas albanologut Robert Elsie, Skiroi qe i pari që arriti të shkrijë elementet romantike të vargut popullor arbëresh me përpikërinë artistike të poezisë klasike e neoklasike italiane, duke formuar një korpus poetik të harmonishëm e të ekuilibruar — pikërisht ajo urë mes traditës gojore dhe letërsisë së lartë që e bën atë figurën qendrore të letërsisë arbëreshe pas De Radës.

Por dhembja e poemës nuk mbeti vetëm letrare. Djali i tij, të cilit ia kushtoi poemën «Mino» (1921), vdiq i ri më 1920, viktimë e një intrige politike — një plagë që i mbylli poetit vitet e fundit në zi.

Katedra e parë e shqipes

Kurorëzimi i jetës së tij publike erdhi kur, rreth të tridhjetepestave, Skiroi u thirr të mbante katedrën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Institutin Oriental të Napolit (Reale Istituto Orientale) — katedra e parë e shqipes në një universitet perëndimor, të cilën ai jo vetëm e mbajti, por edhe e drejtoi. Kjo nuk ishte një ngjarje thjesht akademike. Në një kohë kur në Perandorinë Osmane ndalohej hapja e shkollave shqipe dhe alfabeti vetë ishte fushëbetejë, fakti që shqipja hyri si lëndë universitare në Perëndim — dhe pikërisht nga dora e një arbëreshi të Siçilisë — ishte një pohim ndërkombëtar se kjo gjuhë kishte një letërsi, një histori dhe një të drejtë ekzistence. Nga Napoli, Skiroi u bë një nga protagonistët kryesorë të Rilindjes Kombëtare në degën e saj italiane, në lidhje e në bashkëpunim me rrjetin e mërgimtarëve që nga Kalabria e Siçilia deri te arvanitasit e Greqisë punonin, secili në cepin e vet, për të njëjtin atdhe.

Zëri i tretë i Arbërisë

Historia e letërsisë shqipe e ka vendosur Skiroin në një zinxhir të qartë. Jul Variboba, një shekull e gjysmë para tij, i kishte dhënë shqipes poemën e saj të parë; Jeronim De Rada e ngriti lirikën arbëreshe në lartësi europiane; Gavril Dara i Riu i shtoi eposin e Besëlidhjes së Lezhës. Skiroi është hallka që i lidh të gjitha: mbledhësi që ruajti burimin gojor dhe artisti që e ktheu atë në poezi klasike, njeriu që e bartu këtë traditë nga romantizmi drejt shekullit XX dhe që, nga katedra e Napolit, ia dorëzoi atë brezit të Rilindjes. Këta poetë nuk qenë ishuj. Ata formonin një rrjet të vetëm intelektualësh mërgimtarë — arbëreshë të Italisë, arvanitas të Greqisë, klube e shtypshkronja nga Palermoja te Athina — që, pa u takuar kurrë të gjithë në një vend, shkruanin bashkë të njëjtin komb. Ky është kuptimi më i thellë i figurës së Skiroit: dëshmia se Arbëria nuk mbijetoi si mbetje, por si rrjet — një bashkësi e gjallë zërash që e mbajtën gjuhën dhe kujtesën kur atdheu vetë ishte i pushtuar.

Trashëgimia

Zef Skiroi vdiq më 17 shkurt 1927 në Napoli, pasi i kishte dhënë shqipes njërën prej veprave më të dashura të diasporës dhe të parën katedër universitare në botën perëndimore. «Te dheu i huaj» mbeti në kanunin e letërsisë shqipe si himni i heshtur i një populli që zgjodhi të mbetej vetvetja edhe në dhé të huaj. Nga Hora e Arbëreshëve te salla e Institutit Oriental, e gjithë jeta e tij qe një përgjigje ndaj një pyetjeje të vetme që Arbëria ia kishte bërë vetes prej katër shekujsh: si e ruan një popull veten pa atdhe? Përgjigjja e Skiroit qe e njëjtë me atë të gjithë rrjetit të tij — me fjalën. Me këngën e mbledhur, me poemën e shkruar, me katedrën e ngritur; me durimin e atij që e di se sa i mbledhur mbahet një komb në gjuhën e vet.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Zef Skiroi (Giuseppe Schirò) lindi më 10 gusht 1865 në Piana dei Greci / Piana degli Albanesi (Hora e Arbëreshëve), Siçili, dhe vdiq më 17 shkurt 1927 në Napoli. Ishte poet, gjuhëtar, publicist dhe folklorist arbëresh. Kreu studime për drejtësi (rreth 1890), dha letërsi klasike në Liceun «Garibaldi» të Palermos dhe, bashkë me Françesk Petën, themeloi më 1887 revistën «Arbri i ri». Botoi përmbledhjen folklorike «Rapsodie albanesi» (Palermo, 1887) dhe vijoi të mbledhë e të botojë këngë popullore e shpirtërore të arbëreshëve të Siçilisë (1890, 1901, 1907, 1923). Ndër veprat kryesore: «Kënkat e luftës» (1897) dhe idili historik «Te dheu i huaj» (botim i parë rreth 1891, formë përfundimtare 1900, ribotim 1940), për eksodin e shqiptarëve në Siçili pas vdekjes së Skënderbeut. Mbajti katedrën e parë të Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në një universitet perëndimor — në Institutin Oriental të Napolit — të cilin e drejtoi gjithashtu. Eqrem Çabej e cilësoi «Te dheu i huaj» një lloj himni kombëtar për shqiptarët e Italisë; Robert Elsie thekson se Skiroi i pari shkriu vargun popullor arbëresh me përpikërinë e poezisë klasike italiane.

Kufizime. Për datën e botimit të parë të «Te dheu i huaj» burimet luhaten mes vitit 1891 dhe formës së plotë të vitit 1900; kjo ekspozitë i paraqet të dyja. Mosha e saktë kur mori katedrën e Napolit jepet «rreth të tridhjetepestave» në burimet dhe paraqitet si e përafërt. Ky është poeti Zef Skiroi (1865–1927) dhe nuk duhet ngatërruar me Zef Skiroin e Riun (Giuseppe Schirò junior, 1905–1984) apo me shkrimtarin bashkëkohor Zef Skiro Di Maxho — figura të ndryshme të së njëjtës traditë arbëreshe.

Referenca. Robert Elsie, «History of Albanian Literature» / albanianliterature.net, zëri për Giuseppe Schirò; Wikipedia (sq) «Zef Skiroi» dhe (en) «Giuseppe Schirò (1865–1927)», të kryqëzuara mes tyre e me it.wikipedia; përmbledhje biografike te albanialetteraria.it dhe radiandradi.com («Zef Skiroi (1865–1927) — një nga mjeshtrat më të rafinuar të letërsisë shqipe»). Vlerësimi i Eqrem Çabejt cituar sipas Elsie-t.

---

# Isuf Luzaj: filozofi i Sorbonës që zgjodhi rrugën e tretë
https://zhurma.press/luzaj/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-09

Filozof, poet dhe bashkëthemelues i Partisë Social-Demokrate (1943); profesor filozofie në mërgim, i fshirë për gjysmë shekulli nga kanoni shqiptar.

Isuf Luzaj (Kaninë, Vlorë, 21 shkurt 1913 — Çikago, 25 nëntor 2000) ishte filozof, poet, kritik letrar dhe një nga themeluesit e Partisë Social-Demokrate të vitit 1943 — partisë së parë socialdemokrate në historinë shqiptare. I formuar mes gjimnazit të Shkodrës dhe Sorbonës së Parisit, ai i besoi një ideje që në vitin 1943 tingëllonte gati e pamundur: se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte demokraci e zgjedhje të lira, jo një diktaturë të re. Për këtë bindje pagoi me pesëdhjetë vjet mërgim, me një vepër prej dhjetëra vëllimesh të shkruara larg atdheut, dhe me gjysmë shekulli heshtjeje në kanonin zyrtar shqiptar — ku emri i tij thjesht nuk ekzistonte. U kthye në Kaninë vetëm si hi, sipas amanetit të tij.

Pse ka rëndësi

• Filozof, poet e kritik letrar (Kaninë 1913 – Çikago 2000); një nga themeluesit e Partisë Social-Demokrate më 1943 — partisë së parë socialdemokrate në historinë shqiptare.

• I formuar mes gjimnazit të Shkodrës dhe Sorbonës së Parisit, besoi se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte demokraci e zgjedhje të lira, jo një diktaturë të re.

• Për këtë bindje pagoi pesëdhjetë vjet mërgim dhe gjysmë shekulli heshtjeje në kanonin zyrtar shqiptar; u kthye në Kaninë vetëm si hi, sipas amanetit.

Nga Kanina te Sorbona

Lindi më 1913 në Kaninë, fshatin mbi Vlorë, i biri i hoxhës së fshatit. Arsimin fillor e mori në Vlorë (1926) dhe gjimnazin e mbaroi në Shkodër më 1933. Po atë vit u nis për në Paris, ku, pas liceut, u regjistrua në Universitetin e Sorbonës. Vështirësitë ekonomike e detyruan të ndërpresë studimet dhe të kthehet në Shqipëri më 1936 — por formimi francez i mbeti si vulë: gjatë gjithë jetës Luzaj do ta mendonte botën me mjetet e filozofisë europiane, jo me ato të provincializmit. Ky ishte tipari i një brezi të tërë intelektualësh të Rilindjes së vonë: të shkolluar në qendrat e Europës, të gatshëm t'i ndërtonin atdheut institucione moderne — po t'u lejohej.

Mësuesi që ndau katedrën me Enver Hoxhën

Në atdhe Luzaj nisi punën si mësues frëngjishteje në Normalen e Elbasanit, drejtor i së cilës ishte gjuhëtari i madh Aleksandër Xhuvani. Më pas u transferua në liceun e Korçës (1936–1938), ku, mes profesorëve, ndodhej edhe një mësues tjetër frëngjishteje: Enver Hoxha. Rrethana është më shumë se një kuriozitet biografik — është një nga ato kryqëzimet ku historia shqiptare do të ndahej më vonë në dy rrugë. I njëjti mjedis, e njëjta lëndë, e njëjta gjeneratë; njëri do të ndërtonte diktaturën më të gjatë të Ballkanit, tjetri do të zgjidhte rrugën e demokracisë dhe do të paguante me mërgimin.

«Neroni» dhe burgu

Më 1938 Luzaj botoi përmbledhjen e tij të parë poetike, Rrëfime. Vëllimi nuk arriti as të shpërndahej si duhej: një nga poezitë e tij, «Neroni», u lexua si alegori kundër pushtetit dhe e çoi autorin e ri në burg për rreth tre muaj. Ky episod parathotë gjithë jetën e tij — një intelektual që nuk qëndroi kurrë në anën e pushtetit të radhës, por gjithnjë në atë të fjalës së lirë kundër tij, qoftë kundër monarkisë, qoftë kundër pushtimit, qoftë, në fund, kundër totalitarizmit që po vinte.

Bashkëthemelues i rrugës së tretë

Kontributi më largpamës i Luzajt nuk ishte poetik, por politik. Kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë, ai u rreshtua në rezistencën nacionaliste të Ballit Kombëtar, krah figurash si Skënder Muço dhe Hysni Lepenica. Por vendi i tij i vërtetë ishte te ideja. Më 12 tetor 1943, mes një grushti intelektualësh që besonin në një Shqipëri shumëpartiake, Luzaj qëndroi ndër themeluesit e Partisë Social-Demokrate — krah shkrimtares Musine Kokalari, avokatit Skënder Muço, gjuhëtarit Selman Riza dhe dramaturgut Mit'hat Araniti. Ai ishte kritiku letrar i grupit, zëri kulturor i një partie që botoi gazetën Zëri i Lirisë. Programi i saj i shkurtit 1944 shpallte se liria politike dhe drejtësia shoqërore ishin të pandashme: kërkonte zgjedhje demokratike me alternim pushteti, të drejta të njeriut dhe shtet ligjor. Në një Evropë ku komunizmi po mbyllte grushtin, ky ishte një program guximtar — dhe, siç do ta tregonte historia, vdekjeprurës për ata që e ngritën. Muço u vra në gusht 1944; Kokalari do të burgosej e do të vdiste në internim; Luzaj zgjodhi rrugën e mërgimit.

Dyzet e pesë vjet larg atdheut

Më 28 nëntor 1944, teksa ushtria komuniste merrte pushtetin, Luzaj u largua nga Shqipëria — për të mos u kthyer kurrë i gjallë. Kaloi njëfarë kohe pranë Bibliotekës së Vatikanit, mandej më 1948 vajti në Argjentinë, ku u vendos për vite me radhë. Atje diplomohet në letërsi e filozofi (1957), drejton Institutin Francez në Buenos Aires (1960) dhe dekorohet nga universiteti i qytetit (1965). Në të njëjtin vit zgjidhet kryetar i Ballit Kombëtar në Nju-Jork — pra vazhdoi të mbante gjallë, në mërgim, idenë politike për të cilën ishte dënuar në atdhe. Më vonë kaloi në Shtetet e Bashkuara, ku dha mësim filozofie në një varg universitetesh — New Hampshire, Barat College në Illinois, St. Joseph College dhe Universiteti i Indianës — dhe, që nga viti 1979, drejtoi katedrën e filozofisë në Illinois State University. Nga mësuesi i frëngjishtes në Korçë, ai u bë profesor titullar i filozofisë në Amerikë: një karrierë e tërë akademike që atdheu nuk e pa kurrë.

Tridhjetë e dy vëllime në heshtje

Larg Shqipërisë, Luzaj shkroi pa pushim. Botoi vepra filozofike e letrare — nga Ideologjia falimentuese si interpretim materialist i historisë (1946), ku sulmonte themelet e materializmit historik, te romani në spanjisht Lumejt derdhen të kuq (Los ríos bajan rojos, 1954), te Metodologjia për studimet e filozofisë (1965) dhe përmbledhja Gloria e çmendje (1995). Pas vdekjes iu botua vëllimi poetik Lamtumira e yjeve (2001). Sipas dëshmive, la pas rreth tridhjetë e dy vëllime dorëshkrim në shqip — një bibliotekë e tërë e paçelur, e shkruar nga një mendje që atdheu e kishte dëbuar. Kjo është shifra që e përmbledh më mirë humbjen: jo vetëm një njeri, por një vepër e tërë intelektuale që kombit iu mohua për një jetë njeriu.

Kthimi si hi

Isuf Luzaj vdiq më 25 nëntor 2000 në Çikago. Sipas amanetit që la, u varros në Kaninën e lindjes — u kthye në atdhe vetëm pasi atdheu që e kishte dëbuar nuk ekzistonte më. Historia e tij nuk është thjesht biografia e një filozofi të harruar; është dëshmi e një rruge të tretë shqiptare mes dy totalitarizmave — asaj që besonte se një komb i vogël mund të kishte njëkohësisht liri kombëtare dhe liri politike. Ajo rrugë humbi në vitin 1944, dhe me të u fshinë për dekada emrat e atyre që e ngritën. Ta rikthesh Luzajn në kujtesë nuk do të thotë ta idealizosh: do të thotë ta lexosh sërish të plotë brezin e tij të munguar — rrjetin e intelektualëve që u shkolluan në Sorbonë e në Bolonjë, që ëndërruan institucione, dhe që nuk u lanë kurrë të ngrihen.

Burimet

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History dhe baza albanianliterature.net, zëri biografik për Isuf Luzajn (vepra, datat, karriera akademike).

• Biografia dhe bibliografia te luzaylibrary.com — arkivi i familjes Luzaj (vëllimet dorëshkrim, veprat e botuara).

• Përparim Kabo, «Isuf Luzaj, një dritë e mendimit ende e panjohur» (esse mbi mendimin filozofik të Luzajt).

• Programi i Partisë Social-Demokrate, tetor 1943 – shkurt 1944, dhe organi i saj Zëri i Lirisë.

• Të dhëna biografike të kontrolluara kryqëzuar me Wikipedia-n shqip dhe historiografinë e rezistencës e të mërgimit shqiptar.

---

# Skënder Muço: avokati që themeloi socialdemokracinë e parë shqiptare
https://zhurma.press/skender-muco/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-16

Kryetari i Ballit Kombëtar për Vlorën dhe themelues i Partisë Social-Demokrate (1943) — vrarë në pushtim, fshirë nga kujtesa zyrtare për gjysmë shekulli.

Skënder Muço (Tragjas, Vlorë, 1904 — Bubullimë, Lushnjë, 10 gusht 1944) ishte avokat, kryetar i Ballit Kombëtar për Vlorën dhe një nga themeluesit e Partisë Social-Demokrate — partisë së parë socialdemokrate në historinë e Shqipërisë. Njeri i formuar mes Kalabrisë arbëreshe dhe universiteteve italiane, ai i besoi një ideje që në vitin 1943 tingëllonte gati e pamundur: se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte liri e zgjedhje të lira, jo një diktaturë të re. Për këtë besim pagoi me jetën në një pritë të gushtit 1944 — dhe, pas vdekjes, me diçka po aq të rëndë: me gjysmë shekulli heshtjeje, gjatë të cilit emri i tij u fshi nga kujtesa zyrtare ose u ngjyros me damkën «kolaboracionist».

Pse ka rëndësi

• Avokat, kryetar i Ballit Kombëtar për Vlorën dhe një nga themeluesit e Partisë Social-Demokrate — partisë së parë socialdemokrate në historinë e Shqipërisë (Tragjas 1904 – Bubullimë 1944).

• U shkollua te kolegji arbëresh i Shën Mitër Koronës në Kalabri dhe mbaroi drejtësinë në Universitetin e Bolonjës.

• U vra në një pritë në gusht 1944; pas vdekjes emri iu fshi nga kujtesa zyrtare ose u ngjyros me damkën «kolaboracionist».

Nga Tragjasi te Bologna

Lindi më 1904 në Tragjas, fshatin malor mbi Vlorë, në një familje me rrënjë atdhetare. I ati, Dauti, ishte veprimtar i lëvizjes kombëtare; xhaxhai i tij, Alem Tragjasi, kishte marrë pjesë në ngjarjet e mëdha të Vlorës në kohën e Pavarësisë. Nga kjo trashëgimi Muço trashëgoi një ndjenjë të hershme përkatësie kombëtare. Arsimin fillestar e mori te kolegji shqiptar i Shën Mitër Koronës (San Demetrio Corone) në Kalabri — po ai institucion arbëresh nga i cili kishin dalë breza rilindësish — dhe më pas mbaroi drejtësinë në Universitetin prestigjioz të Bolonjës. Nga ky formim i dyfishtë, mes botës arbëreshe dhe kulturës juridike italiane, doli një njeri që e mendonte çështjen shqiptare me logjikën e së drejtës, jo të armës.

Kryengritës kundër monarkisë

Kthimi në atdhe e futi menjëherë në konflikt me pushtetin. Në vitin 1932 u arrestua si anëtar i «Lëvizjes së Vlorës», një organizatë kundërmonarkiste që synonte rrëzimin e Ahmet Zogut, krah figurash si Hasan Dosti dhe Hysni Lepenica. Gjyqi e dënoi me vdekje; vetëm presioni publik e detyroi qeverinë t'ia zbuste dënimin. Ky episod tregon një konstante të jetës së tij: Muço nuk qëndroi kurrë në anën e pushtetit të radhës, por gjithnjë në atë të opozitës kundër tij — qoftë kundër Zogut, qoftë kundër pushtimit fashist, qoftë, në fund, kundër diktaturës komuniste që po vinte.

«Shqiponja» e Vlorës

Kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë, Muço u rreshtua në rezistencën kombëtare. Në fund të nëntorit 1942, bashkë me oficerin Hysni Lepenica, ngriti në Vlorë batalionin e parë të Ballit Kombëtar — «Shqiponjën». Së shpejti u bë kreu i Ballit Kombëtar për zonën e Vlorës dhe anëtar i këshillit të tij drejtues, duke marrë pjesë në bisedimet e Pezës dhe të Labinotit që kërkonin — pa arritur — një front të përbashkët të gjithë rezistencës shqiptare. Por vija ndarëse mes Ballit nacionalist dhe Lëvizjes Nacionalçlirimtare komuniste u thellua pas shembjes së Marrëveshjes së Mukjes (gusht 1943), duke i kthyer dy krahët e rezistencës në kundërshtarë të armatosur — një luftë e brendshme, pasojat e së cilës do t'i rëndonin edhe mbi kujtesën e Muços.

Bashkëthemelues i demokracisë

Kontributi më largpamës i Muços nuk ishte ushtarak, por politik. Në vitin 1943, mes një grushti intelektualësh që besonin në një Shqipëri shumëpartiake, ai qëndroi ndër themeluesit e Partisë Social-Demokrate — krah shkrimtares Musine Kokalari, gjuhëtarit Selman Riza, dramaturgut Mit'hat Araniti dhe kritikut letrar Isuf Luzaj. Partia botoi gazetën Zëri i Lirisë, e cila nxori gjashtë numra që nga fillimi i vitit 1944. Programi i shkurtër i shkurtit 1944 shpallte se «liria politike dhe drejtësia shoqërore» ishin koncepte të pandashme: kërkonte zgjedhje demokratike me alternim pushteti, të drejta të njeriut, shtet të së drejtës mbi çdo nacionalizëm, madje edhe një konfederatë ballkanike. Në një Evropë ku komunizmi po mbyllte grushtin, ky ishte një program guximtar — dhe, siç do ta tregonte historia, vdekjeprurës për ata që e ngritën.

Prita e gushtit 1944

Më 7 gusht 1944, teksa udhëtonte drejt Vlorës bashkë me dy shokë të tjerë, Yzeir Ismailin dhe Zako Mezinin, Skënder Muço u kap nga forcat gjermane. Tri ditë më vonë, më 10 gusht, u gjet i ekzekutuar buzë rrugës afër fshatit Bubullimë të Lushnjës, me duar e këmbë të lidhura, bashkë me shokët. Rrethanat e sakta të vdekjes së tij mbeten të diskutuara — një «mister» rreth të cilit historianët kanë shkruar gjatë — por fakti themelor qëndron: nacionalisti që kishte ndërtuar batalionin e parë antifashist të Vlorës u vra në pushtim, në moshën dyzet vjeç.

Dëshmor apo «kolaboracionist»? Heshtja dhe kthimi

Këtu nis pjesa më e dhimbshme e historisë së Muços — jo vdekja, por ajo që i ndodhi emrit të tij pas saj. Historiografia zyrtare e regjimit komunist e fshiu Ballin Kombëtar në bllok si «tradhtar e kolaboracionist», dhe me të edhe Muçon: një figurë të tërë e reduktoi në një damkë. Për dekada me radhë emri i tij nuk mund të përmendej ndryshe. Vetëm pas vitit 1991 nisi një rivlerësim — historianë si Uran Butka e ngritën pyetjen drejtpërdrejt me titullin «Dëshmorë apo kolaboracionistë?», duke kërkuar që figurat e Ballit të gjykohen me dokumentin në dorë, jo me klishenë e trashëguar. Zhurma nuk e mbyll debatin me një fjalë: bashkëpunimi i disa krahëve të Ballit me okupatorin gjerman kundër komunistëve, pas Mukjes, është pjesë reale e historisë sonë dhe nuk fshihet. Por po aq reale është edhe kjo: Skënder Muçon e kapën dhe e vranë vetë gjermanët, jo aleatët e tij të supozuar — dhe programi që la pas nuk fliste për nënshtrim, por për zgjedhje të lira, të drejta të njeriut e shtet ligjor. Ai është, mbi çdo gjë tjetër, dëshmi e një rruge të tretë shqiptare mes dy totalitarizmave — një rrugë që humbi, por që nuk duhej të harrohej.

Burimet

• Uran Butka, Dëshmorë apo kolaboracionistë? — polemikë historike mbi rivlerësimin e figurave të Ballit Kombëtar (botuar te Panorama / Dielli).

• Programi i Partisë Social-Demokrate, shkurt 1944, dhe organi i saj Zëri i Lirisë (gjashtë numra, 1944).

• Gazeta Telegraf, dosje: «Arrestimi i Skënder Muços — gusht 1944».

• Gazeta Shqiptare, «Nga internimi i patriotëve vlonjatë te vrasja e Skënder Muços» (2022).

• Të dhëna biografike të kontrolluara kryqëzuar me Wikidata (Q4164312) dhe historiografinë e rezistencës shqiptare.

---

# Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve: viti kur Kosova fali mbi një mijë gjaqe
https://zhurma.press/pajtimi-i-gjaqeve/
Type: event
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-22

Në një vit, 1990–1991, një lëvizje mbarëpopullore pajtoi 1.169 gjaqe e mbi 2.500 grindje — akti më i madh civil i Kosovës në prag të shtypjes serbe.

Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve ishte fushata mbarëpopullore e shqiptarëve të Kosovës, e nisur më 2 shkurt 1990 në Lugun e Baranit të Deçanit dhe e udhëhequr nga folkloristi Anton Çetta, që deri më 2 shkurt 1991 regjistroi 2.511 pajtime, mes tyre 1.169 gjaqe.

Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë (1990–1991) ishte një fushatë mbarëpopullore që, brenda një viti të vetëm, pajtoi 1.169 gjaqe dhe mbi 2.500 grindje mes shqiptarëve — akti më i madh civil që Kosova ndërmori në prag të shtypjes serbe. Nisi më 2 shkurt 1990 nga një grup studentësh e ish-të burgosurish politikë të Rrafshit të Dukagjinit dhe u udhëhoq nga folkloristi Anton Çetta e nga një këshill intelektualësh të Institutit Albanologjik të Prishtinës. Në kulmin e saj, më 1 maj 1990, në fushën e Verrave të Llukës u mblodh rreth gjysmë milioni njerëz për të falur gjakun jo për para e as për presion, po «për hakun e rinisë» dhe për Kosovën. Ishte një popull që, në vend të hakmarrjes, zgjodhi bashkimin.

Pse ka rëndësi

• Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë (1990–1991) pajtoi brenda një viti të vetëm 1.169 gjaqe dhe mbi 2.500 grindje mes shqiptarëve.

• Nisi më 2 shkurt 1990 dhe u udhëhoq nga folkloristi Anton Çetta e nga një këshill intelektualësh të Institutit Albanologjik të Prishtinës.

• Në kuvendin e Verrave të Llukës, më 1 maj 1990, u mblodhën rreth gjysmë milioni njerëz — përgjigjja civile e një populli që në prag të shtypjes serbe zgjodhi bashkimin në vend të hakmarrjes.

Fjala që ndezi lëvizjen

Shkëndija erdhi nga poshtë, jo nga lart. Në fillim të vitit 1990, ndërsa regjimi i Millosheviçit heshtte autonominë e Kosovës dhe policia serbe vriste protestues në rrugë, zëdhënësit e Beogradit e paraqitën vdekjen e shqiptarëve si punë të «një populli primitiv që ende vret njëri-tjetrin për gjak». Ishte një shpifje e llogaritur: t'i tregonte botës se ky popull nuk meritonte të drejta, se ai nuk dinte të qeveriste as vetveten. Përgjigjja nuk erdhi nga politikanët, po nga dy gra të reja të Pejës — Have Shala dhe Myrvete Dreshaj — të cilat, të tronditura nga varrimet e studentëve, thanë fjalinë që u bë fara e gjithçkaje: «Do të bëjmë diçka që ta ndryshojmë këtë.» Ato iu drejtuan shkrimtarit Rexhep Qosja, i cili i këshilloi t'i bashkoheshin një emri që malësia do ta dëgjonte — profesor Anton Çettës. Më 29 janar 1990, në odën e Adem Grabovcit në Pejë, u mor vendimi; më 2 shkurt nisi zyrtarisht lëvizja, në Lugun e Baranit të Deçanit.

Verrat e Llukës, 1 maj 1990

Ngjarja që e ktheu një nismë vullnetare në lëvizje kombëtare ishte kuvendi i madh i Verrave të Llukës, në Deçan, më 1 maj 1990. Aty u mblodh një det njerëzish — vlerësimet flasin për rreth gjysmë milioni pjesëmarrës — dhe në një ditë të vetme u falën mbi njëqind gjaqe. Vendi nuk ishte i rastësishëm: kuvendi u thirr posaçërisht në 80-vjetorin e Kuvendit historik të Verrave të Llukës të vitit 1910, ku malësorët e Dukagjinit ishin mbledhur për t'u ngritur kundër pushtetit osman. Në të njëjtën fushë ku njëqind vjet më parë populli ishte betuar për qëndresë, tani ai betohej për pajtim. Ky vazhdim i qëllimshëm — nga besëlidhja e armëve te besëlidhja e faljes — ishte vetë kuptimi i lëvizjes: e njëjta forcë e vetorganizimit që dikur ngrinte pushkën, tani shuante zjarrin e brendshëm të një kombi.

Rrjeti që u ngrit

Pajtimi nuk qe vepër e një njeriu, por e një rrjeti të tërë. Në krye qëndronte Anton Çetta, njohësi më i madh i Kanunit dhe i kulturës së odës, i cili shkeli qindra fshatra duke i bindur burrat të linin armiqësitë; pranë tij, Këshilli Koordinues bashkonte historianin Zekeria Cana, akademikun Mark Krasniqi, Marjan Demajn e Ethem Çekun — dijetarë të Institutit Albanologjik që e kthyen studimin e traditës në një akt shërimi shoqëror. Poshtë tyre lëviznin mijëra studentë e vullnetarë, që shkonin derë më derë. Sipas vlerësimeve, gjatë tri viteve (1990–1992) rreth një e treta e gjithë popullsisë së Kosovës mori pjesë në një mënyrë a një tjetër në këto kuvende faljeje. Rituali mbahej mbi besën: familja e dëmtuar e falte gjakun para turmës, pa kushte e pa çmim, «për hakun e rinisë» dhe për nderin e Kosovës. Kanuni, që kishte institucionin e vet të faljes së gjakut, tani u lexua jo si ligj hakmarrjeje, po si kod pajtimi.

Pajtimi i gjaqeve në numra, 1990–1991

Bilanci zyrtar i veprimtarisë njëvjeçare është i saktë dhe i dokumentuar: nga 2 shkurti 1990 deri më 2 shkurt 1991 u regjistruan 2.511 pajtime — prej tyre 1.169 gjaqe, 477 plagosje dhe 865 ngatërresa. Lëvizja e mbylli zyrtarisht misionin e saj në përvjetorin e parë, ndërsa ceremonia përmbyllëse, Kuvendi i tretë, u mbajt më 17 maj 1992 në Prishtinë. Dëshmia më e fortë e suksesit nuk qëndron te shifrat, po te një fakt i vetëm që përsëritin gjithë dëshmitarët: nga të gjitha ato pajtime, asnjë familje nuk u kthye më te hakmarrja. Fjala e dhënë para popullit mbajti.

Kodi i kthyer nga hakmarrja te uniteti

Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve është ndoshta shembulli më i pastër i asaj që historia shqiptare rrallë e ka lejuar të shihet: një popull pa shtet që qeveris moralisht vetveten. Pikërisht kur institucionet i ishin marrë me dhunë dhe kur propaganda serbe e paraqiste si të egër e të papërmirësueshëm, ky popull u përgjigj me aktin më të civilizuar të mundshëm — faljen. Nuk qe harresë e së kaluarës, po zgjedhje e vetëdijshme e së ardhmes: një komb që kuptoi se, në prag të një lufte që po vinte, nuk mund të përballej i përçarë nga plagët e veta. Rrjeti i dijetarëve, studentëve e grave që e ndezi këtë lëvizje e ktheu traditën — Kanunin, besën, odën — nga një trashëgimi e mbyllur në një mjet bashkimi kombëtar. Ishte, në kuptimin më të thellë, jo humbje e krenarisë, po forma më e lartë e saj.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë nisi më 2 shkurt 1990 në Lugun e Baranit (Deçan), pas një vendimi të marrë më 29 janar 1990 në odën e Adem Grabovcit në Pejë. Nismëtaret e para ishin Have Shala e Myrvete Dreshaj, të cilat, të nxitura nga vrasjet e protestuesve dhe nga propaganda e regjimit të Millosheviçit që i cilësonte shqiptarët «primitivë», iu drejtuan Rexhep Qosjes e më pas profesor Anton Çettës. Këshilli Koordinues përfshinte Anton Çettën (prijës), Zekeria Canën, Mark Krasniqin, Marjan Demajn e Ethem Çekun. Kuvendi i madh i Verrave të Llukës (Deçan) u mbajt më 1 maj 1990, në 80-vjetorin e Kuvendit të Verrave të Llukës të 1910-s, me rreth gjysmë milioni pjesëmarrës dhe me faljen e mbi 100 gjaqeve në një ditë. Bilanci njëvjeçar (2 shkurt 1990 – 2 shkurt 1991): 2.511 pajtime gjithsej — 1.169 gjaqe, 477 plagosje, 865 ngatërresa. Ceremonia përmbyllëse (Kuvendi III) u mbajt më 17 maj 1992 në Prishtinë. Vlerësohet se gjatë 1990–1992 rreth një e treta e popullsisë së Kosovës mori pjesë në kuvendet e pajtimit.

Kufizime. Për numrin e përgjithshëm të konflikteve të zgjidhura burimet ndryshojnë: krahas shifrës zyrtare 2.511, disa burime flasin për «mbi 1.800 gjaqe» ose deri në dhjetëra mijëra grindje të pajtuara gjatë tri viteve — dallim që vjen nga periudha e llogaritur dhe nga përfshirja a jo e grindjeve të vogla. Vlerësimet e pjesëmarrjes te Verrat e Llukës luhaten nga rreth 100.000 deri te gjysmë milioni. Datat e nisjes (29 janar vs 2 shkurt 1990) u referohen përkatësisht vendimit dhe fillimit zyrtar.

Referenca. Oral History Kosovo, «Reconciliation of the Blood Feuds Campaign 1990–1991»; Prishtina Insight, «The Women Who Pioneered Blood Feud Reconciliation in Kosovo»; Wikipedia (sq.), «Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve në Kosovë»; arkivi mediatik shqiptar për përvjetorët e Verrave të Llukës (Telegrafi, Dukagjini).

---

# Gavril Dara i Riu: arbëreshi që i dha shqipes eposin e Balës
https://zhurma.press/gavril-dara/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-31

Poeti arbëresh që, katër shekuj pas mërgimit, i dha shqipes eposin e Besëlidhjes së Lezhës — «Kënga e sprasme e Balës».

Katër shekuj pasi të parët e tij ishin larguar nga Rrjolli i Malësisë e kishin marrë detin drejt Siçilisë, një avokat arbëresh i lindur në Palaco Adriano ulet e shkruan poemën që do ta quajnë ndër kryeveprat e letërsisë shqipe. Gavril Dara i Riu nuk e kishte parë kurrë Shqipërinë. E megjithatë, në «Kënga e sprasme e Balës» ai rindërton botën mesjetare të Besëlidhjes së Lezhës — luftëtarët, dashurinë, kodin e nderit — me një saktësi ndjesie që vjen jo nga kujtesa e vet, por nga një zinxhir i pandërprerë transmetimi: gjyshi mblodhi këngët, i ati i ruajti fjalët, nipi i ktheu në epos. Dara është dëshmia se kombi shqiptar, edhe pa shtet e pa shkolla, vazhdonte të shkruhej — në gojën e rapsodëve dhe në pendën e mërgimtarëve të tij më të largët.

Pse ka rëndësi

• Gavril Dara i Riu (lindi më 8 janar 1826 në Palaco Adriano të Siçilisë) ishte avokat arbëresh që nuk e kishte parë kurrë Shqipërinë.

• Shkroi «Kënga e sprasme e Balës», ndër kryeveprat e letërsisë shqipe, që rindërton botën mesjetare të Besëlidhjes së Lezhës.

• Eposi lindi nga një zinxhir transmetimi trebrezësh: gjyshi mblodhi këngët, i ati ruajti fjalët, nipi i ktheu në epos.

Tri breza të një shtëpie letrare

Dara i Riu lindi më 8 janar 1826 në Palaco Adriano, një nga fshatrat arbëreshe të Siçilisë ku shqipja e ardhur pas vdekjes së Skënderbeut ishte ruajtur brez pas brezi. Familja e tij e kishte prejardhjen nga krahina e Rrjollit, në Malësinë e Veriut, prej nga ishte shpërngulur në valët e mëdha të mërgimit të shekullit XV. Por ajo që e bën shtëpinë Dara të veçantë nuk është vetëm origjina fisnike: është vazhdimësia letrare. Gjyshi, Gabriel Dara Plaku, qe ndër të parët mbledhës të folklorit arbëresh; i ati, Andrea (Ndre) Dara, punoi po ashtu për ruajtjen e fjalës e të thesarit gojor. Kur Dara i Riu mori penën, ai nuk niste nga e para — ai trashëgonte një arkiv familjar këngësh e rrëfimesh, mbledhur me durim nga dy breza para tij. Kjo është shenja e parë e rrjetit: kultura arbëreshe nuk mbijetoi rastësisht, por përmes shtëpish që e kaluan gjuhën si amanet nga babai te biri.

Avokati, garibaldini, gazetari

Arsimin e parë Dara e mori në seminarin arbëresh të Palermos — po atë institucion që për dy shekuj kishte formuar klerin e intelektualët italo-shqiptarë — dhe më pas kreu studimet e larta për drejtësi, duke ushtruar më vonë profesionin e avokatit. Por biografia e tij nuk mbetet brenda gjykatoreve. Dara i Riu qe njeri i Risorxhimentos italiane: mori pjesë në lëvizjet revolucionare të kohës dhe, gjatë fushatës së Garibaldit në vitin 1860, shërbeu në administratën revolucionare të Xhirxhentit (Agrigjentit). Ishte njeri i mendimit përparimtar e i së majtës liberale të shekullit, njësoj si shumë arbëreshë të tjerë që panë te çlirimi i Italisë një pasqyrë të çlirimit të pritur të Shqipërisë. Në vitin 1858 themeloi revistën letrare «Palingenesi», dhe mes viteve 1871 e 1874 drejtoi në Romë gazetën «La Riforma». Ky kombinim — jurist, revolucionar, publicist — ishte tipar i brezit arbëresh: njerëz që vepronin plotësisht brenda jetës italiane e njëkohësisht mbanin gjallë, me pendë e me zemër, çështjen e atdheut të humbur.

«Kënga e sprasme e Balës»

Vepra që e bëri të pavdekshëm është një poemë e vetme në shqip: «Kënga e sprasme e Balës» — «kënga e fundit» e një rapsodi plak me emrin Bala. Dara e ndërton poemën si një epos të mbledhur nga goja e popullit, sikur t'i kishte shpëtuar harresës vargjet e fundit të një këngëtari të vjetër. Ky është një procede i njohur i romantizmit europian — «gjetja» e një dorëshkrimi a kënge të lashtë — por te Dara ai nuk është mashtrim: është pohim se zëri i kombit mbijetoi vërtet në kujtesën gojore, dhe se poeti nuk shpik, por ripërtërin. Poema, e ndarë në katër pjesë me rreth një mijë e gjashtëqind vargje, është shkruar në vargun trokaik pa rimë të këngës popullore, të mbushur me melodi e figura të traditës.

Ngjarja zhvillohet në kohën e Besëlidhjes së Lezhës, kur Skënderbeu bashkoi princat shqiptarë kundër Perandorisë Osmane. Në qendër janë dy heronj — Nik Peta, i ndjeshëm e trim, dhe Pal Golemi, luftëtar fisnik e krenar — jetët e të cilëve ndërthuren me dashurinë, betejat (Berati, Valkali) dhe fatin e një populli që lufton për të mbijetuar. Përmes tyre Dara përpunon idetë që e bënin veprën një manifest të fshehtë kombëtar: se lumturia vetjake s'ka kuptim kur atdheu vuan, se liria fitohet vetëm me luftë, se shqiptarët janë një komb i vetëm që i reziston tretjes. Të gjitha këto Dara i shkruante në gjuhën shqipe, në një kohë kur ajo gjuhë ende nuk mësohej lirisht as në Shqipëri as në Kosovë.

Pas De Radës, zëri i dytë i Arbërisë

Studiuesit e kanë renditur prej kohësh Darën i Riun menjëherë pas Jeronim De Radës ndër poetët arbëreshë — dy shtyllat e një tradite që i dha letërsisë shqipe kryeveprat e saj romantike para se atdheu të kishte shtet. Nëse Variboba, një shekull më parë, i kishte dhënë shqipes poemën e saj të parë të mirëfilltë, dhe De Rada e ngriti lirikën arbëreshe në lartësi europiane, Dara i shtoi këtij rrjeti eposin: rrëfimin e madh të kombit të bashkuar nën Skënderbe. Këta nuk qenë figura të veçuara. Ata formonin një rrjet ndërlidhur intelektualësh — nga Siçilia e Kalabria deri te arvanitasit e Greqisë si Anastas Kullurioti — që, secili në mërgimin e vet, shkruanin të njëjtin komb. Vepra e Darës u botua vetëm pas vdekjes së tij: me pjesë te «Arbri i ri» (1887) dhe më vonë te «La Nazione Albanese», dhe si libër i plotë në vitin 1906. Kur Rilindja Kombëtare mblodhi forcat e veta, poetët e Frashërllinjve gjetën te arbëreshët jo paraardhës të largët, por bashkëpunëtorë të gjallë të një projekti të vetëm: t'i jepnin një kombi pa shtet një letërsi që të fliste në emër të tij.

Trashëgimia

Gavril Dara i Riu vdiq në vitin 1885 në Xhirxhento, pa e parë kurrë të botuar veprën e vet më të madhe dhe pa e parë kurrë atdheun që e kishte këncuar. E megjithatë, «Kënga e sprasme e Balës» hyri në kanunin e letërsisë shqipe dhe mbetet ndër kryeveprat e saj — dëshmi se një komb mund të ruajë e të pasurojë kujtesën e vet edhe katër shekuj larg vatrës, në gjuhën e të parëve, në gojën e rapsodëve dhe në pendën e mërgimtarëve që kurrë nuk e harruan se nga kishin ardhur. Shtëpia Dara — gjyshi që mblodhi, i ati që ruajti, nipi që krijoi — është vetë historia e kombit shqiptar në miniaturë: një zinxhir i pathyer transmetimi, që e mbajti gjallë fjalën kur çdo gjë tjetër ishte humbur.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Gavril Dara i Riu (Gabriele Dara Junior) lindi më 8 janar 1826 në Palaco Adriano të Siçilisë dhe vdiq më 1885 në Xhirxhento (Agrigjento). Ishte poet, jurist e publicist arbëresh, pasardhës i një familjeje me origjinë nga Rrjolli i Malësisë, e shpërngulur në Siçili pas vdekjes së Skënderbeut. Gjyshi, Gabriel Dara Plaku, dhe i ati, Andrea Dara, qenë mbledhës të folklorit arbëresh. Dara u shkollua në seminarin arbëresh të Palermos, mori diplomë në drejtësi dhe ushtroi avokatinë; mori pjesë në lëvizjet e Risorxhimentos dhe shërbeu në administratën revolucionare të Xhirxhentit gjatë fushatës së Garibaldit (1860). Themeloi revistën «Palingenesi» (1858) dhe drejtoi «La Riforma» në Romë (1871–1874). Vepra e tij më e njohur, «Kënga e sprasme e Balës», poemë epiko-lirike në katër pjesë me rreth 1.640 vargje, u shkrua në shqip dhe u botua pas vdekjes: me pjesë te «Arbri i ri» (nga 1887) e te «La Nazione Albanese», dhe si libër i plotë më 1906. Ngjarja e poemës vendoset në kohën e Besëlidhjes së Lezhës; personazhet kryesore janë Nik Peta e Pal Golemi.

Kufizime. Për datën e lindjes disa burime japin 1826 e disa 1827; kjo ekspozitë ndjek datën 8 janar 1826, më e përhapura në burimet shqiptare. Detajet e sakta të veprimtarisë politike gjatë 1860-s dhe kronologjia e plotë e botimeve me pjesë të poemës variojnë sipas burimeve dhe i paraqesim si të përafërta.

Referenca. Qendra e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët (qspa.gov.al), «135-vjetori i ndarjes nga jeta së poetit arbëresh, Gavril Dara i Riu»; Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë (qmksh.al), «8 janar 1826 — lindi poeti arbëresh Gavril Dara i Riu»; KultPlus, «Gavril Dara (i riu), një nga personalitetet më të rëndësishme të kulturës dhe penës arbëreshe»; si dhe zërat përmbledhës «Gabriele Dara» / «Gavril Dara i Riu» në Wikipedia (kryqëzuar me burimet e mësipërme, jo si burim i vetëm).

---

# Spiro Dine: mbledhësi i Nilit që i dha kombit «Valët e Detit»
https://zhurma.press/spiro-dine/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-09

Atdhetari i Rilindjes që nga mërgimi i Egjiptit mblodhi folklorin shqiptar dhe botoi «Valët e Detit» (Sofje, 1908) — libri më i gjatë shqip i kohës së vet.

Spiro Dine (Vithkuq, rreth vitit 1846 — Shibin el-Kom, Egjipt, 12 prill 1922) ishte atdhetar i Rilindjes dhe një nga mbledhësit më të mëdhenj të folklorit shqiptar. I mërguar që i ri në kolonitë shqiptare të Egjiptit, ai i kushtoi një jetë të tërë mbledhjes së këngëve, vajtimeve, përrallave e miteve që populli i tij i ruante vetëm në gojë — dhe në vitin 1908 i botoi në Sofje nën titullin Valët e Detit, që në kohën e vet ishte libri më i gjatë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe. Vepra e tij dëshmon një të vërtetë të thjeshtë e të fuqishme të Rilindjes: kur një popull nuk lejohej të shtypte gjuhën e vet brenda kufijve, ai e ndërtoi letërsinë e vet nga mërgimi, faqe pas faqeje, këngë pas kënge.

Pse ka rëndësi

• Spiro Dine (rreth 1846 – 1922) ishte atdhetar i Rilindjes dhe një nga mbledhësit më të mëdhenj të folklorit shqiptar.

• I mërguar në kolonitë shqiptare të Egjiptit, i kushtoi jetën mbledhjes së këngëve, vajtimeve e miteve që populli i ruante vetëm në gojë.

• Në vitin 1908 i botoi në Sofje si «Valët e Detit» — në kohën e vet libri më i gjatë i shtypur ndonjëherë në gjuhën shqipe.

Nga Vithkuqi te Nili

Dine lindi në Vithkuq, fshatin malor mbi Korçë që në shekullin XVIII kishte qenë një ndër qendrat më të gjalla kulturore e tregtare të Shqipërisë juglindore, me shkolla, kisha e shtypshkronjë, para se zjarret dhe rrënimet e shekullit ta shpërndanin popullsinë e tij nëpër botë. Nga ky fshat i plagosur nga historia doli një brez i tërë mërgimtarësh që do ta mbanin gjallë emrin shqiptar larg atdheut. I riu Spiro mësoi shkrimin shqip përmes alfabetit të Naum Veqilharxhit — të parit alfabet origjinal shqiptar — nga mësuesi Than Xheka; pra që në fëmijëri gjuha e shkruar iu shfaq jo si e drejtë e dhënë, por si fitore e vështirë, si diçka që duhej ruajtur.

Rreth vitit 1866, ende i ri, mori rrugën e mërgimit drejt Egjiptit, ku prej kohësh lulëzonte një koloni e madhe shqiptare rreth Kajros, Aleksandrisë dhe qyteteve të Deltës. Egjipti i asaj kohe, i qeverisur nga dinastia shqiptare e Mehmet Ali Pashës, ishte bërë një strehë ku mijëra shqiptarë punonin, tregtonin dhe — më e rëndësishmja për historinë tonë — mund të flisnin e shkruanin lirshëm atë që në Perandorinë Osmane të atdheut ndalohej.

Kolonia shqiptare e Egjiptit

Në Egjipt Dine hyri në rrjetin e atdhetarëve që e kishin kthyer mërgimin në punishte të Rilindjes. Aty u lidh me Thimi Mitkon, folkloristin e madh nga Korça, dhe, sipas dëshmive, e ndihmoi atë në përgatitjen e veprës themeltare Bëleta Shqypëtare (Aleksandri, 1878) — përmbledhjes së parë shkencore të folklorit shqiptar. Kjo shoqëri nuk ishte thjesht miqësi: ishte një zinxhir dijeje. Mitko i kaloi Dines metodën — mbledhjen e këngës ashtu siç e këndonte populli, pa e zbukuruar, pa e ndryshuar — dhe Dine e çoi më tej për gjysmë shekulli.

Në vitin 1881 Dine ndihmoi në themelimin e degës egjiptiane të Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip në Shibin el-Kom, qytetin e Deltës ku do të kalonte pjesën më të madhe të jetës. Kjo shoqëri, e lindur në Stamboll në vitin 1879 me Sami Frashërin, Jani Vreton, Pashko Vasën e të tjerë, ishte zemra organizative e Rilindjes: qëllimi i saj i vetëm ishte shtypja e librit shqip me një alfabet të njësuar. Se pikërisht një mërgimtar i thjeshtë në një qytet të Nilit u bë hallkë e këtij rrjeti tregon sa gjerë shtrihej ai — nga Stambolli te Bukureshti, nga Sofja te Egjipti, një komb pa shtet që ndërtonte institucionet e veta atje ku mundej.

«Valët e Detit»

Vepra e jetës së Dines doli më 1908 në Sofje, e shtypur nga shtypshkronja «Mbrothësia» e Kristo Luarasit — pikërisht presa shqiptare e Bullgarisë që në ato vite botonte pjesën më të madhe të librave të Rilindjes. Me rreth 850 faqe, Valët e Detit ishte libri më voluminoz i botuar deri atëherë në gjuhën shqipe, një monument i vetëm që mbante mbi kurriz gati gjithë traditën gojore të një populli.

Libri ndahej në dy pjesë. Pjesa e parë, rreth katërqind faqe, mblidhte poezinë atdhetare — vargje të vetë Dines dhe të rilindësve të tjerë, mes tyre Naim Frashëri, poeti-atdhetar që gjithashtu shkroi e botoi nga mërgimi. Pjesa e dytë, thelbi folklorik, ruante thesarin e paçmuar të gojës popullore: këngë dashurie e dasme, vajtime për të vdekurit, vargje humoristike, poezi fetare, përralla dhe copëza mitologjie që ndryshe do të kishin humbur me brezin që i mbante mend. Dine nuk ishte studiues i shkolluar; ai ishte mbledhës me durim e me dashuri, dhe pikërisht kjo besnikëri ndaj zërit të popullit e bën koleksionin e tij një burim që studiuesit e folklorit shqiptar e kthjellin ende sot.

Folklori si komb

Puna e Dines merr kuptimin e vet të plotë vetëm brenda logjikës së Rilindjes. Për një popull të ndarë mes katër vilajetesh osmane, pa shtet, pa shkollë në gjuhën e vet, pa kishë a xhami që t'i fliste shqip, folklori nuk ishte zbavitje etnografike — ishte prova e vetme e pakundërshtueshme se ekzistonte një komb. Kënga që këndohej njësoj në Vithkuq e në Malësi, vajtimi që qante me të njëjtin ritëm nga Çamëria në Kosovë, përralla që udhëtonte pa pasaportë nga një krahinë në tjetrën — ky ishte kodi i përbashkët që lidhte një popull të shpërndarë. Duke e mbledhur e duke e shtypur këtë kod, Dine dhe folkloristët si ai po e mblidhnin vetë kombin, po i jepnin trup të shkruar një identiteti që fuqitë e mëdha dhe perandoritë fqinje pëlqenin ta shpallnin të paqenë.

Është domethënëse se ky komb u shtyp fizikisht jashtë kufijve të tij: në Sofje, në Bukuresht, në Aleksandri e Shibin el-Kom. Gjeografia e shtypshkronjave shqipe është vetë harta e mohimit — një letërsi e detyruar të lindë në mërgim, sepse në shtëpi alfabeti ishte krim. Vala që Dine dëgjoi e mblodhi ishte pikërisht kjo: zëri i një populli që, i ndaluar të fliste në shtëpinë e vet, foli nga bregu i largët i Nilit.

Harresa dhe kthimi

Spiro Dine vdiq në Shibin el-Kom më 12 prill 1922, larg fshatit ku kishte lindur, pa e parë Shqipërinë e pavarur për të cilën kishte punuar tërë jetën. Për një kohë të gjatë emri i tij mbeti në hije, i mbuluar nga famat më të mëdha të Rilindjes; koleksioni i tij masiv u trajtua shpesh si lëndë e papërpunuar më shumë se si vepër. Por folkloristika moderne shqiptare e ka rikthyer atë në vendin që i takon: Valët e Detit mbetet një nga burimet më të pasura të kujtesës gojore para se shekulli XX ta ndryshonte përgjithmonë fshatin shqiptar. Në një popull që e ka ruajtur veten më shumë me këngë se me kështjella, mbledhësi i durueshëm i Nilit i dha kombit të vet një arkiv — dhe një dëshmi se dinjiteti nuk kërkon shtet për të ekzistuar, kërkon vetëm dikë që të mos e lërë zërin të humbasë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në literaturën për historinë e folkloristikës shqiptare dhe në dokumentimin e kolonisë shqiptare të Egjiptit gjatë Rilindjes:

• Spiro Dine, Valët e Detit, shtypshkronja «Mbrothësia» (Kristo Luarasi), Sofje, 1908 — vepra parësore, rreth 850 faqe, e ndarë në poezi atdhetare dhe folklor popullor.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania dhe Albanian Literature: A Short History — për vendin e Dines dhe të Thimi Mitkos në zhvillimin e folkloristikës dhe të letërsisë së Rilindjes.

• Për jetëshkrimin (lindja në Vithkuq rreth 1846 — disa burime japin 1844 —, mësimi i alfabetit të Veqilharxhit nga Than Xheka, mërgimi në Egjipt rreth 1866 me nxitjen e Thimi Mitkos, dega e Shoqërisë së të shtypurit në Shibin el-Kom më 1881, vdekja më 12 prill 1922): përmbledhjet biografike të Wikipedia-s shqip e anglisht, të kryqëzuara mes tyre; viti i saktë i lindjes mbetet i debatuar mes burimeve.

• Thimi Mitko, Bëleta Shqypëtare, Aleksandri, 1878 — përmbledhja e parë shkencore e folklorit shqiptar, në përgatitjen e së cilës Dine dha ndihmesë, dhe modeli metodik i punës së tij të mëvonshme.

---

# Instituti Albanologjik i Prishtinës: shkenca shqiptare si formë rezistence
https://zhurma.press/instituti-albanologjik-i-prishtines/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-26

Instituti kërkimor i albanologjisë në Kosovë — themeluar më 1953, mbyllur më 1955, rihapur më 1967, i dëbuar me dhunë më 1994.

Në qershor të vitit 1953, në një Prishtinë ende të vogël e të mbyllur brenda «Krahinës Autonome të Kosovës e Metohisë», katër studiues u ulën për të bërë diçka që regjimi jugosllav nuk e falte lehtë: të studionin shqiptarët si komb — gjuhën, folklorin, historinë e tyre — jo si mbetje folklorike të një pakice, por si trashëgimi e plotë e denjë për shkencë. E quajtën Instituti Albanologjik i Prishtinës. Ishte njëkohësisht një institucion dhe një pretendim: se dija për shqiptarët e Kosovës kishte të drejtë të prodhohej nga vetë ata, në gjuhën e tyre. Pikërisht ky pretendim do ta bënte Institutin objekt të goditjeve që përsëriteshin sa herë Beogradi shtrëngonte dorën mbi Kosovën — mbyllur më 1955, rihapur më 1967, i dëbuar me dhunë nga ndërtesa e vet më 1994. Historia e tij është, në miniaturë, historia e një rrjeti dijeje që nuk u la kurrë të ngrihej i qetë.

Pse ka rëndësi

• Instituti Albanologjik i Prishtinës u themelua më 1 qershor 1953 me katër punonjës shkencorë — Selman Riza, Ilhami Nimani si drejtor i parë, Mehdi Bardhi dhe Ali Rexha — për të mbledhur e studiuar lëndën gjuhësore, folklorike e historike shqiptare të Kosovës.

• Më 25 dhjetor 1955 autoritetet jugosllave e mbyllën: UDB-a sekuestroi dorëshkrimet dhe punonjësit shkencorë u shpërndanë a u dëbuan, në epokën e Aleksandër Rankoviçit.

• Pas rënies së Rankoviçit më 1966, Instituti u riorganizua më 28 shkurt 1967 me pesë punonjës, në një ish-kazermë ushtarake, nën drejtimin e Fehmi Aganit — që do të vritej nga forcat serbe në maj 1999.

• Rihapja eci paralel me lindjen e Universitetit të Prishtinës (1969–1970); më 1977 Instituti kaloi në një ndërtesë të ndërtuar posaçërisht për të, dhe më 1994 u dëbua me dhunë prej saj.

Themelimi: katër studiues, 1 qershor 1953

Instituti u themelua më 1 qershor 1953 me një bërthamë prej katër punonjësish shkencorë: Selman Riza — gjuhëtari nga Gjakova që tashmë kishte njohur burgjet e disa regjimeve — bashkë me Ilhami (Elhami) Nimanin, që u bë drejtori i parë, Mehdi Bardhin dhe Ali Rexhën. Rreth tyre u mblodh një grup bashkëpunëtorësh të jashtëm. Detyra ishte e qartë dhe e gjerë: të mblidhej e të studiohej lënda gjuhësore, folklorike e historike shqiptare e Kosovës, në një kohë kur institucionet zyrtare të Jugosllavisë e trajtonin këtë lëndë, në rastin më të mirë, si etnografi provinciale. Për herë të parë, albanologjia në Kosovë kishte një adresë.

Mbyllja: 25 dhjetor 1955

Adresa nuk zgjati. Më 25 dhjetor 1955, autoritetet shtetërore jugosllave e mbyllën Institutin. Kjo ishte epoka e Aleksandër Rankoviçit — ministrit të brendshëm serb, arkitektit të një aparati sigurimi që i trajtonte shqiptarët e Kosovës si element të dyshimtë për t'u kontrolluar e shpërngulur, jo për t'u studiuar me dinjitet. Kur regjimi nuk arriti ta vinte veprimtarinë e Institutit nën censurën e vet, e shkriu atë krejtësisht: shërbimi sekret (UDB-a) sekuestroi dorëshkrimet e mbledhura dhe punonjësit shkencorë u shpërndanë a u dëbuan. Për një dhjetëvjeçar, Kosova mbeti pa institucionin e vet të albanologjisë — jo sepse dija mbaroi, por sepse dijes iu mor çatia.

Rilindja pas Rankoviçit: 28 shkurt 1967

Rënia e Rankoviçit në vitin 1966 çeli një dritare. Frymëmarrja e re politike që erdhi pas tij — dhe që do të kulmonte me autonominë e zgjeruar të Kosovës nën Kushtetutën e 1974-s — lejoi rikthimin e institucioneve shqiptare. Instituti Albanologjik u riorganizua më 28 shkurt 1967, në fillim me pesë punonjës, të vendosur në një ish-kazermë ushtarake. Drejtues i tij u bë Fehmi Agani — sociologu e mendimtari që tri dekada më vonë do të bëhej njëri nga zërat kryesorë intelektualë të lëvizjes politike të Kosovës, dhe që do të vritej nga forcat serbe në maj 1999. Rihapja e Institutit eci paralel me lindjen e Universitetit të Prishtinës (1969–1970): për herë të parë, Kosova kishte një universitet në gjuhën shqipe dhe një institut kërkimor që e ushqente. Më 1977, Instituti kaloi në një ndërtesë të re, të ndërtuar posaçërisht për të.

«Gjurmime Albanologjike» — organi i kujtesës

Zëri i botuar i Institutit u bë revista shkencore «Gjurmime Albanologjike». Numri i parë kishte dalë që më 1962 si organ i Katedrës së Albanologjisë në Fakultetin Filozofik të Prishtinës; me rihapjen e Institutit, prej 1967-s revista u bë organi i tij dhe u nda në tri seri — shkencat filologjike, folklor e etnologji, dhe shkencat historike. Përveç saj, Instituti nxori revistën praktike-shkencore «Gjuha Shqipe» dhe mbi pesëqind tituj botimesh të veçantë: fjalorë, monografi, përmbledhje folklorike, studime historike. Në një hapësirë ku shteti kontrollonte se çfarë mësohej për shqiptarët, «Gjurmime Albanologjike» ishte prova e printuar se ekzistonte një shkencë shqiptare e Kosovës që fliste për veten me zërin e vet.

Anton Çetta: nga arkivi i folklorit te pajtimi i gjaqeve

Asnjë figurë nuk e mishëron më mirë lidhjen mes dijes dhe jetës kombëtare se Anton Çetta. Prej vitit 1968 ai drejtoi Degën e Folklorit të Institutit; për dekada mblodhi e botoi lëndën gojore të Kosovës — përralla, balada, këngë, legjenda — gjashtëmbëdhjetë vëllime folklori nga çdo anë e Kosovës. Por kur erdhi çasti më i rrezikshëm, në vitin 1990, folkloristi u ngrit nga tryeza e arkivit dhe doli në oborre. Çetta u bë udhëheqësi i Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve — fushata që, në vitet 1990–1992, fali mijëra hasmëri gjaku mes familjeve shqiptare. Ishte albanologji e zbatuar: dija për Kanunin, për besën, për kodin që i lidhte shqiptarët, u kthye në mjet për t'i bashkuar ata në prag të një lufte që po afronte. Studiuesi i kodit u bë ai që e përdori kodin për të shpëtuar jetë.

Dëbimi: 8 mars 1994 dhe sistemi paralel

Heqja e autonomisë së Kosovës pas 1989-s e ktheu Institutin sërish në shënjestër. Pas vitit 1981, ai ishte vënë nën censurë e kontroll politik; pas 1990-s, nën regjimin e Millosheviçit, situata u bë e padurueshme. Më 8 mars 1994, policia serbe hyri në ndërtesën e Institutit dhe i nxori punonjësit jashtë me dhunë, të rrahur. Rreth pesëdhjetë e dy studiues e vazhduan punën atje ku mundën — nëpër shtëpi private dhe në zyrat e Lidhjes Demokratike të Kosovës në rrugën «Dubrovnik». Ky ishte albanologjia si pjesë e sistemit paralel: ashtu si shkollat e universiteti shqip i Kosovës gjatë viteve '90, edhe kërkimi shkencor u zhvendos në bodrume e dhoma ndenjeje, jashtë shtetit që e mohonte. Ndërtesa iu rikthye Institutit vetëm më 1 prill 1998 — një vit para se lufta të mbërthente Kosovën.

Studimi si rezistencë

Instituti Albanologjik i Prishtinës nuk është thjesht një ndërmarrje akademike; është dëshmi e një thesi të tërë mbi shqiptarët e shekullit të njëzetë — se rrjeti i tyre i dijes, i kujtesës e i vetëpërfaqësimit nuk u la kurrë të rritej pa ndërprerje. Sa herë që hapej një dritare, katër studiues, pesë studiues, pesëdhjetë studiues nxitonin ta mbushnin me punë; sa herë që dritarja mbyllej me forcë, ata e mbanin punën gjallë në ish-kazerma, në shtëpi private, në kujtesë. Që nga viti 1953, Instituti ka mbijetuar mbylljen, dëbimin dhe luftën, dhe sot vazhdon si njëri nga shtyllat e albanologjisë në Kosovë. Historia e tij dëshmon një të vërtetë të thjeshtë: aty ku një popull nuk lejohet të studiojë veten lirisht, vetë akti i studimit bëhet formë rezistence.

Burimet

• Instituti Albanologjik i Prishtinës — historiku zyrtar (institutialbanologjik.org).

• «Gjurmime Albanologjike» — organ i Institutit që nga 1967 (numri i parë 1962); tri seritë e revistës (albanica.al).

• Nuridin Ahmeti, monografi mbi historikun e Institutit Albanologjik të Prishtinës (paraqitur 2023, 70-vjetori).

• Wikipedia (shqip & anglisht), «Instituti Albanologjik i Prishtinës» / «Albanological Institute of Pristina» — themelimi 1953, mbyllja 25 dhjetor 1955, rihapja 28 shkurt 1967, dëbimi 8 mars 1994, rikthimi 1 prill 1998.

• Biografia e Anton Çettës (1920–1995): kryetar i Degës së Folklorit që nga 1968; themelues i Lëvizjes për Pajtimin e Gjaqeve, 1990.

• KultPlus, «1 qershor 1953, kur në Kosovë u themelua Instituti Albanologjik».

---

# Selman Riza: gjuhëtari nga Gjakova që tre regjime nuk e thyen dot
https://zhurma.press/selman-riza/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-09-21

Juristi e albanologu nga Gjakova që e ktheu studimin e shqipes në atdhetari — dhe u burgos e u heshtua nga tre regjime për të: fashizmi italian, shovinizmi jugosllav dhe diktatura komuniste.

Selman Riza (Gjakovë, 21 dhjetor 1909 — Tiranë, 16 dhjetor 1988) është një nga themeluesit e gjuhësisë moderne shqiptare dhe, njëkohësisht, një nga ndërgjegjet më të pathyeshme që nxori shekulli i njëzetë shqiptar. Jurist e albanolog i shkolluar në Tuluzë e Hajdelberg, njohës i një duzine gjuhësh, ai e ktheu studimin e shqipes në një akt atdhetarie — dhe pikërisht për këtë u burgos, u internua dhe u heshtua nga tre regjimet totalitare që kaluan mbi jetën e tij: fashizmi italian, shovinizmi jugosllav i Titos dhe diktatura komuniste e Enver Hoxhës. Motoja e tij, «Atdheu fillon te fjala», nuk ishte një frazë e bukur, por një program jete.

Pse ka rëndësi

• Selman Riza (Gjakovë 1909 — Tiranë 1988) ishte një nga themeluesit e gjuhësisë moderne shqiptare — jurist e albanolog i shkolluar në Tuluzë e Hajdelberg, njohës i rreth dymbëdhjetë gjuhësh.

• U burgos, internua dhe u heshtua nga tre regjime totalitare: fashizmi italian, shovinizmi jugosllav i Titos dhe diktatura komuniste e Enver Hoxhës.

• Motoja e tij «Atdheu fillon te fjala» e shihte gjuhën si kodin që i mban shqiptarët e Gjakovës, Tiranës, Prishtinës e Maqedonisë një komb të vetëm.

Nga Gjakova te Tuluza

Lindi më 21 dhjetor 1909 në Gjakovë, qytetin kufitar të Rrafshit të Dukagjinit, ku ndjenja kombëtare shqiptare kishte rrënjë të thella dhe ku emri i familjes Riza mbante peshë. Fëmijë, u nis drejt Shqipërisë: nisi shkollën «Naim Frashëri» dhe e vazhdoi arsimin te Liceu Kombëtar i Korçës, prej të cilit doli nxënës i dalluar. Me një bursë të shtetit shkoi në Francë, në Universitetin e Tuluzës, ku ndërmjet viteve 1931 dhe 1934 studioi njëherësh gjuhë e letërsi frënge dhe drejtësi, për t'u specializuar më pas për gjermanishten në Hajdelberg. Nga ky formim i dyfishtë — filologjik dhe juridik — do të buronte një mendje e rrallë: e aftë të lexonte tekstet më të vjetra të shqipes me syrin e shkencëtarit dhe të mbronte të drejtat e kombit me logjikën e juristit. Bashkëkohësit e kujtojnë si njeri që zotëronte rreth dymbëdhjetë gjuhë.

«Atdheu fillon te fjala»

Për Rizën, gjuha nuk ishte vetëm objekt studimi — ishte kodi që e mban një popull të bashkuar përtej kufijve që historia i vizatoi mbi trupin e tij. Shqiptarët e Gjakovës, të Tiranës, të Prishtinës dhe të fshatrave shqiptare të Maqedonisë ishin për të një komb i vetëm, i lidhur nga e njëjta fjalë. Kur në korrik 1942 u kthye në Kosovën e pushtuar, ai u vu në krye të Lëvizjes Antifashiste me një synim të qartë: bashkimin e Kosovës dhe të trojeve shqiptare me Shqipërinë. Ky qëndrim — kombëtar, jo ideologjik — do të bëhej «mëkati» që të tria regjimet nuk do t'ia falnin: sepse ai kërkonte një komb të bashkuar aty ku secili prej tyre kërkonte një kufi.

Bashkëthemelues i demokracisë

Në tetor 1943, mes intelektualësh që besonin në një Shqipëri shumëpartiake, Selman Riza qëndroi ndër bashkëthemeluesit e Partisë Social-Demokrate, krah shkrimtares Musine Kokalari, juristit Skënder Muço dhe kritikut Isuf Luzaj. Partia lindi nga bindja se çlirimi nga fashizmi duhej të prodhonte liri, jo një diktaturë të re; organi i saj, gazeta Zëri i Lirisë, kërkonte zgjedhje të lira dhe vëzhgues ndërkombëtarë. Në një Evropë ku komunizmi po mbyllte grushtin, ky ishte një program guximtar dhe, siç do të tregonte historia, vdekjeprurës për ata që e ngritën.

I burgosur nga tre regjime

Biografia e Rizës lexohet si një kronikë e qëndresës. Fashizmi italian e goditi i pari: pas demonstratës kombëtare të 28 nëntorit 1939 në Korçë, ku ishte ndër organizatorët, u arrestua dhe u internua në ishujt e Italisë — Santo Stefano e Ventotene — prej ku doli vetëm në tetor 1941. Pas luftës, në vitin 1945, u arrestua sërish, këtë herë me kërkesë të Jugosllavisë, pikërisht për qëndrimet e tij kundër pretendimeve serbe mbi Kosovën; nga burgu i Tiranës e dorëzuan te Beogradi, dhe në burgjet jugosllave kaloi vite të tëra pa gjyq të rregullt, derisa u lirua i sfilitur nga skorbuti.

Regjimi i tretë — ai i Enver Hoxhës — nuk e vrau, por u përpoq ta zhdukte si emër. I hoqën nga Instituti i Gjuhësisë si «mbeturinë borgjeze», e zbritën roje-kustod te Muzeu i Beratit e pastaj te biblioteka e qytetit, dhe më 1970 e nxorën në pension të parakohshëm. Në një fletë-rrufe të vënë me porosi të kreut të Komitetit të Tiranës, Manush Myftiut, u shkrua se «Selman Rizës t'i pritet koka». Ai mbijetoi — por vepra e tij mbeti nëpër sirtarë, e ndaluar, sepse edhe heshtja ishte një formë dënimi.

Shkenca e shqipes

Pavarësisht persekutimit, Riza la një trashëgimi shkencore që qëndron në themel të albanologjisë. Vepra e tij Tri monografina albanologjike (Tiranë, 1944) mbetet një gur themeli i studimeve gramatikore mbi shqipen; ai u mor thellë me tekstet më të vjetra të gjuhës — mes tyre Mesharin e Gjon Buzukut (1555) — duke rindërtuar «pesë autorët më të vjetër» të shkrimit shqip. Hartoi një Gramatikë të serbokroatishtes (1952), studioi fillimet e gjuhësisë shqiptare dhe botoi Studime albanistike (Prishtinë, 1979). Më 1953 qe ndër themeluesit e Institutit Albanologjik të Prishtinës, dhe pas kthimit në Tiranë më 1955 punoi për vite në Institutin e Gjuhësisë. Ironia më e hidhur e biografisë së tij është se pjesa më e madhe e veprës — Vepra 1 (1996), Vepra 3 (2003), Vepra 4 (2004) — u botua vetëm pas vdekjes, kur autori nuk mund ta shihte më dritën që kishte kërkuar gjithë jetën.

Kujtesa

Selman Riza vdiq në Tiranë më 16 dhjetor 1988, pak vite para se regjimi që e kishte heshtur të shembej. Njohja erdhi pas vdekjes: më 2005 presidenti i Kosovës Ibrahim Rugova e nderoi me Medaljen e Artë të Lidhjes së Prizrenit, dhe më 2009 Fatmir Sejdiu i akordoi Medaljen e Artë të Lirisë. Në rrjetin e gjerë të Rilindjes së vonë dhe të qëndresës kombëtare, Riza zë një vend të veçantë: ai e provoi me jetën e vet se çështja e gjuhës dhe çështja e lirisë janë e njëjta çështje. Nga Gjakova te Tuluza, nga burgu i Beogradit te sirtari i Beratit, ai kurrë nuk hoqi dorë nga bindja e thjeshtë që e udhëhoqi — se një komb njihet, para së gjithash, nga fjala që flet dhe nga kurajoja për ta thënë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrat biografikë dhe në arkivat e dokumentuara të periudhës:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (zëri "Selman Riza"), London: I.B. Tauris, 2013.

• kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit në Shqipëri, "Selman Riza, gjuhëtari i madh i dënuar me burgje dhe heshtje".

• KOHA.net, "Rrugëtimi i hidhur politik i gjuhëtarit nga Gjakova, Selman Riza, që deshi ta bashkojë Kosovën me Shqipërinë".

• Observatori i Kujtesës, "Raportet e survejimit ndaj gjuhëtarit Selman Riza".

• Friedrich-Ebert-Stiftung, Musine Kokalari and Social Democracy in Albania (library.fes.de) — për themelimin e Partisë Social-Demokrate më 1943.

---

# Bajram Curri: prijësi kaçak që nuk e pranoi kufirin e vitit 1913
https://zhurma.press/bajram-curri/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-10

Prijës i Malësisë së Gjakovës dhe i lëvizjes kaçake (1862–1925) — pushka në mal, zëri i Kosovës në kryeqytetet e Europës.

Bajram Curri — lindi më 16 janar 1862 në Krushë të Madhe, në një familje të fisit Krasniqe nga Malësia e Gjakovës, ajo brezare malesh mbi Tropojë ku shteti kishte arritur rrallë me ligj dhe shpesh me dhunë. Emri i tij u bë sinonim i një ideje të vetme e të palëkundur: që trojet shqiptare të Kosovës, të lëna jashtë kufirit të Shqipërisë me vendim të Fuqive të Mëdha, nuk ishin çështje e mbyllur. Për gjysmë shekulli ai e mbajti atë çështje të hapur me armë në mal e me zë në kryeqytetet e Europës — deri në mëngjesin e 29 marsit 1925, kur forcat e Ahmet Zogut e rrethuan në një shpellë të Dragobisë, në luginën e Valbonës. Shteti shqiptar e shpalli më vonë Hero të Shqipërisë; qyteti i Kolgecajt mban prej vitit 1952 emrin e tij.

Pse ka rëndësi

• Bajram Curri (1862–1925) ishte prijës kaçak nga Malësia e Gjakovës që nuk e pranoi kufirin e vitit 1913, i cili la trojet shqiptare të Kosovës jashtë shtetit shqiptar.

• Ishte ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës (1899) dhe të komitetit të fshehtë "Bashkimi" (1906), duke mbajtur gjallë rrjetin e qëndresës kosovare për autonomi.

• U rrethua dhe vdiq më 29 mars 1925 në një shpellë të Dragobisë nga forcat e Ahmet Zogut; shteti e shpalli më vonë Hero të Shqipërisë dhe qyteti i Kolgecajt mban prej 1952 emrin e tij.

Malësia e Gjakovës dhe shkolla e qëndresës

Curri erdhi nga një trevë ku nderi, besa dhe Kanuni ishin ligj para çdo administrate. I biri i Shaqir agës, ai u rrit brenda një bote fisnore që e njihte veten si të vetëmjaftueshme dhe që e priste autoritetin e jashtëm me mosbesim. Qëndresa nuk ishte për të një zgjedhje politike e vonshme, por gjuha amtare e brezit të tij: në vitin 1893 mori pjesë në kryengritjen kosovare të udhëhequr nga Haxhi Zeka, dhe në vitin 1899 u bë ndër themeluesit e Lidhjes së Pejës, atij përpjekjeje kosovare për autonomi që vijoi frymën e Lidhjes së Prizrenit. Rrjeti i qëndresës kosovare nuk lindi me Currin; por pak figura e mbajtën atë rrjet të gjallë aq gjatë sa ai.

Nga Bashkimi te kryengritjet e mëdha

Në vitin 1906 Curri u bë ndër themeluesit e degës së Gjakovës të komitetit të fshehtë "Bashkimi", rrjeti i lidhjeve klandestine që përgatiti terrenin për lëvizjen kombëtare. Kur revolucioni xhonturk i vitit 1908 tundi Perandorinë Osmane, ai mobilizoi burrat e malësisë; por si shumë prijës shqiptarë, ai e kuptoi shpejt se qendërzimi i ri xhonturk ishte kërcënim, jo shpëtim. Në kryengritjet e njëpasnjëshme të viteve 1910–1912 Curri qëndroi në ballë. Në maj të vitit 1912, në kuvendin e Junikut, prijësit shqiptarë dhanë besën për luftë; kryengritja e atij viti detyroi Stambollin të pranonte kërkesat shqiptare pak javë para se Luftërat Ballkanike të ndryshonin gjithçka.

Prerja e vitit 1913

Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 e ndanë hapësirën shqiptare me një prerje çeliku. Aty ku Shqipëria si shtet u njoh, dhe aty ku shqiptarët si popull mbetën nën Serbinë e Malin e Zi. Kosova ra brenda kufijve serbë; Konferenca e Ambasadorëve në Londër e vulosi ndarjen mbi hartë, larg atyre që do ta jetonin. Curri e luftoi këtë me armë — u ndesh me forcat serbe në rrethinat e Lumës dhe, në vjeshtën e vitit 1914, udhëhoqi një sulm kundër pozicioneve malazeze. Por ai e kuptoi diçka që do të përcaktonte pjesën tjetër të jetës së tij: një popull pa shtet nuk mund ta mbronte veten vetëm me pushkë. Duhej edhe një zë në tryezat ku vizatoheshin kufijtë.

Komiteti i Kosovës: pushka në mal, fjala në kryeqytete

Në vitin 1918, në Shkodër, Curri u bë ndër themeluesit e Komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" — krahu politik i qëndresës, i ngritur me Hoxhë Kadri Prishtinën, Hasan Prishtinën dhe një brez prijësish që e mbanin çështjen e Kosovës të gjallë nga mërgimi. Curri mori përgjegjësinë për Gjakovën e rrethinat, ndërsa Isa Boletini për Mitrovicën. Ishte një strategji e dyfishtë, e vetmja e mundshme për një popull pa shtet: kaçakët në kodrat e Drenicës dhe të Dukagjinit, dhe komiteti në kryeqytetet europiane. Curri qëndroi në të dyja anët e këtij rrjeti — luftëtar në terren dhe organizator politik. Lëvizjen e armatosur në Drenicë e udhëhoqi Azem Galica; Curri ishte aleati dhe ura drejt Shqipërisë, ndërsa Idriz Seferi mbante krahun lindor të Karadakut. Ky ishte rrjeti: i palidhur nga lart, i mbajtur nga besa, kujtesa dhe nevoja — pikërisht forma e organizimit shqiptar që fqinjët e mëdhenj nuk e lejuan kurrë të ngrihej në shtet.

Ministër dhe kryengritës në Shqipërinë e re

Pas Kongresit të Lushnjës (1920), që i dha Shqipërisë një qeveri e një kryeqytet të ri, Curri hyri në jetën shtetërore pa braktisur kurrë çështjen e Kosovës. Nga marsi deri në nëntor 1920 shërbeu si ministër pa portofol; në dhjetor 1921 mori Ministrinë e Luftës në qeverinë e shkurtër të Hasan Prishtinës. Por politika e Tiranës po ngrihej nën një figurë tjetër — Ahmet Zogun — dhe Curri e pa tek ai një pengesë për çështjen kombëtare. Në mars 1922 ai udhëhoqi një kryengritje kundër Zogut që dështoi. Kur qeveria e Fan Nolit erdhi në pushtet me Revolucionin e Qershorit të vitit 1924, Curri e mbështeti; rënia e saj në dhjetor të atij viti, me kthimin e Zogut të përkrahur nga Beogradi dhe nga trupat e Wrangelit, e ktheu Currin sërish në malet e Tropojës — këtë herë të ndjekur nga vetë shteti shqiptar.

Dragobia, 29 mars 1925

Rrethimi i fundit e gjeti në një shpellë mbi Dragobi, në luginën e Valbonës, jo larg vendlindjes. Më 29 mars 1925 forcat zogiste mbyllën rrethimin dhe Bajram Curri ra i vrarë. Rrëfimet për mënyrën e saktë të vdekjes ndryshojnë — disa thonë se ra në shkëmbimin e zjarrit, të tjera se zgjodhi vdekjen para dorëzimit — dhe këto detaje duhen mbajtur me kujdesin që meriton kufiri mes historisë dhe legjendës. Ajo që nuk ndryshon është vija e jetës së tij: gjashtëdhjetë e tre vjet qëndresë, nga kryengritja e Haxhi Zekës deri te shpella e fundit, në emër të një kufiri që ai kurrë nuk e pranoi si të drejtë. Qyteti që sot mban emrin e tij, në zemër të Malësisë së Gjakovës, është kujtesa e gjallë e asaj që ai mbrojti: se çështja e Kosovës nuk u mbyll me vdekjen e tij.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë standarde dhe në kujtesën kombëtare, të cituar si e tillë:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — Luftërat Ballkanike, ndarja e vitit 1913 dhe lëvizja kaçake.

• Historiografia shqiptare mbi lëvizjen kombëtare dhe Komitetin "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" — studimet e periudhës dhe pas vitit 1990, lexuar me kritikë ndaj kontekstit ideologjik.

• Kujtesa gojore dhe kënga popullore për Bajram Currin — burim i receptimit popullor dhe i legjendës, jo dokumentim faktesh historike.

---

# Partia Socialdemokrate (1943): rrjeti demokratik që u shtyp në lindje
https://zhurma.press/partia-socialdemokrate/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-31

Partia e parë socialdemokrate shqiptare — themeluar më 1943 nga Musine Kokalari; një rrjet intelektualësh që kërkoi demokraci e u shtyp në lindje nga regjimi njëpartiak.

Në vjeshtën e vitit 1943 — ndërsa lufta ende digjte Evropën dhe fati i Shqipërisë varej nga forca të armatosura që matnin njëra-tjetrën në male — një grup i vogël intelektualësh vendosi të bënte diçka të pazakontë për kohën: jo të merrte pushkën, por të themelonte një parti. E quajtën Partia Socialdemokrate e Shqipërisë. Nismëtare e saj ishte Musine Kokalari — shkrimtarja e parë e letërsisë shqipe — dhe programi që doli nga penda e saj kërkonte atë që asnjë fraksion i armatosur nuk e vinte në qendër: zgjedhje të lira, shumëpartizëm, të drejta të njeriut dhe shtet ligjor. Ishte një rrjet demokratik i lindur në çastin më të papërshtatshëm, dhe pikërisht për këtë u shtyp në lindje.

Pse ka rëndësi

• Parti e themeluar në vjeshtën e 1943 nga një grup intelektualësh — jo nga një ushtri, por nga një tryezë; nismëtare ishte Musine Kokalari, shkrimtarja e parë e letërsisë shqipe.

• Programi i saj kërkonte zgjedhje të lira, shumëpartizëm, të drejta të njeriut dhe shtet ligjor — pikërisht ato që asnjë fraksion i armatosur s'i vinte në qendër.

• Rreth Kokalarit u mblodhën Mit'hat Araniti, Skënder Muço, Isuf Luzaj e Selman Riza — një rrjet demokratik i lindur në çastin më të papërshtatshëm dhe i shtypur nga regjimi komunist.

Themelimi: një parti e intelektualëve (1943)

Partia nuk lindi nga një ushtri, por nga një tryezë. Rreth Kokalarit u mblodhën emra të botës intelektuale shqiptare: juristi, dramaturgu e publicisti Mit'hat Araniti; avokati Skënder Muço; kritiku letrar Isuf Luzaj; dhe gjuhëtari Selman Riza. Ata nuk përfaqësonin një krahinë a një klan, por një ide — se Shqipëria e pasluftës mund të ndërtohej mbi institucione qytetare, jo mbi hegjemoninë e një force të vetme. Në një skenë politike ku Fronti Nacionalçlirimtar dhe Balli Kombëtar matnin fuqinë me armë, socialdemokratët zgjodhën armën e rrezikshme të fjalës.

«Zëri i Lirisë»

Organi i partisë qe gazeta «Zëri i Lirisë», numri i parë i së cilës doli më 1 janar 1944. Gjatë jetës së shkurtër të partisë u botuan gjashtë numra — një zë i vogël shtypi në një vend ku shtypi po bëhej gjithnjë e më shumë monopol i një ideologjie të vetme. Vetë emri ishte një program: në një kohë kur "liria" po kthehej në parullë të armatosur, socialdemokratët këmbëngulnin se liria nënkuptonte shumësi zërash, jo një zë të vetëm të imponuar.

Programi: demokraci mbi nacionalizëm

Programi i plotë i partisë u botua në shkurt të vitit 1944. Ai mbështetej pjesërisht te Dekalogu i Ballit Kombëtar, por zhvendoste peshën: aty ku programet e tjera theksonin nacionalizmin dhe qëndrimet social-populiste, socialdemokratët vinin në qendër demokracinë, të drejtat e njeriut, nacionalizmin qytetar dhe sundimin e ligjit. Ishte një dokument që lidhte lirinë politike me drejtësinë shoqërore — një sintezë evropiane perëndimore e sjellë në një vend ku, brenda pak muajsh, çdo alternativë ndaj partisë-shtet do të quhej tradhti.

Shtypja: 23 janar 1946

Fitorja e forcave komuniste në nëntor 1944 e la partinë pa hapësirë. Kur regjimi i ri organizoi zgjedhjet e dhjetorit 1945, opozita — përfshirë socialdemokratët — nënshkroi një notë që kërkonte shtyrjen e votimit dhe monitorim ndërkombëtar; e refuzuar, ajo u përdor më pas si provë "armiqësie". Vala e arrestimeve goditi rreth 37 veprimtarë të opozitës. Kokalari u arrestua më 23 janar 1946. Ç'kishte qenë një parti idesh u trajtua tashmë si komplot: anëtarët e saj u çuan përpara Gjykatës Ushtarake të Tiranës.

Gjyqi dhe heshtja

Procesi u zhvillua në verën e vitit 1946, në një sallë kinemaje të kthyer në gjykatë. Kokalari, e akuzuar si "saboto­re dhe armike e popullit", nuk u la ta mbaronte mbrojtjen që kishte përgatitur; fjalët e saj të fundit mbetën një kërkesë e thjeshtë për zgjedhje shumëpartiake. Dënimi qe i rëndë, edhe pse burimet nuk pajtohen për shifrën e saktë: arkivi i Institutit Musine Kokalari flet për 35 vjet burg, nga të cilat ajo vuajti rreth 16; burime të tjera japin 30 vjet, të reduktuara më pas në 20. Pas burgut erdhi internimi: në vitin 1962 ajo u dërgua në Rrëshen, ku e detyruan të bënte punë të rënda ndërtimi nën mbikëqyrjen e sigurimit të shtetit. Vdiq në gusht 1983, nga një kancer i diagnostikuar që në 1980 e i lënë pa trajtim. Shokët e saj të partisë u shpërndanë nëpër burgje, pushkatime dhe internime; disa emra u fshinë krejt nga kujtesa publike për dekada.

Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej

Partia Socialdemokrate e 1943-shit jetoi më pak se tre vjet dhe nuk fitoi kurrë as edhe një zgjedhje. Por rëndësia e saj nuk matet me pushtet: ajo dëshmon se, në çastin e themelimit të Shqipërisë së re, ekzistonte një rrjet i vetëdijshëm intelektualësh — shkrimtare, avokatë, një gjuhëtar — që kërkonte një rrugë demokratike e pluraliste, jo diktaturën e një partie të vetme. Ky rrjet nuk u mund nga argumentet; u mund nga burgu. Fati i tij përngjan me atë të një brezi të tërë të shtypur nga i njëjti regjim — nga filozofi Arshi Pipa, te frati Anton Harapi i ekzekutuar po në atë valë të 1946-s, deri te muret e Burgut të Burrelit dhe të Spaçit, ku fjala e lirë u dënua si krim. Restaurimi i kujtesës së tyre — pas 1990-s Kokalari u njoh si "Martire e Demokracisë" dhe në 2024 iu hap një muze — nuk është nostalgji: është pranim se demokracia shqiptare kishte një zanafillë të hershme, të mundur me dhunë, por jo të harruar.

Burimet

• Instituti Musine Kokalari — biografia dhe dokumentet e Partisë Socialdemokrate (musinekokalari.org, musineinstitute.org).

• «Zëri i Lirisë», organ i Partisë Socialdemokrate — gjashtë numra, 1 janar 1944 e në vazhdim (dokument parësor).

• Programi i Partisë Socialdemokrate, shkurt 1944.

• Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (kujto.al) — dosja e persekutimit shtetëror të Musine Kokalarit.

• Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave të Shqipërisë — fotografia e procesit gjyqësor, 1946.

• Balkan Insight, "Museum Honours Woman Who Challenged Albania's Brutal Communist Takeover", 20 dhjetor 2024.

---

# At Zef Pllumi: frati françeskan që rroi vetëm për të dëshmuar
https://zhurma.press/zef-pllumi/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-10

Frati françeskan i Shkodrës që kaloi rreth njëzet e gjashtë vjet në burgjet e diktaturës dhe shkroi «Rrno vetëm për me tregue» — kujtesa e një brezi të shfarosur.

Titullin e kujtimeve të veta At Zef Pllumi e mori nga një frazë e thjeshtë malësore: rrno vetëm për me tregue — jeto vetëm që të dëshmosh. Për të, kjo nuk ishte figurë letrare, por përshkrim i saktë i një jete. Frati françeskan i lindur më 1924 kaloi rreth njëzet e gjashtë vjet në burgjet dhe kampet e diktaturës komuniste — më shumë kohë prapa hekurave sesa i lirë si prift — dhe doli nga to me një detyrë të vetme: të shkruante atë që kishte parë, që brezi i shfarosur i klerit katolik verior të mos zhbëhej nga kujtesa ashtu si u zhbë nga jeta. Kur regjimi ra, ai nuk kërkoi hakmarrje as poste; u ul dhe dëshmoi. Trilogjia që la pas u bë një nga dokumentet më të rënda të terrorit shqiptar të shekullit XX.

Pse ka rëndësi

• At Zef Pllumi, frat françeskan i lindur më 1924, kaloi rreth njëzet e gjashtë vjet në burgjet dhe kampet e diktaturës komuniste — më shumë kohë prapa hekurave sesa i lirë si prift.

• U formua në kolegjin françeskan të Shkodrës, brenda të njëjtit rrjet kulturor që kishte prodhuar Gjergj Fishtën, Anton Harapin dhe Shtjefën Gjeçovin.

• Kujtimet e tij "Rrno vetëm për me tregue" u bënë një nga dëshmitë më të rënda të terrorit komunist ndaj klerit katolik verior.

Një djalë i Malësisë në kolegjin françeskan

Zef Pllumi lindi më 28 gusht 1924 në një familje me origjinë nga Shkreli: Fjalori Enciklopedik i Viktimave të Terrorit Komunist e vendos lindjen në Malin e Rencit, në Shëngjin, ndërsa dosja e gjyqit të vitit 1948 e shënon të lindur në Bogë të Koplikut dhe banues në Mal të Rencit — një botë malësore ku besa, Kanuni dhe mesha ishin ende trari i jetës së përditshme. Në vitin 1931, ende fëmijë, hyri në kolegjin françeskan të Shkodrës, institucionin që prej dekadash ishte bërë zemra intelektuale e katolicizmit shqiptar. Aty u formua brenda të njëjtit rrjet kulturor që kishte prodhuar Gjergj Fishtën, Anton Harapin dhe Shtjefën Gjeçovin — një brez fratërsh që nuk e ndanin dot fenë nga gjuha dhe kombin nga kultura. Kolegji nuk ishte thjesht shkollë; ishte një makinë e tërë që ruante shqipen letrare, mblidhte folklorin dhe kodifikonte të drejtën zakonore në një kohë kur shteti ende s'i kishte këto mjete.

Pllumi hyri në Urdhrin e Vëllezërve të Vegjël (françeskanët) dhe e mbaroi arsimin e mesëm rreth vitit 1944 — pikërisht në pragun e ndryshimit që do t'i merrte gjithçka. Regjimi i ri komunist, që erdhi në fund të Luftës së Dytë Botërore, e pa Kishën Katolike të veriut jo si institucion fetar, por si kështjellë ideologjike që duhej shembur: e lidhur me Perëndimin, me traditën, me një autoritet moral që nuk buronte nga partia.

I burgosur në të njëzetat: hakmarrja ndaj një rrjeti

Arrestimi i parë erdhi më 14 dhjetor 1946, kur Pllumi ishte njëzet e dy vjeç dhe sekretar personal i Provincialit të françeskanëve. Në fillim të vitit 1948 u dënua me tre vjet burg, të cilat i vuajti në burgun e Shkodrës e në kampet e Bedenit dhe Orman-Pojanit. Ky ishte vetëm parashijimi. Ndërkohë regjimi po zhdukte një nga një udhëheqësit e Urdhrit: Anton Harapi u pushkatua në shkurt 1946; peshkopë, priftërinj e fratër u ekzekutuan ose vdiqën në hetuesi. Ishte një spastrim i planifikuar i të gjithë rrjetit — jo i individëve të veçantë, por i lidhjes që ata mbanin gjallë mes fesë, dijes dhe identitetit kombëtar.

Pllumi u shugurua meshtar në mesin e viteve '50 dhe, që nga 14 shtatori 1958, shërbeu si famullitar, me qendër në Shosh, në malësinë e Dukagjinit — pikërisht viset ku Gjeçovi kishte mbledhur Kanunin. Por hija nuk e la. Në vitin 1967 — po atë vit kur Enver Hoxha shpalli Shqipërinë «shtetin e parë ateist në botë» dhe nisi fushatën për shkatërrimin e çdo institucioni fetar — Pllumi u arrestua për herë të dytë dhe u dënua me njëzet e tre vjet të tjera. I vuajti nëpër tërë hartën e tmerrit të kohës: Spaç, Reps, Skrofotinë të Vlorës, Ballsh, Zejmen-Shënkoll dhe Tiranë. Kur doli, më 11 prill 1989, ishte gati gjashtëdhjetë e pesë vjeç dhe kishte kaluar rreth njëzet e gjashtë vjet të jetës prapa hekurave.

Rroi vetëm për të dëshmuar

Ajo që e bën Pllumin figurë të rrallë nuk është vetëm vuajtja, por çfarë zgjodhi të bënte me lirinë. Në vend të heshtjes ose të hakmarrjes, ai iu përvesh një detyre kujtese. Nisi të shkruante kujtimet me një saktësi të ftohtë kronikani, duke përshkruar burgjet, hetuesitë, ekzekutimet dhe njerëzit që kishte njohur e humbur. Kështu lindi trilogjia «Rrno vetëm për me tregue»: vëllimi i parë, që mbulon vitet 1944–1951, doli më 1995; i dyti (1950–1967) më 1997; i treti (1967–1990) më 2001. Vepra u bë menjëherë referencë morale — jo memuar hakmarrës, por dëshmi e një njeriu që kishte vendosur se e vërteta e dokumentuar ishte forma më e lartë e drejtësisë që i kishte mbetur.

Pllumi shkroi edhe «Françeskanët e mëdhaj» (2001), portret të brezit të vet të shfarosur, dhe «Frati i pashallarëve Bushatli: Erazmo Balneo» (2004), duke e zgjeruar kujtesën edhe mbrapa në kohë. Për këtë punë mori më 2006 titullin «Nderi i Kombit» dhe çmimin letrar «Penda e Artë».

Rindërtuesi i një kujtese të shkatërruar

Pas rënies së diktaturës, Pllumi nuk u kthye vetëm te vetja. U bë ndër arkitektët e ringjalljes së jetës katolike e kulturore shqiptare. Shërbeu si prift në kishën e Shën Antonit në Tiranë deri më 1997 dhe — akti me peshë simbolike më të madhe — ringjalli «Hyllin e Dritës», revistën historike françeskane të themeluar nga Fishta, duke e botuar sërish mes viteve 1993–1997. Kështu lidhi me dorën e vet fillin e prerë të një tradite gjysmëshekullore.

Po aq domethënëse ishte kërkimi i eshtrave të Gjergj Fishtës: regjimi e kishte zhvarrosur poetin kombëtar dhe kishte fshehur mbetjet e tij për ta zhbërë çdo gjurmë. Pllumi i gjeti dhe i rivendosi me nderim në kishën françeskane të Shkodrës. Ky gjest — një i mbijetuar që rikthen në atdhe eshtrat e mësuesit të tij — përmbledh gjithë misionin e jetës së tij: aty ku regjimi ishte përpjekur të fshinte një rrjet të tërë kulturor, Pllumi rikthente emër pas emri, varr pas varri, faqe pas faqeje.

Trashëgimia

At Zef Pllumi vdiq më 25 shtator 2007 në Romë dhe u varros më 30 shtator në kishën françeskane të Shkodrës, mes atyre që kishte dashur ta ruante nga harresa. Historia e tij nuk është thjesht ajo e një martiri të fesë; është dëshmia se si një regjim u përpoq të shfaroste jo vetëm njerëz, por një rrjet të tërë — françeskanët e Shkodrës që kishin ndërtuar prozën, filologjinë, pedagogjinë dhe kujtesën kombëtare mbi gjuhën, besën dhe Kanunin. Duke jetuar sa për të dëshmuar, Pllumi u bë vetë prova se ai rrjet nuk vdiq: e vërteta që ai shkroi e mbijetoi regjimin që u përpoq ta shuante.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Zef Pllumi lindi më 28 gusht 1924 në Malin e Rencit, në Shëngjin (dosja gjyqësore e vitit 1948 shënon si vendlindje Bogën e Koplikut), dhe hyri në kolegjin françeskan të Shkodrës më 1931. U arrestua për herë të parë më 14 dhjetor 1946 dhe u dënua me tre vjet, të vuajtura në Shkodër, Beden dhe Orman-Pojan. U shugurua meshtar në mesin e viteve '50 dhe shërbeu famullitar në Dukagjin nga 14 shtatori 1958, me qendër në Shosh. U rearrestua më 1967 dhe u dënua me njëzet e tre vjet, të kaluara në Spaç, Reps, Skrofotinë, Ballsh, Zejmen-Shënkoll dhe Tiranë; doli më 11 prill 1989 — gjithsej rreth njëzet e gjashtë vjet burg. Trilogjia «Rrno vetëm për me tregue» u botua në tri vëllime: 1995, 1997 dhe 2001. Botoi edhe «Françeskanët e mëdhaj» (2001) e «Frati i pashallarëve Bushatli: Erazmo Balneo» (2004); ringjalli «Hyllin e Dritës» (1993–1997) dhe gjeti e rivarrosi eshtrat e Gjergj Fishtës. Mori titullin «Nderi i Kombit» dhe «Penda e Artë» (2006). Vdiq më 25 shtator 2007 në Romë; u varros më 30 shtator në Shkodër.

Vlerësim. Disa detaje dytësore ndryshojnë mes burimeve — viti i saktë i shugurimit meshtar (1956 ose 1958) dhe data e lirimit (Fjalori Enciklopedik i Viktimave të Terrorit Komunist shënon 11 prill 1989, ndërsa disa burime japin vitin 1990). Këto i paraqesim si të diskutueshme dhe u përmbahemi shifrave më të mbështetura; thelbi — rreth njëzet e gjashtë vjet burgim dhe roli i tij si dëshmitar e rindërtues — është i qëndrueshëm në të gjitha burimet.

Referenca. Vatican News (redaksia shqipe), «At Zef Pllumi, ofm, në 100-vjetorin e lindjes» (2024); Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (kujto.al), profili «Atë Zef Pllumi», sipas Fjalorit Enciklopedik të Viktimave të Terrorit Komunist, vëll. III (ISKK, Tiranë 2014), f. 234, dhe dosjes gjyqësore të vitit 1948; si dhe zëri përmbledhës «At Zef Pllumi» në Wikipedia (kryqëzuar me burimet e mësipërme, jo si burim i vetëm). Për kontekstin e shkatërrimit të Urdhrit françeskan janë kryqëzuar edhe ekspozitat e këtij muzeu për Anton Harapin dhe Gjergj Fishtën.

---

# Anton Harapi: filozofi françeskan i Shkodrës, i pushkatuar si «armik i popullit»
https://zhurma.press/anton-harapi/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-16

Frat françeskan, filozof e pedagog — një nga zërat e rrethit letrar të Shkodrës që botoi «Andrrën e Pretashit» te «Hylli i Dritës», hyri në Regjencë me kushtin që të mos firmoste asnjë dënim me vdekje, dhe u pushkatua nga regjimi komunist më 1946 si «armik i popullit».

Më 20 shkurt 1946, në një mëngjes të ftohtë të Tiranës, një togë pushkatimi mori jetën e një frati françeskan gjashtëdhjetëvjeçar që gjithë jetën e kishte kaluar mes shkollës, meshës dhe librit. Anton Harapi nuk kishte drejtuar kurrë armë e nuk kishte firmosur asnjë dënim me vdekje — madje kishte hyrë në qeverinë e kohës vetëm me kushtin që të mos e bënte kurrë një gjë të tillë. Por gjyqi special i regjimit të ri e shpalli «armik të popullit» dhe «bashkëpunëtor të pushtuesit». Me të ranë edhe Lef Nosi e Maliq Bushati; vendi ku u varros mbeti i panjohur. Harapi ishte një nga zërat e fundit të një brezi të tërë — rrethit letrar françeskan të Shkodrës — që kishte ndërtuar prozën, filozofinë dhe pedagogjinë moderne shqipe, dhe që regjimi i pasluftës u përpoq ta fshinte nga kujtesa krejt, njësoj si Fishtën, Gjeçovin e Prennushin.

Pse ka rëndësi

• Frat françeskan i rrethit letrar të Shkodrës, ndër ndërtuesit e prozës, filozofisë dhe pedagogjisë moderne shqipe.

• Hyri në qeverinë e kohës vetëm me kushtin që të mos firmoste kurrë një dënim me vdekje.

• Gjyqi special i regjimit të ri e shpalli "armik të popullit" dhe e pushkatoi më 20 shkurt 1946 bashkë me Lef Nosin e Maliq Bushatin; varri i tij mbeti i panjohur.

Nga Shiroka në auditorët e Europës

Anton Harapi lindi më 5 janar 1888 në Shirokë, fshatin e liqenit pranë Shkodrës. E rriti — si gjithë brezin e vet të klerikëve-shkrimtarë të veriut — Urdhri Françeskan, i cili në Shqipërinë e fundshekullit XIX ishte njëkohësisht kishë, shkollë dhe strehë e gjuhës shqipe në një kohë kur shqipja ende nuk mësohej lirisht. Pas mësimeve të para në Shkodër, Harapi u dërgua nga Urdhri për studime të larta jashtë, në Austri, ku u njoh me filozofinë dhe pedagogjinë moderne europiane. U kthye në atdhe jo si një prift i thjeshtë provincial, por si një mendimtar i pajisur me instrumentet e kulturës klasike e bashkëkohore — dhe me vendimin për t'i vënë ato në shërbim të një populli që sapo kishte fituar shtetin e vet.

Mësuesi i «Illyricum»-it

Harapi u bë para së gjithash edukator. Mes viteve 1923 e 1931 dha mësim dhe drejtoi kolegjin françeskan të Shkodrës, dhe më pas u bë profesor filozofie e drejtues i gjimnazit françeskan «Illyricum» — një nga institucionet më të spikatura arsimore të Shqipërisë së viteve tridhjetë. Aty ai u mor me problemet e edukatës, të psikologjisë dhe të formimit moral të të rinjve, tema që i shtjelloi edhe në librat e tij: «Edukata ose Mirrritja e Fëmijvet» (Shkodër, 1925) dhe «Vlera shpirtnore» (Shkodër, 1936). Në prill të vitit 1940 u zgjodh anëtar i Institutit Mbretnor të Shkencave, njohja më e lartë akademike e kohës; nga viti 1941 deri në 1943 shërbeu si provincial i Urdhrit Françeskan në Shqipëri, kreu i të gjithë fretërve të vendit.

«Andrra e Pretashit»: malësia e kthyer në mendim

Vepra që e bëri të njohur nuk ishte një traktat filozofik, por një rrëfim. «Andrra e Pretashit» — botuar me pjesë në revistën «Hylli i Dritës» mes viteve 1933 e 1940, dhe ribotuar në Romë më 1959 — niset nga tregimi i një malësori dhe përmes tij ndërton një meditim mbi ndërgjegjen, fajin, drejtësinë dhe rendin moral. Këtu qëndron kontributi i veçantë i Harapit brenda rrethit shkodran. Aty ku Fishta e ngriti kujtesën gojore të maleve në epikë dhe Gjeçovi e kodifikoi Kanunin si sistem juridik, Harapi e përktheu të njëjtën botë — botën e besës, të nderit e të fjalës së dhënë — në gjuhën e filozofisë dhe të pedagogjisë moderne. Për të, kodi i pashkruar i malësisë nuk ishte prapambetje folklorike, por një etikë e mirëfilltë, e denjë të vihej përballë mendimit europian. Ky ishte i njëjti rrjet i heshtur vlerash — gjuha, besa, Kanuni, tradita gojore — që Franceskanët e Shkodrës e kishin bërë lëndën e veprës së tyre.

Prifti mes malësorëve

Harapi nuk e njohu këtë botë vetëm nga librat. Ai shërbeu si meshtar mes malësorëve të veriut — në Dukagjin dhe në Grudë — në vitet e para të karrierës së tij, në mes të epidemive, urisë e luftërave që rrënuan Malësinë gjatë Luftës së Parë Botërore. Ishte kjo afri e drejtpërdrejtë me njerëzit e maleve, me kodin e tyre të nderit dhe me gjuhën e tyre të pastër, që i dha më pas veprës së tij thellësinë e përvojës së jetuar e jo të vëzhgimit nga larg. Rrethi françeskan i Shkodrës nuk ishte një grup studiuesish qyteti të shkëputur nga populli: ishte një rrjet priftërinjsh që jetonin brenda botës që studionin — Gjeçovi mblidhte Kanunin fshat më fshat, Prennushi mblidhte «Visari Kombtar» të këngëve, Harapi mendonte etikën e malësisë duke jetuar mes saj.

Regjenca dhe kushti i ndërgjegjes

Kur Italia kapitulloi në shtator të vitit 1943 dhe Gjermania pushtoi Shqipërinë, Mehdi bej Frashëri i propozoi Harapit të përfaqësonte katolikët në Këshillin e Regjencës, organin që mbante formalisht shtetin shqiptar gjatë pushtimit. Selia e Shenjtë i dha lejen për të hyrë, por vetë Harapi vuri një kusht të prerë: nuk do të firmoste kurrë asnjë dënim me vdekje. Ai e mori postin më 13 shtator 1943 dhe qëndroi deri në fund të vitit 1944. Ishte një zgjedhje e një njeriu që besonte se, edhe nën pushtim, dikush duhej të ruante një copë të shtetit shqiptar dhe të pengonte gjakderdhjen — jo një akt bashkëpunimi ideologjik. Por për regjimin që erdhi në fund të luftës, çdo pjesëmarrje në institucionet e periudhës së pushtimit ishte tradhti, pavarësisht kushteve e ndërgjegjes.

Gjyqi dhe pushkatimi

Në qershor të vitit 1945 Harapi u arrestua — sipas dëshmive, ndërsa lutej — në malësinë e Dukagjinit. U soll para Gjyqit Special në Tiranë bashkë me dy anëtarët e tjerë të Regjencës, Lef Nosin dhe Maliq bej Bushatin. Më 19 shkurt 1946 gjyqi i shpalli të tre «kriminelë lufte» e «armiq të popullit» dhe i dënoi me vdekje e me konfiskim të pasurisë. Fjalët e Harapit në mbrojtjen e tij mbetën në kujtesë si dëshmi e një njeriu që nuk kërkoi mëshirë, por vetëm të thoshte të vërtetën e vet: se ishte «një shqiptar i kulluar» që kishte «djersitur me Shqipninë». Pushkatimi u krye të nesërmen, më 20 shkurt 1946. Vendi ku u hodhën eshtrat e tij nuk u zbulua kurrë.

Rrethi i heshtur

Vdekja e Harapit nuk ishte një rast i veçuar, por pjesë e një fshirjeje sistematike. Brenda dy dhjetëvjeçarëve, i njëjti rreth françeskan që kishte krijuar prozën, epikën dhe filozofinë moderne shqipe u zhduk pothuajse i tëri: Shtjefën Gjeçovi u vra me armë më 1929; Gjergj Fishta u shpall «armik i popullit», vepra e tij u ndalua dhe eshtrat iu zhvarrosën më 1967; Vinçenc Prennushi vdiq martir në burgun komunist më 1949; Anton Harapi ra para togës së pushkatimit më 1946. «Hylli i Dritës», revista që i kishte bashkuar, u mbyll. Regjimi nuk luftonte thjesht disa priftërinj: luftonte një rrjet të tërë kulturor që kishte ngritur identitetin shqiptar mbi gjuhën, besën dhe kujtesën — pikërisht ato themele që shteti i ri donte t'i zëvendësonte me të vetat. Sot, kur veprat e këtij brezi janë kthyer në atdhe dhe emrat e tyre lexohen sërish, Anton Harapi qëndron si dëshmi se mendimi i lirë, edhe kur pushkatohet, nuk mund të zhbëhet.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Anton Harapi lindi më 5 janar 1888 në Shirokë të Shkodrës dhe u pushkatua nga regjimi komunist më 20 shkurt 1946 në Tiranë; vendi i varrimit mbeti i panjohur. Ishte frat i Urdhrit Françeskan dhe kreu studime të larta në Austri. Mes viteve 1923–1931 dha mësim dhe drejtoi kolegjin françeskan të Shkodrës; ishte profesor filozofie e drejtues i gjimnazit «Illyricum». Në prill 1940 u zgjodh anëtar i Institutit Mbretnor të Shkencave; nga 1941 deri 1943 shërbeu provincial i françeskanëve në Shqipëri. Botoi «Edukata ose Mirrritja e Fëmijvet» (Shkodër, 1925) dhe «Vlera shpirtnore» (Shkodër, 1936); vepra e tij më e njohur, «Andrra e Pretashit», u botua me pjesë te «Hylli i Dritës» (1933–1940) dhe u ribotua në Romë më 1959. Më 13 shtator 1943 hyri në Këshillin e Regjencës, me lejen e Selisë së Shenjtë dhe me kushtin e vet që të mos firmoste asnjë dënim me vdekje; qëndroi deri në fund të 1944. U arrestua në qershor 1945 në malësinë e Dukagjinit; Gjyqi Special i Tiranës e dënoi me vdekje më 19 shkurt 1946 së bashku me Lef Nosin e Maliq Bushatin.

Vlerësim. Roli i Harapit në Regjencë mbetet i diskutueshëm në historiografi; kjo ekspozitë e paraqet zgjedhjen e tij si një akt të kushtëzuar ruajtjeje shteti nën pushtim, jo si bashkëpunim ideologjik, duke u mbështetur në kushtin e dokumentuar mbi dënimet me vdekje. Kufizimet mbi vendin e saktë të varrimit dhe disa detaje të arrestimit i paraqesim si të pasigurta.

Referenca. Vatican News (redaksia shqipe), «Atë Anton Harapi, në përvjetorin e pushkatimit nga komunistët»; Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (kujto.al), profili «At Anton Harapi»; Mimoza Demiri, «Patër Anton Harapi (1888–1946)» (Pashtriku); si dhe zëri përmbledhës «Anton Harapi» në Wikipedia (kryqëzuar me burimet e mësipërme, jo si burim i vetëm).

---

# Jul Variboba: prifti arbëresh që i dha shqipes poemën e parë
https://zhurma.press/jul-variboba/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-08

Poeti i parë i mirëfilltë i letërsisë shqipe — Mbuzat, ~1724 – Romë, 1788.

Jul Variboba (Mbuzat / San Giorgio Albanese, rreth 1724 – Romë, 1788) është prifti dhe poeti arbëresh që, gati një shekull para De Radës, i dha gjuhës shqipe poemën e saj të parë të mirëfilltë. Vepra e tij e vetme, «Gjella e Shën Mërisë Virgjër» (Romë, 1762) — një poemë prej 4.717 vargjesh — mbetet i vetmi libër arbëresh i shtypur në gjithë shekullin XVIII dhe, sipas shumë studiuesve, çasti kur letërsia shqipe kalon nga vargu fetar didaktik te poezia e vërtetë. Variboba e shkroi këtë kryevepër larg atdheut, në një fshat të Kalabrisë ku bijtë e Skënderbeut kishin bartur për tri shekuj gjuhën, ritin dhe kujtesën e një kombi që në vendlindje nuk kishte ende as shtypshkronjë, as shkollë në gjuhën e vet.

Pse ka rëndësi

• Jul Variboba (rreth 1724 – Romë, 1788) ishte prift dhe poet arbëresh nga Mbuzati (San Giorgio Albanese) i Kalabrisë.

• Vepra e tij «Gjella e Shën Mërisë Virgjër» (Romë, 1762), poemë prej 4.717 vargjesh, është i vetmi libër arbëresh i shtypur në gjithë shekullin XVIII.

• Gati një shekull para De Radës, ajo shënon çastin kur letërsia shqipe kalon nga vargu fetar didaktik te poezia e vërtetë.

Mbuzati, një copë Arbëri mbi malet e Kalabrisë

Variboba lindi rreth vitit 1724 — disa burime japin tetorin e vitit 1725 — në Mbuzat, emri arbërisht i San Giorgio Albanese-s, një prej fshatrave që arbëreshët e Italisë ngritën pas shekullit XV. Kur Gjergj Kastrioti — Skënderbeu vdiq më 1468 dhe qëndresa u thye, valë familjesh shqiptare kaluan Adriatikun për t'i shpëtuar pushtimit osman; në malet e Kalabrisë e të Siçilisë ato ngritën një rrjet fshatrash që për katër shekuj ruajtën gjuhën, besën, ritin bizantin dhe zakonet e vjetra. Në këtë Shqipëri të vogël jashtë kufijve — një kujtesë e gjallë e një kombi që në vendlindje po mundohej të mos shuhej — u rrit Variboba, bir i një prifti fshati.

Prifti që zgjodhi ritin latin

U shugurua prift më 1749 dhe shërbeu si ndihmës i të atit, Gjon Variboba, kryeprift i famullisë së Mbuzatit. Por rrugën ia ndërlikoi një zgjedhje besimi: Variboba u bë mbrojtës i ritit latin kundër ritit bizantin, që ishte shenja dalluese e kishës arbëreshe. Kjo e bëri të papëlqyer te fshatarët e te hierarkia kishtare e Rossano-s. Pas një konflikti të gjatë dhe një apeli të drejtpërdrejtë te Papa, u detyrua ta linte fshatin: kaloi në Kampani e në Napoli dhe, më 1761, u vendos përfundimisht në Romë. Pikërisht atje, një vit më vonë, do të dilte libri që do t'i jepte emrin.

«Gjella e Shën Mërisë Virgjër» (1762)

Në Romë, më 1762, Variboba botoi «Ghiella e Shën Mëriis Virghiër» — «Jeta e Shën Mërisë së Virgjër» — një poemë e gjatë prej 4.717 vargjesh që rrëfen jetën e Virgjëreshës nga lindja deri te Ngjitja në qiell. E shkroi tërësisht në të folmen e Mbuzatit, të ngarkuar me fjalë kalabro-italiane, dhe e mbushi me humor popullor, butësi dhe skena të përditshme që e afrojnë shenjtoren me botën e fshatarit arbëresh. Ishte i vetmi libër arbëresh i shtypur në gjithë shekullin XVIII. Fati i tekstit qe po aq endacak sa jeta e autorit: nga kopja e vetme që na ka mbetur mungojnë faqja e parë dhe gjashtëmbëdhjetë fletët e para, kështu që titullin e saktë dhe vendin e botimit i njohim vetëm nga dëshmi të tërthorta — një hollësi që tregon sa pak mbeti dhe sa shumë rrezikoi të humbte nga kjo trashëgimi.

Poeti i parë — dhe pse rëndon

Shqipja e kishte njohur shkrimin qysh me «Mesharin» e Gjon Buzukut (1555) dhe me vjershërimin e prozën fetare të Pjetër Budit e Pjetër Bogdanit. Por ata shkruanin para së gjithash për të mësuar e për të predikuar. Me Varibobën diçka ndryshon: vargu pushon së qeni mjet katekizmi dhe bëhet letërsi — me ritëm, me lojë, me ndjenjë. Studiuesit e quajnë prandaj poetin e parë të mirëfilltë të letërsisë shqipe: i pari që solli humorin e shëndoshë popullor, i pari që ndërtoi një poemë lirike me thelb rrëfyes, i pari që hyri me hollësi në psikologjinë e Zonjës që këndon. Ai s'la pasues të drejtpërdrejtë — origjinaliteti i tij qe i pashembullt — por hapi udhën që, gati një shekull më vonë, do ta zgjeronin Jeronim De Rada, Zef Serembe e i tërë brezi arbëresh i Rilindjes.

Se pikërisht kjo është dëshmia që lë Variboba: letërsia e një kombi mund të lindë larg atdheut, në mërgim, në gjuhën që një rrjet i tërë fshatrash arbëreshë e mbajti gjallë kur brenda kufijve osmanë nuk lejohej as shtypshkronjë, as shkollë shqipe. Gjuha prodhoi art para se kombi të prodhonte shtet — dhe atë art e shkroi një prift i Kalabrisë, në të folmen e një fshati mbi male, për nder të një Zonje qiellore që ai e bëri të fliste arbërisht.

Burimet

• Robert Elsie, «Giulio Variboba», Albanian Literature / History of Albanian Literature, vëll. I, Boulder, 1995 — jeta, vepra dhe vlerësimi letrar.

• «Jul Variboba në 300-vjetorin e lindjes (1724–1788)», Gazeta Dielli — vlerësime studimore mbi vendin e tij në letërsinë shqipe.

• «Giulio Variboba», Wikipedia (anglisht) — të dhëna biografike, konflikti mbi ritin liturgjik dhe kronologjia.

• «Në 300-vjetorin e Jul Varibobës», Panorama — jeta dhe vepra.

---

# Marie Shllaku: shkodranja që ra para togës në Prizren për Shqipërinë etnike
https://zhurma.press/marie-shllaku/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-31

Shkodranja që ra në Prizren për Kosovën — inspektorja e financave e bërë martire e Shqipërisë etnike (1922–1946)

Marie Shllaku (Shkodër, 22 tetor 1922 — Prizren, natën e 24–25 nëntor 1946) është një nga zërat më të pastër të qëndresës shqiptare në Kosovën e pasluftës — një vajzë njëzet e katërvjeçare nga veriu katolik i Shqipërisë që ra para togës së pushkatimit në Prizren për një ide të vetme: se Kosova, Çamëria dhe trojet e ndara ishin një komb i vetëm me atdheun. Ajo nuk mbante armë me profesion dhe nuk kishte gradë ushtarake; ajo ishte intelektuale, inspektore financash, e formuar në shkollat françeskane të Shkodrës dhe në universitetin e Romës. Pikërisht kjo e bën figurën e saj kaq të rrallë: gruaja e arsimuar që zgjodhi t'i thoshte jo pushtetit të ri jugosllav dhe e pagoi me jetën.

Pse ka rëndësi

• Intelektuale dhe inspektore financash nga Shkodra katolike (1922 — Prizren 1946), e formuar në shkollat françeskane dhe në universitetin e Romës.

• Ra para togës së pushkatimit në Prizren për një ide të vetme: se Kosova, Çamëria dhe trojet e ndara ishin një komb i vetëm me atdheun.

• Gruaja e arsimuar që i tha jo pushtetit të ri jugosllav dhe e pagoi me jetën — ndër zërat më të pastër të qëndresës shqiptare në Kosovën e pasluftës.

Nga Badra e Shkodrës në Sapienza

Lindi më 22 tetor 1922 në lagjen Badër të Shkodrës, në një familje me rrënjë nga Palajt e Dukagjinit. Si shumë vajza të familjeve qytetare e atdhetare të Shkodrës së asaj kohe, u shkollua në institucionet fetare të qytetit — te motrat stigmatine dhe në gjimnazin françeskan për vajza — një mjedis që bashkonte disiplinën, gjuhën letrare dhe ndjenjën kombëtare. Shkodra e viteve '20 dhe '30 ishte një nga vatrat kryesore të kulturës shqiptare: qyteti i Gjergj Fishtës, i "Hyllit të Dritës" dhe i traditës françeskane që kishte mbajtur gjallë shqipen kur shteti ende nuk e mbronte. Nga ky mjedis doli edhe Marie Shllaku. Studimet i çoi më tej, në Fakultetin e Letërsisë dhe Filozofisë të Universitetit "La Sapienza" në Romë — një privilegj i rrallë për një grua shqiptare të brezit të saj — të cilat i ndërpreu Lufta e Dytë Botërore.

Inspektore në Prizren

Sipas regjistrave biografikë, më 25 shkurt 1943 Marie Shllaku u emërua inspektore financash për Kosovën, me qendër në Prizren. Ishte periudha kur, nën administratën e kohës së luftës, Kosova ishte bashkuar administrativisht me Shqipërinë — një bashkim që zgjati pak, por që për brezin e saj ishte prova e gjallë se trojet mund të qeveriseshin si një trup i vetëm. Detyra e saj e futi drejtpërdrejt në jetën e Kosovës, midis njerëzve dhe halleve të Rrafshit të Dukagjinit e të Drenicës. Më 6 maj 1944 u shkarkua nga detyra «për motive politike»: administrata e re nuk kishte vend për një grua që e kuptonte punën e vet si shërbim ndaj kombit, jo ndaj pushtetit të radhës.

Lëvizja Nacional-Demokratike dhe Kuvendi i Drenicës

Kur lufta po mbyllej dhe mbi Kosovë po vendosej pushteti i ri jugosllav, Marie Shllaku iu bashkua Lëvizjes Nacional-Demokratike Shqiptare (NDSH) — rrjetit të fshehtë që kërkonte të drejtën e vetëvendosjes dhe bashkimin e trojeve shqiptare. Ajo punoi krah figurave të qëndresës si Shaban Polluzha, komandanti i Drenicës që refuzoi t'i dërgonte njerëzit e vet të luftonin larg atdheut ndërsa shtëpitë e tyre digjeshin, dhe mori pjesë në kuvendet e qëndresës në Drenicë. Roli i saj ishte ai i lidhëses dhe i organizatores: mbante gjallë komunikimin mes bërthamave të ndryshme, bënte të mundur që një lëvizje e ndjekur nga policia sekrete të vazhdonte të fliste me një zë. Ishte një rrjet i mbuluar — pikërisht forma që qëndresa shqiptare ka qenë e detyruar të marrë sa herë shteti mbi kokën e saj ishte i huaj.

Gjyqi i Prizrenit

Në vitin 1946 Marie Shllaku u arrestua nga autoritetet jugosllave. Sipas dëshmive të mbledhura në arkivat e viktimave, u nënshtrua ndaj torturave të rënda para se të nxirrej para gjyqit. U gjykua në Prizren bashkë me njëzet e gjashtë intelektualë të tjerë të akuzuar për të njëjtën «vepër» — punën për bashkimin e trojeve shqiptare. Vendimi me vdekje u shpall më 15 korrik 1946. Kur e pyetën për veprimtarinë e saj politike, përgjigjja e saj — e ruajtur në kujtesën e bashkëkohësve — nuk kërkoi falje: politika e vetme që ajo pranonte, tha, ishte dashuria për atdheun dhe përpjekja, që sa mbante mend veten, për një Shqipëri etnike të bashkuar me pjesët e ndara, Kosovën dhe Çamërinë.

Nata e 24 nëntorit

Natën e 24–25 nëntor 1946 Marie Shllaku u pushkatua në Prizren. Bashkë me të ranë tre shkodranë të tjerë: atë Bernard Llupi, françeskan gjashtëdhjetëvjeçar; Kolë Parubi, dyzet e njëvjeçar; dhe Gjergj Martini, njëzet e nëntëvjeçar. Ishin vetëm njëzet e katër vjeç kur e vranë. Tradita ia atribuon fjalët e fundit drejtuar tokës për të cilën po jepte jetën: «Kosovë, të qoftë gjaku im dritë!» — një thirrje që, e vërtetë fjalë për fjalë a jo, mbart saktësisht kuptimin e zgjedhjes së saj. Një vajzë e Shkodrës vdiq në Prizren për Kosovën; gjeografia e sakrificës së saj është vetë harta e kombit që ajo besonte.

Kujtesa dhe heshtja e dyfishtë

Për dekada emri i Marie Shllakut mbeti i mbuluar nga një heshtje e dyfishtë. Në Jugosllavinë e Titos ajo ishte «armike»; në Shqipërinë e Enver Hoxhës — regjim që i kishte luftuar të njëjtët nacionalistë — kujtimi i një gruaje të vrarë për Kosovën ishte i papërshtatshëm, sepse ajo nuk kishte rënë nën flamurin e partisë. Kështu qëndresa e saj nuk u fshi nga një dorë e vetme, por nga dy regjime njëherësh — një shembull i qartë i asaj që ndodh me pjesët e rrjetit shqiptar që nuk u lejuan të ngriheshin: nuk mjaftonte t'i mundje, duhej edhe t'i harroje. Kujtesa e saj u kthye vetëm pas rënies së këtyre regjimeve. Në vitin 2019 Posta e Kosovës i kushtoi një pullë postare; sot përmendet mes martirëve të Shqipërisë etnike, në një radhë grash — nga Shote Galica te Tringë Smajli — që e treguan se qëndresa kombëtare nuk ka pasur kurrë vetëm një gjini. Marie Shllaku nuk kërkon të kujtohet si viktimë, por si njeri që zgjodhi me dinjitet: e arsimuar, e qetë, e vendosur, deri në togën e pushkatimit.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në arkivat e dokumentuara të viktimave të periudhës dhe në regjistrat biografikë:

• Kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (Instituti për Demokraci, Media dhe Kulturë), zëri "Marie Shllaku"; dëshmi mbi bazë të kujtimeve të Shefqet Kelmendit, përcjellë nga Daniel Gazulli.

• Bota Sot, "Shkodranja Marie Shllaku (1922–1946), martire e Shqipërisë etnike".

• ObserverKult, "Marie Shllaku, shkodrania 24-vjeçare që u pushkatua nga komunistët".

• Klajd Kapinova, "Historia e pavdekshme e vajzës së re shkodrane Marie Shllaku (1922–1946)" (Zemra Shqiptare).

---

# «Hylli i Dritës»: revista françeskane që mbajti gjallë fjalën shqipe
https://zhurma.press/hylli-i-drites/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-17

Organi kulturor i françeskanëve të Shkodrës (1913–1944) — vatra ku u botua Kanuni dhe u ruajt mendimi kombëtar

Në tetor të vitit 1913 — kur shteti shqiptar sapo kishte lindur dhe kufijtë e tij ende po priteshin me thikë në tryezat e Londrës — një grup fretërish të urdhrit françeskan në Shkodër nxori numrin e parë të një reviste që do të mbante gjallë fjalën shqipe për tridhjetë vjet. E quajtën «Hylli i Dritës». Nuk ishte thjesht një organ fetar: ishte vatra ku u kodifikua Kanuni, ku u botua albanologjia më e mirë e kohës, dhe ku mendimi katolik shqiptar u bë njëkohësisht mendim kombëtar.

Pse ka rëndësi

• Revistë kulturore-letrare françeskane, nxjerrë numrin e parë më 11 tetor 1913 në Shkodër nga At Gjergj Fishta — ndër revistat e para me program të hapur politik e kulturor në trojet shqiptare.

• Nuk ishte thjesht organ fetar: aty u kodifikua Kanuni, u botua albanologjia më e mirë e kohës dhe mendimi katolik shqiptar u bë njëkohësisht mendim kombëtar.

• E mbajti gjallë fjalën e shkruar shqipe për rreth tridhjetë vjet, në një kohë kur çdo fjalë e shtypur në gjuhën amtare ishte akt qëndrese.

Themelimi: 11 tetor 1913

Numrin e parë e nxori At Gjergj Fishta — poeti që do të quhej «Homeri shqiptar» — më 11 tetor 1913, në Shkodër. Revista dilte si e përtremuajshme, kulturore-letrare, e botuar fillimisht në shtypshkronjën Nikaj dhe e përkrahur nga Luigj Gurakuqi. Fishta e mendoi si tribunë me program të qartë atdhetar në një çast kur Shqipëria sapo kishte shpallur pavarësinë dhe kur çdo fjalë e shtypur në gjuhën amtare ishte akt qëndrese. Ishte, sipas historianëve, ndër revistat e para me program politik e kulturor të hapur të botuara në trojet shqiptare.

Programi: fe, dije e komb

«Hylli i Dritës» u bë shprehja më e kulluar e intelektualëve katolikë të Shkodrës dhe e Provincës Françeskane. Në faqet e saj shkruan albanologët më të mëdhenj të epokës: gjuhëtari austriak Norbert Jokl, historiani Georg Stadtmüller, Eqrem Çabej, leksikografi At Nikollë Gazulli. Revista trajtonte letërsi, histori, folklor, etnografi dhe studime gjuhësore — një enciklopedi e vogël e dijes shqiptare, e mbledhur dhe e ruajtur nga një urdhër fetar që e kuptonte kulturën si formë të mbijetesës kombëtare.

Vatra e Kanunit

Kontributi më i qëndrueshëm i revistës ndaj kujtesës shqiptare qe botimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit. At Shtjefën Gjeçovi e botoi lëndën kanunore me pjesë në faqet e «Hyllit të Dritës» ndër vitet 1913–1924 — pikërisht ky serializim e ruajti të drejtën zakonore të malësive derisa përmbledhja e plotë, 1.263 nene në 12 kapituj, u nxor më 1933, katër vjet pas vdekjes së kodifikuesit. Pa revistën, kodi që kish qeverisur malësinë pesë shekuj do të kish mbetur në gojë, i pashkruar dhe i cenueshëm ndaj harresës.

Pesë ndërprerje

Historia e revistës është historia e tridhjetë vjetëve të trazuar. Botimi u ndërpre pesë herë. Runi i parë (1913–1914) u ndal me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, sepse promovonte hapur interesat shqiptare. Revista u rikthye në periudhën më demokratike të vendit (1921–1924), për t’u mbyllur sërish pas qershorit 1924, kur revolucioni i udhëhequr nga Fan Noli, Luigj Gurakuqi e Bajram Curri u përmbys. Periudha e tretë dhe më e pasur (1930–1944) prodhoi bërthamën e trashëgimisë albanologjike të revistës, derisa u shua në 1944 me ardhjen e regjimit komunist.

Heshtja e imponuar

Mbyllja e vitit 1944 nuk qe një ndërprerje e zakonshme: ishte fillimi i shfarosjes së vetë klerit që e kish mbajtur revistën. Regjimi i ri e trajtoi urdhrin françeskan si armik. At Anton Harapi, ndër redaktorët e revistës, u ekzekutua më 20 shkurt 1946. Imzot Vinçenc Prennushi, bashkëpunëtor dhe kryepeshkop i Durrësit, vdiq nën tortura në burg më 19 mars 1949; Kisha do ta lumturonte së bashku me 37 shokë martirë më 5 nëntor 2016. Heshtja që ra mbi «Hyllin e Dritës» pas 1944-s nuk qe rastësi — ishte politikë shteti kundër një trashëgimie që regjimi e quante të rrezikshme.

Rikthimi

Revista u ringjall më 1993 nga At Zef Pllumi — një tjetër françeskan që kish mbijetuar burgjet e diktaturës dhe që e kuptonte rikthimin e «Hyllit të Dritës» si akt të restaurimit të kujtesës. U pezullua sërish në trazirat e 1997-s dhe u rihap më pas në 2006, duke e mbyllur rrethin e një zëri që tri herë u shua dhe tri herë u ringrit.

Rrjeti i Shkodrës

«Hylli i Dritës» nuk ishte një revistë e vetmuar: ishte nyja botuese e një rrjeti të tërë — shkolla françeskane e Shkodrës, që lidhi Fishtën, Gjeçovin, Harapin, Prennushin dhe Gazullin në një projekt të vetëm kulturor-kombëtar. Ky rrjet punoi në vazhdën e Rilindjes Kombëtare: aty ku Rilindja kish zgjuar ndërgjegjen, françeskanët e Shkodrës e kodifikuan, e shtypën dhe e ruajtën atë ndërgjegje në letër. Kur regjimi e mbylli revistën dhe pushkatoi redaktorët e saj, nuk po ndëshkonte një organ fetar — po përpiqej të shkëpuste një hallkë të kujtesës kombëtare. Fakti që revista mbijetoi ende sot është dëshmi se hallka nuk u këput.

Burimet

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — për Fishtën, urdhrin françeskan dhe shtypin katolik shqiptar.

• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (botim françeskan, Shkodër 1933) — parathënia për serializimin 1913–1924.

• Biblioteka Kombëtare / Arkivi i Shtetit, koleksioni «Hylli i Dritës» (1913–1944) — për periodizimin dhe redaktorët.

• Për martirët françeskanë: dokumentet e beatifikimit të 5 nëntorit 2016 (38 martirët e Shqipërisë).

---

# Muzakajt: derë princërore e Beratit që i dha emrin Myzeqesë
https://zhurma.press/muzakajt/
Type: organization
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-10-22

Derë princërore arbërore e Beratit e Myzeqesë (shek. XI–XV) — despotë bizantinë, krushq të Balshajve e Topiajve, autorë të «Memorie»-s (1510), një nga tekstet më të vjetra shqiptare.

Muzakajt ishin derë princërore arbërore e Shqipërisë së mesme, e përmendur rreth vitit 1090 nga Ana Komnena, që sundoi mes Devollit e Vjosës me Beratin si kryeqendër dhe i la emrin fushës së Myzeqesë.

Një plëng i tërë i Shqipërisë së mesme mban ende sot emrin e një dere të vetme: Myzeqeja — fusha mes Semanit dhe Vjosës — quhet kështu sepse për tri shekuj ishte tokë e Muzakajve. Nga kalatë e brendisë deri te Berati e bregu, kjo derë princërore arbërore mbajti tituj bizantinë, theu ushtritë serbe në Pelister, u lidh me krushqi me Balshajt e Topiajt, dhe — kur osmani ia shoi shtetin — u shpërnda në mërgim. Por para se të ikte, njëri prej tyre, Gjon Muzaka, uli në letër historinë e derës së vet: kronika e tij e vitit 1510 është një nga tekstet më të vjetra thelbësore që na ka lënë një shqiptar. Muzakajt janë nyja jugore e rrjetit shqiptar mesjetar — dhe rasti i rrallë kur rrjeti e shkroi vetë kujtesën e vet.

Pse ka rëndësi

• Muzakajt ishin derë princërore arbërore e Shqipërisë së mesme; fusha e Myzeqesë, mes Semanit dhe Vjosës, mban ende sot emrin e tyre.

• Historiania bizantine Ana Komnena i përmend rreth vitit 1090 si komandantë të perandorit Aleks I Komnenit — ndër dëshmitë më të hershme për një derë fisnike shqiptare të quajtur me emër.

• Gjon Muzaka shkroi më 1510 kronikën e derës së vet, një nga tekstet më të vjetra thelbësore që na ka lënë një shqiptar.

Kush ishin

Muzakajt (në burimet perëndimore Musachi, Mosachi) dalin herët në dritën e historisë. Historiania bizantine Ana Komnena i përmend rreth vitit 1090 si komandantë besnikë të perandorit Aleks I Komnenit — një prej dëshmive më të hershme për një derë fisnike shqiptare të quajtur me emër. Sipas traditës gjenealogjike që ruajti vetë familja, paraardhësi i largët ishte Lal Muzaka, me prejardhje nga treva e Lekasit në Opar, në thellësi të Shqipërisë juglindore. Nga këto male, dera zbriti gradualisht drejt fushës pjellore që do të merrte emrin e saj: Myzeqeja.

Ajo që i bën Muzakajt tipikë për zotërit arbërorë të mesjetës është pikërisht dyzimi i tyre: myj vendas me rrënjë të thella lokale, por njëkohësisht mbajtës të titujve më të lartë bizantinë e perëndimorë. Ata nuk ishin as thjesht «bizantinë», as vasalë të askujt — ishin një pushtet vendor që dinte të lëvronte mes Konstandinopojës, Napolit anzhuin dhe fqinjëve arbërorë.

Principata e Muzakajve: Andrea I, Andrea II dhe Berati

Andrea I Muzaka (sundoi rreth 1280–1319) e ngriti derën në radhën e parë të fisnikërisë arbërore. Nga Karli I i Anzhuit, mbreti i Napolit, ai mori titullin bizantinoshan sebastokrator — një nga gradat më të larta të hierarkisë perandorake — ndërsa e mbante zemrën nga Bizanti dhe i qëndronte zgjerimit serb. Ky dyzim titujsh, larg të qenit mospërputhje, ishte gramatika e vetë pushtetit arbëror të kohës.

Kulmi erdhi me të birin, Andrea II Muzaka (sundoi 1319–1372), figura më e madhe e derës. Më 1335 ai fitoi titullin despot për besnikëri ndaj Perandorisë Bizantine. Rreth vitit 1340 forcat e tij thyen një ushtri serbe në Malin e Pelisterit — një fitore që i njihet nga kronikat e kohës dhe që tregon se, edhe në kulmin e Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit, zotërit arbërorë nuk u shtypën kurrë tërësisht. Kur Dushani vdiq më 1355 dhe perandoria e tij u shpërbë, Andrea II shfrytëzoi zbrazëtinë: rimori Shqipërinë juglindore dhe mori edhe Kosturin (Kastorian). Zotërimet e derës shtriheshin mes lumenjve Devoll e Vjosë, me Beratin si kryeqendër — kështjella që do të mbetej e lidhur me emrin e Muzakajve deri në fund.

Indi i martesave: Balshajt, Topiajt, Arianitët

Fuqia e një dere mesjetare matej po aq me krushqitë sa me kështjellat, dhe këtu Muzakajt qëndrojnë në qendër të rrjetit. Më 1372 e bija e Andrea II, Komnena (Komita) Muzaka, u martua me Balsha II, zotin e Zetës; si prikë ajo solli Vlorën, Beratin e Kaninën, që formuan Principatën e Vlorës dhe lidhën drejtpërdrejt derën jugore të Beratit me derën veriore të Shkodrës. Kur Balsha II ra në betejë më 1385, ishte pikërisht Komnena — e veja Muzaka — që mbajti për vite Principatën e Vlorës kundër trysnisë osmane: gruaja që trashëgoi e mbrojti shtetin e burrit të vrarë.

Përmes lidhjeve të tilla, Muzakajt gërshetoheshin me Topiajt, me Shpatajt e Epirit, me Zenebishtët e jugut dhe me Arianitët — të gjitha derë të një bote të vetme arbërore, ku emri i një princeshe mund të zhvendoste kufij dhe të bashkonte principata. Kjo nuk ishte një grumbull klanesh të veçuar; ishte një rrjet i lidhur ngushtë martesash, aleancash e rivalitetesh — po aq realë sa kufijtë e sotëm, edhe pse harta e sotme nuk i tregon.

Osmani, Skënderbeu dhe mërgimi

Depërtimi osman e gjeti derën të hapur. Beteja e Savrës më 1385, ku ra dhëndri i tyre Balsha II, hapi një nga portat e para të pushtimit në brendësi. Berati dhe zotërimet e Muzakajve kaluan gradualisht nën kontroll osman deri rreth vitit 1417. Rrugët e derës u ndanë, siç ndodhi me shumë familje fisnike shqiptare: disa pjesëtarë u konvertuan në islam dhe hynë në administratën osmane, të tjerë u ngritën krah Skënderbeut në kryengritjen e madhe.

Kur qëndresa e Kastriotit u shua pas vitit 1468 dhe kështjellat arbërore ranë njëra pas tjetrës, ata Muzaka që nuk pranuan osmanin morën udhën e mërgimit — bregun tjetër të Adriatikut, mbretërinë e Napolit, ku shumë fisnikë shqiptarë gjetën strehë e feude në trojet arbëreshe të Puljes e Kalabrisë. Kështu u shua dera si pushtet — jo e mundur në një betejë të vetme, por e tretur mes konvertimit, rënies së kështjellave dhe mërgimit.

Gjon Muzaka dhe «Memorie» (1510)

Në mërgim lindi vepra që e bëri derën të pavdekshme. Gjon (Zuan) Muzaka, pasardhës i shpërngulur në Mbretërinë e Napolit, shkroi rreth vitit 1510 një kronikë të shkurtër për historinë e familjes së vet: «Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi» (Kujtim i shkurtër mbi pasardhësit e shtëpisë sonë Muzaka). Në mbishkrimin e saj, ai e quan të atin «Zot i Epirit dhe i Myzeqesë». Vepra u botua për herë të parë vetëm më 1873, nga historiani Karl Hopf, në përmbledhjen Chroniques gréco-romaines.

Rëndësia e saj tejkalon derën Muzaka. Studiuesit e vlerësojnë Memorie-n si një nga tekstet më të vjetra thelbësore të shkruara nga një shqiptar — një dokument ku një zot arbëror, i dëbuar nga toka e vet, ruajti me emra, tituj e martesa gjeografinë e një bote që osmani po e fshinte. Gjon Muzaka vdiq në Itali dhe u varros, sipas një dokumenti të birit të tij Kostandinit të vitit 1535, në kishën e madhe të Frankavilës në trevën e Otrantos. Emri i derës mbeti gjallë në dy vende: në toponimin Myzeqe, që fusha e mban ende, dhe në faqet e një dorëshkrimi që rrjeti e shkroi për veten para se të shpërndahej.

Pse janë pjesë e muzeut

Muzakajt janë kujtesa se fisnikëria shqiptare mesjetare nuk ishte periferi pasive e perandorive: ishte një rrjet zotërish që mbanin titujt më të lartë të kohës, thyenin ushtri, lëvronin diplomaci mes Napolit e Bizantit dhe lidheshin me martesa nga Shkodra te Berati. Dera e tyre e vendos Myzeqenë jo si një emër i thjeshtë gjeografik, po si gjurmë e një shteti të harruar. Dhe në Memorie-n e Gjon Muzakës, muzeu ynë ka diçka të rrallë: një zë të parë, arbëror, që flet për rrjetin jo nga jashtë e me dyshim, po nga brenda e me krenari — një derë që, edhe në mërgim, refuzoi ta linte veten të harrohej.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimin parësor të vetë derës dhe në studimet standarde për Shqipërinë e vonë mesjetare: Gjon Muzaka, «Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi» (rreth 1510), botuar nga Karl Hopf në Chroniques gréco-romaines (Paris, 1873) — burimi parësor për gjenealogjinë, titujt dhe martesat e derës; John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press), për kontekstin e principatave arbërore dhe rënies osmane; Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zërat «Muzaka», «Gjon Muzaka»), për kronologjinë dhe vlerësimin e Memorie-s si një nga tekstet më të vjetra shqiptare; si dhe dëshmia e hershme te Ana Komnena, Aleksiada (rreth 1148), për përmendjen e parë të derës rreth vitit 1090. Datat kyçe janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizës së saj kur ajo i lexon zotërit arbërorë përmes hartave të sotme. Datat kryesore: përmendja e parë te Ana Komnena (rreth 1090); Andrea I sebastokrator nga Karli i Anzhuit (rreth 1280–1319); Andrea II despot (1335) dhe fitorja mbi serbët në Pelister (rreth 1340); marrja e Kosturit pas vdekjes së Dushanit (pas 1355); martesa Komnena Muzaka–Balsha II dhe prika e Vlorës-Beratit-Kaninës (1372); Beteja e Savrës (1385); annektimi osman i Beratit (rreth 1417); kronika e Gjon Muzakës (rreth 1510) dhe botimi i saj nga Hopf (1873). Aty ku burimet ndryshojnë — p.sh. prejardhja e saktë e derës apo forma e emrit të Komnena/Komita Muzakës — kjo është shënuar si e debatuar.

---

# Musine Kokalari: shkrimtarja e parë dhe disidentja që s'u përkul
https://zhurma.press/musine-kokalari/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-09

Shkrimtarja e parë e Shqipërisë dhe zëri i parë femëror i kundërshtisë — e dënuar, e internuar, kurrë e thyer.

Musine Kokalari (Adana, 10 shkurt 1917 — Rrëshen, 13 gusht 1983) bashkon në një jetë të vetme dy fije që rrallë ndeshen te i njëjti njeri: erudicionin e intelektualit dhe trimërinë e luftëtarit. Ajo është shkrimtarja e parë e mirëfilltë e Shqipërisë dhe, njëkohësisht, zëri i parë femëror që guxoi t'i thotë jo diktaturës që po lindte. Në një vend ku gruaja sapo kishte filluar të dilte nga heshtja, ajo zgjodhi të mos heshtte fare — as para censurës, as para gjykatës, as para vdekjes.

Pse ka rëndësi

• Musine Kokalari (1917–1983) është shkrimtarja e parë e mirëfilltë e Shqipërisë; librin e parë, "Siç më thotë nënua plakë", e botoi ende studente, në dialektin e gjallë gjirokastrit.

• U diplomua në Romë më 1941 me një tezë mbi Rilindjen dhe Naim Frashërin, ndër gratë e para shqiptare me një titull të tillë, dhe zgjodhi atdheun para një karriere pedagoge në Itali.

• Ishte zëri i parë femëror që kundërshtoi hapur diktaturën komuniste në lindje e sipër — qëndrim që e çoi para gjykatës dhe në internim, ku vdiq në Rrëshen më 1983.

Nga Adana në Gjirokastër

Lindi më 10 shkurt 1917 në Adana të Anadollit, ku familja e saj — gjirokastrite e arsimuar dhe atdhetare — gjendej përkohësisht. Më 1920 Kokalarët u kthyen në Gjirokastër, qytetin e gurtë që do t'i jepte Musinesë gjuhën, përrallat dhe ritmin e të folurit popullor që më vonë do t'i kthente në letërsi. Mbaroi gjimnazin "Nëna Mbretëreshë" më 1937 dhe, e pangopur për dije, u nis për në Romë, ku studioi letërsi në universitet. Më 1941 u diplomua me një tezë mbi letërsinë e Rilindjes dhe Naim Frashërin — duke u bërë ndër gratë e para shqiptare me një titull të tillë. I ofruan të mbetej pedagoge në Romë; ajo zgjodhi atdheun.

Pena që dëgjoi nënën plakë

Ende studente, botoi librin e parë, Siç më thotë nënua plakë — një përmbledhje tregimesh dhe folklori të Jugut, shkruar në dialektin e gjallë gjirokastrit. Ishte një akt i dyfishtë guximi: të shkruaje letërsi si grua, dhe ta shkruaje në gjuhën e popullit, jo në atë të salloneve. Më 1944 erdhi Rreth vatrës, e ndjekur nga Sa u tunt jeta. Kokalari ishte shkrimtarja e parë e mirëfilltë e Shqipërisë dhe mbeti e vetmja për vite me radhë. Vepra e saj u rrënjos te bota e grave shqiptare — nënat, motrat, plakat e vatrës — duke u dhënë zë atyre që tradita i kishte mbajtur në hije.

Partia dhe gazeta e lirisë

Por Musine nuk ishte vetëm letrare. Më 1943, mes intelektualësh, bashkëthemeloi Partinë Social-Demokrate, dhe një vit më vonë nxori numrin e parë të gazetës Zëri i Lirisë. Ndërsa lufta po mbaronte dhe komunistët po merrnin pushtetin, ajo besoi në një Shqipëri shumëpartiake, me zgjedhje të lira dhe vëzhgues ndërkombëtarë. Në nëntor 1945, kundërshtia e paarmatosur kërkoi shtyrjen e zgjedhjeve dhe garanci për fushatë të lirë. Ishte një kërkesë e arsyeshme në çdo demokraci — dhe vdekjeprurëse në një diktaturë në lindje.

Gjyqi: "S'kam nevojë të jem komuniste që ta dua atdheun"

Tragjedia e familjes erdhi e para. Më 12 nëntor 1944, dy vëllezërit e saj, Muntazi dhe Vesimi, u ekzekutuan pa gjyq; katër ditë më pas, Musine u arrestua. Në janar 1946, Sigurimi i Shtetit kapi dhjetëra veprimtarë të opozitës ligjore — mes tyre edhe atë — të akuzuar për krijim të një "grupi anti-shtetëror social-demokrat". Në një nga gjyqet më të famshme të epokës, Kokalari nuk u përkul. Para gjykatësve deklaroi: "S'kam nevojë të jem komuniste që ta dua atdheun. Edhe pse e fituat luftën, edhe pse i fituat zgjedhjet, ju nuk mund t'i persekutoni ata që mendojnë ndryshe nga ju." Ato fjalë, të thëna nga një grua e vetme përballë një regjimi të armatosur, mbeten ndër faqet më të ndritura të kujtesës kombëtare. E dënuan fillimisht me tridhjetë vjet, të zbritura më pas në njëzet.

Burreli dhe rrugët e Rrëshenit

Ç'pasoi ishte një agoni e ngadaltë e projektuar për ta zhdukur jo trupin, por emrin. Pjesën e parë të dënimit e kaloi në kushte burgu, e izoluar dhe nën vëzhgim të vazhdueshëm. Më 1961 e nxorën nga qelia vetëm për ta internuar në Rrëshen, një qytezë e veriut, ku shkrimtarja e parë e Shqipërisë u detyrua të fshinte rrugët dhe të bënte punë krahu. Kjo ishte forma më e hidhur e terrorit komunist: jo gjithmonë plumbi, por poshtërimi i ngadaltë, harresa e organizuar, vdekja sociale e njeriut ende të gjallë. Musine vazhdoi të shkruante fshehurazi — kujtime, mendime, faqe që i ruante si thesar.

Më 1981 u sëmur me kancer. Për dy vjet, lutjet e saj drejtuar klinikës onkologjike në Tiranë mbetën pa përgjigje; sipas dëshmive të mëvonshme, regjimi ia mohoi mjekimin deri në fund. Vdiq në apartamentin e saj të varfër në Rrëshen më 13 gusht 1983. E varrosën pa nderime, si një "armike të popullit".

Kthimi i një emri

Diktatura besoi se mund ta fshinte. Gaboi. Pas rënies së komunizmit, Musine Kokalari u rehabilitua dhe u nderua si dëshmore e demokracisë; eshtrat iu rivarrosën me dinjitet, dhe sot mbajnë emrin e saj çmime, institute e rrugë, ndërsa shtëpia e familjes në Gjirokastër u kthye në muze. Historia e saj bashkon dy fije që rrallë ndeshen te i njëjti njeri: erudicionin e intelektualit dhe trimërinë e luftëtarit. Në traditën që ka nderuar gratë luftëtare me pushkë në dorë, Kokalari shtoi një figurë të re — gruan që luftoi me fjalën dhe me ndërgjegjen, dhe që, e vetme përballë një shteti të tërë, nuk u dorëzua kurrë. Faik Konica do të thoshte se një komb njihet nga ata që guxojnë të mendojnë ndryshe. Sipas asaj mate, Shqipëria pati në Musine Kokalarin një nga shpirtrat e saj më të lirë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrat biografikë dhe në arkivat e dokumentuara të periudhës:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (zëri "Musine Kokalari"), London: I.B. Tauris, 2013.

• Fondacioni/Muzeu "Musine Kokalari", Gjirokastër — biografia dhe arkivi i veprës.

• Friedrich-Ebert-Stiftung, Musine Kokalari and Social Democracy in Albania (library.fes.de).

• RTSH English, "Musine Kokalari: Albania's First Female Writer and Dissident".

• The Conversation, "Musine Kokalari: a lost story of defiance in the face of political oppression".

• Balkan Insight, "Museum Honours Woman Who Challenged Albania's Brutal Communist Takeover" (2024).

---

# Shahin Kolonja: «Drita» e Sofjes dhe deputeti që mbrojti alfabetin
https://zhurma.press/shahin-kolonja/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-08-08

Gazetari i Rilindjes që ndezi «Dritën» në Sofje dhe, si deputet i Korçës, e çoi çështjen e alfabetit shqip në parlamentin osman.

Kur një komb nuk ka ende shtet, kufij, as parlament të vetin, gjëja e parë që ndërton është zëri. Në fund të shekullit XIX ai zë u shtyp me shkronja plumbi larg atdheut — në Sofje, në Bukuresht, në Bruksel, në Boston — nga një grusht mësuesish e nëpunësish që e kthyen mërgimin në redaksi. Shahin bej Kolonja (1865–1919) ishte një nga zërat më të qëndrueshëm të kësaj shtypshkronje të shpërndarë: themeloi në Sofje gazetën «Drita», e mbajti ndezur për tetë vjet, dhe kur perandoria hapi më në fund një parlament, hyri në të si deputet i Korçës për të mbrojtur atje çështjen që kishte mbrojtur në letër — të drejtën e shqiptarëve për gjuhën e alfabetin e tyre.

Pse ka rëndësi

• Shahin bej Kolonja (1865–1919) ishte rilindas nga Starja e Kolonjës, një nga zërat më të qëndrueshëm të shtypit shqiptar në mërgim.

• Themeloi në Sofje gazetën «Drita» dhe e mbajti ndezur për tetë vjet.

• Kur perandoria hapi parlamentin, hyri si deputet i Korçës për të mbrojtur të drejtën e shqiptarëve për gjuhën e alfabetin e tyre.

Nga Starja e Kolonjës te Stambolli

Lindi më 1865 në fshatin Starje të Kolonjës, me emrin Shahin Teki Ypi. Mësimet e para i mori në vend, i vazhdoi në ruzhdijen e Korçës dhe më pas u nis, si shumë djem të zgjuar të kohës, drejt Stambollit, ku studimet ia mbështeti Naim Frashëri — poeti që ishte kthyer në mbrojtësin e heshtur të një brezi të tërë rilindësish. Lidhja me shtëpinë e Frashërllinjve nuk mbeti thjesht mecenatë: Kolonja u martua me Nevrezën, të bijën e Naimit, dhe kështu vjehrri e mecenati ishin i njëjti njeri. Pas shkollimit shërbeu në administratën osmane — drejtor gjimnazi në Edirne, kajmakam në disa qytete — një karrierë zyrtare që do ta braktiste për punën që e bëri të njohur: gazetën.

«Drita» e Sofjes

Më 14 nëntor 1901, në koloninë shqiptare të Sofjes, Kolonja nxori numrin e parë të gazetës «Drita», me parullën në ballë: «Punoni për vehten tuaj! Mos për botë e për të huaj». E shtypte me ndihmën e botuesit Kristo Luarasi dhe me mbështetje financiare austro-hungareze; dilte në rreth një mijë kopje dhe, me ndërprerjet e pashmangshme të një pune të bërë në mërgim, e mbajti gjallë deri në vitin 1908. «Drita» u bë zëri i kolonisë shqiptare të Bullgarisë dhe, njëkohësisht, një nga leximet e paktë ku ideja e njësimit kombëtar qarkullonte në shqip. Ky ishte kontributi i vërtetë i brezit të Kolonjës: para se të kishte një shtet që të printonte një gazetë zyrtare, disa mërgimtarë printuan një komb — çdo numër i «Dritës», i «Albanias» së Konicës apo i «Diellit» më vonë ishte një tullë e një sfere publike që po ngrihej pa leje nga askush.

Kongresi i Manastirit dhe çështja e alfabetit

Kur më nëntor 1908, pas Xhonturqve, u mblodh në Manastir kongresi që do të njësonte alfabetin e shqipes, Kolonja ishte ndër delegatët. Çështja dukej teknike — shkronja latine apo arabe, një abece apo disa — por ishte gjëja më politike e kohës: një komb që zgjedh vetë si të shkruhet, shpall se ekziston. Përvoja e tij nuk ishte e re; qysh më 1904 kishte përkthyer një nga shkrimet-manifest të Sami Frashërit, dhe faqet e «Dritës» kishin qenë vetë një provë e gjatë se shqipja mund të mbante gazetari, polemikë e mendim. Në Manastir ai qëndroi në krahun që e pa alfabetin latin jo si kopjim të Perëndimit, por si mjet praktik për të bashkuar një popull të ndarë nga tri perandori.

Deputeti i Korçës

Revolucioni Xhonturk i 1908-s hapi një parlament osman, dhe shqiptarët dërguan në të njerëzit e tyre. Kolonja u zgjodh deputet për anën e Korçës dhe u radhit shpejt në krahun kombëtar shqiptar — pranë Ismail Qemalit, Hasan Prishtinës e Nexhip Dragës — që kundërshtoi centralizimin e ri turk po aq sa kishte kundërshtuar absolutizmin e vjetër. Kur qeveria u përpoq të impononte alfabetin arab mbi shqipen, Kolonja bëri pikërisht atë për të cilën ishte zgjedhur: bashkë me deputetët e tjerë shqiptarë i çoi qeverisë një protestë të prerë, që kërkonte njohjen e të drejtave ligjore të shqiptarëve dhe lirinë për të shkruar gjuhën me alfabetin që dëshironin. Çështja e nisur në një redaksi të Sofjes tashmë ishte shtruar në foltoren e perandorisë.

Rrjeti i penës dhe i pushkës

Kolonja nuk punoi i vetëm, dhe këtu duket qartë forma e vërtetë e lëvizjes: një rrjet. «Drita» ishte zëri që shpjegonte e mbronte atë që çetat bënin me pushkë. Ai bashkëpunoi me Bajo e Çerçiz Topullin, organizatorët e çetave të jugut, me Mihal Gramenon, kronikanin e lëvizjes çetare, me Dervish Himën e Luigj Gurakuqin — dhe më 1908, bashkë me Bajo Topullin, ngriti një klub shqiptar në Shkup, duke lidhur veriun me jugun në të njëjtën punë. Shtypi i mërgimit, megjithatë, nuk ishte kor: nga «Albania» e Brukselit, Faik Konica u përplas ashpër me Kolonjën për çështje gjuhe e drejtimi. Kjo kundërvënie nuk ishte dobësi — ishte prova më e mirë se një komb pa shtet tashmë kishte një sferë publike që debatonte me vete, e jo thjesht një slogan. Penë kundër pene, çetë krah gazete: i njëjti kod besë-e-fjalë që mbante bashkë malësoret e Veriut mbante bashkë edhe redaksitë e diasporës.

Fundi në mërgim

Fitorja e Xhonturqve e ktheu shpejt në armiqësi qëndrimin e Stambollit ndaj patriotëve shqiptarë, dhe vitet e fundit të Kolonjës ishin vite endjeje: Sofje, Bukuresht, e në fund Stamboll. Trupi i lodhur nga puna e mërgimi u sëmur; në tetor 1919 vdiq në Stamboll, në varfëri e vetmi, pranë të bijës Naime, i vajtuar nga qindra shqiptarë. Është një fund që përsëritet te shumë rilindës: njerëzit që ngritën kombin vdiqën pa asnjë shpërblim nga shtetet që ai komb do të lindte. Por trashëgimia e Shahin Kolonjës nuk matet me pasurinë që s'la: matet me faktin se sot shqipja shkruhet me alfabetin që ai mbrojti, dhe se gazeta shqipe — të lirë, polemike, kokëfortë — vazhdon të dalë. «Drita» e Sofjes u shua; drita që ajo mbante, jo.

Burimet

• Wikipedia (anglisht), "Shahin Kolonja" — emri i plotë (Shahin Teki Ypi), lindja 1865 në Starje të Kolonjës, gazeta «Drita» në Sofje (1901–1908) me ndihmën e Kristo Luarasit dhe mbështetje austro-hungareze, delegat në Kongresin e Manastirit (1908), deputet i Korçës deri më 17 janar 1912, martesa me të bijën e Naim Frashërit, vdekja në Stamboll (1919).

• Gazeta Dielli, "Shahin Kolonja, emër i nderuar në lëvizjen kombëtare shqiptare" — shkollimi nën përkujdesjen e Naim Frashërit, parulla e «Dritës» (14 nëntor 1901), krahu kombëtar në parlamentin osman, bashkëpunimi me Topullët, Gramenon e Dervish Himën, vdekja në varfëri pranë të bijës Naime (tetor 1919).

• Wikipedia (anglisht), "Bajo Topulli" — klubi shqiptar i ngritur në Shkup bashkë me Shahin Kolonjën më 1908, si dëshmi e lidhjes veri–jug të lëvizjes.

• Wikipedia (anglisht), "Kristo Luarasi" — botuesi që shtypi «Dritën» në Sofje, pjesë e kolonisë shqiptare bullgare rreth shoqërisë «Dëshira».

---

# Bajo Topulli: mësuesi që ngriti çetën e parë të lëvizjes kombëtare
https://zhurma.press/bajo-topulli/
Type: person
Published: 2026-07-10
Updated: 2026-07-28

Themeluesi i komitetit «Për lirinë e Shqipërisë» dhe i çetës së parë kombëtare shqiptare (Gjirokastër 1868 – Sarandë 1930).

Lëvizjet kombëtare nuk nisin gjithmonë me pushkën; shpesh nisin me një tabelë të zezë. Bajo Topulli qe njëkohësisht mësues dhe komitat — një burrë që e kaloi gjysmën e jetës duke shpjeguar mësime në një gjimnaz osman dhe gjysmën tjetër duke organizuar qëndresën e armatosur kundër tij. Ndër figurat e Rilindjes së vonë, pak veta e mbartin aq qartë kalimin nga fjala te vepra: ai qe njeriu që themeloi njëkohësisht komitetin e parë të fshehtë dhe çetën e parë kombëtare të jugut, duke i dhënë lëvizjes shqiptare një trup të organizuar atje ku më parë kishte vetëm ndjenjë.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 1868 në Gjirokastër; shërbeu si drejtor në gjimnazin osman (idadije) të Manastirit.

• Themeloi njëkohësisht komitetin e parë të fshehtë dhe çetën e parë kombëtare të jugut, duke i dhënë lëvizjes shqiptare një trup të organizuar.

• Figurë e Rilindjes së vonë që mishëron kalimin nga fjala (mësuesia) te vepra (qëndresa e armatosur).

Nga Gjirokastra te katedra e Manastirit

Bajram Fehmi Topulli — i njohur në histori si Bajo Topulli — lindi më 1868 në Gjirokastër, atëherë pjesë e Vilajetit të Janinës në Perandorinë Osmane. Rridhte nga një familje e njohur tosko-shqiptare e qytetit të gurtë: i biri i Ago Topullit dhe i Hasijes, bijë e një dere nga Kardhiqi. Shkollimin e ndoqi brenda sistemit osman dhe u bë mësues — profesion që në atë kohë ishte vetë një akt politik, sepse çështja e gjuhës dhe e shkollës shqipe qëndronte në zemër të zgjimit kombëtar. Karriera e çoi në Manastir (Bitola), kryeqendrën administrative e kulturore të shqiptarëve të Maqedonisë, ku shërbeu si drejtor në gjimnazin osman (idadije). Manastiri i atyre viteve qe një kryqëzim idesh: aty do të mblidhej më 1908 edhe Kongresi i Manastirit që do t'i jepte shqipes një alfabet të vetëm. Në po atë qytet, disa vjet më herët, Topulli po ndërtonte krahun tjetër të së njëjtës çështje — atë të veprimit.

Komiteti «Për lirinë e Shqipërisë»

Në nëntor të vitit 1905, ndërkohë që drejtonte shkollën në Manastir, Bajo Topulli themeloi një komitet të fshehtë atdhetarësh me emrin «Për lirinë e Shqipërisë». Qëllimi i tij ishte i qartë dhe i rrezikshëm: të përgatiste kryengritjen e armatosur kundër sundimit osman. Nga bërthama e Manastirit ideja u shpërnda shpejt në jug, duke frymëzuar komitete të ngjashme në Korçë, në Kolonjë e në Gjirokastër. Topulli u dërgua vetë për agjitacion nëpër anët e Prespës dhe të Korçës, duke lidhur fshat me fshat në një rrjet të fshehtë. Ky ishte një hap i ri për lëvizjen kombëtare: aty ku Lidhja e Prizrenit e brezit të mëparshëm kishte qenë një aleancë e hapur prijësish, komiteti i Topullit qe një strukturë konspirative, e ngjashme me organizatat revolucionare të kohës në Ballkan — një makinë e vogël, e disiplinuar, e ndërtuar për të bërë kryengritje.

Çeta e Melçanit

Fjalës i erdhi radha e veprës në mars të vitit 1906. Në teqenë bektashiane të Melçanit, pranë Korçës, Bajo Topulli dhe i vëllai i vogël, Çerçiz Topulli, themeluan çetën e parë kombëtare shqiptare të armatosur — grupin gueril që do të bëhej modeli i mbarë lëvizjes çetare të jugut. Çeta veproi për rreth tri vjet në trevën e Kolonjës e të Korçës, në një terren malor ku besa dhe njohja e vendit ua shtonin forcën luftëtarëve përballë xhandarmërisë osmane. Beteja e Mashkullorës, ku çeta e Topullëve u përball me ushtrinë osmane, do të mbetej ngjarja që e futi lëvizjen çetare në kujtesën kombëtare.

Veprimtaria e çetës u ndërthur edhe me përplasjen tjetër të kohës: luftën për kishën dhe shkollën shqipe kundër presionit të Patriarkanës greke, që synonte t'i mbante ortodoksët shqiptarë nën ndikimin helenizues. Më 22 shtator 1906, çeta vrau Foton (Photios), mitropolitin grek të Korçës — një akt që burimet e regjistrojnë si pjesë të kësaj përleshjeje mbi identitetin fetar e gjuhësor të Shqipërisë juglindore. Ishte një kohë e ashpër, ku kufiri mes çështjes kombëtare dhe dhunës politike ishte i hollë; kronikat e ruajnë ashtu siç ndodhi, pa e zbukuruar.

Nga Bostoni te Shkupi

Bajo Topulli nuk qe vetëm njeri i malit; qe edhe njeri i rrjetit të gjerë diasporik që e ushqeu Rilindjen. Më 1907 shoqëria atdhetare «Bashkimi» e Bukureshtit e dërgoi në Boston, në një mision te kolonia e madhe shqiptare e Amerikës — po ai qark mërgimtarësh nga i cili do të dilte më vonë gazeta Dielli dhe vetë Fan Noli. Pas Revolucionit Xhonturk të vitit 1908, kur për pak muaj u hap një dritare lirie, Topulli u kthye në veprimtari të hapur: bashkë me publicistin Shahin Kolonjën shkoi në Shkup për të ngritur një klub shqiptar, një nga shumë shoqëritë e para që mbinë atë vit nëpër trojet shqiptare. Kështu, brenda pak vitesh, i njëjti njeri kishte lidhur Manastirin me Korçën, Korçën me Bostonin dhe Bostonin me Shkupin — një hartë që tregon se sa e gjerë dhe e ndërlidhur ishte bota shqiptare edhe kur nuk kishte ende shtet.

Trashëgimia

Modeli që ndërtoi Bajo Topulli — komiteti i fshehtë që përgatit terrenin dhe çeta që vepron — u përsërit anembanë hapësirës shqiptare në vitet para pavarësisë, nga jugu i Topullëve te malësitë veriore ku vepronte Isa Boletini. Ishte i njëjti kod i qëndresës, i shprehur në dy skaje të vendit njëkohësisht. Kronikani i çetës, shkrimtari Mihal Grameno, do ta ruante kujtimin e këtyre viteve në faqet e veta, ndërsa fara e organizimit që mbolli Topulli do të jepte fryt përfundimtar në nëntorin e vitit 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë. Bajo Topulli vetë u nda nga jeta më 24 korrik 1930 në Sarandë, në shtëpinë e të vëllait, larg zhurmës së çetave të rinisë. Emri i tij mbetet ai i mësuesit që kuptoi se një komb nuk zgjohet vetëm me libra e as vetëm me pushkë, por me të dyja bashkë — dhe që pati guximin t'i mbante të dyja në të njëjtat duar.

Burimet

• Wikipedia (anglisht), "Bajo Topulli" — lindja në Gjirokastër (1868), familja, drejtimi i idadijes në Manastir, komiteti «Për lirinë e Shqipërisë» (nëntor 1905), çeta e Melçanit (mars 1906), vrasja e mitropolitit Photios (22 shtator 1906), misioni në Boston (1907) dhe klubi në Shkup me Shahin Kolonjën (1908), vdekja në Sarandë (1930).

• Wikipedia (shqip), "Bajo Topulli" — të dhëna biografike, komiteti i fshehtë dhe lëvizja çetare e jugut.

• Gazeta Dielli, "Komiteti për lirinë e Shqipërisë" — historiku i komitetit të themeluar nga Bajo Topulli dhe përhapja e tij në jug.

• Shqipëria.com, "Historia e vërtetë e Bajo dhe Çerçiz Topullit" — jeta e dy vëllezërve, çeta e përbashkët dhe fundi i Bajos në Sarandë.

---

# Balshajt: princër të Arbërisë që sunduan bregun para Skënderbeut
https://zhurma.press/balshajt/
Type: organization
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-16

Dera e Zetës që mbajti titullin «sundues i Shqipërisë» një brez para Kastriotit — nyja veriore e rrjetit arbëror mesjetar.

Një brez para se Skënderbeu ta bënte Arbërinë emër në Evropë, një derë e vetme sundonte bregun mes liqenit të Shkodrës dhe detit: Balshajt. Nga Rozafa e Shkodrës deri në Ulqin, Tivar e Durrës, dhe përkohësisht deri në Vlorë, Berat e Kaninë, ata mbajtën për gati tri breza një principatë që bashkëkohësit — nga kanceleria serbe te kurora hungareze — e quanin thjesht «zotëri shqiptarë». Balshajt janë nyja veriore e rrjetit shqiptar mesjetar: një shtëpi që u martua me Muzakajt e Topiajt, ra në Savër kundër osmanit, dhe që historiografia e mëvonshme kombëtariste u përpoq ta shkëpuste nga ai rrjet dhe ta quante «serbe».

Pse ka rëndësi

• Balshajt sunduan bregun mes liqenit të Shkodrës dhe detit një brez para Skënderbeut, me kryeqendër Shkodrën.

• Ata dolën në dritë rreth vitit 1360 si zotër të Zetës dhe u bënë sundues të pavarur pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe të Stefan Dushanit (vdiq 1355).

• U lidhën me krushqi me Muzakajt e Topiajt dhe ranë në betejën e Savrës kundër osmanëve.

Kush ishin

Balshajt (në burimet perëndimore Balšić, në shqip edhe «Balshajtë») dalin në dritë të historisë në mesin e shekullit XIV, si zotëri të vegjël të Zetës — treva bregdetare që shtrihej mes liqenit të Shkodrës dhe Adriatikut, sot ndarë mes Malit të Zi dhe Shqipërisë veriore. Themeluesi, Balsha I, përmendet rreth viteve 1360–1362 si zotërues i pak fshatrave nën Perandorinë Serbe të Stefan Dushanit. Kur Dushani vdiq më 1355 dhe perandoria e tij u shpërbë, Balsha dhe tre djemtë e tij — Stracimiri, Gjergji I dhe Balsha II — shfrytëzuan zbrazëtinë: brenda pak vitesh ata rrëmbyen Zetën e Poshtme dhe të Epërme dhe u bënë zotër të pavarur të bregut. Kjo është vula e derës: ajo nuk lindi si vegël e askujt, po si pushtet vendor që u ngjit pikërisht kur perandoria mbi kokë u thye.

Zgjerimi: Shkodra, Ulqini, Durrësi

Djali i mesëm, Gjergji I (Đurađ, sundoi rreth 1362–1378), u bë zoti i Shkodrës, qytetit që do të mbetej kryeqendra e derës. Nën të, rreth vitit 1369, një pjesë e familjes kaloi nga besimi ortodoks në atë katolik për të forcuar lidhjet me Perëndimin latin — një lëvizje diplomatike tipike e zotërve arbërorë të bregut, që lëvronin njëkohësisht mes Venedikut, Napolit e Bizantit. Zotërimet e Balshajve u zgjeruan mbi Ulqinin, Tivarin, Budvën, Podgoricën, Drishtin e Lezhën — një brez kështjellash bregdetare që kontrollonte tregtinë e kripës e të grurit.

Ambicia më e madhe erdhi me Balsha II (sundoi 1378–1385). Më 1372 ai u martua me Komnenën (Komita) Muzaka, bijën e Andrea II Muzakës; si prikë mori Vlorën, Beratin, Kaninën e Himarën, që formuan Principatën e Vlorës. Me këtë martesë, dera e Zetës u lidh drejtpërdrejt me derën princërore të Beratit — dy nyje të mëdha të rrjetit arbëror u bënë një. Balsha II shtriu dorën edhe mbi Durrësin, duke ia rrëmbyer rreth vitit 1385 shtëpisë rivale të Topiajve. Ishte pikërisht kjo garë për Durrësin që do ta çonte në fatin e tij.

Savra 1385: fundi i një ëndrre bregdetare

I mundur nga Balsha II, Karl Topia bëri hapin që do të ngarkohej mbi kujtesën shqiptare: kërkoi ndihmën e Perandorisë Osmane. Sulltan Murati I dërgoi një ushtri nën Hajredin Pashën, dhe më 18 shtator 1385, në Fushën e Savrës pranë Lushnjës, forcat e vogla të Balsha II u shtypën. Vetë Balsha ra në betejë; koka e tij iu dërgua Hajredin Pashës. Beteja e Savrës hapi një nga derët e para të depërtimit osman në brendësi të tokave shqiptare. E veja e Balsha II, Komnena, dhe e bija Rugjina mbajtën për një kohë Principatën e Vlorës kundër trysnisë osmane, deri në vdekjen e Komnenës rreth vitit 1396 — një hollësi që rrallë tregohet: gruaja që trashëgoi e mbrojti shtetin e burrit të vrarë.

«Sundues i Shqipërisë»: Gjergji II dhe Balsha III

Pas Savrës, drejtimin e mori nipi, Gjergji II Stracimir Balsha (sundoi 1385–1403). Nën të, dera arriti kulmin e njohjes ndërkombëtare: dokumentet bashkëkohore e quajnë «sundues i Shqipërisë» dhe zot i «Shkodrës shqiptare», ndërsa mbreti hungarez Sigismund, më 1396, iu drejtua si sundimtar i Shqipërisë. Gjergji II mori pjesë edhe në Betejën e Fushë-Kosovës më 1389 kundër osmanëve. Këto tituj janë dëshmia më e fortë kundër etiketës së mëvonshme «serbe»: bashkëkohësit, miq e armiq, i njihnin Balshajt si zotër shqiptarë.

I fundit i degës kryesore ishte Balsha III (sundoi 1403–1421), i biri i Gjergjit II. Ai u martua së pari me Marën të derës së Topiajve — rivalët e dikurshëm u bënë krushq — dhe më pas me një bijë të derës së Zaharajve. Sundimin e tij e përpiu Lufta e Shkodrës kundër Republikës së Venedikut, që lakmonte kështjellat bregdetare. Kur Balsha III vdiq më 1421 pa trashëgimtar mashkull, zotërimet e tij kaluan te daja i tij, despoti serb Stefan Lazareviçi, ndërsa Venediku rrëmbeu Tivarin e Ulqinin. Kështu u shua dera — jo e mundur në fushë beteje, po e tretur në kryqëzimin e trashëgimive dinastike.

Pse janë pjesë e muzeut

Historiografia serbe e kombit të shekullit XIX i rreshtoi Balshajt në gjenealogjinë e vet, ngaqë ata sunduan tokat e sotme malazeze dhe ishin ortodoksë në fillim. Por identiteti mesjetar nuk matet me hartat e sotme: matet me atë që thanë bashkëkohësit dhe me rrjetin ku bëri pjesë dera. Bashkëkohësit — kanceleria serbe që i quante «Arbanas», kurora hungareze që i quante «sundues të Shqipërisë» — dhe indi i tyre i martesave, tërësisht me shtëpitë arbërore (Muzakajt, Topiajt, Zaharajt), i vendosin Balshajt brenda rrjetit shqiptar mesjetar, krah Shpatajve, Zenebishtëve e Arianitëve. Prejardhja e saktë e derës mbetet çështje e debatuar mes studiuesve; por vendi i saj në historinë shqiptare nuk ngrihet mbi gjak «i pastër» — ngrihet mbi tokën që mbajti, aleatët që zgjodhi dhe armikun që luftoi. Balshajt janë kujtesa se qëndresa dhe shtetformimi shqiptar nuk nisën më 1443: në Rozafën e Shkodrës, një derë arbërore mbante titullin «sundues i Shqipërisë» plot një brez para Kastriotit. Trashëgimia e tyre bregdetare jeton sot te shqiptarët e Malit të Zi, në Ulqin e Tivar.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për Ballkanin e vonë mesjetar dhe në kronikat bashkëkohore: John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press) — vepra referuese për Zetën, sundimin e Balshajve dhe Betejën e Savrës; Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zërat «Balsha», «Zeta») për kronologjinë e derës; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, për kontekstin e Zetës mesjetare dhe Fushë-Kosovës 1389; kronika e Gjon Muzakës, Memorie (1510), burimi parësor për martesën me Komnena Muzakën dhe prikën e Vlorës; si dhe historiografia shqiptare mbi principatat mesjetare (Kristo Frashëri, Pëllumb Xhufi). Datat dhe emrat janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizës së saj «serbe vs shqiptare». Datat kyçe: shpërbërja e Perandorisë Serbe dhe ngjitja e Balshajve në Zetë (pas 1355); Gjergji I zot i Shkodrës (rreth 1362–1378) dhe kalimi katolik (rreth 1369); martesa Balsha II–Komnena Muzaka dhe prika e Vlorës (1372); marrja e Durrësit nga Topiajt (rreth 1385); Beteja e Savrës dhe vrasja e Balsha II (18 shtator 1385); Gjergji II i quajtur «sundues i Shqipërisë» nga Sigismundi i Hungarisë (1396); vdekja e Balsha III dhe kalimi i Zetës te Stefan Lazareviçi, me Venedikun që merr Tivarin e Ulqinin (1421). Aty ku burimet ndryshojnë — p.sh. prejardhja etnike e derës ose identiteti i saktë i gruas së Balsha II (Komnena Muzaka apo Komnina Asen) — kjo është shënuar si e debatuar.

---

# Mitrush Kuteli: mjeshtri i prozës moderne shqipe
https://zhurma.press/mitrush-kuteli/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-10

Dhimitër Pasko (1907–1967): ekonomist i shkolluar në Bukuresht, bashkëthemelues i prozës moderne shqipe dhe përkthyesi që solli letërsinë botërore në shqip — para se regjimi ta burgoste e ta detyronte të heshtë.

Pak shkrimtarë e kanë mbajtur gjuhën shqipe me aq kujdes sa Dhimitër Pasko — i njohur me emrin letrar Mitrush Kuteli (1907–1967). Ekonomist i shkolluar në Bukuresht, drejtor bankash e këshilltar monedhe, ai la mënjanë një karrierë të sigurt për t'i dhënë prozës shqipe një zë që s'e kishte pasur më parë. Bashkëthemelues i tregimit modern shqiptar dhe përkthyesi që solli Gogolin, Turgenievin e Emineskun në shqip, Kuteli e ndërtoi këtë vepër ndër dy botë — dhe e pagoi me burg, punë të detyruar në kënetën e Maliqit dhe njëzet vjet heshtje.

Pse ka rëndësi

• Mitrush Kuteli (Dhimitër Pasko, 1907–1967) është një nga bashkëthemeluesit e tregimit modern shqiptar; vëllimi "Netë shqiptare" (1938) shënoi hyrjen e një zëri të ri në prozën shqipe.

• Ekonomist i doktoruar në Bukuresht dhe drejtues bankash, ai la mënjanë një karrierë të sigurt financiare për letërsinë dhe solli në shqip Gogolin, Turgenievin e Emineskun.

• E pagoi veprën me burg, punë të detyruar në kënetën e Maliqit dhe njëzet vjet heshtje nën diktaturë.

Nga Pogradeci në Bukuresht: ekonomisti që zgjodhi shqipen

Dhimitër Pasko lindi më 13 shtator 1907 në Pogradec, në brigjet e liqenit që do t'i jepte më vonë emrin letrar. Studimet e larta i kreu në Akademinë e Shkencave të Larta Ekonomike të Bukureshtit: hyri më 1928, u diplomua më 1931 dhe në shkurt 1934 mori doktoratën në shkencat bankare e monetare, me vlerësimin «Diplomam Magnam cum Laude». Rumania e viteve '30 ishte për të njëkohësisht vend pune dhe shkollë letrare: shërbeu si nëpunës i lartë në Ministrinë e Financave rumune dhe drejtoi degë të Bankës Kombëtare në Bukuresht e Çernovic.

Më 1942 u kthye pranë atdheut si këshilltar për çështjet monetare në Bankën Kombëtare Shqiptare. Katër vjet më vonë, në gusht 1946, dha dorëheqjen pas mosmarrëveshjeve mbi kursin e këmbimit — një veprim që tregonte një njeri të pagatuar për t'u përkulur. Ekonomia i dha bukën; letërsia shqipe i mori jetën.

Netët shqiptare: lindja e një proze

Vëllimi Netë shqiptare (1938) shënoi hyrjen e një zëri të ri në prozën shqipe. Rrëfimet e Kutelit rridhnin drejt e nga gjuha e gojës — nga fshati, kafeneja, udha e karvanit — por të skalitura me një kujdes stilistik që i ngriste në letërsi të mirëfilltë. Ndoqën Ago Jakupi e të tjera rrëfime (1943), vëllimi me vjersha Sulm e lot (1943) dhe Kapllan Aga i Shaban Shpatës (1944). Bashkë me Ernest Koliqin në veri, Kuteli njihet si një nga themeluesit e prozës moderne shqipe: dy shkrimtarë që, secili nga skaji i vet i botës shqiptare, e shndërruan tregimin popullor në formë letrare.

Tregime të moçme shqiptare: kujtesa e një populli të mbledhur në libër

Kryevepra e tij më e dashur, Tregime të moçme shqiptare (1965), rimori legjendat dhe këngët e vjetra — Rozafën, Kostandinin e Dorutinën, kreshnikët e maleve — dhe i ridha shqipes së shkruar me solemnitetin e një kroniku. Këtu duket qartë puna e vërtetë e Kutelit: mbledhja e kujtesës së shpërndarë të një populli pa shtet, të ruajtur me shekuj vetëm në gojë e në oda, dhe ngërthimi i saj në një kanon të vetëm letrar. Ajo çka Kanuni bënte për ligjin dhe besa për fjalën, proza e Kutelit e bëri për tregimin: e mblodhi rrjetin e shpërndarë të një identiteti dhe e bëri të lexueshëm si tërësi.

Përkthyesi: një dritare shqipe drejt botës

Ndoshta askund Kuteli nuk qe më i domosdoshëm se në përkthim. Nga rusishtja solli Nikolaj Gogolin, Ivan Turgenievin, Maksim Gorkin, Ivan Krilovin e Mihail Saltikov-Shçedrinin; nga rumanishtja Mihai Emineskun dhe Mihail Sadovjanun; nga letërsia botërore edhe Pablo Nerudën e Pol Elyarin. Për një lexues shqiptar të mesit të shekullit XX, biblioteka botërore hynte në shtëpi përmes dorës së tij. Përkthyesi këtu s'ishte thjesht ndërmjetës gjuhësh: ai zgjeronte vetë kufijtë e asaj që shqipja mund të thoshte, duke provuar se gjuha e një kombi të vogël mund të mbante peshën e letërsisë së madhe.

Armik i popullit: burgu, Maliqi dhe heshtja

Regjimi komunist nuk e fali pavarësinë e tij. Më 16 maj 1947 Kuteli u arrestua si «armik i popullit» dhe u dënua me pesë vjet burg. E dërguan në kampin e punës së detyruar në Vloçisht, ku të burgosurit thanin kënetën e Maliqit — ferri i baltës që gëlltiti shumë intelektualë të brezit të tij. U lirua me falje në pranverën e vitit 1949, pas dy vjetësh, por çmimi ishte i qartë: nga aty e tutje emri i tij u fshi nga letërsia dhe u lejua vetëm si përkthyes në shtëpitë botuese shtetërore, deri në vdekje.

Dhimitër Pasko vdiq në Tiranë më 4 maj 1967, i heshtur zyrtarisht por i palënë kurrë nga lexuesit. Vepra e tij e vërtetë — romani E madhe është gjëma e mëkatit — do të botohej vetëm më 1993, pas rënies së regjimit. Fati i tij është tipar i një brezi të tërë: shkrimtarë që ndërtuan gjuhën letrare shqipe dhe u thyen pikërisht nga shteti që kjo gjuhë duhej ta shërbente. Por libri mbeti. Dhe përderisa lexohet, proza që Kuteli i dha shqipes vazhdon ta bëjë punën për të cilën ai e pagoi kaq shtrenjtë: ta mbajë të tërën kujtesën e një populli.

Burimet

• Mitrush Kuteli, Netë shqiptare (1938), Tregime të moçme shqiptare (1965) dhe E madhe është gjëma e mëkatit (botim pas vdekjes, 1993).

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (1995) dhe A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012), zëri «Kuteli, Mitrush / Pasko, Dhimitër».

• Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit, Fjalori Enciklopedik i Viktimave të Terrorit Komunist, vëll. IV (Tiranë, 2016), f. 418 — arrestimi, dënimi me pesë vjet burg dhe lirimi me falje më 1949. Wikipedia — datat e jetës (Pogradec 1907 – Tiranë 1967), formimi ekonomik në Bukuresht (diplomë 1931, doktoratë 1934), lista e veprave e e përkthimeve, arrestimi më 16 maj 1947 dhe puna e detyruar në Vloçisht/Maliq.

---

# Tringë Smajli: gruaja që luftoi si grua në malet e Grudës
https://zhurma.press/tringe-smajli/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-10

Kryengritësja e Malësisë (rreth 1870–1917) — «Jeanne d'Arc-a shqiptare»

Tringë Smajl Martini Ivezaj (Grudë, rreth vitit 1870 — 2 nëntor 1917), e njohur thjesht si Tringa e Grudës dhe në shtypin e huaj si Yanitza, ishte kryengritëse e Malësisë së Madhe që luftoi kundër Perandorisë Osmane në radhët e fiseve katolike të Veriut. E bija e Smajl Martinit, prijësit të fisit të Grudës, ajo mbajti armën pa e lënë kurrë veshjen e gruas shqiptare — një zgjedhje që e bën figurën e saj të veçantë mes heroinave të kujtesës kombëtare: jo virgjëreshë e betuar që merr rrobën e burrit, por grua që lufton si grua. Historia e saj u përhap deri në gazetat e Parisit e të Nju-Jorkut si «Jeanne d'Arc-a shqiptare», ndërsa varri i saj u rrafshua nga një ushtri e huaj — dy fate që tregojnë se sa shumë varet kujtesa e një populli nga dora që e shkruan atë.

Pse ka rëndësi

• Kryengritëse e Malësisë së Madhe (Grudë rreth 1870 — 1917) që luftoi kundër Perandorisë Osmane në radhët e fiseve katolike të Veriut.

• E bija e Smajl Martinit, prijësit të fisit të Grudës, ajo mbajti armën pa e lënë kurrë veshjen e gruas shqiptare — jo virgjëreshë e betuar, por grua që lufton si grua.

• Shtypi i Parisit e i Nju-Jorkut e quajti «Jeanne d’Arc-a shqiptare»; varri i saj u rrafshua nga një ushtri e huaj.

Gruda, një botë e lidhur me kod

Gruda shtrihet në juglindje të Malit të Zi të sotëm, në atë brez malor që shqiptarët e quajnë Malësia e Madhe — një konfederatë fisesh katolike (Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati, Shkreli, Kelmendasit) që për shekuj e qeverisën vetveten sipas besës dhe Kanunit, jashtë kontrollit të plotë të çdo perandorie. Nuk ishte mungesë shteti; ishte një shtet tjetër: bajraku si njësi, kuvendi si parlament, fjala e dhënë si ligj. Në këtë botë të lidhur, ku secili fis dinte kush ishte fisi tjetër dhe ku kufiri i vërtetë ishte gjuha e jo harta, gruaja që rrok pushkën për të mbrojtur nderin e shtëpisë nuk ishte përjashtim i çuditshëm por një mundësi që kodi e lejonte. Tringa lindi brenda kësaj rrjete — dhe pikërisht kufijtë që Fuqitë e Mëdha do t'i vizatonin mbi të do ta bënin jetën e saj një luftë.

Familja Martini dhe Lidhja e Prizrenit

Emri i familjes Martini shfaqet në peticionet që fiset e Veriut u dërguan ambasadorëve evropianë të akredituar pranë Portës — mes tyre ai i 9 majit dhe i 15 qershorit 1878 — për të shprehur kundërshtimin ndaj vendimeve të Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit, të cilat i kishin dhënë pjesë të mëdha të Vilajetit të Shkodrës Principatës së Malit të Zi. Kjo ishte pikërisht arsyeja që lindi Lidhja e Prizrenit (1878): mbrojtja e trojeve shqiptare nga ndarja. Smajl Martini iu bashkua asaj derisa organizata u shpërnda; më 1886 u arrestua dhe u internua në Anadoll, prej nga nuk u kthye më. Dy vëllezërit e Tringës, Gjoni dhe Zefi, ranë në betejë më 1883 duke luftuar në të njëjtin front. Kështu, brenda një brezi të vetëm, një familje e Grudës e pagoi çmimin e plotë të asaj që historia zyrtare e quan «çështja shqiptare»: babai i vdekur në internim, të bijtë të vrarë, e bija e mbetur vetëm në shtëpinë e boshatisur.

Beja: të luftosh si grua

Pas vdekjes së vëllezërve, Tringa u betua — sipas kodit të nderit — se nuk do të martohej dhe nuk do ta linte kurrë shtëpinë atërore. Beja e virgjërisë ishte një institucion i njohur i maleve shqiptare: gruaja që e merrte mbi vete zakonisht vishej e sillej si burrë, trashëgonte të drejtat e mashkullit dhe hynte në kuvendet e burrave. Këtu qëndron veçantia e Tringës. Ndryshe nga burrnesha tipike, ajo e mbajti veshjen tradicionale të gruas shqiptare — siç e dëshmojnë të gjitha fotografitë e ruajtura — dhe luftoi pa u fshehur pas identitetit mashkullor. Beja e saj nuk ishte heqje dorë nga qenia grua, por marrje përsipër e detyrës që kodi ua ngarkonte burrave të shtëpisë kur ata mungonin. Në një shoqëri që shpesh përshkruhet si e mbyllur për gruan, kjo detaj ka peshë: kujtesa kombëtare shqiptare e ka pranuar prej kohësh gruan-luftëtare — nga Shota Galica te Marigo Posio — jo si përjashtim skandaloz, por si pjesë të nderit të përbashkët.

Deçiqi dhe Memorandumi i Greçës, 1911

Kur Malësia u ngrit në kryengritjen e madhe të vitit 1911 (mars–gusht), Tringa u shqua në radhët e luftëtarëve, veçanërisht në Betejën e Deçiqit. Pas fitores mbi forcat osmane, në malin e Bratilës u ngrit flamuri shqiptar nga Dedë Gjo Luli, prijësi i Hotit — akt që bashkëkohësit e lexuan si «kthimin e flamurit të Skënderbeut» pas katër shekujsh. Më 23 qershor 1911, në fshatin Greçë (Gërçe) të Malit të Zi, prijësit e kryengritjes miratuan Memorandumin e Greçës — i njohur si «Libri i Kuq» për shkak të kapakëve të kuq — me nismën e Ismail Qemalit. Ndër njëzet e dy kërkesat drejtuar Perandorisë dhe Evropës ishin amnistia e përgjithshme, njohja e etnisë shqiptare dhe — thelbi i çdo lëvizjeje kombëtare shqiptare — shqipja si gjuhë mësimi në shkolla. Tringa qe pjesë e kësaj lëvizjeje; veprimtaria e saj vazhdoi edhe pas Shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, në një kohë kur për malësorët lufta nuk mbaroi me flamurin e Vlorës. E njëjta betejë për kufij dhe njohje po bëhej në po ato vite edhe në Kosovë, ku prijës si Isa Boletini mbanin frontin lindor të së njëjtës rrjetë kombëtare.

Vdekja dhe varri i rrafshuar

Tringa nuk u martua kurrë dhe nuk la fëmijë, besnike ndaj bejës së rinisë. Vdiq më 2 nëntor 1917 dhe u varros në varret familjare, në malet e Grudës, pranë fshatit Kshevë — sot brenda kufirit të Malit të Zi. Dy vjet më pas, gjatë bastisjeve në krahinë, ushtria malazeze (tashmë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve e Sllovenëve) e shkatërroi varrin e saj. Ky detaj i vogël rrëfen një të vërtetë të madhe të kujtesës shqiptare në trojet e ndara: nuk mjaftonte të pushtohej toka; duhej fshirë edhe gjurma e atij që e kishte mbrojtur. Rrafshimi i një varri gruaje shumë vjet pas vdekjes së saj nuk ishte akt lufte, por akt kundër kujtesës.

«Jeanne d'Arc-a shqiptare» — kush e rrëfen historinë

Trimëria e Tringës u këndua në epikën gojore të të dyja anëve — shqiptare dhe malazeze. Por versioni që udhëtoi drejt Evropës qe i redaktuar. Meqenëse kryengritja e 1911-s u mbështet për arsye të vetat edhe nga mbreti Nikollë i Malit të Zi, kënga malazeze e fshiu kujtimin e Lidhjes së Prizrenit dhe të vdekjes së babait në internim osman — një e kaluar që do të zgjonte mosmarrëveshjet tokësore mes shqiptarëve dhe Malit të Zi — dhe e paraqiti Tringën si vajzën që zë vendin e babait të rrëmbyer më 1911. Mbi këtë version, të dëgjuar diku pranë Podgoricës, korrespondenti i The New York Times e pagëzoi më 1911 «Jeanne d'Arc-a shqiptare», ndërsa Le Petit Journal i Parisit i kushtoi një kapak të ilustruar me emrin «Yanitza». Ironia është e dyfishtë: e njëjta shtypje evropiane që e bëri të famshme, ia mori historinë nga goja e atyre që e kishin luftuar. Sot disa rrugë në Kosovë e në Shqipëri mbajnë emrin e saj dhe ajo nderohet si Heroinë e Popullit. Ndarja e burimeve për vitin e lindjes — 1870 a 1880 — dëshmon vetë se sa pak dokumente na kanë mbetur; por emri i Tringës mbeti, kur varri i saj u rrafshua, sepse një popull që ende e këndon një grua nuk e ka lejuar veten të harrojë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në biografinë monografike të figurës, në dokumentimin e Kryengritjes së Malësisë 1911 dhe në dëshmitë e shtypit bashkëkohor evropian:

• Prenk Uli, Tringa e Grudës: skicë jetëshkrimi e Tringë Smajlës (1870–1917), Shtëpia Botuese «Naim Frashëri», Tiranë, 1969 — biografia parësore e figurës, burimi kryesor për datat, prejardhjen dhe bejën.

• Luigj Martini, Prek Cali, Kelmendi dhe Kelmendasit, Camaj-Pipa, Shkodër, 2005 — konteksti fisnor i Malësisë dhe roli i familjes Martini.

• «Tringe Smajli», English Wikipedia — përmbledhja biografike: prejardhja nga fisi i Grudës, peticionet e 1878-s kundër Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit, arrestimi i të atit (1886) dhe internimi në Anadoll, vdekja më 2 nëntor 1917 dhe shkatërrimi i varrit nga ushtria malazeze dy vjet më pas.

• «Kryengritja e Malësisë (1911)» dhe Memorandumi i Greçës («Libri i Kuq», 23 qershor 1911, me nismën e Ismail Qemalit) — dokumentimi i njëzet e dy kërkesave, mes tyre njohja e etnisë shqiptare dhe shqipja në shkolla.

• Le Petit Journal, 28 maj 1911 («Yanitza»), dhe reportazhi i The New York Times (1911) që e cilësoi «Jeanne d'Arc-a shqiptare» — dëshmi e jehonës evropiane të figurës dhe e versionit të redaktuar përmes së cilit ajo mbërriti në Perëndim.

---

# Lugina e Preshevës: Kosova Lindore mes kufirit dhe fshirjes
https://zhurma.press/lugina-e-presheves/
Type: place
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-23

Tri komuna shqiptare — Preshevë, Bujanoc, Medvegjë — të mbetura brenda Serbisë kur u ndanë kufijtë e Kosovës; sot fshihen jo me armë, por me stampa zyrtare.

Lugina e Preshevës, që shqiptarët e quajnë Kosova Lindore, është rajoni në jug të Serbisë përgjatë Moravës së Preshevës, me komunat Preshevë, Bujanoc e Medvegjë, ku sipas regjistrimit të vitit 2022 rreth 57.710 nga 80.877 banorë (71%) ishin shqiptarë.

Lugina e Preshevës është pjesa e botës shqiptare që mbeti brenda Serbisë kur u vizatuan kufijtë e Kosovës — një trekëndësh malesh e fushash përgjatë rrjedhës së Moravës, ku tri komuna me shumicë a me peshë shqiptare, Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, jetojnë ngjitur me Kosovën pa qenë brenda saj. Shqiptarët e quajnë me një emër që thotë gjithçka: Kosova Lindore. Kjo faqe është nyja kushtuar Luginës — jo si listë ankesash, por si kujtesë e një fije të rrjetit shqiptar që u pre nga një vijë kufiri dhe që sot fshihet ngadalë, jo me armë, por me stampa zyrtare.

Pse ka rëndësi

• Tri komuna — Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë — mbetën brenda Serbisë kur u vizatuan kufijtë e Kosovës; shqiptarët e quajnë "Kosova Lindore".

• Sipas regjistrimit të 2022, nga 80.877 banorë rreth 57.710 (71%) ishin shqiptarë.

• Pesha shqiptare bie nga komuna në komunë: 93,7% në Preshevë, ~62% në Bujanoc, pak mbi 14% në Medvegjë ku dikur ishin shumë më tepër.

Çfarë është Lugina e Preshevës

Lugina e Preshevës shtrihet në jugun e Serbisë, përgjatë pellgut të Moravës së Preshevës, e cila derdhet në Moravën e Jugut te Bujanoci — një korridor i vjetër natyror, ai i Moravës e Vardarit, që ka lidhur prej mijëra vjetësh Danubin me Egjeun (sot Korridori X dhe rruga E75). Rajoni përbëhet nga tri komuna: Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Sipas regjistrimit të vitit 2022, në to jetonin 80.877 banorë, prej të cilëve rreth 57.710 shqiptarë (71%), 17.001 serbë (21%) dhe afër 3.900 romë. Pesha shqiptare ndryshon nga komuna në komunë: në Preshevë shqiptarët janë 93,7% e popullsisë, në Bujanoc rreth 62%, ndërsa në Medvegjë — ku dikur ishin shumë më tepër — kanë rënë në pak mbi 14%. Kjo rënie nuk është rastësi demografike; ajo është pjesë e vetë historisë së Luginës.

Kosova Lindore që mbeti matanë

Ajo që e bën Luginën pjesë të historisë sonë nuk është një kufi në hartë — është kodi që e mban atë popull të lidhur me pjesën tjetër të trojeve: gjuha shqipe, besa, e drejta zakonore dhe një kujtesë e përbashkët me Kosovën fqinje. Deri më 1912 kjo tokë ishte administrativisht pjesë e Vilajetit të Kosovës, po ai vilajet që Lidhja e Prizrenit kërkoi ta mbante të tërë e të bashkuar. Kur perandoritë ranë dhe shtetet e reja ballkanike ndanë trojet mes tyre, vija u vendos ashtu që Presheva, Bujanoci e Medvegja mbetën jashtë asaj që më vonë do të bëhej Kosovë. Është i njëjti mekanizëm që i preu botës shqiptare edhe Çamërinë në jug: kufijtë nuk u vizatuan sipas njerëzve që jetonin aty, por sipas fuqisë së atyre që i vizatonin. Prandaj shqiptarët e këtushëm e quajnë veten të Kosovës Lindore — trashëgimtarë të së njëjtës tokë të lashtë dardane, të lënë vetëm në anën e gabuar të një vije.

Medvegja hyri në Serbi tridhjetë e katër vjet para Preshevës

Hendeku mes 93,7 për qind shqiptarë në Preshevë dhe pak mbi 14 për qind në Medvegjë nuk shpjegohet me demografi. Shpjegohet me datën e aneksimit: të tri komunat nuk kaluan nën Serbi njëkohësisht. Medvegja qe pjesë e sanxhakut të Nishit dhe i kaloi Serbisë me vendimet e Kongresit të Berlinit më 1878, ndërsa Presheva e Bujanoci mbetën kaza të Vilajetit të Kosovës edhe tridhjetë e katër vjet të tjera, deri më 1912. Njërën e ndërroi shteti me luftën ruso-turke, tjetrën me luftërat ballkanike.

Ndërmjet viteve 1877 e 1878, ndërsa ushtria serbe merrte Toplicën, Kosanicën, Jabllanicën e Masuricën, popullsia shqiptare e atyre viseve u shpërngul me dhunë drejt Vilajetit të Kosovës. Vlerësimet e historiografisë shkojnë nga rreth tridhjetë mijë deri mbi gjashtëdhjetë mijë veta. Ata u vendosën në një brez përgjatë kufirit të ri — Llapi, Podujeva, Gjilani, rrethinat e Prishtinës — dhe hyjnë në kujtesën shqiptare me emrin muhaxhirë. Pikërisht kjo dhunë qe një nga shkaqet e drejtpërdrejta që në qershor të vitit 1878 u mblodh Lidhja e Prizrenit.

Prandaj «ku dikur ishin shumë më tepër» ka një datë pas vetes. Medvegja e kaloi kufirin e vitit 1878 dhe qëndroi tridhjetë e katër vjet më gjatë brenda shtetit të ri, pikërisht në periudhën kur shpërnguljet ishin masive dhe të pakthyeshme. Pasivizimi i adresave, njëqind e dyzet vjet më vonë, vepron mbi një bazë që ishte hollur një herë tashmë.

Referendumi i vitit 1992

Kur Jugosllavia u shpërbë dhe Kosova shpalli republikën e vet paralele, shqiptarët e Luginës nuk qëndruan mënjanë. Më 1 e 2 mars 1992 ata organizuan një referendum: rreth 45 mijë votues të regjistruar u pyetën nëse donin autonomi për krahinën dhe të drejtën për t'iu bashkuar Republikës së Kosovës. Përgjigjja qe pothuajse njëzëri — afër 97% po. Beogradi e shpalli menjëherë antikushtetues dhe të pavlefshëm, ashtu siç kishte bërë me çdo shprehje vullneti të shqiptarëve në atë dekadë. Referendumi nuk solli asnjë ndryshim praktik, por la një dokument të qartë historik: vullneti i shprehur i një populli, i shkelur pa u dëgjuar. Në të gjithë historinë shqiptare, fati i Luginës — si ai i Çamërisë — u vendos gjithnjë në salla ku asnjë përfaqësues i saj nuk ishte ftuar.

Kryengritja e viteve 2000–2001

Pas luftës së Kosovës, tensioni i grumbulluar për një dekadë shpërtheu edhe në anën lindore të kufirit. Në janar 2000, në varrimin e vëllezërve Isa e Shaip Saqipi në Dobrosin, doli publikisht për herë të parë Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit (UÇPMB), një formacion me disa qindra deri në rreth 1.500 luftëtarë, me synimin që të tri komunat t'i bashkoheshin Kosovës. Në fund të nëntorit 2000 UÇPMB-ja nisi një ofensivë më të gjerë kundër policisë serbe dhe konflikti u përshkallëzua. Përleshjet u zhvilluan kryesisht brenda Zonës së Sigurisë Tokësore — një brez tampon pesë-kilometrash që marrëveshja ushtarako-teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999 mes NATO-s e Beogradit, kishte krijuar në anën serbe të kufirit administrativ dhe ku ushtria jugosllave nuk mund të hynte. Kriza u mbyll me marrëveshje, jo me fitore ushtarake: deklarata e çmilitarizimit, e njohur si marrëveshja e Konçulit, mban datën 20 maj 2001 dhe u nënshkrua nga komandanti i UÇPMB-së më 21 maj 2001; ajo parashikonte çmilitarizimin, demobilizimin dhe çarmatimin e UÇPMB-së, ndërsa pala serbe pranoi një amnisti me kusht për luftëtarët. Më 24 maj 2001, ditët kur zona po kalonte nën kontroll serb, u vra komandanti i UÇPMB-së Ridvan Qazimi («Komandant Lleshi»). Mbi 450 prej tyre kaluan përmes politikës "screen and release" të KFOR-it; komandanti Shefket Musliu u dorëzua ditët në vijim. Riintegrimi politik u ndërtua mbi të ashtuquajturin Plan Çoviç, sipas emrit të zyrtarit serb Nebojša Çoviç. Marrëveshja e ndali gjakderdhjen, por asnjë nga shkaqet e thella të pakënaqësisë nuk u zgjidh.

Fshirja administrative

Dhuna e viteve 2000 u shua; presioni ndaj Luginës vetëm ndryshoi formë. Në vend të armëve erdhi pasivizimi i adresave — një praktikë me të cilën shteti serb shpall se një qytetar shqiptar "nuk jeton më" në adresën e tij të përhershme dhe e fshin nga regjistri civil. Pasoja është zinxhir: pa adresë aktive nuk rinovohen dokumentet, nuk ushtrohet e drejta e votës, rrezikohen prona, pensione, kujdes shëndetësor e punësim. Sipas Nismës Rinore për të Drejtat e Njeriut, të paktën 3.370 shqiptarë të Luginës u hoqën nga lista zgjedhore ndërmjet viteve 2015 e 2022, ndërsa mbi 4.000 të tjerë në Medvegjë ishin çregjistruar tashmë në periudhën 2015–2019. Komiteti i Helsinkit në Serbi e ka cilësuar këtë "spastrim etnik me mjete administrative". Në nëntor 2024 Shqipëria e dënoi zyrtarisht praktikën, dhe në fillim të vitit 2026 u paraqit në Kongresin amerikan një projektligj për të vlerësuar diskriminimin ndaj shqiptarëve në Serbinë jugore. Kështu, rënia e peshës shqiptare në Medvegjë nga një komunitet i fortë në pak mbi 14% nuk lexohet më si thjesht largim ekonomik: një pjesë e saj është fshirje me stilolaps.

Kodi që mban

Do të ishte gabim ta shihje Luginën vetëm përmes humbjes. Ajo mbetet një komunitet i gjallë që e ruan kodin me kokëfortësinë e atyre që e dinë se gjuha është kufiri i fundit që nuk ta merr askush. Në Preshevë e Bujanoc mësimi zhvillohet në shqip, festohen datat kombëtare, dhe institucionet kulturore mbajnë gjallë lidhjen me Prishtinën e Tiranën. Panairi i Librit "Presheva" është kthyer në një urë të rregullt mes shkrimtarëve të Luginës, të Kosovës e të Preshevës historike — një pohim se libri, jo kufiri, e përcakton se ku fillon e ku mbaron një komb. Ngjitur me Luginën, në malësinë e Karadakut, kujtesa ruan ende figurën e Idriz Seferit, prijësit që mbrojti të njëjtat treva më shumë se një shekull më parë. Lugina e Preshevës na kujton një të vërtetë të thjeshtë të historisë sonë: rrjeti shqiptar shtrihej edhe këtu, matanë vijës që e caktoi dikush tjetër — dhe se ai mbahet i tërë jo nga hartat, por nga njerëzit që refuzojnë të fshihen.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burime jo-partizane e në raporte të organizatave për të drejtat e njeriut, duke iu shmangur njëlloj mohimit nacionalist serb dhe fryrjes nacionaliste shqiptare. Për konfliktin e viteve 2000–2001 dhe marrëveshjen e Konçulit: raportet e International Crisis Group mbi jugun e Serbisë dhe dokumentimi i Fondit për të Drejtën Humanitare (Humanitarian Law Center) mbi shkeljet e të drejtave gjatë asaj periudhe. Për fshirjen administrative: raporti i Nismës Rinore për të Drejtat e Njeriut (YIHR), "Pasivizimi i adresave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës si praktikë diskriminuese" (2023), dhe qëndrimet e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi (2021). Të dhënat demografike janë nga regjistrimi zyrtar i popullsisë i Serbisë (2022). Regjistrimet e viteve 2002 e 2011 u bojkotuan gjerësisht nga shqiptarët e Luginës, ndaj çdo krahasim mes dekadave duhet lexuar me këtë rezervë. Për aneksimin e vitit 1878 dhe shpërnguljen e shqiptarëve të sanxhakut të Nishit: Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo (2011), dhe zërat e Encyclopædia Britannica mbi Kongresin e Berlinit e Vilajetin e Kosovës. Data kyçe: referendumi i 1–2 marsit 1992; dalja e parë publike e UÇPMB-së (janar 2000); marrëveshja e Konçulit (me datë 20 maj, e nënshkruar më 21 maj 2001); dënimi zyrtar nga Shqipëria (nëntor 2024). Shifrat e luftëtarëve të UÇPMB-së dhe të personave të çregjistruar jepen si vlerësime me atribut, jo si numra të mbyllur.

---

# Pjetër Budi: vjershëtori i parë i shqipes
https://zhurma.press/pjeter-budi/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-08

Vjershëtori i parë i njohur i gjuhës shqipe (1618); peshkopi i Sapës që kërkoi kryengritje kundër Perandorisë.

Në vitin 1618, në fund të një katekizmi të përkthyer nga latinishtja, një meshtar nga malet e Matit shtoi pesëdhjetë e tri faqe me rreth tre mijë vargje shqip. Ai nuk e dinte se po hapte një kapitull; e megjithatë e hapi. Pjetër Budi është vjershëtori i parë i njohur i gjuhës shqipe — njeriu që i mësoi gegërishtes të këndonte përmbi frikën e vdekjes — dhe njëkohësisht një prift që, nga Roma, ngrinte plane për kryengritje kundër Perandorisë Osmane. Te ai shohim për herë të parë profilin e plotë të letërsisë së vjetër gege: të lindur në kishë, por kurrë vetëm të kishës.

Pse ka rëndësi

• Pjetër Budi (1566–1622), meshtar nga Guri i Bardhë i Matit, është vjershëtori i parë i njohur i gjuhës shqipe.

• Vepra e tij "Doktrina e Kërshtenë" (Romë, 1618) mbart në shtojcë rreth tre mijë vargje shqip — poezia më e hershme që njohim në dialektin gegë.

• U emërua peshkop i Sapës e Sardës më 1621 dhe vdiq një vit më vonë duke kaluar lumin Drin.

Kush ishte

Pjetër Budi (1566–1622) lindi në Gur të Bardhë, në krahinën e Matit, në Shqipërinë qendrore-veriore. U shkollua për prift dhe shërbeu vite të tëra në trevat shqiptare të Kosovës e të Maqedonisë, ku njohu nga afër gjendjen e rëndë të bashkësisë katolike nën sundimin osman. Më 1621 u emërua peshkop i Sapës e Sardës, në Zadrimë — e njëjta dioqezë e vjetër që një brez më vonë do të drejtohej nga Frang Bardhi. Fundi e gjeti herët dhe tragjikisht: në dhjetor të vitit 1622 Budi u mbyt duke kaluar lumin Drin, i njëjti lumë që, në mënyrë simbolike, do të merrte me vete edhe pjesën më të madhe të njohjes që vepra e tij meritonte.

Vargu i parë (1618)

Vepra e tij e parë, Doktrina e Kërshtenë (Romë, 1618), është një përkthim i katekizmit të kardinalit Robert Belarmin. Por vlera e saj letrare nuk qëndron te doktrina e përkthyer, por te shtojca: rreth tre mijë vargje fetare në shqip, poezia më e hershme që njohim në dialektin gegë. Budi nuk ishte poet i madh me masat e sotme — vargu i tij është i thjeshtë, didaktik, i ngjeshur me frikën nga vdekja dhe me përgjërimin — por ai është vargu i parë, dhe kjo i mjafton historisë. Në vargjet e tij shqipja del për herë të parë nga funksioni i thjeshtë liturgjik dhe provohet si gjuhë e ndjenjës e e meditimit.

Proza e hershme (1621)

Tri vjet më vonë, më 1621, Budi botoi dy vepra të tjera: Rituali Roman (Rituale Romanum) dhe Pasëqyra e t'rrëfyemit (Speculum Confessionis). Kjo e fundit është një adaptim i gjerë, rreth katërqind faqe, i një vepre italiane të kohës — vëllimi më i madh i prozës së hershme shqipe para Çetës së profetëve të Pjetër Bogdanit (1685). Me këto tri libra brenda pak vitesh, Budi i dha shqipes së shkruar një trup: jo një faqe të vetme provuese, po një korpus të tërë fetar e letrar në një kohë kur gjuha nuk kishte as shtyp të vetin, as shkollë, as alfabet të njësuar.

Prifti që kërkoi kryengritje

Ajo që e veçon Budin nuk është vetëm pena. Është politika. Nga Roma ai u përpoq t'i tërhiqte vëmendjen kurisë papale ndaj gjendjes së krishterëve shqiptarë dhe kërkoi mbështetje për një kryengritje të armatosur kundër osmanëve. Në shkrimet e tij administrative e në letërkëmbimin me Kishën, ai përshkroi shtypjen, taksat dhe rrezikun e islamizimit, dhe kërkoi ndihmë konkrete — jo vetëm shpirtërore. Te ky prift që shkruan vargje e njëkohësisht harton plane qëndrese duket kodi i hershëm i intelektualit shqiptar: gjuha dhe liria si dy anë të së njëjtës detyrë.

Vendi në rrjet

Budi nuk qëndron vetëm. Ai është hallka e dytë e një zinxhiri shkrimtarësh katolikë të veriut që, brez pas brezi, e mbajtën shqipen gjallë në letër nën Perandori: Gjon Buzuku me Mesharin (1555), librin e parë shqip; Pjetër Budi me vargun e parë dhe doktrinën e krishterë (1618); Frang Bardhi me fjalorin e parë të shqipes (1635); dhe Pjetër Bogdani me Çetën e profetëve (1685), prozën e parë origjinale shqipe. Të katërt dolën nga i njëjti rrjet kolegjesh e dioqezash — dy prej tyre, Budi e Bardhi, e trashëguan njëri-tjetrit të njëjtën dioqezë të Sapës — shkruan për të njëjtin qëllim, që të mos vdiste gjuha, dhe ia dorëzuan detyrën njëri tjetrit. Ky është kodi lidhës i kombit: gjuha e shkruar si fill që nuk këputet edhe kur shteti mungon. Dyqind vjet më vonë, po ai fill do të dilte sërish në sipërfaqe te fjalorët e Rilindjes dhe te alfabeti i njësuar i Kongresit të Manastirit.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura: Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs / Columbia University Press, 1995) dhe A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013), zërat mbi letërsinë e hershme katolike dhe mbi Pjetër Budin; albanianliterature.net (Elsie), faqja mbi Pjetër Budin; si dhe vetë veprat e tij: Doktrina e Kërshtenë (Romë, 1618), Rituale Romanum dhe Pasëqyra e t'rrëfyemit (1621). Për brezin e shkrimtarëve veriorë, shih artikullin Pjetër Budi e Frang Bardhi: vargu i parë dhe fjalori i parë i shqipes. — Redaksia ZHURMA

---

# Arshi Pipa: filozofi shkodran, dhjetë vjet burg dhe zëri kritik i shqipes në mërgim
https://zhurma.press/arshi-pipa/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-08

Poet, filozof e kritik letrar (1920–1997) — dhjetë vjet burgjesh komuniste, pastaj studiuesi më i pavarur i letërsisë e i gjuhës shqipe në mërgim.

Arshi Pipa (Shkodër, 28 korrik 1920 — Uashington, 20 korrik 1997) ishte poet, filozof dhe kritik letrar — një nga mendjet më të pavarura që nxori shqiptaria e shekullit XX. Jeta e tij mbart të tria fatet që diktatura ua kishte rezervuar intelektualëve të vetvetes: burgun, mërgimin dhe harresën. Por Pipa nuk u la të harrohej. Nga qelia doli me një libër poezish të mbajtura në kokë, nga mërgimi ndërtoi katedrën më kritike të studimeve shqiptare, dhe deri në fund mbeti zëri që nuk pyeti kurrë se çfarë donte pushteti — as ai i Tiranës, as ndonjë tjetër.

Pse ka rëndësi

• Poet, filozof dhe kritik letrar (Shkodër 1920 — Uashington 1997), një nga mendjet më të pavarura të shqiptarisë së shekullit XX.

• U dënua nga diktatura me njëzet vjet burg — ulur në dhjetë pas një amnistie — të cilat i kaloi nëpër burgjet e Durrësit, Vloçishtit, Gjirokastrës, Korçës dhe Burrelit.

• Në mërgim ndërtoi një nga katedrat më kritike të studimeve shqiptare; nga qelia doli me një libër poezish të mbajtura përmendësh.

Nga Shkodra në Firencë

U lind në Shkodër, në qytetin që i dha gjuhën gege, traditën katolike dhe atë ndjeshmëri të hollë ndaj fjalës që do ta shoqëronte gjithë jetën. Mbaroi gjimnazin në vendlindje më 1938 dhe u nis për në Itali, ku studioi letërsi e filozofi në Universitetin e Firences. U diplomua "dottore in filosofia" më 1942, me një tezë mbi moralin dhe fenë te Bergsoni. I ofruan të mbetej pedagog jashtë; ai zgjodhi të kthehej. Në Shqipërinë e viteve të para të pasluftës dha mësim italishten nëpër shkolla dhe, më 1944, botoi vëllimin e parë poetik, Lundërtarë — një hyrje që premtonte një poet të kulturuar, të prirur nga forma klasike dhe nga fryma mesdhetare.

Njëzet vjet, nga të cilat dhjetë të vuajtura

Regjimi i ri nuk i duroi mendjet që nuk përuleshin. Pipa u arrestua në vitet e para të diktaturës dhe u dënua me njëzet vjet heqje lirie; pas një amnistie, dënimin e uli në dhjetë. I kaloi ato vite duke u rrotulluar nëpër burgjet e Durrësit, Vloçishtit, Gjirokastrës, Korçës dhe Burrelit — vargu i vendeve ku diktatura shqiptare mbante e thyente kundërshtarët e saj. Sipas dëshmive, një nga sjelljet që "antagonizoi" pushtetin ishte recitimi i vargjeve të Gëtes; në një shtet ku edhe kultura evropiane lexohej si provokim, dija bëhej faj.

Burgu nuk e heshti. Pa letër e pa laps, Pipa i kompozoi dhe i mbajti mend poezitë që më vonë do të bëheshin Libri i burgut — një nga dëshmitë më të forta poetike të gulagut shqiptar, botuar në mërgim më 1959. Aty brenda hartoi edhe poemën epike Rusha. U lirua në prill 1956, por liria brenda kufijve të asaj Shqipërie ishte vetëm një burg më i gjerë: i vëzhguar, i pabesuar, pa të ardhme.

Arratisja dhe katedra amerikane

Në verë të vitit 1957 Pipa arriti të arratisej nga Shqipëria. Kaloi një kohë në Sarajevë të Jugosllavisë dhe, më 1959, mbërriti në Shtetet e Bashkuara — atje ku do ta ndërtonte pjesën e dytë të jetës. Dha mësim në disa universitete amerikane, mes tyre Kolumbia dhe Universiteti i Kalifornisë në Berkli, para se të vendosej si profesor i letërsisë italiane në Universitetin e Minesotës, ku qëndroi nga viti 1966 deri në fund të viteve tetëdhjetë. Filologjia mesdhetare i dha bukën; por mendja i mbeti te Shqipëria, te letërsia dhe gjuha e së cilës u kthye si studiues me një rreptësi që rrallë e kishte njohur kritika shqiptare.

Studiuesi që nuk pyeste për autoritetin

Vepra e tij shkencore kulmoi me Trilogia Albanica (Mynih, 1978), një studim i gjerë mbi letërsinë shqipe që kritiku Peter Prifti e cilësoi si të parin e llojit — "një minierë e pasur për poetët, folkloristët, gjuhëtarët e historianët". Vijoi me Contemporary Albanian Literature (1991) dhe me studime mbi realizmin socialist si letërsi e urdhëruar nga shteti. Më 1990 themeloi revistën Albanica dhe, në vitet e para të pluralizmit, drejtoi për një kohë federatën Vatra të diasporës.

Pjesa më e diskutuar e trashëgimisë së tij mbetet qëndrimi ndaj gjuhës. Në studimin The Politics of Language in Socialist Albania, Pipa argumentoi se njësimi i shqipes standarde më 1972 nuk qe një akt thjesht filologjik, por politik: një gjuhë e ngritur kryesisht mbi toskërishten, që sipas tij e varfëronte shqipen duke lënë mënjanë pasurinë e gegërishtes letrare — atë të Fishtës, të Migjenit, të traditës veriore. Ai shkoi deri aty sa ta quajë standardin e imponuar një "përbindësh". Ishte një tezë e ashpër dhe e kundërshtuar, por e ngritur nga bindja se një komb njihet nga larmia e zërit të tij, jo nga uniformiteti i vendosur me dekret.

Polemika me Kadarenë

Emri i Pipës u lidh gjithnjë me një përballje të gjatë me Ismail Kadarenë. Në leximet e tij kritike, Pipa e vështronte shkrimtarin e madh si zë të akomoduar brenda sistemit — një mjeshtër i dygjuhësisë letrare që, sipas tij, nuk e theu kurrë vërtet heshtjen ndaj diktaturës. Këtij portreti Pipa i vinte përballë figurën e Martin Camajt, poetit e studiuesit gege që zgjodhi mërgimin para pajtimit. Ishte një polemikë e hidhur dhe e njëanshme në ndonjë pikë; e rëndësishme këtu nuk është të shpallet fituesi, por të shënohet se Pipa nguli këmbë ta mendonte letërsinë shqipe me kritere estetike e morale, jo me ato të momentit politik.

Trashëgimia

Arshi Pipa vdiq në Uashington më 20 korrik 1997, tetë ditë para se të mbushte shtatëdhjetë e shtatë vjeç. La pas një vepër që Shqipëria e tij nuk mundi ta strehonte: një mendje që diktatura e futi në burg, mërgimi e shpërndau nëpër botë, dhe që megjithatë ktheu ndaj kulturës kombëtare më shumë rreptësi e dashuri se shumë prej atyre që qëndruan. Rasti i tij është një nga dëshmitë më të kthjellëta të një ligji të hidhur shqiptar të shekullit XX: rrjeti i mendjeve që mund të ngrihej nuk u la kurrë të ngrihej brenda vendit — u arrestua, u arratis ose u hesht. Pipa e mposhti pjesërisht atë ligj duke shkruar, nga larg, sikur gjuha dhe letërsia shqipe të ishin ende një shtet i lirë. Konica do të thoshte se një komb njihet nga ata që guxojnë të mendojnë ndryshe; sipas asaj mate, në Arshi Pipën Shqipëria pati një nga mendjet e saj më të palodhura e më të pabindura.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burime të dokumentuara mbi jetën, veprën dhe burgosjen e Arshi Pipës:

• Robert Elsie, albanianhistory.net ("1959 — Arshi Pipa: Communism and Albanian Writers") dhe A Biographical Dictionary of Albanian History — dosja biografike: lindja në Shkodër (1920), studimet në Firencë, burgu dhjetëvjeçar dhe mërgimi, si dhe përkthimet e poezisë së tij.

• "Arshi Pipa", Wikipedia (versioni anglisht dhe shqip) — datat e lindjes (28 korrik 1920) e të vdekjes (20 korrik 1997), diplomimi në filozofi (Firencë, 1942), dënimi me njëzet vjet i ulur në dhjetë, burgjet Durrës–Vloçisht–Gjirokastër–Korçë–Burrel, lirimi më 1956, arratisja në Sarajevë (1957) dhe emigrimi në SHBA (1959), profesorati në Universitetin e Minesotës (1966–1990).

• Arshi Pipa, The Politics of Language in Socialist Albania (East European Monographs, 1989) dhe Trilogia Albanica (Mynih, 1978) — teza e tij mbi njësimin e shqipes standarde dhe mbrojtjen e gegërishtes letrare; vlerësimi i Peter Priftit për Trilogia Albanica.

• "Contemporary Albanian Literature", Arshi Pipa (1991) — leximi kritik i letërsisë së realizmit socialist dhe përballja Kadare–Camaj.

---

# Ymer Prizreni: hoxha që u vu në krye të Lidhjes së Prizrenit
https://zhurma.press/ymer-prizreni/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-31

Hoxha e myderrizi që i dha Lidhjes së Prizrenit autoritetin moral — kryetar i saj nga 1879 dhe kreu i qeverisë së përkohshme autonome të 1881-shit (rreth 1820–1887).

Kur rrëfehet historia e Lidhjes së Prizrenit, në plan të parë dalin zakonisht mendja politike e Abdyl Frashërit dhe shpata organizatore e Sulejman Vokshit. Por çdo kuvend ka nevojë për një figurë që i jep autoritet moral e legjitimitet të pakontestueshëm përpara popullit. Për Lidhjen, ai njeri ishte një hoxhë prej Opoje: Ymer Prizreni — myderrizi që vuri peshën e fesë në shërbim të kombit dhe u ngjit deri në krye të lëvizjes, si kryetar i Lidhjes dhe më vonë si kreu i qeverisë së saj të përkohshme autonome.

Pse ka rëndësi

• Myderriz nga Opoja (rreth 1820 — 1887) që vuri autoritetin fetar në shërbim të kombit dhe u ngjit kryetar i Lidhjes së Prizrenit.

• Dijetar islam i lidhur me urdhrin sufi të nakshbendinjve, ai dha legjitimitetin moral që i duhej kuvendit mbarëshqiptar përballë popullit.

• Më vonë drejtoi qeverinë e përkohshme autonome të Lidhjes — kapitali fetar i vënë në shërbim të mbijetesës së trojeve shqiptare.

Nga Opoja te medreseja e Prizrenit

Ymer Prizreni lindi rreth vitit 1820 — disa burime shënojnë 1826 — në fshatin Zgatar të krahinës malore të Opojës, në rrethinën e Prizrenit. Rrugën e diturisë e nisi në medresetë e kohës dhe u formua si dijetar islam (alim) e mësimdhënës (myderriz), i lidhur me urdhrin sufi të nakshbendinjve. Kur u kthye në Prizren, mësimdhënia në medresenë e qytetit dhe autoriteti fetar e bënë një zë me peshë në një shoqëri ku fjala e hoxhës kalonte kufijtë e xhamisë e prekte edhe çështjet publike. Ky ishte kapitali që ai do ta vinte, në pleqëri, në shërbim të një kauze krejt tokësore: mbijetesës së trojeve shqiptare.

Kreu i një kuvendi mbarëshqiptar

Viti 1877 e gjeti Ymer Prizrenin të zgjedhur deputet në parlamentin e parë osman, në ditët kur Perandoria luftonte me Rusinë dhe kur Traktati i Shën Stefanit (mars 1878) i premtonte fqinjëve sllavë copa të mëdha të tokave të banuara me shqiptarë. Ishte pikërisht ky rrezik copëtimi që e nxori Lidhjen në dritë. Në fillim të vitit 1878 Ymer Prizreni kryesoi komisionin që përgatiti Kuvendin e Përgjithshëm të Prizrenit, i cili, më 10 qershor 1878, themeloi Lidhjen Shqiptare dhe miratoi aktin e saj themelues, Kararnamen.

Brenda strukturës së re, Ymer Prizreni u radhit në krahun e patriotëve që kërkonin jo thjesht mbrojtjen e status quo-së osmane, por të drejta kombëtare — krahu i njëjtë ku bënte pjesë Abdyl Frashëri. Ndërsa kryesinë e këshillit të përgjithshëm e mbajti fillimisht Iljaz Pashë Dibra, Ymer Prizreni qëndroi në zemrën ekzekutive të Lidhjes dhe, pas riorganizimit të saj, u zgjodh kryetar i Lidhjes në tetor 1879. Autoriteti i tij fetar i dha lëvizjes diçka që asnjë memorandum nuk mund ta jepte: bindjen se çështja shqiptare nuk ishte kryengritje kundër rendit, por besë e mbajtur ndaj një atdheu.

Qeveria e përkohshme e vitit 1881

Faza më e guximshme e Lidhjes erdhi në dimrin e viteve 1880–1881, kur ajo kaloi haptazi në një program autonomist: një Shqipëri e vetëqeverisur brenda kufijve të katër vilajeteve. Në janar 1881 Ymer Prizreni u vu në krye të qeverisë së përkohshme autonome, ndërkohë që forcat e Lidhjes, nën komandën e Sulejman Vokshit e në bashkëpunim me Haxhi Zekën, morën nën kontroll Shkupin, Prishtinën e Mitrovicën. Për një çast të shkurtër, një administratë shqiptare shtrihej mbi trojet nga Shkupi te Presheva — jo si kërkesë e shkruar në letër, por si pushtet i ushtruar mbi terren. Në kufirin verior, e njëjta Lidhje kishte mbrojtur me armë Plavën e Gucinë ndaj pretendimeve të Malit të Zi, në betejat që kulmuan te Nokshiqi.

Shtypja dhe mërgimi

Pikërisht kjo prekshmëri e autoritetit shqiptar ishte ajo që Stambolli nuk mund ta duronte. Në pranverë të vitit 1881 Porta e Lartë dërgoi ekspeditën ushtarake të Dervish Pashës, e cila e shpartalloi Lidhjen dhe e riktheu rajonin nën administratën e drejtpërdrejtë perandorake. Ymer Prizreni i shpëtoi burgut duke u strehuar te malësorët e Krasniqes, në malësinë e Gjakovës; familja e tij u internua, fillimisht në Selanik e pastaj në Stamboll. Vetë ai kaloi vitet e fundit në Ulqin, ku vdiq më 12 qershor 1887 (disa burime japin 1886). Sipas kujtesës që ruajnë burimet shqiptare, arkivi i tij me dokumente të Lidhjes u zhduk — një humbje që i mori historisë shqiptare një pjesë të dëshmisë së saj për vitet themeltare.

Historia e Ymer Prizrenit tregon një të vërtetë që rri në qendër të vetë Lidhjes: shqiptarët nuk u bashkuan si një shtet që kishte tashmë kufij, por si një rrjet i lidhur nga besa, gjuha dhe një ndjenjë e përbashkët përkatësie që i priste kufijtë e vilajeteve. Se ky rrjet u shtyp me forcë në 1881 nuk do të thotë se dështoi si ide; do të thotë vetëm se u lejua të jetonte aq sa duheshin dëshmuar mundësia dhe rreziku i tij. Ymer Prizreni — hoxha që u bë kryetar — është dëshmia se, në çastin e vet themeltar, kombi e gjeti autoritetin brenda vetes.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin standard të historiografisë së Rilindjes Kombëtare: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — vepra themelore për Lidhjen e Prizrenit dhe strukturën e saj drejtuese; Historia e Popullit Shqiptar (Akademia e Shkencave e Shqipërisë) për kronologjinë e Kuvendit të Prizrenit, qeverisë së përkohshme dhe ekspeditës së Dervish Pashës; si dhe zërat biografikë «Ymer Prizreni» të Wikipedia-s shqip dhe anglisht, të kryqëzuar për datat e lindjes (rreth 1820/1826) e të vdekjes (1886/1887), të cilat burimet nuk i japin unanime. Roli fetar dhe ai politik jepen ashtu si i dëshmon regjistri i kohës; programi autonomist paraqitet ashtu si e formuloi vetë Lidhja, jo si projeksion i mëvonshëm.

---

# Beteja e Nokshiqit (1879): fitorja që i mbajti Plava e Gucia shqiptare
https://zhurma.press/beteja-e-nokshiqit/
Type: event
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-31

4 dhjetor 1879 — beteja ku Lidhja e Prizrenit, nën Ali pashë Gucinë, e ktheu mbrapsht ushtrinë malazeze dhe i mbajti Plava e Gucia shqiptare.

Kongresi i Berlinit, në korrik 1878, ia caktoi Plavën e Gucinë Principatës së Malit të Zi — dy krahina malësore me shumicë të thellë shqiptare, të ndara mbi hartë nga diplomatët e Fuqive të Mëdha pa e pyetur asnjë nga banorët e tyre. Për një vit e gjysmë ajo vijë në letër nuk u bë vijë në tokë. Aty ku Traktati i Shën-Stefanit dhe pastaj Berlini vendosën një kufi, Lidhja e Prizrenit vendosi një ushtri malësorësh. Më 4 dhjetor 1879, në luginën e Nokshiqit mbi Gusi, ajo ushtri e ktheu mbrapsht kolonën malazeze dhe e mbajti tokën shqiptare. Beteja e Nokshiqit është ngjarja ku një vendim i Evropës u ndal me besë e me plumb.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Berlinit (korrik 1878) ia caktoi Plavën e Gucinë Malit të Zi — dy krahina malësore me shumicë shqiptare, të ndara mbi hartë pa u pyetur banorët.

• Më 4 dhjetor 1879, në luginën e Nokshiqit mbi Gusi, forcat e Lidhjes së Prizrenit e kthyen mbrapsht kolonën malazeze dhe e mbajtën tokën shqiptare.

• Beteja është ngjarja ku një vendim i Fuqive të Mëdha u ndal me qëndresën e armatosur të vetë krahinës.

Vendimi mbi një copë toke — dhe refuzimi i saj

Pas Luftës Ruso-Turke të viteve 1877–1878, Traktati i Shën-Stefanit e premtoi së pari, dhe Kongresi i Berlinit e ripohoi, kalimin e Plavës e Gucisë nën Malin e Zi. Perandoria Osmane, e detyruar t'i zbatonte këto vendime, u përpoq disa herë t'i dorëzonte krahinat pa gjak — por nuk gjeti kë t'ia dorëzonte: banorët nuk pranonin. Kur çdo rrugë diplomatike u mbyll, princi Nikollë i Malit të Zi vendosi, në shtator 1879, ta zgjidhte çështjen me armë. Ministri i luftës, vojvoda Ilija Plamenac, në konsultim me konsullin rus në Cetinë, përgatiti fushatën. Përballë tij nuk qëndronte Stambolli — që tërhiqej — por vetë krahina, e organizuar në Lidhjen e Prizrenit të themeluar një vit më parë.

Shtabi ushtarak i Lidhjes

Mbrojtjen e udhëhoqi Ali pashë Gucia, kajmekami i Gusisë dhe komandanti kryesor i Lidhjes në këtë krahinë. Rreth tij u mblodh një shtab që sot lexohet si një listë e brezit rilindës në armë: Jakup Ferri, Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Filip Çeka, Jusuf Sokoli, e krerët e Rugovës me Qelë Shabanin. Ata nuk kishin pas shpine as ushtri të rregullt e as thesar shtetëror; kishin rreth dy mijë luftëtarë të mbledhur fis më fis, të financuar nga vakëfi i krahinës dhe të lidhur nga besa. Ky është mekanizmi i vërtetë i rrjetit shqiptar: jo institucioni me buxhet, por lidhja farefisnore e besëlidhja që e mbante një botë malësore të organizuar para çdo shteti kombëtar.

4 dhjetori 1879: pusia në luginën e Nokshiqit

Malazezët sulmuan me rreth katër mijë ushtarë, të komanduar nga Marko Milani (Marko Miljanov) — një nga vojvodët më të njohur të kufirit. Përleshja nisi si një ndeshje pararojash te Velika, por kur dy batalionet malazeze u lëshuan përpara pa siguruar krahët, forcat e Lidhjes i rrethuan në luginën e ngushtë të Nokshiqit. Lufta u bë trup me trup. Kolona malazeze u thye dhe u tërhoq. Për humbjet, burimet ndryshojnë ndër vite — dhe Zhurma i shënon të dyja pa i fryrë: etnografi rus Pavel Rovinski regjistroi rreth 109 të vrarë e 115 të plagosur malazezë, ndërsa historiografia shqiptare (Historia e Popullit Shqiptar) jep shifra të rrumbullakëta prej rreth treqind rënësh nga secila anë, me humbje shqiptare deri në treqind e katërqind veta. Mes tyre ra Jakup Ferri — komandanti që u bë menjëherë hero i këngës popullore.

Kuçi kundër Kuçit: kufiri që ndau një botë

Nokshiqi mban brenda vetes paradoksin që e përcakton gjithë kufirin verior. Jakup Ferri, që ra për Plavën, ishte malësor nga fisi i Kuçit; ndër batalionet malazeze që sulmonin qëndronin po ashtu Kuçi, Vasojeviqë e Bratonozhiqë — fise kufitare të një bote të vetme malësore, të ndara nga feja, nga shteti dhe tani nga fronti. Vetë Marko Milani vinte nga Kuçi. Vija e Berlinit nuk ndau armiqtë nga miqtë; ndau farefisin nga farefisi. Nuk është rastësi që vojvoda malazez, në kujtimet e veta për nderin e trimërinë, do të shkruante më vonë me admirim për besën e maleve shqiptare që kishte parë përballë. Denimi i rrjetit shqiptar nuk qe gjithnjë sëpata e huaj; shpesh qe kufiri që i ktheu vëllezërit e maleve në ushtarë të dy flamujve.

Janari 1880 dhe fitorja që mbeti

Nokshiqi nuk e mbylli çështjen; e ktheu. Në fillim të janarit 1880 Mali i Zi përqendroi rreth nëntë mijë ushtarë — njëzet e pesë batalione — përgjatë kufirit. Shtabi i Lidhjes mobilizoi rreth shtatë mijë luftëtarë: katër mijë vendës dhe tre mijë vullnetarë të ardhur nga gjithë trojet shqiptare. Më 8 janar 1880, forcat shqiptare nën Kurt Asllanin dhe Nure Kurtin ndërmorën një ofensivë kundër pozicioneve malazeze te Velika, Pepaj e Arzhanica; pas luftimeve të ashpra malazezët u tërhoqën, dhe shqiptarët u kthyen te kufiri i mëparshëm më 9 janar. Fitorja u pagua me jetën e të dy komandantëve, Kurt Asllanit e Nure Kurtit. Rezultati ishte i qartë: Plava e Gucia mbetën shqiptare. Fuqitë e Mëdha, të detyruara të gjenin një zgjidhje tjetër, i dhanë Malit të Zi Ulqinin në vend të tyre në nëntor 1880 — një këmbim që tregon se sa e vërtetë ishte fitorja e maleve.

Trashëgimia: një "Normandi e harruar"

Beteja e Nokshiqit u vlerësua qysh atëherë si një nga betejat më të organizuara ushtarake të Lidhjes së Prizrenit — një nder ushtarak e politik i lëvizjes kombëtare në lindje të saj. Kujtesa popullore e ruajti më fort se librat: Jakup Ferri e Ali pashë Gucia hynë njëherazi në eposin shqiptar dhe në atë boshnjak të krahinës, dëshmi se lavdia e tyre e kapërceu edhe kufirin fetar. Studiues të sotëm e kanë quajtur Nokshiqin "Normandia e harruar e shqiptarëve" — fitorja mbrojtëse që i mbajti dy krahina brenda trupit kombëtar për tridhjetë e tri vjet të tjerë, derisa Mali i Zi i aneksoi Plavën e Gucinë më 1912. Nokshiqi nuk kërkon të lexohet si viktimë; është kujtim fitoreje — dëshmi se një botë e organizuar para shtetit dinte të mbronte tokën e vet kur harta e Evropës u përpoq t'ia hiqte nën këmbë.

Burimet

• Historia e Popullit Shqiptar, vëll. II, Akademia e Shkencave e Shqipërisë — "Mbrojtja e Plavës dhe e Gucisë (tetor 1879 – janar 1880)".

• Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881, Tiranë.

• Zymer U. Neziri, "Beteja e Nokshiqit dhe 140 vjet të famës së saj", Gazeta Dielli / Radio Kosova e Lirë, 2019.

• Marko Miljanov (Milani), Shembuj të burrërisë e të trimërisë (Primjeri čojstva i junaštva), Cetinë 1901 — dëshmi bashkëkohore për besën e maleve shqiptare.

---

# Sotir Gjika: publicisti shtegtar që mbrojti çështjen shqiptare nga Bostoni te Roma
https://zhurma.press/sotir-gjika/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-28

Publicist i Rilindjes së vonë (1889–1927) — zëri shqiptar në shtypin italian, ballkanik e amerikan

Sotir Gjika (Shtikë e Kolonjës, 10 tetor 1889 – Verona, 12 prill 1927) ishte një publicist i Rilindjes së vonë që e mbrojti çështjen shqiptare jo nga një kryeqytet i vetëm, por nga një zinxhir redaksish të shtrira në katër shtete. Prej faqeve të Diellit në Boston deri te tribuna dygjuhëshe Kuvendi në Romë, ai e bëri gazetën vegël diplomacie: aty ku Shqipëria s'kishte ende ambasada, kishte shtypin e vet të diasporës — dhe Gjika ishte një nga nyjat më të palodhura të tij.

Pse ka rëndësi

• Publicist i Rilindjes së vonë (Shtikë e Kolonjës 1889 – Verona 1927) që mbrojti çështjen shqiptare nga një zinxhir redaksish të shtrira në katër shtete.

• Shkroi te Dielli i Bostonit, Liri e Shqipërisë e Sofjes, Atdheu i Konstancës, Përlindja e Shqipënisë në Vlorë dhe shtypi italian i Barit.

• E ktheu gazetën në vegël diplomacie: aty ku Shqipëria s'kishte ende ambasada, kishte shtypin e vet të diasporës.

Nga Kolonja jetime te penda

Gjika lindi më 10 tetor 1889 në fshatin Shtikë të Kolonjës, në një krahinë malore të jugut që ka dhënë me shumicë mësues, klerikë e patriotë të Rilindjes. Mbeti jetim herët dhe u rrit nga e ëma, Lena. Punën e parë gazetareske e nisi rreth të njëzet e dyve, kur shkrimet e tij të para u shfaqën më 1911 në Diellin e Bostonit — organin e shqiptarëve të Amerikës, gazetën që Fan Noli e Faik Konica do ta kthenin në zërin e federatës "Vatra". Që në fillim, Gjika i përkiste një bote pa qendër: një shqiptari që shkruante për atdheun pa qenë në atdhe.

Një shtyp i shpërndarë në katër shtete

Rrjeti ku lëvizte Gjika ishte gjithë hartë. Bashkëpunoi me Liri e Shqipërisë të Sofjes (1911–1915), me Atdheun e Konstancës në Rumani (1912–1914), me Përlindjen e Shqipënisë në Vlorë, dhe me shtypin italian të Barit — Corriere delle Puglie e më vonë La Gazzetta di Puglia — ku prej 6 gushtit 1914 mbajti një shtyllë të përhershme kushtuar Shqipërisë. Nën pseudonimin dhe titullin Shkëmb'i Mbletës botoi edhe shkrime të vetat; aty, më 16 korrik 1913, doli artikulli i tij "Shqiptarët dhe Grekët", një kundërshti e ashpër ndaj asaj që ai e quante propagandë klerikale greke — Patriarkanën që, "nën maskën e besës, ka qenë mjeti i helenizmit mbi kurrizin e popujve të Ballkanit", duke përdorur shkollat e klerin grek si vegël asimilimi.

Rashbulli, 1914: pena që mori pushkën

Publicisti nuk qëndroi vetëm në letër. Gjatë trazirave të vitit 1914, kur regjimit të princ Vidit iu ngritën kryengritjet fshatare, Gjika mori pjesë në betejën e Rashbullit pranë Durrësit, nën komandën e kolonelit holandez Lodewijk Thomson. U plagos dhe ra rob i kryengritësve, para se ndërhyrja e Fuqive të Mëdha ta lironte. Ishte një nga ato momente kur brezi i Rilindjes së vonë e provoi se fjala dhe veprimi i takonin të njëjtës kauzë.

"Kuvendi" i Romës dhe Konferenca e Paqes

Vepra e tij më e qëndrueshme lindi më 1918, kur në Romë themeloi Kuvendin — një tribunë dygjuhëshe, në shqip e italisht, që u bë qendër e diplomacisë publike shqiptare. Në faqet e saj shkruan figura të njohura të jetës politike e kulturore, ndërsa vetë Gjika argumentoi për të drejtat e Shqipërisë pikërisht në vitet vendimtare të njohjes ndërkombëtare, rreth Konferencës së Paqes në Paris (1919). Kundër Paktit Tittoni–Venizelos të korrikut 1919 — që ndante ndikimin mbi tokat shqiptare mes Italisë dhe Greqisë — ai u ngrit haptas, duke e cilësuar "një diversion politik" dhe një gabim strategjik. Teza e tij ishte e qartë: Greqia dhe mbretëria serbo-kroato-sllovene nuk kërkonin thjesht territor, por pengimin e vetë shtetit shqiptar; dhe "Shqipëria i shërben Italisë si urë lidhëse me Europën Lindore". Nga Roma mbajti letërkëmbim me Asdrenin, Luigj Gurakuqin e Ahmet Zogun, dhe përkrahu autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare — çështje që do të shpallej pak vjet më vonë në Kongresin e Beratit.

Vdekja në Verona dhe një emër i harruar

Për mbi një dhjetëvjeçar Gjika mbajti një shtyllë shqiptare në shtypin italian, por jeta e tij mbaroi shpejt dhe në varfëri. Vdiq më 12 prill 1927 në një spital të Veronës, tridhjetë e tetë vjeç, nga një sëmundje e pashërueshme, larg atdheut për të cilin kishte shkruar tërë jetën. Trashëgimia e tij — korrespondenca me udhëheqësit e kohës, kolonat në gjuhë të huaj, tribuna e Kuvendit — mbeti e shpërndarë nëpër arkiva sa vetë itinerari i tij.

Nyja e humbur e një rrjeti

Sotir Gjika nuk ishte gazetar i vetmuar, por një nyjë e një rrjeti më të gjerë që historitë kombëtare rrallë e lejuan të dukej si i tërë. Në të njëjtat dekada, Dielli fliste shqip në Boston, De Rada e Anastas Kullurioti shtypnin shqipen jashtë kufirit, dhe Vlora ngrinte flamurin e shtetit. Diaspora shqiptare e ndërtoi zërin e vet përpara se të kishte shtetin — një shtyp pa qendër, që lidhte Bostonin me Sofjen, Konstancën me Barin, Vlorën me Romën. Gjika ishte cepi italian i asaj vije: një publicist që e ktheu lëvizjen nga një kryeqytet në një rrjet, dhe rrjetin në një zë të vetëm për një komb që kërkonte të njihej.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Sotir Gjikën (lindja 10 tetor 1889, Shtikë e Kolonjës; vdekja 12 prill 1927, Verona) dhe në historinë e shtypit shqiptar të diasporës në fillimshekullin XX, të kryqëzuara mes burimeve: profili biografik në Wikipedian shqip, studimi i gazetës "Dielli" mbi Gjikën, Italinë dhe çështjen shqiptare (nga ku janë marrë data e themelimit të Kuvendit më 1918, qëndrimi ndaj Paktit Tittoni–Venizelos të korrikut 1919 dhe formula "urë lidhëse me Europën Lindore"), dhe artikulli i "Shqiptarja.com" mbi shkrimin e tij të vitit 1913 kundër propagandës klerikale greke ("Shqiptarët dhe Grekët", 16 korrik 1913). Emrat e organeve ku bashkëpunoi (Dielli, Liri e Shqipërisë, Atdheu, Përlindja e Shqipënisë, Corriere delle Puglie, Kuvendi), beteja e Rashbullit nën kolonel Thomsonin më 1914 dhe letërkëmbimi me Asdrenin, Gurakuqin e Ahmet Zogun janë të dokumentuara në po këto burime.

---

# Gjergj Fishta: poeti françeskan që i dha shqipes epikën e saj kombëtare
https://zhurma.press/gjergj-fishta/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-17

Frati françeskan nga Zadrima që ngriti dhjetërrokëshin e rapsodëve në epikën kombëtare «Lahuta e Malcís» — dhe që regjimi komunist u përpoq ta fshinte nga libri e nga varri, pa ia dalë.

Në vitin 1937, për njëzet e pesë-vjetorin e pavarësisë, doli në Shkodër botimi i plotë i një vepre që letërsia shqipe nuk e kishte njohur kurrë më parë: «Lahuta e Malcís» — tridhjetë këngë, mbi pesëmbëdhjetë mijë vargje në dhjetërrokëshin e rapsodëve të maleve, epika më e gjerë që kishte lindur ndonjëherë në gjuhën shqipe. Autori i saj ishte një frat françeskan nga Zadrima, Atë Gjergj Fishta — poet, gjuhëtar, deputet dhe diplomat, njeriu që i dha kombit epikën e tij kombëtare. Pak vjet pas vdekjes së tij, regjimi që erdhi pas luftës e shpalli «armik të popullit» dhe ndaloi çdo varg të tijin; në vitin 1967 urdhëroi të zhvarroseshin eshtrat e tij nga kisha e Shkodrës. Për gati gjysmë shekulli emri i poetit kombëtar u bë i ndaluar. Por Lahuta nuk mund të heshtej: mbeti në kujtesë e në mërgim derisa u kthye në atdhe pas rënies së komunizmit.

Pse ka rëndësi

• «Lahuta e Malcís» — tridhjetë këngë, rreth 15.613 vargje në dhjetërrokëshin e rapsodëve — doli e plotë në Shkodër më 1937; është epika më e gjerë e shkruar ndonjëherë në shqip.

• Frat françeskan nga Zadrima, i lindur më 23 tetor 1871, ai kryesoi komisionin e alfabetit në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe themeloi më 1913 revistën «Hylli i Dritës».

• Regjimi komunist e shpalli «armik të popullit», ndaloi çdo varg të tijin dhe më 1967 urdhëroi zhvarrosjen e eshtrave të tij nga kisha e Shkodrës.

Nga Zadrima në manastiret e Bosnjës

Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë, në rrafshin e Zadrimës, në krahinën e Shkodrës. E rriti Urdhri Françeskan, i cili në Shqipërinë veriore të asaj kohe ishte njëkohësisht kishë, shkollë dhe strehë e gjuhës shqipe. Fishta u shkollua në kolegjet françeskane të Troshanit dhe të Shkodrës, dhe më pas u dërgua nga Urdhri për studime të larta në Bosnjë. Atje, në seminaret françeskane të viseve sllavo-jugore, ai u njoh nga afër me traditën klasike latine dhe me letërsinë moderne perëndimore — një kulturë e gjerë europiane që do ta bartte më pas te bota e mbyllur e malësisë së veriut. U shugurua meshtar në vitin 1894. U kthye në atdhe jo si një prift provincial, por si një njeri i pajisur me mjetet e një letërsie të madhe dhe me vendimin për t'i vënë ato në shërbim të një gjuhe që ende nuk kishte as alfabet të njësuar.

«Lahuta e Malcís»: epika e një populli

Vepra që e bëri të pavdekshëm zuri fill rreth vitit 1902 dhe u rrit gjatë tërë jetës së tij. Këngët e para Fishta i botoi në mënyrë anonime në vitet 1905 dhe 1907; botimi i plotë, me tridhjetë këngë e rreth 15.613 vargje, doli më në fund në Shkodër në vitin 1937. Lënda e epikës është lufta e malësorëve shqiptarë të fundshekullit XIX për të mbrojtur tokën dhe lirinë e tyre — një kronikë heroike e rrjedhur drejtpërdrejt nga kujtesa gojore e maleve. Fishta nuk e shpiku këtë botë; ai e kodifikoi atë. Vargu i tij është dhjetërrokëshi i vjetër i rapsodëve, i njëjti me të cilin këngëtarët e malësisë, të shoqëruar nga lahuta, kishin ruajtur për shekuj kujtesën e një populli pa shtet. Ajo që Fishta bëri ishte ta ngrinte këtë traditë gojore në nivelin e një epike të shkruar kombëtare, ashtu si kombet e tjera të Europës kishin ndërtuar identitetin e tyre mbi Homerin, mbi «Këngën e Rolandit» ose mbi eposet nordike. «Lahuta e Malcís» është pikërisht kjo: dëshmia se rrjeti i pashkruar i besës, i Kanunit dhe i këngës malësore ishte një qytetërim i tërë, i denjë për formën më të lartë letrare.

Fjala dhe alfabeti

Fishta nuk ishte vetëm poet; ishte një nga ndërtuesit e gjuhës së shkruar shqipe. Në Kongresin e Manastirit të vitit 1908 — mbledhjen që do të vendoste alfabetin e njësuar të shqipes — ai u zgjodh kryetar i komisionit të ngarkuar me këtë detyrë, duke ruajtur një qëndrim njësues mes alfabeteve rivalë. Në vitin 1913 themeloi dhe drejtoi «Hyllin e Dritës», revistën kulturore françeskane të Shkodrës që u bë një nga kështjellat e mendimit dhe të letërsisë shqipe; gjatë viteve 1916–1919 drejtoi edhe fletoren «Posta e Shqypnís». Nëpër shkollat françeskane të Shkodrës, ku dha mësim dhe drejtoi, ai punoi për një brez të tërë që do të shkruante e do të mendonte shqip. Në një kohë kur perandoritë dhe fqinjët e mohonin qenien e një kombi shqiptar, Fishta u përgjigjej me armën më të qëndrueshme: fjalën e shkruar në gjuhën e vet.

Deputeti dhe diplomati

Kur Shqipëria doli si shtet, poeti u bë ndërtues shteti. Në vitin 1919 Fishta shërbeu sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris, ku u mbrojt çështja e kufijve të vendit të porsakrijuar. Në vitin 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës në parlamentin shqiptar dhe, po atë vit, u bë nënkryetar i Asamblesë. Mori pjesë në konferencat ballkanike të viteve '30 — Athinë, Sofje, Bukuresht — si zë i Shqipërisë. Mes viteve 1935 dhe 1938 shërbeu provincial i françeskanëve shqiptarë, në krye të Urdhrit që e kishte rritur. Në figurën e tij, prifti, poeti dhe burrështeti nuk ishin role të ndara: ishin tri fytyra të së njëjtës vepër — ngritja e një kombi që kërkonte njëkohësisht gjuhë, letërsi dhe institucione.

Fshirja që nuk u arrit

Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, në spitalin e Shkodrës. Deri atë ditë ishte nderuar si «poeti kombëtar» i shqiptarëve. Por pas Luftës II Botërore, regjimi komunist e riktheu gjykimin: një frat, një nacionalist, një zë «antisllav» — Fishta u shpall armik i popullit dhe vepra e tij u nxor tërësisht nga qarkullimi. Për dekada, «Lahuta e Malcís» nuk mund të botohej, të mësohej apo as të përmendej publikisht në Shqipëri. Në vitin 1967, në kulmin e «revolucionit kulturor» shqiptar, shteti urdhëroi zhvarrosjen e eshtrave të tij nga kisha françeskane e Shkodrës; sipas dëshmive, ato u hodhën në lumin Drin, ndonëse burime të tjera pohojnë se u ruajtën fshehurazi dhe u rivarrosën vetëm pas rënies së diktaturës. Kështu poetin e provuan ta fshinin dy herë — nga faqja e librit dhe nga dheu i varrit. E megjithatë nuk ia dolën. Vepra mbijetoi në kujtesën e malësorëve, në bibliotekat e mërgimit dhe në zemrën e atyre që e mësonin përmendësh. Me rënien e komunizmit në fillim të viteve '90, Gjergj Fishta u kthye aty ku i takonte: në krye të letërsisë shqipe. Historia e tij është dëshmia më e qartë e një ligji të vjetër të këtij kombi — se një rrjet kujtese, kur është ndërtuar mbi gjuhën, besën dhe këngën, mund të ndalohet për një kohë, por nuk mund të zhbëhet.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë të Zadrimës dhe vdiq më 30 dhjetor 1940 në spitalin e Shkodrës. U shugurua meshtar françeskan në vitin 1894; u shkollua në kolegjet françeskane të Troshanit e të Shkodrës dhe në seminaret e Urdhrit në Bosnjë. Kryeveprën e tij, «Lahuta e Malcís» (30 këngë, rreth 15.613 vargje), e nisi rreth vitit 1902; këngë të veçanta i botoi anonime në 1905 e 1907, ndërsa botimi i plotë doli në Shkodër në vitin 1937. Në Kongresin e Manastirit (1908) u zgjodh kryetar i komisionit të alfabetit. Themeloi revistën «Hylli i Dritës» (1913) dhe drejtoi «Posta e Shqypnís» (1916–1919). Në 1919 ishte sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris; në 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës dhe nënkryetar i Asamblesë; mes 1935–1938 shërbeu provincial i françeskanëve shqiptarë. Pas 1945 vepra e tij u ndalua nga regjimi komunist dhe në 1967 eshtrat e tij u zhvarrosën me urdhër shtetëror; vepra iu rikthye qarkullimit pas rënies së komunizmit në fillim të viteve '90. Këto të dhëna janë kryqëzuar me profilin biografik të Gjergj Fishta (Wikipedia), me variantin shqip të tij, dhe me veprën e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë klasike shqipe (albanianliterature.net).

Fakti dhe leximi. Datat, veprat, vargu, funksionet politike dhe historia e ndalimit e të zhvarrosjes janë fakte të dokumentuara. Leximi i Fishtës si njeriu që e ngriti kujtesën gojore të malësisë — dhjetërrokëshin e rapsodëve dhe të lahutës — në një epikë të shkruar kombëtare, dhe si dëshmi e një rrjeti kulturor që regjimi u përpoq ta fshinte por nuk ia doli, është korniza interpretuese e Muzeut Dixhital ZHURMA, e mbështetur në kritikën letrare dhe historike, jo trillim. Aty ku dëshmitë ndryshojnë — si fati i eshtrave pas zhvarrosjes së vitit 1967 — teksti i paraqet me kujdes si të pasigurta.

---

# Nexhmije Pagarusha: Bilbili i Kosovës që e ngriti këngën shqipe në art
https://zhurma.press/nexhmije-pagarusha/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-22

Bilbili i Kosovës — soprania që e ngriti këngën shqipe në art dhe e barti zërin e një populli përtej kufijve, nga Radio Prishtina te 'Baresha'.

Nexhmije Pagarusha (Pagarushë, 7 maj 1933 – Prishtinë, 7 shkurt 2020), e thirrur «Bilbili i Kosovës», ishte soprania nga Malisheva, soliste e Radio Prishtinës që nga viti 1948 dhe interpretja e «Bareshës», që mbetet ndër më të dashurat e muzikës shqiptare.

Nexhmije Pagarusha (Pagarushë, 7 maj 1933 — Prishtinë, 7 shkurt 2020) ishte këngëtare e aktore shqiptare nga Kosova, soprania që e ngriti këngën popullore shqipe në art të mirëfilltë dhe që u bë, për katër dekada, zëri i njohur i një populli. E thirrur Bilbili i Kosovës dhe Bilbili i këngës shqipe, ajo doli në skenë në një kohë kur shprehja kombëtare shqiptare në Jugosllavi ishte e ngushtuar, dhe pikërisht përmes këngës — të kënduar në gjuhën shqipe, në radion e re të Prishtinës — e mbajti gjallë e të dukshme një trashëgimi që shteti nuk e njihte. Interpretimi i saj i "Bareshës" mbetet ndër më të dashurit e gjithë muzikës shqiptare, një pikë takimi mes Kosovës dhe Shqipërisë që asnjë kufi nuk arriti ta ndante.

Pse ka rëndësi

• Këngëtare e aktore shqiptare nga Kosova (Pagarushë, 1933 — Prishtinë, 2020), e thirrur "Bilbili i Kosovës".

• E ngriti këngën popullore shqipe në art përmes Radio Prishtinës, në një kohë kur shprehja kombëtare shqiptare në Jugosllavi ishte e ngushtuar.

• Interpretimi i saj i "Bareshës" mbetet ndër më të dashurit e gjithë muzikës shqiptare, një pikë takimi mes Kosovës dhe Shqipërisë.

Biografia: nga Pagarusha te Radio Prishtina

Nexhmija lindi më 7 maj 1933 në fshatin Pagarushë, pranë Malishevës, në atë kohë pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë e sot në Kosovë. Fëmijërinë e kaloi në një mjedis fshatar ku kënga ishte pjesë e jetës së përditshme, dhe herët u dallua për zërin. Shkollimin fillestar e mori në Malishevë, ndërsa më vonë ndoqi studime për kënto solo (këngë klasike) në Beograd, ku qëndroi rreth tri vite pa e përfunduar programin. Ishte një formim që ia dha teknikën operistike të një sopranoje — një zë me shtrirje e disiplinë që do ta dallonte gjithë jetën nga interpretuesit e tjerë të këngës popullore.

Në vitin 1948, sapo ishte themeluar Radio Prishtina, ajo u bë njëra nga solistet e para të saj. Kjo nuk ishte thjesht fillimi i një karriere: Radio Prishtina ishte institucioni i ri përmes të cilit kënga shqipe filloi të transmetohej e të përhapej nëpër Kosovë e më gjerë, dhe Pagarusha u bë zëri i saj i parë i madh. Në një kohë kur institucionet kulturore shqiptare ishin të pakta e nën mbikëqyrje, radioja dhe zëri i saj bënin një punë të heshtur ndërtimore — i jepnin gjuhës e këngës shqipe një vend publik.

"Baresha" dhe zëri i një populli

Gjatë karrierës Pagarusha interpretoi mbi njëqind e pesëdhjetë këngë, nga kënga popullore te muzika e lehtë e ajo klasike. Kryevepra e saj mbetet "Baresha" — e kompozuar nga bashkëshorti i saj, kompozitori Rexho Mulliqi, me tekst të poetit Rifat Kukaj. Kënga, me figurën e bareshës që kullot në malësi, u bë një nga simbolet më të njohura të muzikës shqiptare, e kënduar e ridëgjuar brez pas brezi. Martesa me Mulliqin ishte edhe një bashkëpunim krijues: ai kompozitor, ajo interpretja që u jepte veprave të tij jetë.

Zëri i saj i sopranos i lejoi një diapazon të rrallë. Kritika kosovare e quajti "Mbretëreshë e këngës shqipe" dhe, për cilësinë operistike, i vunë edhe emrin "Madame Butterfly". Me ansamblin "Shota" ajo udhëtoi e këndoi jashtë Kosovës — në Shqipëri, në Maqedoni, në Bosnjë, në Bullgari e deri në Izrael — duke e bartur këngën shqipe në skena ku rrallë dëgjohej. Këto turne ishin, në thelbin e tyre, akte kulturore: një zë shqiptar që ngrihej me dinjitet mbi kufijtë që shtetet kishin vizatuar.

Skena, ekrani dhe heshtja

Pagarusha nuk ishte vetëm këngëtare. Ndër vitet 1967 dhe 1997 ajo luajti në rreth njëmbëdhjetë filma, duke shtuar te zëri edhe praninë skenike të aktores. Në vitin 1984, pas një koncerti të fundit në Sarajevë, ajo u tërhoq nga skena në kulmin e famës — një heshtje e zgjedhur që zgjati gjashtëmbëdhjetë vjet. U rikthye vetëm më 2000, me këngën "Për ty", si për të kujtuar se zëri kishte mbetur. Në vitet e mëvonshme shërbeu si anëtare jurie në festivale e si këshilltare muzikore për Radio Kosovën, duke ua kaluar përvojën brezave të rinj.

Një zë mbi kufij

Rëndësia e Nexhmije Pagarushës del më e qartë kur shihet jo si karrierë e vetme, po si nyjë në një rrjet më të gjerë. Ajo lindi e u rrit brenda një shteti që nuk e njihte kombin e saj, e megjithatë u bë figura kulturore që të dyja anët e botës shqiptare — Kosova dhe Shqipëria — e pranuan si të vetën. Në nëntor të vitit 2012, presidenti i Shqipërisë Bujar Nishani e nderoi me titullin "Nderi i Kombit"; Kosova e shpalli "Këngëtare të shekullit". Një zë i vetëm, i nderuar nga dy shtete: dëshmi se kultura e mban të plotë atë që politika e ndan.

Ajo vdiq më 7 shkurt 2020 në Prishtinë, në moshën 86-vjeçare, e vajtuar si mbretëresha e këngës shqipe. Sot një bust i saj qëndron në Kosovë dhe kënga "Baresha" mbetet pjesë e repertorit të përhershëm kombëtar — jo si nostalgji, po si provë se një grua nga Pagarusha e Malishevës ia ngriti zërit shqip një vend të nderit që s'do të shuhet.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në zërat enciklopedikë biografikë dhe në dokumentimin publik të karrierës së artistes:

• "Nexhmije Pagarusha", Wikipedia në shqip — dosja biografike: lindja më 7 maj 1933 në Pagarushë të Malishevës, studimet e këntos solo në Beograd, soliste në Radio Prishtinë që nga viti 1948, karriera deri te koncerti i fundit në Sarajevë (1984), rikthimi më 2000 me "Për ty", dhe mbi 150 këngë të interpretuara.

• "Nexhmije Pagarusha", English Wikipedia — soprania, titujt "Bilbili i këngës shqipe" dhe "Këngëtare e shekullit", kryevepra "Baresha" (kompozitor Rexho Mulliqi, tekst Rifat Kukaj), turnetë me ansamblin "Shota", filmografia (rreth 11 filma, 1967–1997) dhe titulli "Nderi i Kombit" nga presidenti Bujar Nishani (nëntor 2012).

• "Biografia e bilbilit të Kosovës, Nexhmije Pagarusha", Insajderi — rrëfimi i jetës e i karrierës, martesa me kompozitorin Rexho Mulliqi dhe rëndësia e "Bareshës" në muzikën shqiptare.

• "Nexhmije Pagarusha, të pathënat e këngës 'Baresha'", Bota Sot — historiku i kryeveprës, teksti i Rifat Kukajt dhe vendi i saj si "kurorë" e këngës shqipe.

---

# Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve
https://zhurma.press/lrbsh/
Type: organization
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-26

Rrjeti ilegal që në vitin 1963 e emërtoi bashkimin kombëtar para se t'i lejohej trupi shtetëror — dhe hallka e parë e vargut që përfundoi te UÇK-ja.

Në pranverën e vitit 1963, në një Prishtinë ku vetë fjala «bashkim» mjaftonte për dhjetë vjet burg, një grup mësuesish, studentësh e punëtorësh u mblodhën fshehurazi dhe i vunë një emri idesë së tyre: Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve. Nuk ishte një parti, as një ushtri — ishte një rrjet, i endur qytet më qytet nën hundën e Sigurimit jugosllav, që kërkonte diçka të thjeshtë dhe të ndaluar njëherësh: që shqiptarët e ndarë ndër kufij të kishin të drejtën të vendosnin vetë për fatin e tyre. E udhëhoqi një shkrimtar njëzet e shtatë vjeçar, Adem Demaçi. Për këtë rrjet ai do të paguante me pjesën më të madhe të jetës.

Pse ka rëndësi

• Kuvendi themelues u mbajt më 23 maj 1963 në Prishtinë, me një Komitet Revolucionar prej shtatë anëtarësh; degët u shtrinë në Mitrovicë, Pejë e Gjakovë.

• LRBSH-ja qe organizata ilegale më e strukturuar shqiptare e Kosovës në vitet '60 — rrjet konspirativ me komitete komunale nga tri deri në pesë vetë.

• E udhëhoqi shkrimtari njëzet e shtatë vjeçar Adem Demaçi, që për këtë rrjet do të paguante me pjesën më të madhe të jetës.

Çfarë ishte

Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve — e njohur me shkurtesën LRBSH — ishte organizata ilegale më e strukturuar shqiptare e Kosovës në brendinë e viteve '60. Ajo lindi në një moment historik të veçantë: pas Luftës së Dytë Botërore Kosova ishte përfshirë në Jugosllavinë socialiste jo si njësi me të drejta të plota, por si krahinë e administruar nga Beogradi, ku shqiptarët — shumica dërrmuese e popullsisë — trajtoheshin si element i pabesueshëm. Ishte epoka e Aleksandër Rankoviçit dhe e aparatit të tij të sigurimit, UDB-së, kur bastisjet për armë, presioni për shpërngulje drejt Turqisë dhe survejimi i përditshëm ishin rregull, jo përjashtim.

Në këtë klimë, LRBSH-ja nuk zgjodhi rrugën e hapur. Ajo u ndërtua si rrjet konspirativ, me komitete komunale nga tri deri në pesë vetë secili, me grupe veprimi dhe me qeliza që kishin role të ndara — përgatitje, punë politike, sigurim e verifikim të anëtarëve. Ky ishte instinkti i një populli që e dinte se çdo strukturë e hapur do të shtypej para se të merrte frymë: rrjeti u fsheh për të mbijetuar.

Themelimi: 23 maj 1963

Kuvendi themelues u mbajt më 23 maj 1963 në Prishtinë. Aty u vendos të formohej një organ udhëheqës — Komiteti Revolucionar, me shtatë anëtarë — që do të drejtonte veprimtarinë e Lëvizjes. Nga qendra në Prishtinë degët u shtrinë në Mitrovicë, Pejë, Gjakovë e më tej, duke lidhur në një trung të vetëm njerëz që deri atëherë kishin ëndërruar veçmas.

Themeluesi i saj, Adem Demaçi, e kishte konceptuar Lëvizjen pasi kishte dalë nga burgimi i tij i parë. Ai nuk ishte i vetëm: rreth tij u mblodh një brez i tërë atdhetarësh nga Prishtina, Peja, Gjakova, Mitrovica e Gjilani, që e kuptonin bashkimin jo si aventurë, por si të drejtë të mohuar. Vlerësohet se në veprimtarinë e LRBSH-së morën pjesë rreth treqind vetë — një shifër e madhe për një organizatë të fshehtë në një krahinë të survejuar hap pas hapi.

Programi: katër kushtet e kombit

Dokumenti themelues i Lëvizjes e formulonte qëllimin pa dredhi: çlirimin e territoreve me shumicë shqiptare që mbeteshin nën administrimin jugosllav dhe bashkimin me Shqipërinë, mbi bazën e së drejtës për vetëvendosje deri në shkëputje. Ky ishte, në gjuhën e ditës, «kërkesa e ndaluar» — sepse cenonte vetë hartën e federatës.

Programi mbështetej në një arsyetim që sot na duket befasues për thellësinë e vet politike. Ai numëronte katër kushtet klasike të një kombi — gjuhë e përbashkët, ndjenjë e përbashkët, unitet territorial dhe ekonomi e përbashkët — dhe konstatonte ftohtë se shqiptarët i plotësonin vetëm dy prej tyre: gjuhën dhe ndjenjën. Uniteti territorial dhe ekonomia e përbashkët u ishin mohuar me vizore. Ky është vështrimi që një muze e sheh qartë e historia zyrtare e humbi: LRBSH-ja nuk po «shpikte» një komb, po emërtonte një komb që ekzistonte tashmë në gjuhë e në ndërgjegje, por që ishte lejuar të mbetej pa trup shtetëror. Rrjeti kërkonte të mbyllte hendekun mes asaj që populli ishte dhe asaj që i lejohej të ishte.

Nata e flamujve, prill 1964

Veprimi më i njohur i Lëvizjes ishte simbolik dhe i guximshëm njëherësh. Sipas dokumentacionit të mëvonshëm, natën e 12–13 prillit 1964, anëtarë të LRBSH-së ngritën rreth 58 flamuj shqiptarë nëpër qytete e vendbanime të Kosovës, në prag të Një Majit. Për një natë të vetme, flamuri që regjimi e quante «armiqësor» u shfaq mbi çati e shtylla si një deklaratë e heshtur: populli është këtu, dhe e njeh veten.

Flamuri, për këtë brez, nuk ishte stoli. Ishte i njëjti simbol nën të cilin ishte mbledhur Lidhja e Prizrenit tetëdhjetë e pesë vjet më parë — shenja që lidh një rrjet ndër breza, edhe kur secili brez ndëshkohej veçmas. Ngritja e flamujve nuk çliroi asnjë pëllëmbë tokë; por vërtetoi se rrjeti ekzistonte dhe se ishte i aftë të vepronte i koordinuar në një territor të tërë.

Qershor 1964: shpërbërja

Përgjigjja e aparatit ishte e menjëhershme dhe e ashpër. Në qershor 1964 UDB-ja nisi arrestimet, duke goditur në radhë të parë udhëheqësit e Lëvizjes. U arrestuan dhjetëra veta; sipas burimeve, rreth dyzet e katër u përballën me akuza penale, ndërsa dhjetëra të tjerë morën ndëshkime administrative. Bastisjet konfiskuan programin, procesverbalet e mbledhjeve dhe materiale të tjera që dëshmonin strukturën e rrjetit.

Adem Demaçi, si udhëheqësi kryesor, mori dënimin maksimal — pesëmbëdhjetë vjet burg; të tjerët u dënuan me nga tre deri në katërmbëdhjetë vjet. Por çmimin më të rëndë e pagoi mësuesi Fazli Grajçevci, i cili ndërroi jetë më 17 gusht 1964 nga torturat gjatë hetimit — një emër që kujtesa e Kosovës e mban si dëshmor të kësaj beteje të heshtur. Ky është vargu i njëjtë që përsëritet në çdo faqe të kësaj historie: rrjeti nuk lejohej të ngrihej — as edhe në formën e disa flamujve mbi çati.

Trashëgimia: rrjeti që s'u shua

Shpërbërja e vitit 1964 e goditi rëndë Lëvizjen, por nuk e shoi idenë. Anëtarë të mbetur jashtë hekurave vazhduan të vepronin gjatë viteve '70, dhe autoritetet jugosllave vetë do ta lidhnin më vonë valën e madhe të demonstratave të vitit 1981 me trashëgiminë ideore të LRBSH-së — dëshmi se ideja kishte mbijetuar edhe pas dekadash burgimi. Nga i njëjti trung dolën edhe figura si Jusuf Gërvalla, që e bartën kërkesën e bashkimit në mërgatë dhe e paguan po ashtu me jetë.

Gjatë tri dekadave në vijim, kërkesa që LRBSH-ja e formuloi e para nuk u zhduk — ajo ndryshoi formë. Nga rrjeti konspirativ i viteve '60 te qëndresa paqësore e viteve '90 dhe pastaj te armët që mishëruan Zahir Pajaziti dhe Adem Jashari në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, e njëjta ide udhëtoi nga qelia në qeli, nga brez në brez. Demaçi, që e themeloi Lëvizjen si i ri, do të bëhej tri dekada më vonë zëri politik i asaj ushtrie — hallka njerëzore që lidh fillimin me fundin e këtij rrëfimi.

Sot LRBSH-ja rrallë përmendet jashtë Kosovës, dhe pikërisht kjo heshtje është pjesë e tregimit. Një rrjet i tërë njerëzish organizoi, rrezikoi e vuajti për një ide për tridhjetë vjet, dhe emri i tij mbeti jashtë çdo liste ndërkombëtare. Dinjiteti i kësaj historie nuk qëndron te fitorja e shpejtë — ajo nuk erdhi — por te fakti se rrjeti refuzoi të pushonte së ekzistuari, edhe kur çdo hallkë e tij ndëshkohej veç e veç.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Lëvizja Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve u themelua me kuvend themelues më 23 maj 1963 në Prishtinë, me Adem Demaçin themelues dhe një Komitet Revolucionar shtatëanëtarësh; kishte rreth treqind pjesëmarrës e komitete komunale në Prishtinë, Mitrovicë, Pejë e Gjakovë; programi kërkonte bashkimin me Shqipërinë mbi bazën e vetëvendosjes; natën e 12–13 prillit 1964 anëtarët ngritën rreth 58 flamuj shqiptarë nëpër Kosovë; arrestimet nisën në qershor 1964, ku rreth dyzet e katër vetë u përballën me akuza penale; Demaçi u dënua me 15 vjet dhe të tjerët me 3–14 vjet; mësuesi Fazli Grajçevci vdiq nga torturat më 17 gusht 1964. Këto mbahen nga Revista Shenja, nga recensioni i librit Programi dhe Statuti i LRBSH (1964) në Epoka e Re dhe nga kujtimi i Radio Kosova e Lirë për 50-vjetorin e arrestimeve (të kryqëzuara mes tyre, jo si burim i vetëm).

Pozicionimi. Shifrat e sakta të pjesëmarrësve, të flamujve dhe të të dënuarve ndryshojnë lehtë sipas burimit — i japim si përafrime të dokumentuara, jo si numra të prerë. Lidhja mes demonstratave të 1981-shit dhe trashëgimisë së LRBSH-së pranohet gjerësisht në historiografi dhe u pohua edhe nga vetë autoritetet jugosllave të kohës (pretendim mbi një bazë faktike). Leximi ynë — LRBSH-ja si një rrjet i mohuar që e emërtoi kombin para se t'i lejohej trupi shtetëror, dhe si hallka e parë e një vargu që përfundon te UÇK-ja — është pozicioni editorial i Zhurmës, i shënuar si i tillë. Datat dhe institucionet nuk i tejkalojmë; interpretimin e mbajmë të ndarë prej faktit.

---

# Sabiha Kasimati: iktiologia e parë shqiptare që regjimi e pushkatoi dhe ia fshiu emrin
https://zhurma.press/sabiha-kasimati/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-08

E para iktiologe e Shqipërisë (1912–1951) — shkencëtarja që regjimi e pushkatoi pa gjyq dhe ia botoi veprën nën emrin e tjetrit

Sabiha Kasimati (Edrene, 15 shtator 1912 — Mënik, 26 shkurt 1951) ishte biologe dhe iktiologe shqiptare, e para grua studiuese e shkencave të natyrës në Shqipëri dhe autorja e studimit të parë sistematik mbi peshqit e ujërave shqiptare. E shkolluar në liceun francez të Korçës dhe e doktoruar në Universitetin e Torinos, ajo i kushtoi jetën një pune të dukshme e të përunjur njëherësh: të katalogonte pasurinë e gjallë të liqeneve, lumenjve e detit shqiptar dhe të ngrinte institucionet shkencore që i mungonin një kombi të ri. Regjimi komunist e pushkatoi më 1951 pa gjyq, si të vetmen grua mes njëzet e dy intelektualëve të akuzuar rrejshëm për një "bombë" në legatën sovjetike — dhe pastaj, në një akt të dytë fshirjeje, ia botoi veprën nën emrin e një tjetri. Rasti i saj është dëshmia më e kthjellët se si diktatura nuk u mjaftua me vrasjen e mendjes së lirë: kërkoi t'ia fshinte edhe gjurmën.

Pse ka rëndësi

• E para grua studiuese e shkencave të natyrës në Shqipëri dhe autorja e studimit të parë sistematik mbi peshqit e ujërave shqiptare.

• E shkolluar në liceun francez të Korçës dhe e doktoruar në Universitetin e Torinos.

• Regjimi komunist e pushkatoi pa gjyq më 1951 — e vetmja grua mes njëzet e dy intelektualëve të akuzuar rrejshëm për "bombën" në legatën sovjetike — dhe më pas ia botoi veprën nën emrin e një tjetri.

Nga Edrenea në liceun francez të Korçës

Kasimati lindi më 15 shtator 1912 në Edrene (Edirne) të Perandorisë Osmane, në një familje intelektualësh me origjinë nga Libohova. I ati, doktor Abdurrahman Kasimati (1865–1943), kishte kryer studimet e mjekësisë në Turqi dhe shërbeu si mjek derisa, pas shkëmbimeve të popullsisë mes Greqisë e Turqisë, e ktheu familjen në atdhe. Më 1927 Kasimatët u vendosën në Korçë, qytetin që në atë kohë ishte një nga vatrat më të ndritura të kulturës shqiptare. Aty Sabihaja ndoqi liceun francez — të njëjtin institucion ku bënte mësim edhe një bashkëkohës i saj i largët, i ardhshmi diktator Enver Hoxha — dhe u bë vajza e parë që e përfundoi atë shkollë, e renditur ndër më të mirat e klasës. Ishte një arritje që, në një shoqëri ku shkollimi i vajzave ende përbënte përjashtim, e vendoste që herët në radhën e grave që hapën udhë.

Torino dhe pasioni për iktiologjinë

Në verën e 1936-s shteti shqiptar i akordoi një bursë për studime të larta në Universitetin e Torinos, në Fakultetin e Shkencave Biologjike. Kasimati u diplomua me rezultatin maksimal — tridhjetë mbi tridhjetë me lëvdatë — dhe zgjodhi si fushë specializimi iktiologjinë, degën që studion peshqit. Temën e doktoratës ia kushtoi pikërisht atdheut: Fauna ittica di acqua dolce d'Albania ("Fauna iktike e ujërave të ëmbla të Shqipërisë"), studimi i parë shkencor i peshqve të ujërave të ëmbla shqiptare, i mbrojtur në Torino më 1940. Udhëheqja e universitetit i ofroi një vend asistenteje në degën e iktiologjisë — një e ardhme e sigurt akademike në Itali. Ajo e refuzoi dhe u kthye në Shqipëri. Zgjedhja për t'i vënë dijen e fituar në shërbim të vendit, në vend të një karriere më të rehatshme jashtë, është ajo lloj besnikërie ndaj së vetës që përshkon tërë brezin e shkolluar të Rilindjes së vonë: dituria merrej për ta kthyer, jo për ta mbajtur.

Gruaja e parë që studioi peshkun e Shqipërisë

Me kthimin në atdhe Kasimati dha mësim në institutet femërore të kohës — "Nana Mbretëreshë", më vonë "Donika Kastrioti" dhe "Nana e Skënderbeut" — ku jepte shkenca e kimi. Sëmundja e tuberkulozit e detyroi të kurohej për një kohë në sanatoriumin e Bolzanos në Itali, prej ku u kthye më 1945. Pas Luftës së Dytë Botërore nisi punën në Institutin e Studimeve — bërthama nga e cila do të lindte më vonë Akademia e Shkencave — dhe u emërua specialiste zoologe, e profilizuar në iktiologji, në seksionin e shkencave të natyrës që drejtonte profesor Sotir Angjeli. Puna e saj nuk qëndroi vetëm te peshku: mes viteve 1945–46 bëri pjesë në grupin e udhëhequr nga gjuhëtari Eqrem Çabej për përgatitjen e terminologjisë shqipe të shkencave të natyrës — një detyrë ku dituria e saj shkencore takonte të njëjtin mision që e ka mbajtur gjallë identitetin shqiptar në shekuj: t'i jepte gjuhës fjalët për të emërtuar botën. Në Buletinin e institutit botoi më 1948 një studim mbi peshqit dhe problemet e peshkimit, ku analizoi pasurinë iktiologjike të vendit dhe kërkoi një peshkim modern e të qëndrueshëm; më 1949 mori pjesë në ekspeditën shkencore që përshkoi Kukësin, Pukën, Burrelin, Bogën e Thethin për të verifikuar në terren faunën e ujërave shqiptare.

"Peshqit e Shqipërisë" — vepra që ia vodhën

Fryt i atij dhjetëvjeçari pune ishte monografia Peshqit e Shqipërisë, një vëllim prej rreth dyqind faqesh që përmblidhte qindra lloje peshqish të grupuara sipas familjeve e rendeve — katalogu i parë i plotë i faunës iktike të vendit. Dorëshkrimin ia dorëzoi institutit për botim rreth vitit 1950. Por pikërisht kur vepra ishte në shtyp, në fazat e fundit para daljes, Kasimati u arrestua. Libri u botua më vonë, më 1955 — jo nën emrin e saj, po nën emrin e një shkencëtari rus, Anatoli Poliakov, dhe dy studiuesve shqiptarë. Kështu diktatura kreu ndaj saj dy vdekje: e para me pushkë, e dyta me fshirjen e autorësisë. Puna e një jete — përcaktimi shkencor i asaj që noton në ujërat shqiptare — u la të qarkullonte pa emrin e gruas që e kishte bërë. Ky është, në formën më të papërpunuar, mekanizmi që rrëfimtaria e këtij muzeu e ndjek kudo: një kontribut shqiptar që lejohet të mbijetojë vetëm me kusht që t'i hiqet emri i vet.

Përballja me pushtetin

Kasimati nuk heshti. E tronditën veçanërisht dy raste: pushkatimi i shkencëtarit Selahedin Toto, drejtor i Institutit të Studimeve që ata të dy kishin ndihmuar ta ngrinin, dhe dënimi i Musine Kokalarit, shkrimtares së parë shqiptare dhe zërit të kundërshtisë demokratike. Sipas studiuesve që kanë rindërtuar rastin, ajo shkoi vetë të fliste me Enver Hoxhën, të cilin e njihte qysh nga vitet e liceut të Korçës, dhe i tha se me pushkatimin e intelektualëve po i priste vendit trurin — duke e pyetur me kë do ta ndërtonte Shqipërinë. Përgjigjja që i mbetet historisë, po të jetë e saktë, e thotë gjithçka për epokën: t'i linte librat e iluminizmit francez dhe të lexonte Marksin e Leninin. Ndryshimi mes dy botëve — asaj që Kasimati përfaqësonte dhe asaj që po vendosej — ishte i pakapërcyeshëm.

Bomba në legatën sovjetike

Më 19 shkurt 1951 një sasi e vogël eksplozivi u hodh në oborrin e legatës sovjetike në Tiranë. Nuk pati asnjë të plagosur; por regjimi e kapi rastin si pretekst për një spastrim. U arrestuan dhjetëra veta dhe, pas hetimesh e torturash disaditore, u veçuan njëzet e dy intelektualë të rinj — Sabiha Kasimati mes tyre, e vetmja grua. Autoritetet s'dhanë kurrë asnjë shpjegim se çfarë e lidhte atë me ngjarjen; siç u mësua pas rënies së diktaturës, të akuzuarve nuk u dha as gjyq, as mundësi mbrojtjeje, as e drejtë ankimi. Vetë ministri i Justicës i kohës, Manol Konomi, u shkarkua pak ditë më vonë ngaqë kundërshtoi shkeljen e ligjshmërisë dhe skenimin e një procesi që kurrë nuk kishte ndodhur. Natën e 26 shkurtit 1951, pak më shumë se një javë pas "bombës", të njëzet e dy të dënuarit u çuan pranë fshatit Mënik, në perëndim të Tiranës, dhe u pushkatuan; trupat u varrosën në një varr të cekët. Kasimati ishte tridhjetë e tetë vjeçe.

Kthimi i emrit

Dyzet vjet më vonë, ndërsa regjimi që e kishte dënuar shkërmoqej, Gjykata e Lartë e Shqipërisë i shpalli të pafajshëm ata njëzet e dy të pushkatuar. Emri i Sabiha Kasimatit nisi të kthehej aty ku ia kishin hequr: në 60-vjetorin e vdekjes ajo u nderua pas vdekjes me titullin "Nderi i Kombit", dhe më 2018 u vendos që Muzeu Kombëtar i Shkencave të Natyrës të mbante emrin e saj — një njohje me kuptim të veçantë, sepse ideja e një muzeu kombëtar të shkencës kishte qenë pikërisht e sajat qysh në vitet '40, kur Instituti Mbretëror i Studimeve Shqiptare e kishte ngarkuar të përgatiste një koleksion të shkencave të natyrës. Kështu gruaja që regjimi deshi ta fshinte dy herë u kthye si themeluese: jo si viktimë e mëshiruar, po si e para iktiologe e Shqipërisë dhe nëna e një dege të tërë të shkencës shqiptare, që sot e mban emrin e saj mbi derën e muzeut që ajo e kishte ëndërruar.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në veprat referuese të Akademisë së Shkencave, në studimet monografike mbi rastin dhe në dosjet e dokumentuara të viktimave të komunizmit shqiptar:

• "Sabiha Kasimati", Wikipedia në shqip — dosja biografike e detajuar: lindja më 15 shtator 1912 në Edrene, familja me origjinë nga Libohova, liceu francez i Korçës, bursa për Torinon më 1936, diplomimi me 30/30 e lode dhe doktorata Fauna ittica di acqua dolce d'Albania (1940), puna në Institutin e Studimeve, arrestimi më 20 shkurt 1951 dhe pushkatimi natën e 26 shkurtit 1951 pranë Mënikut.

• "Sabiha Kasimati", English Wikipedia — puna iktiologjike, monografia Peshqit e Shqipërisë (rreth 200 faqe) e botuar më 1955 nën emrin e shkencëtarit rus Anatoli Poliakov, dhe vendimi i vitit 2018 që Muzeu Kombëtar i Shkencave të Natyrës të mbajë emrin e saj.

• Fjalor Enciklopedik Shqiptar, Vëllimi II, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2008 — zëri biografik për Sabiha Kasimatin.

• Uran Butka, Ringjallje (Tetovë, 1996) dhe eseja "Sabiha Kasimati, intelektualja e shquar martire" (2012) — rindërtimi i jetës, i përballjes me pushtetin dhe i ekzekutimit.

• Ledia Dushku & Doris Pasha, Regjimi komunist dhe studiuesi: Rasti i biologes Sabiha Kasimatit, Tiranë, 2018 — studimi arkivor mbi veprimtarinë shkencore, dosjen hetimore dhe fshirjen e autorësisë.

---

# Boletin: fshati-kullë i Isa Boletinit, i djegur gjashtë herë e i pathyer
https://zhurma.press/boletin/
Type: place
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-17

Fshati-kullë mbi Ibër — mbiemri i një fisi bajraktarësh dhe oborri ku eshtrat e Isa Boletinit u kthyen pas 99 vjetësh.

Boletin është një fshat i vogël malor rreth dhjetë kilometra në veri të Mitrovicës, mbi luginën e Ibrit dhe në afërsi të minierave të Trepçës — një pikë që në hartë duket periferike, por që në historinë e rezistencës shqiptare të Kosovës qëndron në qendër. Këtu u ngrit kulla prej guri e familjes Boletini; këtu u rrit e u kalit bajraktari Isa Boletini (1864–1916); dhe këtu, pas nëntëdhjetë e nëntë vjetësh në dhé të huaj, u kthyen eshtrat e tij më 10 qershor 2015. Fshati e mban emrin si epitet: Boletin nuk është thjesht vendlindja e një njeriu, është vetë mbiemri i një fisi që besën dhe armën i trashëgoi si detyrim shoqëror.

Pse ka rëndësi

• Fshat i vogël malor rreth dhjetë kilometra në veri të Mitrovicës, mbi luginën e Ibrit pranë minierave të Trepçës — vendlindja dhe kulla prej guri e familjes Boletini.

• Këtu u rrit bajraktari Isa Boletini (1864–1916); fshati e mban emrin si epitet — Boletin nuk është thjesht vendlindje, është mbiemri i një fisi.

• Pas nëntëdhjetë e nëntë vjetësh në dhé të huaj, eshtrat e Isa Boletinit u kthyen këtu më 10 qershor 2015.

Një fis që erdhi me gjakmarrjen dhe mbeti me besën

Sipas traditës gojore dhe historiografisë së vendosur, familja Boletini ishin shqiptarë myslimanë të lidhur me fisin e Shalës, që u vendosën në Boletin — sipas rrëfimeve, të ardhur nga fshati Isniq i anës së Deçanit — pas një gjakmarrjeje, duke marrë mbiemrin toponimik nga vendbanimi i ri. Ky është një model i njohur i botës shqiptare veriore: fisi lëviz, por kodi mbetet — gjaku, besa dhe kulla e udhëtojnë me njerëzit. Bashkë me familjen, në rajonin e Mitrovicës mbërriti edhe vetë arkitektura e kullës: shtëpia-fortesë prej guri që do të bëhej shenja dalluese e Boletinit.

Kulla: guri, oda dhe "guri i shenjtë"

Kompleksi i kullave të Boletinit i takon fundit të shekullit XIX e fillimit të shekullit XX. Kulla e parë e ndërtuar ishte ajo e burrave, në qendër të fshatit, ku qëndronin vetëm meshkujt dhe ku u rrit Isa Boletini; në hyrje ruhet ende "guri i shenjtë", që sipas kujtesës vendore shënonte betejat e bëra. Kullat u dogjën gjatë përleshjeve me forcat osmane e serbe dhe u rindërtuan gjashtë herë radhazi përgjatë pesë brezash — një aritmetikë e thjeshtë dhurmi që tregon më shumë se çdo epitet: sa herë u rrafshua, aq herë u ngrit sërish. Në vitin 1899, në këto mjedise u hap një nga shkollat e para shqipe të rajonit të Mitrovicës, me mësues të parë Hafiz Ymer Efendiun. Vetë ndërtesa do të shërbente më vonë si shkollë fillore e fshatit nga viti 1946 deri në 1970.

Qendra e një gjeografie rezistente

Pozicioni i Boletinit — mbi Ibër, pranë Trepçës, në rrugët që lidhnin Mitrovicën me malësinë — e bënte fshatin një bazë natyrore për kryengritjen. Prej këtej Isa Boletini organizoi rezistencën e armatosur që kulmoi në kryengritjet e mëdha shqiptare të 1910–1912, të cilat çmontuan pushtetin osman në Kosovë dhe hapën rrugën për shpalljen e Pavarësisë. Kulla mban kujtesën e një beteje të vitit 1908 kundër forcave të Xhavit Pashës. Nuk është rastësi që, kur u vendos të rivarrosej heroi, u zgjodh 10 qershori — përvjetori i Lidhjes së Prizrenit (1878): Boletini vishej si trashëgimtar i drejtpërdrejtë i asaj tradite, ura mes malësisë kosovare dhe kuvendit të Vlorës ku, më 28 nëntor 1912, qëndroi mes figurave mbrojtëse pranë Ismail Qemalit.

Konfiskimi, shkolla dhe heshtja

Familja e banoi kullën deri në vitin 1945. Një vit më vonë, në 1946, regjimi komunist ia konfiskoi pronën fisit dhe e shndërroi kullën në shkollë fshati për çerekshekullin vijues. Kalimi është domethënës: fortesa e një fisi bajraktarësh u bë klasë e shtetit të ri, dhe emri Boletini — dikur sinonim i qëndresës — u shty drejt kujtesës zyrtare të kontrolluar. Dispozicionimi nuk qe i zhurmshëm; ishte një heshtje e organizuar, e llojit që i ndodh shpesh rrjeteve që s'lejohen të ngrihen sërish.

Kthimi: nga Podgorica te oborri i kullës

Isa Boletini u vra në Podgoricë në janar 1916 dhe u varros atje. Kërkesa e parë për riatdhesimin e eshtrave u bë në vitin 1973; zhvarrimi u krye më 15 nëntor 1979, por rrethanat politike e vonuan kthimin për dekada — sipas rrëfimeve vendore, eshtrat u ruajtën për vite me radhë në kushte private para se çështja të rihapej. Instituti i Mjekësisë Ligjore i Strasburgut vërtetoi identitetin antropologjik të eshtrave në janar 2014, dhe më 10 qershor 2015 Isa Boletini u rivarros në oborrin e kullës së tij në Boletin, në përvjetorin e Lidhjes së Prizrenit. Restaurimi i kompleksit kishte nisur më 2013 me financim të qeverisë së Kosovës; sot kulla — monument i trashëgimisë kulturore — funksionon si muze, ku ruhen kujtimet e betejave të Boletinit.

Rrjeti që s'u lejua të shuhet

Boletin është një nyje e vogël gjeografike me peshë të madhe simbolike. Emri jeton në Universitetin "Isa Boletini" të Mitrovicës; kulla e restauruar rri si dëshmi materiale e një arkitekture qëndrese; dhe linja e rezistencës që nis te Lidhja e Prizrenit, kalon nëpër kryengritjet e 1912-s dhe arrin deri te malësia e viteve '90, e ka këtu një nga vatrat e veta. Historia e Boletinit nuk kërkon të tregohet si viktimizim, por si aritmetikë krenarie: një fshat kullat e të cilit u dogjën gjashtë herë e u rindërtuan gjashtë herë, dhe që në fund ia solli heroin në shtëpi.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e vendosur mbi familjen dhe kullën e Boletinit dhe mbi rezistencën shqiptare të Kosovës 1910–1912: veprën albanologjike të Robert Elsie; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); dokumentimin e kompleksit-monument të kullës nga Prishtina Insight; dhe raportimin bashkëkohor për riatdhesimin e eshtrave më 10 qershor 2015, përfshirë Zërin e Amerikës. Detajet e prejardhjes së fisit (Isniq/Shalë) dhe rrëfimet për ruajtjen e eshtrave janë paraqitur si traditë e hedhur, jo si fakt i mbyllur; identiteti i eshtrave u vërtetua nga Instituti i Mjekësisë Ligjore i Strasburgut (janar 2014).

---

# Tefta Tashko-Koço: soprania që e bëri këngën shqipe art
https://zhurma.press/tefta-tashko-koco/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-17

Soprania korçare e shkolluar në Paris që mblodhi këngën qytetare e popullore shqiptare dhe, me teknikën e operas evropiane, e ngriti në vepër arti — duke e ngulitur në disqe para se koha e saj të mbyllej.

Tefta Tashko-Koço (Fajum, Egjipt, 2 nëntor 1910 — Tiranë, 22 dhjetor 1947) ishte soprano lirike shqiptare, një nga themelueset e artit vokal shqiptar dhe zëri që e ktheu këngën qytetare e popullore të Shqipërisë në vepër arti. E lindur në diasporën shqiptare të Egjiptit dhe e shkolluar në konservatorët e Francës, ajo pati një zgjedhje që do ta përcaktonte: në vend që të ndiqte një karrierë operistike nëpër skenat e Europës, u kthye për të kënduar shqip — duke mbledhur këngët e vjetra të qyteteve dhe të fshatrave shqiptare, duke i ngritur ato me teknikën e belkantos dhe duke i ngulitur në disqe gramafoni para se koha e saj të mbyllej. Në tridhjetë e shtatë vjetët e një jete të shkurtër, Tefta Tashko-Koço i dha muzikës shqiptare një gjuhë moderne pa e shkëputur atë nga rrënja.

Pse ka rëndësi

• Soprano lirike (1910–1947), një nga themelueset e artit vokal shqiptar.

• E lindur në koloninë shqiptare të Egjiptit (Fajum) dhe e shkolluar në konservatorët e Francës.

• Në vend të një karriere operistike në Europë, u kthye për të kënduar shqip — mblodhi këngët qytetare e popullore dhe i regjistroi në disqe gramafoni.

Nga Fajumi te Korça

Ajo lindi larg atdheut, në qytetin egjiptian të Fajumit, ku familja e saj bënte pjesë në koloninë e njohur shqiptare të Egjiptit — një nga nyjet e diasporës që gjatë Rilindjes mbajti gjallë idenë kombëtare kur brenda kufijve ajo ndiqej. I ati, Thanas Tashko, njihej mes shqiptarëve të Egjiptit për ndershmërinë e tij dhe për përkushtimin ndaj ruajtjes së identitetit kombëtar; vdiq më 1915, kur Tefta ishte ende fëmijë, më e vogla mes gjashtë vëllezërve e motrave. Më 1921 familja u kthye e u vendos në Korçë — qyteti ku, në atë brez, arsimi, kultura dhe atdhetaria ecnin bashkë, dhe ku vajza që kishte lindur në brigjet e Nilit do të gjente skenën e saj të parë. Koncertin e parë publik e dha po atje, ende adoleshente.

Vitet e Parisit

Talenti i saj kërkonte një shkollë të madhe, dhe më 1927 Tefta u nis për në Francë. Studimet e para i bëri në Konservatorin e Montpellier-së, pastaj, nga viti 1932 deri më 1936, ndoqi Konservatorin Kombëtar të Muzikës dhe Deklamacionit në Paris — një nga institucionet më prestigjioze të kohës — nën drejtimin e pedagogëve të njohur si André Gresse për këndimin. Në Paris ajo u fut në botën e operës: mori pjesë në konkurset e konservatorit dhe të Opéra-Comique-ut dhe u përball me role të mëdha të repertorit lirik, mes tyre Madam Batërflla e Puçinit. Ishte një formim që do ta bënte një nga këngëtaret e para shqiptare të shkolluara plotësisht në traditën vokale evropiane — jo autodidakte, po diplomante e një prej shkollave që formonte yjet e skenës botërore.

Kthimi dhe zgjedhja për të kënduar shqip

Me një diplomë që i hapte dyert e operave europiane, Tefta Tashko-Koço zgjodhi kthimin. U rikthye përfundimisht në Shqipëri më 1936 dhe e vuri zërin e saj në shërbim të një kulture që sapo po ndërtonte institucionet e veta. Koncertin e parë profesional në atdhe e dha më 26 nëntor 1935; nga themelimi i Radio Tiranës më 1938 u bë një prej zërave të saj të rregullt, duke e çuar këngën shqipe në valët e para të radios kombëtare. Punoi ngushtë me figurat që po ngrinin muzikën e kultivuar shqiptare — pianisten Lola Gjoka, që e shoqëronte në skenë, dhe kompozitorin Kristo Kono, që shkroi këngë posaçërisht për zërin e saj. Më 2 nëntor 1938, në teatrin "Luks" të Korçës, interpretimet e saj së bashku me krijimet e Konos shënuan një nga kulmet e muzikalitetit shqiptar të atij brezi.

Kënga e mbledhur, kënga e ngulitur

Kontributi më i qëndrueshëm i Teftës nuk qe thjesht të kënduarit, po të shpëtuarit. Ajo mblodhi këngë drejtpërdrejt nga goja e këngëtarëve të vjetër që po iknin bashkë me repertorin e tyre, dhe e kombinoi repertorin liriko-muzikor evropian me këngën urbane dhe popullore shqiptare — duke bashkuar traditën me modernitetin në një mënyrë që pak kush e kishte bërë. Kjo punë ruajtjeje mori formën më të prekshme te disqet: incizoi për shtëpinë Pathé në Paris qysh më 1930 dhe pastaj për Columbia-n në Itali, në Milano, gjatë viteve 1937 e 1942 — rreth tri duzina këngë popullore e qytetare të vendosura mbi disk gramafoni, ndër regjistrimet e para të mirëfillta të muzikës shqiptare. Në një kulturë ku shumë prej këngëve jetonin vetëm në kujtesën gojore, akti i ngulitjes së tyre në disk ishte i njëjti gjest që e ka mbajtur gjallë identitetin shqiptar nëpër shekuj: kthimi i fjalës e i melodisë së trashëguar në diçka që koha nuk mund ta fshinte. Tefta e kryente atë gjest me teknikën e një soprano-je të Parisit dhe me veshin e një vajze të rritur mes këngëve të Korçës.

Vdekja e hershme dhe kthimi i emrit

Karriera e saj mbeti e shkurtër. Më 1945 këndoi në Operën e Beogradit, ndër të tjera në "Bohemën" e Puçinit e në "Berberin e Seviljes" të Rosinit, provë e nivelit ndërkombëtar të zërit të saj. Por vitin e fundit e kaloi e sëmurë, dhe më 22 dhjetor 1947 u nda nga jeta në Tiranë, vetëm tridhjetë e shtatë vjeçe. La pas bashkëshortin Kristaq Koço dhe djalin Eno Koço, që do të bëhej dirigjent e studiues i muzikës dhe që, me kërkimet e tij shkencore, ruajti e sistemoi trashëgiminë e së ëmës për brezat që erdhën. Shteti i pasluftës e nderoi pas vdekjes me titullin "Artiste e Popullit"; por vlera e vërtetë e saj qëndron përtej titujve — te fakti se kënga që ajo mblodhi e ngriti mbetet themeli mbi të cilin u ndërtua e gjithë shkolla vokale shqiptare. Zëri që lindi në Fajum e u shkollua në Paris zgjodhi të këndonte shqip, dhe pikërisht ajo zgjedhje e bëri Tefta Tashko-Koçon nënën e këngës lirike shqiptare.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në enciklopeditë dhe në gazetarinë kulturore të dokumentuar mbi jetën e sopranos:

• "Tefta Tashko-Koço", Wikipedia (shqip dhe anglisht): dosja biografike me datën e lindjes (2 nëntor 1910, Fajum, Egjipt), kthimin e familjes në Korçë më 1921, studimet në Konservatorin e Montpellier-së e pastaj në Konservatorin e Parisit (1932–1936) nën André Gresse, regjistrimet për Pathé (1930) dhe Columbia në Itali (1937, 1942), pjesëmarrjen në Radio Tirana që nga themelimi i saj më 1938, dhe vdekjen më 22 dhjetor 1947.

• "Tefta Tashko-Koço: sopranoja e përjetshme e skenës shqiptare, muzikës lirike dhe identitetit kombëtar", Gazeta Dielli — konteksti familjar (Thanas Tashko dhe koloninë shqiptare të Egjiptit), bashkëpunimi me pianisten Lola Gjoka e kompozitorin Kristo Kono, koncerti i "Luks"-it në Korçë më 2 nëntor 1938, dhe vazhdimi i trashëgimisë përmes të birit Eno Koço.

• "Tashko-Koço Tefta", Enciklopedia Shqiptare (Shqipopedia) — zëri enciklopedik për formimin, karrierën dhe vendin e saj në historinë e muzikës shqiptare.

• "Më 22 dhjetor të vitit 1947 vdiq Tefta Tashko-Koço", Almanart — data e vdekjes në Tiranë në moshën 37-vjeçare dhe titulli pas vdekjes "Artiste e Popullit".

• Regjistrimet e Operës së Beogradit (1945) — rolet në "Bohemën" e Puçinit dhe "Berberin e Seviljes" të Rosinit, dëshmi e nivelit ndërkombëtar të zërit të saj lirik.

---

# Frang Bardhi: fjalori i parë i shqipes dhe apologjia e parë e Skënderbeut
https://zhurma.press/frang-bardhi/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-10

Peshkopi i Zadrimës që botoi fjalorin e parë shqip (1635) dhe mbrojtjen e parë me shkrim të shqiptarësisë së Skënderbeut.

Në vitin 1635, nga një shtypshkronjë e Romës doli një libër i vogël në latinisht që mbante brenda diçka të re në histori: fjalët e shqipes, të renditura një për një përballë atyre latine. Autori ishte një meshtar i varfër nga Zadrima, Frang Bardhi — peshkop i Sapës, bir i një kombi pa shtet e pa shkollë. Një vit më vonë ai mori penën përsëri, jo për gjuhën po për emrin: shkroi mbrojtjen e parë me shkrim të shqiptarësisë së Skënderbeut, kundër atyre që tashmë kishin nisur t'ia rrëmbenin. Bardhi është nyja ku dy hallkat e kodit kombëtar — gjuha e shkruar dhe kujtesa e mbrojtur — dalin bashkë nga e njëjta dorë.

Pse ka rëndësi

• Fjalori latinisht-shqip i botuar në Romë më 1635 njihet si fjalori i parë i gjuhës shqipe.

• Një vit më vonë, më 1636, Bardhi shkroi mbrojtjen e parë me shkrim të shqiptarësisë së Skënderbeut kundër atyre që ia mohonin.

• Ishte peshkop i varfër i Sapës në Zadrimë; lindi rreth vitit 1606 dhe vdiq rreth 1643, në moshën vetëm rreth tridhjetë e shtatë vjeç.

Kush ishte

Frang Bardhi (latinisht Franciscus Blancus) lindi rreth vitit 1606 në fshatin Kallmet — sipas disa burimeve në Nënshat — të krahinës së Zadrimës, pranë Lezhës, në Shqipërinë atëherë nën sundimin osman. Si shumë djem katolikë të veriut, ai u shkollua përmes rrjetit arsimor të Kishës në Itali: kolegjet ilirike të Loretos dhe Romës, të mbajtura nga Kongregacioni De Propaganda Fide, ku faqja e titullit e veprës së tij e shënon si alumnus. Më 17 dhjetor 1635 u emërua peshkop i Sapës (Sapa e Sardës), një prej dioqezave të vjetra të Zadrimës, dhe u shugurua më 30 mars 1636 nga kardinali Ciriaco Rocci. Vdiq më 1643, në moshën rreth tridhjetë e shtatë vjeç, pasi kishte kaluar vitet e fundit duke qeverisur një kishë të varfër nën Perandori.

Fjalori i parë i shqipes (1635)

Vepra që ia ruajti emrin është Dictionarium latino-epiroticum — fjalori latinisht-shqip i botuar në Romë më 1635, i pari fjalor i gjuhës shqipe. Ai përmban 5.640 njësi leksikore, të renditura sipas latinishtes me përgjegjësen shqipe përbri. Në dedikimin e tij Bardhi shpreh shqetësimin se gjuha e të parëve po humbte dhe po shthurej nën trysninë e huaj, dhe se ai e mori përsipër punën pikërisht që ajo të mos zhdukej pa lënë gjurmë të shkruar. Në shtojcë libri sjell 113 fjalë të urta, shprehje dhe idioma — mbledhja e parë e njohur e folklorit shqiptar në shkrim, tradita gojore e komunitetit e ngritur për herë të parë në faqe libri.

Apologjia e Skënderbeut (1636)

Një vit pas fjalorit, në Venedik më 1636, Bardhi botoi veprën që shpesh quhet apologjia — një jetëshkrim polemik i Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Shkas u bë prifti katolik sllav Ivan Tomko Mrnaviqi (Marnavić), i cili në shkrimet e veta e paraqiste Skënderbeun me prejardhje sllave. Bardhi iu kundërvu me argumente historike, duke pohuar prejardhjen shqiptare (epirote) të heroit dhe duke qortuar përvetësimin e tij nga një komb tjetër. Kjo e bën veprën një nga tekstet e para të historiografisë shqiptare dhe, në thelb, mbrojtjen e parë me shkrim të kujtesës kombëtare — një shqiptar i shekullit XVII që tashmë lufton kundër shpronësimit të historisë së popullit të vet.

Peshkop nën Perandori

Krahas veprave të shtypura, nga viti 1637 e tutje Bardhi i dërgoi Kongregacionit De Propaganda Fide raporte të hollësishme në italisht e latinisht mbi gjendjen e dioqezës së tij dhe të katolikëve shqiptarë nën sundimin osman. Këto relacione mbeten sot dëshmi e rrallë e drejtpërdrejtë për jetën fetare, gjuhësore e shoqërore të Zadrimës e të Shqipërisë veriore në gjysmën e parë të shekullit XVII — një zë vendas që flet për vendin e vet, jo një udhëtar i huaj që e vëzhgon nga jashtë.

Vendi në rrjet

Bardhi nuk qëndron vetëm. Ai është hallka e tretë e një zinxhiri shkrimtarësh katolikë të veriut që, brez pas brezi, e mbajtën shqipen gjallë në letër nën Perandori: Gjon Buzuku me Mesharin (1555), librin e parë shqip; Pjetër Budi me vargun e parë dhe doktrinën e krishterë (1618); Frang Bardhi me fjalorin (1635); dhe Pjetër Bogdani me Çetën e profetëve (1685), prozën e parë origjinale shqipe. Të katërt dolën nga i njëjti rrjet kolegjesh e dioqezash, shkruan për të njëjtin qëllim — të mos vdiste gjuha — dhe e trashëguan detyrën njëri te tjetri. Ky është kodi lidhës i kombit: gjuha e shkruar si fill që nuk këputet edhe kur shteti mungon. Dyqind vjet më vonë, po ai fill do të dilte sërish në sipërfaqe te fjalorët e Rilindjes dhe te alfabeti i njësuar i Kongresit të Manastirit.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura: Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs / Columbia University Press, 1995) dhe A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013), zërat mbi letërsinë e hershme katolike dhe mbi Bardhin; albanianliterature.net (Elsie), faqet mbi Frang Bardhin; si dhe vetë faqja e titullit e Dictionarium latino-epiroticum (Romë, 1635, «per R.D. Franciscum Blanchum Epirotam»). Për brezin e shkrimtarëve veriorë, shih artikullin Pjetër Budi e Frang Bardhi: vargu i parë dhe fjalori i parë i shqipes. — Redaksia ZHURMA

---

# Genc Leka: mësuesi-poet i pushkatuar për vargje të pabotuara (1941–1977)
https://zhurma.press/genc-leka/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-08

Mësuesi, poeti dhe folkloristi i Bërzeshtës — i pushkatuar bashkë me kushëririn Vilson Blloshmi më 17 korrik 1977 për poezi që s'u botuan kurrë.

Genc Leka (Bërzeshtë, Librazhd, 23 mars 1941 — Librazhd, 17 korrik 1977) ishte mësues, poet dhe mbledhës folklori, i pushkatuar në moshën tridhjetë e gjashtë vjeçare bashkë me kushëririn e tij, poetin Vilson Blloshmi. Të dy dolën nga i njëjti fshat mali, u ulën në të njëjtin bankë gjyqi dhe ranë para të njëjtës breshëri — jo për një komplot a një armë, por për poezi të mbetura nëpër fletore, që një "ekspert" i shtetit i lexoi dhe i shpalli krim. Rasti i Genc Lekës është ndër dëshmitë më të kthjellëta se si diktatura shqiptare e ktheu fjalën e pashkruar në vepër penale me dënim vdekjeje — dhe se si e njëjta diktaturë, duke vrarë poetin, s'arriti dot ta vriste vargun.

Pse ka rëndësi

• Mësues, poet dhe mbledhës folklori nga Bërzeshta (1941–1977), i pushkatuar në moshën tridhjetë e gjashtë vjeç bashkë me kushëririn e tij Vilson Blloshmi.

• U dënuan me vdekje për vargje të pabotuara, të lexuara nga një "ekspert" i shtetit dhe të shpallura vepër penale.

• Familja u vulos si armike pasi i ati u arratis në Jugosllavi më 1950 — në një sistem ku prejardhja rëndonte më shumë se merita.

Biri i një familjeje të shënuar

Leka lindi më 23 mars 1941 në Bërzeshtë, fshatin malor të rrethit të Librazhdit ku do të lindte, shtatë vjet më vonë, edhe kushëriri i tij Vilson Blloshmi. Ishte bir i Bardho Fehim Lekës, që kishte punuar arkëtar në degën e tregtisë në Librazhd para se të arratisej në Jugosllavi më 1950 — një hap që, në gjuhën e regjimit të ri, e vulosi tërë familjen si "të lidhur me armikun". Në një sistem ku prejardhja rëndonte më shumë se merita, të qenët bir i një të arratisuri s'ishte hollësi biografike; ishte një dosje që hapej para njeriut sa herë trokiste në një derë. Organet e sigurimit e vunë nën vëzhgim që në vitin 1959, kur ishte ende adoleshent — provë se, në Shqipërinë e mbyllur, dyshimi nuk priste as veprën, as moshën.

Mësuesi i Çermenikës

Megjithatë ai mësoi dhe dha mësim. E kreu shkollën fillore e shtatëvjeçare në fshatin e lindjes e në Librazhd, pastaj ndoqi Shkollën Normale të Elbasanit nga viti 1957 deri më 1961 — po atë institucion që kishte formuar breza mësuesish qysh nga themelimi i tij pas Kongresit të Elbasanit të vitit 1909. I diplomuar normalist, u emërua mësues në Zdrajsh, në krahinën e thellë të Çermenikës, dhe gjatë viteve 1967–68 shërbeu ushtar pranë Cërrikut. Ishte pikërisht profesioni që e lidhte me radhën e gjatë të mësuesve-krijues të Shqipërisë — njerëz që ditën çonin abetaren nga fshati në fshat e natën shkruanin për sirtar, duke mbajtur gjallë një kulturë letrare që shteti donte ta zinte tërësisht në grusht.

Poeti dhe folkloristi

Krahas mësimdhënies, Leka shkruante poezi dhe mblidhte folklor — dy punë që, në optikën e tij, ishin një e vetme: ruajtja e fjalës shqipe, e shkruar dhe e trashëguar gojë më gojë. Folkloristi që shkonte nëpër fshatra të Çermenikës për të shpëtuar këngë e rrëfenja, dhe poeti që i vishte mendimet e veta me varg, i binin rreth po asaj bindjeje që e ka mbajtur të gjallë identitetin shqiptar në shekuj: se gjuha dhe kujtesa gojore janë kodi që e lidh një popull kur institucionet i mungojnë ose i kthehen kundër. Vjershat e tij nuk qarkulluan kurrë të botuara; mbetën në fletore, të lexuara veç nga një rreth i ngushtë miqsh e të afërmish. Ky rreth i vogël krijuesish mes Bërzeshtës e Librazhdit — Leka, Blloshmi dhe pak të tjerë — ishte pikërisht ai lloj nyje kulturore që një shtet i frikësuar nga mendja e lirë zgjodhi ta këpuste para se të rritej.

Fletorja si vepër penale

Më 31 gusht 1976 Genc Leka u arrestua; pak ditë më parë ishte arrestuar edhe Vilson Blloshmi. Akuza kundër tyre ishte "agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor" — neni me të cilin regjimi dënonte mendimin. Provë kryesore nuk qenë armë as veprime, po vetë vargjet: poezi të pabotuara që një "ekspert" i ngarkuar nga shteti i lexoi si mesazhe armiqësore, duke u dhënë metaforave kuptimin që i duhej akuzës. Gjyqi u mbajt në Librazhd në qershor 1977 dhe zgjati vetëm pak ditë. Me vendimin nr. 45, të 16 qershorit 1977, Gjykata e Rrethit të Librazhdit i dënoi të dy poetët me pushkatim, me konfiskim pasurie e me heqjen e të drejtave. Ishte një proces ku fjala e shkruar u trajtua si plumb — dhe ku, në mungesë të veprës, u dënua vetë aftësia për të menduar ndryshe.

Poezia e fundit

Pak para arrestimit, në gusht 1976, Genc Leka shkroi atë që do të njihej si "Poezia e fundit" — një meditim mbi vdekjen dhe qëndresën, ku poeti i drejtohet hënës e pyet nëse do ta vajtojë, për të dalë më në fund te bindja se "në vdekje jeta nuk mbaron". Ishte, në thelb, testamenti i një njeriu që e ndiente fundin duke ardhur dhe që i përgjigjej tmerrit jo me përgjërim, po me qetësinë e atij që di se vargu do t'i mbijetojë xhelatit. Kërkesa për falje u refuzua nga Presidiumi i Kuvendit Popullor më 16 korrik 1977. Të nesërmen, më 17 korrik 1977, Genc Leka dhe Vilson Blloshmi u pushkatuan bashkë. Leka ishte tridhjetë e gjashtë vjeç; Blloshmi njëzet e nëntë.

Kthimi i emrit

Regjimi u përpoq t'i fshinte nga kujtesa — pa varr të shënuar, pa emër në libra, me familjet e lëna nën damkë. Por fjala që deshën ta zhduknin doli më e fortë se pushka. Pas rënies së diktaturës, të dy poetët u shpallën "Martirë të Demokracisë"; më 30 qershor 2006, në Librazhd u përurua memoriali prej bronzi kushtuar Genc Lekës e Vilson Blloshmit, dy bijve të Bërzeshtës. Krijimtaria e tyre u mblodh e u botua pas vdekjes, mes tjerash në vëllimin Kur bota ish në gjumë, që Autoriteti për Informimin mbi Dosjet e Sigurimit e solli para lexuesit si dëshmi letrare e njëkohësisht dokument i një krimi shtetëror. Kështu, nyja e vogël kulturore që një shtet i mbyllur e këputi më 1977 u rilidh — jo si viktimë e mëshiruar, po si zë i rimarrë i një kulture që mësoi ta ruajë veten pikërisht ashtu siç e ruajti Genc Leka fjalën: në fletore, në kujtesë e në varg.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në arkivat e dokumentuara të viktimave të komunizmit shqiptar dhe në gazetarinë hetimore mbi rastin:

• "Genc Leka", Wikipedia në shqip: dosja biografike me datën e lindjes (23 mars 1941, Bërzeshtë), arratisjen e të atit Bardho Leka në Jugosllavi më 1950, vëzhgimin nga organet e sigurimit që më 1959, Shkollën Normale të Elbasanit (1957–61), emërimin mësues në Zdrajsh të Çermenikës, arrestimin më 31 gusht 1976, vendimin nr. 45 të 16 qershorit 1977 dhe pushkatimin më 17 korrik 1977.

• "Përkujtojmë poetët mësues Vilson Blloshmi dhe Genc Leka … Kur bota ish në gjumë", Autoriteti për Informimin mbi Dosjet e ish-Sigurimit të Shtetit — vëllimi që mblodhi pas vdekjes krijimtarinë letrare të të dy poetëve-mësues si dëshmi e njëkohësisht dokument i krimit shtetëror.

• "Deadly Verses: How Communist Albania Executed Poets for Subversion", Balkan Insight (BIRN), 15 korrik 2022 — rindërtim i gjyqit të shkurtër, i faktit që të dy u dënuan mbi bazën e poezive të pabotuara nga fletoret, dhe i moshave (Leka 36, Blloshmi 29).

• "Vilson Blloshmi", kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit në Shqipëri (ISKK): dosja e përbashkët e rastit, akuza "agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor", gjyqi i qershorit 1977 dhe përurimi i memorialit të dy poetëve më 30 qershor 2006.

• "Poezia e fundit e poetit Genc Leka", Voal — teksti dhe konteksti i vjershës së fundit të shkruar në gusht 1976, pak para arrestimit, me temën e vdekjes dhe qëndresës ("në vdekje jeta nuk mbaron").

---

# Vilson Blloshmi: poeti që u pushkatua për vargje të pabotuara (1948–1977)
https://zhurma.press/vilson-blloshmi/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-31

Mësuesi e poeti nga Bërzeshtë e Librazhdit — i pushkatuar njëzet e nëntë vjeç bashkë me Genc Lekën për poezi që s'ishin botuar kurrë.

Vilson Blloshmi (Bërzeshtë, Librazhd, 18 mars 1948 — Librazhd, 17 korrik 1977) ishte mësues dhe poet, i pushkatuar në moshën njëzet e nëntë vjeçare bashkë me kushëririn e tij, poetin Genc Leka. Të dy u vranë jo për një komplot, as për një armë, por për vargje që s'ishin botuar kurrë — poezi të mbetura në fletore, të lexuara nga një "ekspert" i shtetit dhe të shpallura krim. Historia e Blloshmit është një prej rasteve më të pastra në të cilat diktatura shqiptare e ktheu fjalën e pashkruar në vepër penale me dënim vdekjeje. Pikërisht sepse e vranë për atë që mendonte e shkruante, emri i tij i takon asaj radhe të gjatë krijuesish shqiptarë që një shtet i mbyllur u përpoq t'i shkulte nga kujtesa e kombit — dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht.

Pse ka rëndësi

• Poet dhe mësues nga Bërzeshta e Librazhdit (1948–1977), i pushkatuar në moshën njëzet e nëntë vjeç bashkë me kushëririn e tij, poetin Genc Leka.

• U vranë jo për një komplot a armë, por për poezi të pabotuara, të mbetura në fletore dhe të shpallura krim nga një "ekspert" i shtetit.

• Familja e tij ishte klasifikuar si "kulake" — kategori armike që regjimi e dënonte me prejardhje, jo me faj.

Djaloshi kulak i Bërzeshtës

Blloshmi lindi më 18 mars 1948 në fshatin Bërzeshtë të rrethit të Librazhdit, në një prej trevave malore të Shqipërisë së mesme ku toka jepte pak dhe shteti kërkonte shumë. Familja e tij u përfshi që herët në kategorinë politike që regjimi e trajtonte si armike të lindur: atë të "kulakëve" — një fjalë e huazuar nga fjalori staliniste sovjetik për të emërtuar fshatarët me pak tokë, të cilët pushteti i ri i shpalli klasë armiqësore. Të qenët "djalë kulaku" nuk ishte një hollësi biografike; ishte një dënim i trashëguar që e shoqëronte njeriun në çdo derë ku trokiste. Në atë mjedis, ku prejardhja peshonte më shumë se merita, Blloshmi u rrit me ndërgjegjen se dyert do t'i mbylleshin para se t'i hapte.

Diploma që s'vlente

Megjithatë ai mësoi. E mbaroi shkollën fillore në fshatin e lindjes dhe u diplomua në vitin 1966 në Shkollën Normale të Elbasanit — institucioni që përgatiste mësuesit e ardhshëm të vendit. Por diploma i mbeti letër e vdekur: si "djalë kulaku", kërkesat e tij të përsëritura për të dhënë mësim u refuzuan njëra pas tjetrës. Në vend të katedrës, atdheu i ofroi kazmën. Punoi te ndërmarrja e shfrytëzimit të pyjeve në Stravaj dhe më vonë në kooperativë — punë krahu për një njeri të shkolluar, i dënuar të shihte se dija e tij nuk kishte vend në shoqërinë që pretendonte se e adhuronte dijen.

Ishte pikërisht në këto vite që u formua bota e brendshme e poetit. Sipas dëshmive familjare dhe biografike, gjatë shërbimit ushtarak Blloshmi u miqësua me një prift që i mësoi gjuhë të huaja dhe i vuri në dorë libra të ndaluar nga bota perëndimore; disa rrëfime familjare thonë se lexonte frëngjisht dhe njihte poezinë europiane. Ky ushqim i fshehtë intelektual — letërsi që shteti e kishte dëbuar nga rafte e mendje — e ktheu Blloshmin në një përjashtim të rrezikshëm: një fshatar i etiketuar armik që lexonte më gjerë se censorët e tij. Në një sistem që kërkonte mendje të mbyllura, të lexuarit vetë ishte një akt qëndrese.

"Sahara" — një shkretëtirë si krim

Ndër poezitë e tij, ajo që u kthye në provën kryesore kundër tij ishte "Sahara". Poema përdor shkretëtirën si figurë të një zbrazëtie shpirtërore — një peizazh pa këngë e pa lot, ku jeta shteret në heshtje. Për një lexues të lirë do të ishte thjesht melankoli; por për një shtet që kërkonte optimizëm të detyruar, trishtimi vetë ishte tradhti. Në utopinë e shpallur socialiste, njeriu i ri duhej të ishte i lumtur me urdhër, dhe një poet që shkruante për shterpësi e vetmi po thoshte, në gjuhën e figurës, se realiteti nuk ishte parajsa e premtuar. Pikërisht kështu e lexoi pushteti: jo si art, por si diagnozë armiqësore e shoqërisë.

Arrestimi dhe gjyqi shtatëditor

Blloshmi u arrestua më 5 gusht 1976 te Ura e Librazhdit dhe u dërgua menjëherë drejt hetuesisë. Pas gati një viti paraburgimi, më 6 qershor 1977 u nxor para Gjykatës së Rrethit të Librazhdit. Prova qendrore nuk ishin vepra të botuara — sepse asnjë varg i tij nuk ishte botuar kurrë — por fletoret e tij të konfiskuara. Për t'i dhënë akuzës petkun e "shkencës", shteti ngarkoi një "ekspert" letrar, Koci Petriti, që të gjykonte poezinë: raporti i tij e cilësoi "Saharanë" si vepër "të errët në përmbajtje e figuracion", me "vargje pa kuptim, të errëta e kontradiktore" që shprehnin pakënaqësi me realitetin dhe frikë për ta thënë atë hapur. Ishte një procedurë e frikshme në thelbin e vet: një kritik letrar i thirrur jo për të lexuar një poet, por për ta dënuar me vdekje.

Më 13 qershor 1977, pas një gjyqi që zgjati vetëm rreth një javë, gjykata e shpalli Blloshmin fajtor dhe e dënoi — bashkë me Genc Lekën — me pushkatim, me konfiskim të pasurisë dhe me heqjen e së drejtës për të votuar për pesë vjet. Akuza formale ishte "agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor". Leka, tridhjetë e gjashtë vjeç, dhe Blloshmi, njëzet e nëntë, u lidhën përjetësisht në të njëjtin verdikt: dy poetë të një familjeje, të dënuar për fjalë që bota nuk i kishte lexuar ende.

Mesnata e 17 korrikut 1977

Urdhri i ekzekutimit u firmos në nivelin më të lartë të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Në mesnatën e 17 korrikut 1977, Vilson Blloshmi u pushkatua. Kishte njëzet e nëntë vjeç. Trupi i tij, si ai i shumë të pushkatuarve politikë të asaj kohe, u fsheh nga familja — një dënim që vazhdonte edhe pas vdekjes, sepse regjimi u mohonte të afërmve edhe të drejtën elementare të një varri për të qarë. Për vite me radhë, e vetmja gjë që mbeti nga poeti ishte mungesa: një emër i fshirë nga listat, një vend bosh në tryezën familjare, dhe një grumbull vargjesh të fshehura me kujdes që të mos i gjente Sigurimi.

Emri i kthyer

Rënia e diktaturës e nxori historinë e tij nga hija. Në vitin 1994, ditën e rivarrimit të tij njerëzor, Presidenti i Republikës e nderoi pas vdekjes me medaljen "Martir i Demokracisë". Një vit më vonë, në vitin 1995, një prej shkollave tetëvjeçare të Librazhdit mori emrin "Vilson Blloshmi" dhe poeti u dekorua me titullin "Mësues i Popullit" — profesioni që shteti komunist ia kishte mohuar gjithë jetën, iu kthye nga shteti demokratik si nderim. Në vitin 2006 iu ngrit një përmendore; në vitin 2009 vëllimi i tij poetik, i mbledhur e i botuar pas vdekjes, mori çmimin "Lasgush Poradeci" për librin më të mirë të vitit; dhe në vitin 2010 iu akordua "Nderi i Kombit". Vargjet për të cilat u vra u bënë, në fund, dëshmia që e rreshtoi ndër poetët e kombit.

Historia e Vilson Blloshmit nuk qëndron e vetme. Ashtu si Havzi Nela, i varur në sheshin e Kukësit njëmbëdhjetë vjet më vonë, apo Musine Kokalari, e lënë të vdiste në internim për fjalët e saj, Blloshmi i takon asaj rrjete krijuesish shqiptarë të prerë me qëllim — nyja të një kulture që shteti zgjodhi t'i këpuste një nga një. Bashkë me kushëririn Genc Leka, ai dëshmon një të vërtetë të thjeshtë e të tmerrshme: se një regjim që frikësohet nga një poemë e pabotuar është një regjim që e di se fjala është më e fortë se ai. Emri i xhelatëve u tret; emri i poetit u kthye. Në këtë kthim qëndron mësimi i vërtetë i jetës së tij — se një komb që ruan poetët e vet të vrarë ruan, në të vërtetë, vetveten.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në arkivat e dokumentuara të viktimave të komunizmit shqiptar dhe në gazetarinë hetimore mbi rastin:

• "Vilson Blloshmi", kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit në Shqipëri (Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit): dosja biografike me datën e lindjes (18 mars 1948, Bërzeshtë), diplomimin në Normalen e Elbasanit më 1966, punën te ndërmarrja pyjore e Stravajt, arrestimin më 5 gusht 1976, gjyqin e qershorit 1977 dhe ekzekutimin më 17 korrik 1977.

• "Deadly Verses: How Communist Albania Executed Poets for Subversion", Balkan Insight (BIRN), 15 korrik 2022 — rindërtim i gjyqit shtatëditor, i fakteve që të dy poetët u dënuan mbi bazën e poezive të pabotuara nga fletoret e tyre, dhe i moshave (Leka 36, Blloshmi 29).

• "A Poet Against a Brutal Regime: Vilson Blloshmi's 'Sahara'", Arbanon Magazine — analizë e poemës "Sahara" si figurë e zbrazëtisë shpirtërore, dhe e leximit të letërsisë perëndimore të ndaluar që formoi poetin.

• "Biografi e Vilson Blloshmit nga i vëllai Bedri Blloshmi", Radi & Radi; dhe "Pushkatimi i Genc Lekës dhe Vilson Blloshmit, 17 Korrik 1977", Gazeta Dielli — dëshmi familjare e biografike mbi prejardhjen "kulake", raportin e "ekspertit" Koci Petriti dhe nderimet pas vdekjes ("Martir i Demokracisë" 1994, "Mësues i Popullit" 1995, çmimi "Lasgush Poradeci" 2009, "Nderi i Kombit" 2010).

---

# Osman Kazazi: ballisti që kaloi tridhjetë e tre vjet në burgjet e diktaturës
https://zhurma.press/osman-kazazi/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-28

Nga farmacia e La Sapienzës te kampet e internimit — dhe pastaj zëri i parë i të përndjekurve politikë të Shqipërisë (1917–1999).

Kur më 14 nëntor 1944 forcat e reja komuniste arrestuan një ish-student farmacie tridhjetë e shtatë vjeçar në Tiranë, ai s'e dinte se do të dilte lirisht nga hekurat vetëm dyzet e dy vjet më vonë, plak. Osman Kazazi hyri në burg si djalosh i Ballit Kombëtar dhe doli si simbol: tridhjetë e tre vjet, gjashtë muaj e katër ditë pas grilave, të ndara në dy dënime të mëdha dhe një internim, gjithsej afër dyzet vjet jetë të hequra për një bindje. Kur më në fund ra diktatura, ai nuk kërkoi hakmarrje as pension nderi — kërkoi kujtesë, dhe u bë kryetari i parë i të përndjekurve politikë të Shqipërisë. Historia e tij është aritmetika e ftohtë e asaj që një shtet policor mund t'i marrë një njeriu, dhe e asaj pak që s'ia merr dot.

Pse ka rëndësi

• Ballist (Tiranë 1917), i arrestuar më 14 nëntor 1944; kaloi tridhjetë e tre vjet, gjashtë muaj e katër ditë në burgjet e diktaturës.

• Ish-student farmacie në Universitetin «La Sapienza» të Romës, ku ra në kontakt me qarqet antifashiste dhe idealin kombëtar-republikan.

• Pas rënies së diktaturës nuk kërkoi hakmarrje por kujtesë; u bë kryetari i parë i të përndjekurve politikë të Shqipërisë.

Nga Tirana te La Sapienza

Osman Kazazi lindi më 9 korrik 1917 në Tiranë. Shkollën fillore e mbaroi në qytetin e lindjes, ndërsa gjimnazin e ndoqi te kolegji i Fretërve në Shkodër — dy qytete që do t'i mbeteshin të lidhura gjithë jetën, aq sa të dyja do ta shpallnin më vonë «Qytetar Nderi». Në shtator të vitit 1939 u regjistrua në Universitetin «La Sapienza» të Romës, në degën e farmacisë, ku studioi tri vjet.

Italia e fundviteve tridhjetë ishte për shumë studentë shqiptarë një dritare drejt ideve që në atdhe ndaloheshin. Atje Kazazi ra në kontakt me qarqet antifashiste italiane e shqiptare dhe u mbrujt me idealin kombëtar-republikan që do t'i përcaktonte tërë jetën. Kur në verën e 1942-shit u kthye për pushime, lufta e kishte kapluar tashmë vendin; ai vendosi të mos rikthehej te librat e farmacisë, por t'i përkushtohej qëndresës. Zgjedhja mes diplomës dhe idesë ishte bërë, dhe s'do të kthehej më kurrë.

Ballist, pastaj i pari i të burgosurve

Kazazi u fut në radhët e Ballit Kombëtar, organizatës nacionaliste e republikane që kundërshtonte njëkohësisht pushtimin e huaj dhe projektin komunist për pushtetin. Kur lufta mbaroi me fitoren e Frontit, ballistët nuk u trajtuan si bashkëluftëtarë kundër fashizmit, por si armiku i brendshëm që regjimi i ri kishte nevojë ta zhdukte për të mbetur i vetëm. Arrestimi i 14 nëntorit 1944 e futi Kazazin në atë kategori nga e cila në Shqipërinë e Enver Hoxhës rrallë dilej: të «armikut të klasës».

Më 12 maj 1945 gjyqi i dha pesëmbëdhjetë vjet heqje lirie. I vuajti të plota, dhe kur doli më 7 mars 1959, liria zgjati sa hija: menjëherë e internuan për pesë vjet të tjera në Shtyllas të Fierit, në atë formë dënimi pa mure ku fshati bëhej burg dhe familja peng. Regjimi e kishte përsosur mekanizmin — dënimi nuk mbaronte me daljen nga porta e burgut, thjesht ndryshonte formë.

Tridhjetë e tre vjet: aritmetika e një jete të fshirë

Në vitin 1966 Kazazin e arrestuan sërish. Akuza ishte formula standarde me të cilën shteti mbulonte çdo mendim të lirë — «agjitacion dhe propagandë» — dhe dënimi i dytë ishte edhe dhjetë vjet të tjerë, të zgjatur më pas edhe brenda vuajtjes. I kaloi nëpër burgjet politike të diktaturës, po ai sistem ndëshkimor që kishte te Burgu i Burrelit dhe Spaçi emblemat e veta — vende ku qëllimi nuk ishte thjesht izolimi i trupit, por shuarja e mendjes.

Kur mblidhet e gjitha, shifra është marramendëse: tridhjetë e tre vjet, gjashtë muaj e katër ditë pas hekurave, të shpërndara nëpër dy periudha të gjata, 1944–1959 dhe 1966–1986. Iu shtua edhe internimi, deri sa numri i përgjithshëm i viteve të marra iu afrua dyzetës. U lirua përfundimisht më 13 janar 1986, pesë vjet para se sistemi që e kishte burgosur të merrte fund. Pak jetë njerëzore mbajnë një peshë të tillë: gati e tërë mosha e rritur e një njeriu, e matur jo në vepra por në vendime gjyqi.

Kazazi i takonte një brezi të tërë qëndrestarësh që diktatura u përpoq t'i fshinte nga toka — nga poeti Havzi Nela, të cilin e vari në shesh, te shkrimtari Pjetër Arbnori, «Mandela i Ballkanit» me njëzet e tetë vjet burg. Ata nuk ishin një listë emrash të shkëputur, por një rrjet i tërë njerëzish që shteti i lidhi së bashku me të njëjtin fat: mendja e lirë si krim, dhe dinjiteti si qëndresa e vetme që u mbeti.

Zëri i të përndjekurve

Kur diktatura u shemb, Kazazi nuk u tërhoq në heshtjen e një plaku të lodhur. Doli në ballë të lëvizjes që kërkonte drejtësi për viktimat e komunizmit dhe u bë kryetari i parë i Shoqatës së të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë. Nga ajo karrige ai u bë zëri i mijëra njerëzve pa emër — të pushkatuarve pa varr, të internuarve pa faj, të burgosurve pa gjyq — duke këmbëngulur se një shoqëri që s'e njeh dëmin e vet nuk mund ta kalojë kurrë.

Nderimet erdhën vonë, por erdhën. Në vitin 1992 iu dha medalja e artë «Luftëtar i Demokracisë»; Shkodra e shpalli Qytetar Nderi më 1997, Tirana më 1998. Deri edhe Vatikani i dhuroi një medalje ari — një njohje që kalonte kufijtë e Shqipërisë për një burrë të cilin bota antikomuniste e lindjes e çmonte si figurë emblematike. Ai i priti të gjitha me thjeshtësinë e njeriut që s'kishte luftuar për shpërblim.

Osman Kazazi vdiq më 3 mars 1999, tetëdhjetë e një vjeç. Jetën ia kishin marrë dekada të tëra, por jo bindjen dhe jo emrin. Historia e tij mbetet një kujtesë e ftohtë dhe e nevojshme: se çmimi i një ideje në një shtet totalitar matej me dekada, dhe se ata që e paguan atë çmim nuk kërkuan në fund veçse të mos harroheshin. Muzeu ynë e mban këtu jo si viktimë, por si dëshmi — se edhe nën sistemin që deshi t'i fshinte të gjithë, disa njerëz mbetën në këmbë deri në fund.

Burimet

• Osman Kazazi, Wikipedia (shqip)

• Osman Kazazi, Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (kujto.al)

• Osman Kazazi, Observatori i Kujtesës

• «Osman Kazazi, nga La Sapienza në kampet e internimit», 24 orë

---

# Marigo Posio: gruaja që qëndisi flamurin e pavarësisë
https://zhurma.press/marigo-posio/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-28

Atdhetare nga Korça (1882–1932), me origjinë nga Voskopoja — qëndisi e vulosi flamujt që stolisën Vlorën më 28 nëntor 1912 dhe e ktheu shtëpinë e vet në një çerdhe të Rilindjes.

Marigo Posio (Korçë, 1882 – 1932) është kujtuar nga historia me një frazë të vetme — «gruaja që qëndisi flamurin» — por jeta e saj ishte shumë më e gjerë se një gjilpërë mbi cohë të kuqe. Me origjinë nga Voskopoja, e vendosur në Vlorë vite para se qyteti të bëhej djepi i shtetit shqiptar, ajo e ktheu shtëpinë e vet në një çerdhe ku ndaleshin atdhetarët e Rilindjes, përgatiti flamujt që stolisën Vlorën në ditën e Pavarësisë, drejtoi një gazetë grash dhe udhëhoqi një nga shoqëritë e para atdhetare të femrës shqiptare. Se çfarë saktësisht qëndisi ajo më 28 nëntor 1912 mbetet çështje e diskutuar mes burimeve; se ç'vend zuri në rrjetin e njerëzve që e bënë atë ditë të mundur, nuk diskutohet.

Pse ka rëndësi

• Kujtohet si "gruaja që qëndisi flamurin" e shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë.

• Me origjinë nga Voskopoja dhe Korça, u vendos në Vlorë dhe ktheu shtëpinë e vet në çerdhe të atdhetarëve të Rilindjes.

• Drejtoi një gazetë grash dhe udhëhoqi një nga shoqëritë e para atdhetare të gruas shqiptare.

Nga Korça, përmes Voskopojës, në Vlorë

Marigo Poçi lindi më 1882 në Korçë, në një familje me rrënjë në Voskopojë — metropoli i dikurshëm tregtar e kulturor i Ballkanit të shekullit XVIII, që edhe pas rënies vazhdoi të ushqente një shtresë të tërë njerëzish të shkolluar e me ndërgjegje qytetare. Nëna e saj, Lenka Ballauri, e mbante gjallë këtë prejardhje. Marigo u martua me Jovan Posion, një atdhetar nga fshati Hoçisht i Devollit, dhe rreth vitit 1904 çifti u vendos në Vlorë. Zgjedhja e qytetit nuk ishte e rastit: Vlora ishte tashmë një nga vatrat ku fryma kombëtare merrte trajtë, një port ku takoheshin idetë e diasporës me punën e klubeve atdhetare brenda vendit. Aty Marigo do ta gjente vendin e vet — jo si figurë periferike e një lëvizjeje burrash, por si një nyjë e vetën në indin e saj.

Shtëpia si çerdhe e Rilindjes

Shtëpia e çiftit Posio u bë strehë e ngrohtë e punës atdhetare. Nën çatinë e saj ndaleshin e mblidheshin emra që sot i gjejmë të gdhendur në historinë e pavarësisë: Murat Toptani, Çerçiz Topulli, Mihal Grameno, Dervish Hima, Jani Minga e të tjerë. Në një kohë kur mbledhjet e tilla ishin të rrezikshme dhe fjala «Shqipëri» tingëllonte si sfidë ndaj perandorisë, një shtëpi e sigurt ishte vetë një pjesë e infrastrukturës së lëvizjes — po aq e nevojshme sa gazetat e sa pushkët. Marigo e mbante këtë shtëpi të hapur, dhe Jovan financonte shkolla e shtypshkronja shqipe, duke u kundërvënë shkollave të huaja që kërkonin ta tretnin ndërgjegjen kombëtare në jug. Roli i gruas në këtë rrjet nuk ishte dekorativ; ishte logjistik e themelor.

Flamuri i 28 nëntorit 1912

Kur Ismail Qemali mbërriti në Vlorë për të shpallur pavarësinë, qyteti duhej veshur me simbolin që deri atëherë kishte qenë i ndaluar. Këtu nis emri i Marigos. Sipas kujtesës familjare — të përcjellë nga mbesa e saj Zhaneta Poçi — Marigo e qëndisi flamurin sipas një modeli të përgatitur nga Dom Mark Vasa dhe ia dorëzoi Ismail Qemalit, duke përdorur një copë të blerë nga një tregtar me emrin Diamanti. Por burimet historike nuk pajtohen për një «flamur të vetëm»: Lef Nosi shkruante se shqiponja e zezë ishte prerë nga sateni dhe qepur mbi bazën e kuqe; Ekrem Vlora pretendonte se një version i flamurit kishte ardhur si dhuratë nga Aladro Kastrioti dhe se Marigos i qe dhënë detyra t'i bënte kopjet. Ajo që dëshmohet me siguri, dhe që ndoshta është më e bukur se çdo mit, është puna kolektive: gjatë nëntorit shtëpia e Posiove u shndërrua në një punishte flamujsh, ku Marigo, bashkë me Petro Fotografin dhe Thanas Floqin, përgatitën me qindra flamuj të vulosur me fjalët «Rroftë Shqipëria» për të stolisur Vlorën ditën e shpalljes. Kujtesa familjare i vesh Ismail Qemalit një fjali drejtuar Marigos: «Sa herë të përmendet dita e flamurit, do të përmendet edhe emri yt, bija ime.» Vërtetë a false si citim i saktë, ajo rrëfen një të vërtetë: emri i saj mbeti ngjitur me flamurin.

Zëri i grave: shoqëria dhe gazeta

Marigo Posio nuk u ndal me pavarësinë. Në vitin 1914 ajo qe në themel të një prej shoqërive të para atdhetare të gruas shqiptare — të njohur si «Shpresa Kombëtare» — dhe vazhdoi ta drejtonte veprimtarinë e saj edhe në vitet e trazuara që pasuan. Në fillim të viteve 1920 ajo drejtoi gazetën «Shpresa Shqiptare», një nga përpjekjet e para për t'i dhënë zë të shkruar botës së gruas shqiptare, ku shpesh shkruante me pseudonime. Në një shoqëri ku fjala publike i takonte pothuajse tërësisht burrave, kjo ishte një zgjatim i natyrshëm i së njëjtës punë: nëse gjilpëra kishte qepur simbolin e kombit, penda tani do të kërkonte vend për gjysmën e tij të harruar. Marigo ndihmoi refugjatët çamë, mbrojti publikisht kauza të kohës dhe përkrahu lëvizjet demokratike të viteve 1920 — një atdhetare e plotë, jo një emër i një dite.

Harresa dhe kthimi i emrit

Fundi i saj mban vulën e po asaj heshtjeje që shpesh mbulon kontributin e grave. Marigo Posio vdiq më 1932, e sëmurë nga tuberkulozi, dhe u varros në Manastirin e Zvërnecit pranë Vlorës (burimet japin data të ndryshme për ditën e vdekjes, 23 shkurt ose 23 gusht). Për një kohë ajo mbeti pa statusin e veteranit që i takonte, sikur puna e saj të kishte qenë vetëm një gjest i çastit e jo një jetë e tërë përkushtimi; Kristo Floqi, njeri i familjes, u desh ta ngrinte publikisht zërin që emri i saj të mos humbte. Njohja erdhi vonë dhe pjesërisht pas vdekjes. Sot shtëpia e familjes Posio ruhet si shtëpi-muze, dhe emri i «Marigos së flamurit» përsëritet çdo 28 nëntor. Historia e saj është nyja që lidh aktin material — cohën, gjilpërën, vulën — me çastin politik të shpalljes: një kujtesë se flamuri i një kombi nuk ngrihet vetëm nga duart që e mbajnë lart, por edhe nga ato që e qepin.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të Marigo Posios (lindja 1882, Korçë; familja me origjinë nga Voskopoja; vdekja 1932, varrosur në Manastirin e Zvërnecit) dhe në rrëfimet — shpesh të ndryshme mes tyre — për përgatitjen e flamujve të Vlorës më 28 nëntor 1912, të kryqëzuara mes burimeve: profili biografik anglisht (Marigo Posio), profili shqip (Marigo Posio), dhe shkrimi «Në shtëpinë-muze të patriotëve Marigo e Jovan Posio» (gazeta Dielli) mbi shtëpinë-muze dhe kujtesën familjare. Për kontekstin e Pavarësisë dhe të Voskopojës si vatër kulturore shihni edhe exhibitet përkatëse të kësaj enciklopedie.

---

# Bajroni në Shqipëri, 1809: udhëtimi që e futi vendin në letërsinë romantike evropiane
https://zhurma.press/bajroni-ne-shqiperi/
Type: event
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-10

Në vjeshtën e 1809-s, një lord anglez njëzet-e-një-vjeçar hyri në oborrin e Ali Pashës në Tepelenë — dhe doli me një kostum, disa vargje dhe imazhin që e futi Shqipërinë në letërsinë romantike të Evropës.

Në vjeshtën e vitit 1809, një lord anglez njëzet-e-një-vjeçar zbriti nga bregu i Prevesës, kaloi në Janinë dhe prej andej u nis, për nëntë ditë me kalë nëpër malet e Epirit, drejt Tepelenës — oborrit të Ali Pashë Tepelenës. Xhorxh Gordon Bajron nuk erdhi si diplomat, tregtar apo pushtues; erdhi si udhëtar kureshtar, në kohën kur Evropa perëndimore nuk dinte pothuaj asgjë për këtë cep të Ballkanit osman. Doli që andej me tri gjëra që do ta ndiqnin gjithë jetën: një kostum shqiptar, disa vargje që do ta bënin të famshëm, dhe imazhin e një populli që, për herë të parë prej Skënderbeut, hyri në imagjinatën letrare të Evropës. Historia e këtij udhëtimi është një tezë e vetme e këtij muzeu e kthyer përmbys: jo se si shqiptarët e panë veten, por si bota i pa ata — dhe se sa e rrallë, në atë epokë, ishte të kishe dikë që të tregonte.

Pse ka rëndësi

• Në vjeshtën e vitit 1809, poeti anglez Xhorxh Gordon Bajron udhëtoi nga Prevesa në Janinë dhe prej andej nëntë ditë me kalë deri te Tepelena, në oborrin e Ali Pashë Tepelenës.

• Shoku i tij Xhon Kam Hobhauzi botoi më 1813 ditarin «A Journey through Albania», një nga rrëfimet e para të drejtpërdrejta perëndimore për jetën shqiptare të kohës.

• Udhëtimi e futi Shqipërinë në imagjinatën letrare romantike të Evropës — për herë të parë prej Skënderbeut.

Udhëtimi: nga Prevesa te Tepelena

Bajroni udhëtonte me shokun e tij të Kembrixhit, Xhon Kam Hobhauzin (John Cam Hobhouse), i cili mbajti ditarin e hollësishëm që u botua më 1813 si «A Journey through Albania and Other Provinces of Turkey» — një nga rrëfimet e para të drejtpërdrejta perëndimore për jetën shqiptare të kohës. Të dy të rinjtë kishin ikur nga Anglia për një «grand tour» jashtë shtigjeve të zakonshme; lufta napoleonike i kishte mbyllur Italinë e Francën, dhe kështu ata zgjodhën Lindjen. Në oborrin e Ali Pashës, sunduesit shqiptar që zotëronte de facto një shtet brenda Perandorisë Osmane, ata arritën më tetor 1809. «Në nëntë ditë arrita në Tepelenë», i shkroi Bajroni së ëmës, Katrin Gordon Bajron, në letrën e datës 12 nëntor 1809 nga Preveza — dokumenti më i pasur që na ka mbetur nga takimi.

Oborri i Ali Pashës

Ali Pasha ishte rreth shtatëdhjetë vjeç, në kulmin e pushtetit të vet; Bajroni, njëzet-e-një. Pritja e la mbresë të thellë të riun anglez. «Ai më priti në këmbë — një kompliment i jashtëzakonshëm nga një mysliman», shkroi Bajroni, dhe e uli të riun «në të djathtë të tij», duke e trajtuar «si fëmijë, duke i dërguar bajame dhe sherbet të sheqerosur». Pasha i shqyrtoi tiparet e mysafirit dhe i tha «se ishte i sigurt që isha njeri me prejardhje fisnike, sepse kisha veshë të vegjël, flokë kaçurrelë dhe duar të vogla e të bardha». Bajroni qëndroi tri ditë. Nga ky takim — një bisedë mes një princi-kaçak shqiptar në perëndim të jetës dhe një poeti anglez në agim të saj — do të lindte një nga portretet më të njohura letrare të Lindjes osmane para publikut perëndimor.

«Land of Albania! where Iskander rose»

Udhëtimi u shndërrua në poezi. Nga këto muaj lindi Kënga e Dytë e «Childe Harold's Pilgrimage», poema që, kur u botua më 1812, e bëri Bajronin të famshëm brenda një nate. Strofa e tridhjetë-e-tetë hapet me një thirrje që çdo shqiptar do ta njohë menjëherë: «Land of Albania! where Iskander rose, / Theme of the young, and beacon of the wise… / Land of Albania! let me bend mine eyes / On thee, thou rugged Nurse of savage men!» — «Tokë e Shqipërisë! ku u ngrit Iskanderi, temë e të rinjve dhe fener i të urtëve… Tokë e Shqipërisë! le t'i ul sytë mbi ty, o dado e ashpër burrash të egër». Fjala e parë me të cilën Bajroni e emërton vendin te bota është emri i Skënderbeut — «Iskander» — dëshmi se, edhe pas tre shekujsh e gjysmë heshtjeje shtetërore, kujtesa e Kastriotit mbetej shenja dalluese me të cilën Shqipëria hynte në letërsinë evropiane. Më tej në Këngë, Bajroni këndon «shkëmbinjtë e errët të Sulit» — kujtimin e freskët të Suliotëve që sapo i kishin rezistuar për vite Ali Pashës — dhe fut një «këngë lufte» arnaute, ku ushtarët shqiptarë ngrenë zërin «Tambourgi! Tambourgi!». Për një brez të tërë lexuesish romantikë, Shqipëria u bë, falë këtyre vargjeve, një tokë e vërtetë në hartën e imagjinatës.

Kostumi që u bë ikonë

Në Janinë, Bajroni bleu një veshje të plotë shqiptare, dhe mbresa e saj nuk e la kurrë. «Shqiptarët, me veshjet e tyre (më madhështoret në botë, të përbëra nga një fustanellë e gjatë e bardhë, mantel të punuar me ar, xhaketë e jelek prej kadifeje të kuqe të qëndisur me ar, pistoleta e kama me argjend)» — kështu ua përshkroi ai së ëmës pamjen e burrave në oborrin e pashës. Disa vjet më vonë, më 1813, piktori Thomas Phillips e portretizoi Bajronin pikërisht me këtë kostum — «Bajroni me veshje shqiptare» — dhe piktura u bë një nga imazhet më të riprodhuara të gjithë epokës romantike. Ironia historike është e thellë: fytyra që Evropa e njeh më së miri si të poetit të saj kombëtar anglez është, në të vërtetë, një fytyrë e mbështjellë me fustanellën dhe qëndismën e artizanëve shqiptarë. Veshja që në atdheun e vet mbahej pa u vënë re, si gjë e përditshme, u bë në Londër shenjë e së jashtëzakonshmes.

Besa e ushtarëve arnautë

Ajo që Bajronin e mahniti më shumë se pallatet apo veshjet ishin njerëzit. «Shqiptarët vlerësohen si trupat më të mira në shërbimin turk», shkroi ai, dhe në udhëtim «kurrë s'kam gjetur ushtarë kaq të durueshëm». Dy shqiptarë hynë në shërbimin e tij dhe do t'i mbeteshin besnikë përtej çdo detyrimi: Basili (Basilius), një i krishterë i moshës së mesme që vetë Ali Pasha e ngarkoi ta shoqëronte anglezin, dhe Dervish Tahiri, një mysliman rreth moshës së Bajronit, nga një grup arnautësh që e përcollën nëpër pyjet e Akarnanisë. Prova e besnikërisë së tyre erdhi më 1810, kur Bajroni, tashmë vetëm pasi Hobhauzi ishte kthyer në Angli, u sëmur rëndë me ethe në More. Sipas biografëve të tij të hershëm, dy shqiptarët i shpëtuan jetën duke kërcënuar mjekun se do t'ia prisnin fytin po të mos e shëronte brenda një afati të caktuar. Bajroni i quajti «besnikë në rrezik dhe të palodhur në shërbim». Ajo që anglezi e përshkroi si karakter, kultura shqiptare e njeh me një emër: besa — fjala e dhënë që mbahet edhe kur asnjë ligj s'e detyron.

Kufijtë e imazhit

Rëndësia e vërtetë e udhëtimit të Bajronit nuk qëndron te vetë poeti, por te çka rrëfen ai për pozitën e shqiptarëve në atë epokë. Në fillim të shekullit XIX, bota shqiptare ishte një rrjet pa shtet të vetin — pa akademi, pa shtyp, pa ambasada që ta paraqisnin veten para Evropës. Ajo mbahej e lidhur nga gjuha, besa, tradita gojore dhe kujtesa e Skënderbeut, por s'kishte zë institucional në kancelaritë perëndimore. Prandaj, në atë çast, imazhi i saj para botës varej gati tërësisht nga sytë e të huajve që rastësisht kalonin andej. Bajroni ishte, në një kuptim, zëdhënësi i pavullnetshëm i një kombi që s'mund të fliste ende për vete. Ai e bëri Shqipërinë «temë të të rinjve» — por edhe «dado të ashpër burrash të egër»: vështrimi i tij mbeti ai i një romantiku perëndimor, që admironte ekzotiken po aq sa dinjitetin. Evropa do ta harronte shpejt Shqipërinë e Bajronit; brenda dekadash, të njëjtët lexues do ta rreshtonin atë tokë nën «çështjen lindore» dhe pastaj nën heshtje. Por për një brez, falë një udhëtimi njëzet-e-një-vjeçari, populli që kurrë s'ishte lejuar të ngrihej si komb pati të paktën një poet që i ktheu emrin — Skënderbeun — në fjalën e parë me të cilën e paraqiti para botës.

KORNIZIM/PASIGURI (shënuar hapur): kjo ekspozitë e paraqit Bajronin si dëshmitar, jo si autoritet. Vështrimi i tij ishte i një të huaji romantik: ai i përziente lirshëm kufijtë mes «Shqipërisë» dhe «Greqisë», idealizonte një sundimtar të dhunshëm si Ali Pasha, dhe togfjalëshi «burra të egër» («savage men») mbetet një klishe orientaliste e kohës së tij, që këtu citohet ndershmërisht, jo si lëvdatë. Emrat e shërbëtorëve të tij shqiptarë shkruhen ndryshe nga burim në burim (Basili/Basilius, Dervish/Dervish Tahiri), dhe anekdota e shpëtimit gjatë etheve na vjen përmes biografëve të tij të hershëm (Moore, Galt), jo nga një dokument i pavarur. Vlera e dëshmisë së Bajronit s'është saktësia etnografike, por fakti i rrallë që, në fillim të shekullit XIX, dikush e pa dhe e shkroi këtë botë fare — dhe se ç'ai zgjodhi të shihte.

Burimet

• George Gordon, Lord Byron, letër drejtuar së ëmës Catherine Gordon Byron, 12 nëntor 1809, botuar te Thomas Moore (red.), «Letters and Journals of Lord Byron» (Londër, 1830) — gutenberg.org — Letra 40, «Life of Lord Byron», vëll. I. Për takimin me Ali Pashën, kostumin dhe vlerësimin e ushtarëve shqiptarë (citimet e drejtpërdrejta).

• Lord Byron, «Childe Harold's Pilgrimage», Kënga II (Londër, 1812) — për strofën e Shqipërisë («Land of Albania! where Iskander rose…»), Suliotët dhe këngën e luftës arnaute.

• John Cam Hobhouse, «A Journey through Albania and Other Provinces of Turkey in Europe and Asia to Constantinople during the Years 1809 and 1810» (Londër, 1813) — për rrëfimin bashkudhëtues të vizitës në oborrin e Ali Pashës.

• Robert Elsie, «Lord Byron: Letters on Albania, 1809–1810» (albanianhistory.net) — për përmbledhjen e vetuar të teksteve dhe kontekstin historik.

---

# Panajot Kupitori: filologu arvanitas që shtypi shqipen në Athinë
https://zhurma.press/panajot-kupitori/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-29

Filolog arvanitas nga Hidra (1821–1881) — hartoi abetare e studime për arbërishten dhe bleu shtypshkronjën e «Zërit të Shqipërisë».

Panajot Kupitori (Hidra, 1821 – 1881) ishte një filolog arvanitas që e kaloi jetën midis dy besnikërive që koha e tij i quante të papajtueshme: mësues e drejtor shkollash në zemër të shtetit të ri grek, dhe njëkohësisht njeriu që bleu një shtypshkronjë për t'i dhënë zë të shkruar arbërishtes së të parëve. Bashkë me Anastas Kulluriotin nxori në Athinë gazetën e parë dygjuhëshe që guxoi ta quajë veten Zëri i Shqipërisë, hapi një shkollë nate ku mësohej në arvanitisht, dhe la pas një varg studimesh e një abetare për një gjuhë që shteti do të parapëlqente ta harronte. Teoria e tij gjuhësore mbeti pjellë e kohës — ai e mendonte shqipen si të afërt me greqishten — por vepra e tij i mbijetoi doktrinës: në duart e një njeriu të mësuar ta shihte gjuhën e vet si degë të një teje, arbërishtja u shtyp, u mësua dhe u ruajt.

Pse ka rëndësi

• Filolog arvanitas (Hidra 1821–1881), mësues e drejtor shkollash në shtetin e ri grek dhe njëkohësisht bleu një shtypshkronjë për arbërishten.

• Bashkë me Anastas Kulluriotin nxori në Athinë gazetën e parë dygjuhëshe që guxoi ta quajë veten Zëri i Shqipërisë, dhe hapi një shkollë nate në arvanitisht.

• Teoria e tij gjuhësore — shqipja e afërt me greqishten — mbeti pjellë e kohës, por abetarja dhe studimet e tij e ruajtën arbërishten e shkruar.

Hidra: një ishull që fliste shqip

Kupitori lindi më 1821 në Hidër, ishullin shkëmbor përballë Peloponezit që në atë kohë ishte një prej djepeve të arvanitasve — pasardhësit e valëve shqiptare që kishin zbritur drejt jugut mes shekujve XIII dhe XVI dhe që e mbanin gjallë një degë të vjetër toske të shqipes, motër e arbërishtes së Italisë dhe e çamërishtes. Hidra, Speca, Salamina dhe fshatrat e Atikës kishin dhënë një pjesë të madhe të detarëve dhe luftëtarëve që bënë Luftën e Pavarësisë greke të vitit 1821 — shumë prej tyre e kishin arvanitishten gjuhë amtare. Ishte pikërisht ky fakt që Greqia e re, teksa ndërtonte një identitet të pastër helenik, do të mundohej ta zbehte: harresa e gjuhës së gjysmës së heronjve të saj u bë kusht i heshtur i shtetndërtimit. Kupitori u rrit brenda kësaj heshtjeje dhe do ta kalonte jetën duke u përpjekur ta thyente.

Filologu i Athinës

I riu nga Hidra studioi letërsi në Universitetin e Athinës dhe u bë mësues e më pas drejtor i disa gjimnazeve të kryeqytetit — një figurë e respektuar e sistemit arsimor grek, jo një disident në buzë të shoqërisë. Pikërisht nga brenda kësaj pozite ai nisi punën që do ta dallonte: mbledhjen, përshkrimin dhe mbrojtjen e arvanitishtes si gjuhë me gramatikë e dinjitet të vetin, jo si një "të folur fshati" pa rregull. Për një njeri të kohës së tij, kjo ishte një zgjedhje e guximshme — të merresh me shqipen në Athinën e viteve 1870 do të thoshte të prekje nervin më të ndjeshëm të nacionalizmit të ri grek.

"Zëri i Shqipërisë", 1879

Më 29 shtator 1879, bashkë me bashkatdhetarin arvanitas Anastas Kullurioti, Kupitori nxori numrin e parë të së përjavshmes Η φωνή της Αλβανίας — "Zëri i Shqipërisë". Shtypshkronjën e bleu vetë. Gazeta dilte pjesërisht në greqisht e pjesërisht në shqip dhe ishte një nga përpjekjet e para për ta futur fjalën shqipe të shkruar në shtypin e diasporës arvanitase. Faqet e saj kërkonin njohjen e shqipfolësve në Greqi, hapjen e shkollave shqipe dhe — në frymën e Rilindjes që po ndizej njëkohësisht në Stamboll, në Prizren e në Kalabri — çlirimin e Shqipërisë nga sundimi osman. Gazeta u mbyll me forcë nga autoritetet greke rreth mesit të vitit 1880: një ndërmarrje jetëshkurtër, por dëshmi se zgjimi kombëtar shqiptar kishte një degë të vetën edhe brenda mbretërisë greke. Kupitori dha mjetin dhe dijen filologjike; Kullurioti do ta paguante të njëjtën kauzë me jetën, i vdekur — thonë — nga helmi në një qeli të Athinës më 1887.

Shkolla e natës dhe abetarja

Përtej gazetës, Kupitori organizoi në Athinë një shkollë nate ku mësimi jepej në arvanitisht — një akt i thjeshtë në pamje, por radikal në thelb: t'i mësoje fëmijët dhe të rriturit arvanitas ta lexonin e ta shkruanin gjuhën që flisnin në shtëpi, në një kohë kur shkolla zyrtare njihte vetëm greqishten. Për ta shoqëruar këtë punë, ai hartoi një abetare shqipe (1879) dhe la pas një varg dorëshkrimesh e botimesh filologjike: studimin Meletai peri tis glossis kai tou ethnous Alvanias (Studime mbi gjuhën dhe kombin e Shqipërisë, 1879), një fjalor etimologjik të shqipes që mbeti i pabotuar, një studim mbi përemrat shqip në të folmet e Greqisë dhe një leksik të zgjeruar latinisht–greqisht. Ishte ndër të parët që e trajtonte arvanitishten si objekt studimi shkencor, jo si kuriozitet.

Doktrina e kohës — dhe vepra që i mbijetoi

Do të ishte pasaktësi ta paraqisje Kupitorin si një rilindës të pastër me vetëdijen kombëtare të Frashërllinjve. Teoritë e tij gjuhësore ishin bijë e klimës filohelene të kohës: ai arriti në përfundimin se shqipja ishte "kryesisht greke, mjaftueshëm latine, pak gjermanike dhe së paku kelte", dhe mendonte se ilirët kishin folur një dialekt të greqishtes, jo një gjuhë të huaj. Nga këndvështrimi i sotëm — dhe i albanologjisë që do të vinte pas tij — ky është një gabim që nënshtron shqipen para greqishtes. Por vlera e Kupitorit nuk qëndron te teoria; qëndron te veprimi. Njeriu që besonte se gjuha e tij ishte gjysmë greke, prapëseprapë bleu një shtypshkronjë për ta shtypur atë gjuhë, hapi një shkollë për ta mësuar, hartoi abetare e fjalorë për ta ruajtur. Doktrina i takonte epokës; abetarja, gazeta dhe shkolla i mbetën gjuhës. Ky është paradoksi që e bën historinë e tij të vërtetë: arbërishtja mbijetoi edhe në gojën e atyre që ishin mësuar ta shihnin si më të vogël.

Nyja e humbur e një rrjeti

Kupitori nuk ishte një zë i vetmuar, por një nyjë në një rrjet të tërë intelektualësh arvanitas që, në gjysmën e dytë të shekullit XIX, u përpoqën t'i jepnin emër e shkronjë një populli që shteti po e trette në heshtje. Bashkë me Kulluriotin ndau shtypshkronjën dhe gazetën; me Aristidh Kolën, që një shekull më vonë do të rimerrte të njëjtën kauzë me fjalorë e revista, ndau qëllimin; me Jeronim De Radën në Kalabri ndau kushtin e përbashkët të një diaspore që shtypte shqipen larg atdheut. Ajo që abetarja e Kupitorit e jepte në Athinë — të drejtën e një populli për ta shkruar gjuhën e vet — do të kurorëzohej njëzet e nëntë vjet pas vdekjes së tij, kur Kongresi i Manastirit (1908) i dha shqipes një alfabet të njësuar. Vdekja e tij më 1881 e la punën të papërfunduar, por rrjeti mbeti: dega jugore, arvanitase, e së njëjtës Rilindje kombëtare.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Panajot Kupitorin (lindja 1821, Hidër; vdekja 1881), në historikun e gazetës "Zëri i Shqipërisë" (1879–1880) dhe në historiografinë mbi arvanitasit si komunitet i degës toske të shqipes, të kryqëzuara mes burimeve: profili biografik anglisht (Panayotis Koupitoris), profili i bashkëpunëtorit Anastas Kullurioti, historiografia mbi arvanitasit dhe arvanitishten, dhe puna e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë arvanitase te albanianliterature.net.

---

# Anri Sala: artisti që ktheu heshtjen në zë dhe u ngjit në majat e botës
https://zhurma.press/anri-sala/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-09-21

Video-artisti nga Tirana — nga «Intervista» te Bienalja e Venecias, zëri shqiptar në majat e artit bashkëkohor botëror.

Anri Sala (Tiranë, 1974) është ndër artistët shqiptarë më të dëgjuar në botë — video-artisti që e nisi udhën duke rindërtuar fjalët e humbura të së ëmës dhe u ngjit deri te pavijoni i Francës në Bienalen e Venecias. Brezi i tij hyri në moshën e krijimit pikërisht kur Shqipëria hermetike po plaste: ai u shkollua në Tiranën e sapoçliruar prej izolimit, e mori artin nga Parisi, dhe e ktheu vetë heshtjen — atë heshtje që diktatura kishte shtruar mbi një popull të tërë — në lëndën e parë të veprës së vet. Harku i tij, nga një bobinë filmi pa zë e gjetur në shtëpinë e prindërve te skena më e lartë e artit botëror, është një nga dëshmitë më të pastra se një komb i mbyllur me forcë del në botë përmes bijve që s'e mohojnë prejardhjen, por e bëjnë atë të lexueshme për të gjithë.

Pse ka rëndësi

• Video-artist shqiptar (Tiranë, 1974), ndër artistët shqiptarë më të njohur në botë.

• U shkollua në Akademinë e Arteve të Tiranës (1992–1996), pikërisht kur muret e izolimit po binin, dhe pastaj mori rrugën e Parisit.

• Përfaqësoi Francën në pavijonin kombëtar të Bienales së Venecias — një nga majat e artit botëror bashkëkohor.

Nga Tirana e izoluar

Sala lindi në Tiranë më 1974, në vitet e fundit të një regjimi që e kishte shkëputur Shqipërinë nga bota me një rreptësi pa shoq në Evropë. Studioi në Akademinë e Arteve të Bukura të Tiranës nga viti 1992 deri më 1996 — pra pikërisht në vitet kur muret e izolimit po binin dhe një brez i tërë po zbulonte njëherësh lirinë dhe pështjellimin e saj. Pastaj mori rrugën e mërgimit kulturor që do të përcaktonte gjithë veprën: video në École Nationale des Arts Décoratifs të Parisit, e më pas regji filmi në Le Fresnoy — Studio National des Arts Contemporains, në Turkuen e Francës. Prej vitesh jeton e punon mes Parisit dhe Berlinit.

Ky mërgim nuk qëndron jashtë artit të tij — ai është vetë çelësi i tij. Sala nuk e lë pas Shqipërinë për të hyrë në botë; përkundrazi, e mban gjendjen shqiptare — kujtesën, heshtjen, hendekun mes së vërtetës zyrtare dhe asaj private — si materialin që i flet gjithkujt. Ai i takon të njëjtit brez të madh mërgimtar që e nxori vendin nga guaska e vet: jo si arratisje, po si mënyrë ekzistence.

«Intervista»: fjalët e humbura

Vepra që e bëri të njohur, Intervista — finding the words (1998), nis me një gjest arkeologjik e njëherësh intim. Në shtëpinë e prindërve Sala gjen një bobinë të vjetër filmi ku e ëma shfaqet e re, si zëdhënëse e rinisë komuniste, duke folur para një kongresi partie diku në vitet '70. Por brezi i zërit ka humbur: pamjet lëvizin, buzët hapen, dhe fjalët nuk dëgjohen më. Artisti u drejtohet lexuesve profesionistë të buzëve — njerëz të shurdhër — që t'ia rikthejnë të folurën e humbur nga vetëm lëvizja e buzëve. Kur ia tregon të ëmës fjalët e rindërtuara, ajo nuk i njeh më si të vetat: gruaja e sotme dhe militantja e dikurshme janë bërë dy njerëz të ndarë nga një heshtje.

Në atë hendek qëndron gjithë kuptimi. Intervista është një meditim mbi kujtesën, mbi zërin që një sistem ideologjik ta vë në gojë e pastaj ta merr, mbi largësinë mes asaj që thamë dikur dhe asaj që jemi bërë. Është edhe një portret i heshtur i diktaturës: jo me akuza, po me një bobinë të pazëshme që kërkon të flasë sërish. Filmi mori një varg çmimesh dokumentari — nga Belforti te Santiago de Compostela — dhe Çmimin e Filmit më të Mirë Dokumentar në Filmfest të Tiranës më 2000, duke shpallur që në krye temën që Sala s'do ta lëshonte kurrë: zërin që kthehet aty ku e kishin fshirë.

«Dammi i colori»: Tirana me ngjyra

Më 2003 Sala u kthye te qyteti i lindjes me Dammi i colori («Jepmë ngjyrat»), një instalacion video i shfaqur deri në Tate Modern të Londrës. Vepra rrëfen përpjekjen për ta shëruar Tiranën gri të pasdiktaturës duke i lyer fasadat e saj me ngjyra të forta — një nismë e drejtuar nga kryebashkiaku i atëhershëm Edi Rama, piktor i kthyer në politikan dhe njohje personale e artistit. Sala nuk e ndërton filmin si propagandë të asaj nisme: kamera e tij endet nëpër qytet me një vështrim pyetës, mes shpresës që ngjyra sjell dhe dyshimit nëse bojë mbi mure mund të mbulojë plagët më të thella të një tranzicioni. Është vështrimi skeptik i artistit mbi vetë idenë se estetika mund ta zëvendësojë politikën — një çështje që Zhurma e lë të hapur, ashtu si vetë vepra.

Muzika, koha, imazhi

Metoda e pjekur e Salës është ajo e një kompozitori sa e një regjisori: ai i shkëput tingullin nga imazhi, e vonon, e përsërit, derisa vetë koha bëhet lëndë e dukshme. Në Answer Me (2008) ai filmoi brenda një kupole gjeodezike në Berlin — një ish-kullë përgjimi e NSA-së mbi Teufelsberg, «kodrën e djallit» — ku jehona e bën çdo fjalë të pamundur. Në Le Clash (2010), Tlatelolco Clash (2011) e Doldrum (2014) muzika kalon nga një instrument te tjetri si një mesazh që s'gjen kurrë vendin e vet. Te Sala, muzika është gjuha para gjuhës — pikërisht ajo që Intervista e kërkon në heshtje: një kuptim që rron edhe kur fjalët humbin.

Franca në Venecia (2013)

Më 2013, në Bienalen e 55-të të Venecias, Anri Sala përfaqësoi Francën në pavijonin e saj kombëtar me Ravel Ravel Unravel — dy interpretime të pasinkronizuara të Koncertit për dorën e majtë të Maurice Ravel-it, vepër e shkruar për një pianist që kishte humbur krahun e djathtë në Luftën e Parë Botërore. Që një video-artist i lindur në Tiranën e izoluar të zgjidhej për të mishëruar Francën në skenën më të lartë të artit botëror, është vetë figura e rrjetit shqiptar: dikush arrin majën jo duke hequr dorë prej ndryshimit të vet, po duke e kthyer atë në gjuhë universale. Rrugën ia kishin shënuar çmimet — Çmimi i Artistit të Ri në Bienalen e 49-të të Venecias (2001), finalist i Çmimit Hugo Boss të Guggenheim-it (2002), Çmimi Absolut Art (2011), Çmimi Vincent (2014) — dhe vepra e tij sot ndodhet në koleksionet e MoMA-s, Tate-it, Qendrës Pompidou, Art Institute of Chicago, LACMA-s e Walker Art Center.

Zëri që kthehet

E gjithë vepra e Anri Salës mund të lexohet si një kërkim i vetëm: t'i kthejë zërin atij që e kishte humbur — nëna e heshtur në bobinë, qyteti i zbehur nga ngjyra gri, pianisti pa krah, tingulli që bredh pa strehë. Dhe kjo është ndoshta tema më e thellë shqiptare e shekullit që sapo mbaroi: një popull të cilit shekulli XX u përpoq t'ia mbyllte gojën — me izolim brenda kufijve, me fshirje matanë tyre. Sala nuk e ktheu këtë në ankth viktime, po në formë e dinjitet. Ai i takon të njëjtit rreth ku qëndrojnë Sislej Xhafa, që hyri i paftuar në Venecia, dhe Ismail Kadareja, që i foli botës nga brenda vendit të mbyllur. Të tre dëshmojnë të njëjtën gjë: se një komb del në botë jo kur mohohet, po kur e bën heshtjen e vet të flasë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të kryqëzuara mes burimeve: profili enciklopedik anglisht dhe shqip i artistit (lindur 1974 në Tiranë; Akademia e Arteve të Tiranës 1992–1996; video në ENSAD, Paris dhe regji në Le Fresnoy, Turkue; jeton mes Parisit e Berlinit), intervista «Music before language» në Louisiana Channel, dhe faqja e artistit në Guggenheim (Çmimi Hugo Boss 2002). Veprat dhe datat — Intervista — finding the words (1998, çmime dokumentari në Belfort, Santiago de Compostela, Filmfest Tirana 2000); Dammi i colori (2003, Tate Modern); Answer Me (2008, Teufelsberg, Berlin); Le Clash (2010), Tlatelolco Clash (2011), Doldrum (2014); pavijoni i Francës në Bienalen e 55-të të Venecias me Ravel Ravel Unravel (2013) — janë kryqëzuar mes burimeve, ashtu si çmimet (Artist i Ri Venecia 2001, Hugo Boss 2002, Absolut Art 2011, Vincent 2014) dhe koleksionet publike (MoMA, Tate, Pompidou, Art Institute of Chicago, LACMA, Walker Art Center).

---

# Anastas Kullurioti: arvanitasi që shtypi shqipen në Athinë dhe vdiq në burg
https://zhurma.press/anastas-kullurioti/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-28

Botues, mësues e folklorist arvanitas (rreth 1822–1887) — themeloi 'Zërin e Shqipërisë' dhe abetaren e parë shqipe në Greqi, dhe e pagoi me jetën.

Anastas Jano Kullurioti (Salaminë, rreth 1822 – Athinë, 1887) ishte një arvanitas që bëri diçka të pafalshme për shtetin ku kishte lindur: shtypi shqipen. Në zemër të Athinës, në një kohë kur Greqia e re e kishte ndërtuar identitetin e vet mbi harresën se gjysma e luftëtarëve të Pavarësisë së saj kishin folur shqip, Kullurioti themeloi një gazetë në dy gjuhë, botoi abetaren e parë për t'ua mësuar arbërishten fëmijëve arvanitas, dhe u përpoq të organizonte një lëvizje politike shqiptare brenda mbretërisë greke. E mbylli këtë jetë ashtu si e mbyllin shpesh njerëzit që guxojnë t'i japin emër një populli të fshirë: në një qeli burgu, i vdekur — thonë — nga helmi. Historia e tij është nyja e humbur e një rrjeti më të gjerë: zgjimi arvanitas si dega jugore e së njëjtës Rilindje që po ndizej njëkohësisht në Stamboll, në Prizren e në Kalabri.

Pse ka rëndësi

• Anastas Kullurioti (rreth 1822–1887) ishte një arvanitas nga ishulli i Salaminës që shtypi shqipen në zemër të Athinës.

• Themeloi një gazetë dygjuhëshe dhe botoi abetaren e parë për t'ua mësuar arbërishten fëmijëve arvanitas.

• E mbylli jetën në një qeli burgu në Athinë më 1887 — sipas dëshmive, i vdekur nga helmi.

Salamina dhe Plaka: një shqiptar në kryeqytetin grek

Kullurioti lindi rreth vitit 1822 në ishullin e Salaminës — Kuluri në gojën e vendasve, prej nga e mori edhe mbiemrin — një prej dhjetëra ishujve e krahinave të Greqisë jugore ku arvanitishtja ishte gjuha e përditshme. Arvanitasit janë pasardhësit e valëve shqiptare që zbritën drejt jugut mes shekujve XIII dhe XVI; e folmja e tyre është një degë e vjetër toske e shqipes, motra e arbërishtes së Italisë dhe e çamërishtes. Kur Kullurioti ishte i ri, ai emigroi në Amerikë dhe, sipas të dhënave të pakta që kanë mbetur, bëri pasuri atje — një kapitull i jetës së tij që historia e ka lënë pothuajse bosh. U kthye në Athinë dhe u vendos në Plakë, lagjen që në atë kohë njihej ende si "lagjja shqiptare" e kryeqytetit: emri i vetë sheshit dëshmonte atë që shteti do të mundohej ta harronte.

"Zëri i Shqipërisë", 1879: shtypi që u mbyll me forcë

Më 29 shtator 1879, bashkë me bashkatdhetarin arvanitas Panajot Kupitorin, Kullurioti nxori numrin e parë të së përjavshmes Η φωνή της Αλβανίας — "Zëri i Shqipërisë". Ishte një gazetë politike, shoqërore e kulturore, e shtypur në Athinë pjesërisht në greqisht e pjesërisht në shqip: një nga përpjekjet e para për ta futur fjalën shqipe të shkruar në një shtyp diaspore. Faqet e saj mbronin njohjen e shqipfolësve në Greqi, hapjen e shkollave shqipe dhe çlirimin e Shqipërisë nga sundimi osman — ndonëse, në frymën e kohës, ëndërronin edhe një vëllazëri greko-shqiptare dhe theksonin afritë mes dy popujve. Gazeta doli deri në gushtin e vitit 1880, kur autoritetet greke, nën presionin kundër veprimtarisë shqiptare, e ndaluan me forcë botimin. Kishte zgjatur më pak se një vit — por kishte hapur një zë që nuk do të mbyllej lehtë.

Abetarja e arbërishtes: shkronja si mjet mbijetese

Kur i mbyllën gazetën, Kullurioti nuk hoqi dorë nga arma që e frikësonte më shumë shtetin: alfabeti. Në vitin 1882 botoi në Athinë një abetare shqipe — Αλβανικόν Αλφαβητάριον / Abavatar Arbëror — për t'ua mësuar shkronjat fëmijëve arvanitas ashtu si flitej e mund të shkruhej shqipja në Greqi, të plotësuar me një lexues të titulluar Klumësht për foshnja. Mbi këto faqe ai mblodhi edhe lëndë folklorike arvanitase — këngë e fjalë të popullit — duke i shpëtuar nga harresa: albanologu Robert Elsie e numëron këtë vepër mes dokumenteve të para të letërsisë arvanitase të shkruar. Ishte e njëjta betejë që Sami Frashëri po e jepte me alfabetin e Stambollit dhe që do të kurorëzohej më 1908 në Kongresin e Manastirit: bindja rilindëse se një komb që di ta shkruajë gjuhën e vet nuk vdes. Kullurioti e dha atë betejë i vetëm, në një gjuhë që shteti as nuk pranonte se ekzistonte.

Gjirokastra dhe qelia: çmimi i një emri

Në fillim të viteve 1880 Kullurioti kaloi kufirin dhe udhëtoi drejt Shqipërisë jugore për të mbledhur mbështetje për kauzën kombëtare — synonte të themelonte një parti politike shqiptare dhe të hapte shkolla. Kjo punë e vuri në konflikt njëkohësisht me dy pushtete: osmanët, që nuk donin një lëvizje kombëtare shqiptare, dhe grekët, që nuk donin një shqiptar t'i zgjonte arvanitasit e tyre. U arrestua në Gjirokastër me kërkesë të konsullit grek, u dërgua i internuar në Korfuz dhe përfundoi në burg. Vdiq në fillim të vitit 1887 — sipas dëshmive që kanë mbërritur, i helmuar në qelinë e tij në Athinë. Vdekja e tij, si vetë jeta, u la në heshtje: një njeri që kishte kërkuar vetëm të drejtën e një populli për ta quajtur veten me emrin e vet.

Nyja e humbur e një rrjeti

Kullurioti nuk ishte një përjashtim i çuditshëm, por një nyjë e një rrjeti më të madh që historitë zyrtare kombëtare — greke sa edhe të tjera — kurrë nuk e lejuan të dukej si i tërë. Në të njëjtat dekada, De Rada shtypte arbërishten në Kalabri, Sami Frashëri kodifikonte alfabetin në Stamboll, dhe Lidhja e Prizrenit ngrinte flamurin politik në veri. Kullurioti ishte cepi jugor i po asaj vije: dëshmia se shqiptaria nuk mbaronte te kufijtë e një shteti, po mbahej gjallë nga gjuha, nga besa e disa njerëzve kokëfortë dhe nga shkronja e shtypur me rrezik. Një shekull më vonë, kur avokati arvanitas Aristidh Kola do të rimerrte pikërisht të njëjtën punë — fjalorë, revista, njohjen e arvanitasve — ai po ecte mbi një udhë që Anastas Kullurioti e kishte hapur i pari, dhe e kishte paguar me jetën.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Anastas Kulluriotin (lindja rreth 1822, Salaminë; vdekja 1887, Athinë) dhe në historiografinë mbi arvanitasit si komunitet i degës toske të shqipes, të kryqëzuara mes burimeve: profili biografik anglisht (Anastasios Koulouriotis), historiku i gazetës "Zëri i Shqipërisë" (1879–1880), dhe puna e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë dhe folklorin shqiptar, i cili e numëron abetaren e 1882-shit mes dokumenteve të para të arbërishtes së shkruar. Data e nisjes së gazetës (29 shtator 1879) dhe mbyllja e saj me ndërhyrje shtetërore (gusht 1880), titujt e veprave (Αλβανικόν Αλφαβητάριον / Abavatar Arbëror; Klumësht për foshnja, 1882), bashkëthemelimi me Panajot Kupitorin, arrestimi në Gjirokastër me kërkesë të konsullit grek dhe internimi drejt Korfuzit janë kryqëzuar mes burimeve. Rrethanat e sakta të vdekjes (helmim në burg) jepen ashtu si i përcjell tradita historike, si dëshmi e jo si fakt i vërtetuar me dokument.

---

# Ura e Mesit: harku i gurtë mbi Kir që lidhi Shkodrën me Prizrenin
https://zhurma.press/ura-e-mesit/
Type: place
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-08

Ura osmane-shqiptare mbi lumin Kir (1768–1770) — 108 metra e trembëdhjetë harqe në rrugën që lidhi veriun shqiptar me Kosovën.

Pesë kilometra në verilindje të Shkodrës, aty ku lumi i Kirit del nga grykat e Postribës për t'u shtruar drejt fushës, një varg prej trembëdhjetë harqesh guri kapërcen ujin me një butësi që tri qindra vjet nuk ia kanë hequr. Ura e Mesit nuk është thjesht ndër urat më të gjata osmane të mbetura në rajon — ajo është një copë e ngurtësuar e një ideje: se veriu shqiptar, i copëtuar sot mes tri shtetesh, dikur ishte një hapësirë e vetme që një pushtet vendës e lidhte me gur, me rrugë dhe me tregti. Kush e ndërtoi këtë urë nuk po hidhte thjesht një kalim mbi një lumë; po shtronte hallkën e një zinxhiri që nga Shkodra ngjitej luginës së Kirit drejt Drishtit e më tej drejt Prizrenit e Prishtinës.

Pse ka rëndësi

• Ura e Mesit shtrihet pesë kilometra në verilindje të Shkodrës, mbi lumin e Kirit — një varg prej trembëdhjetë harqesh guri, rreth 108 metra e gjatë dhe deri në 12,5 metra e lartë.

• Është ndër urat osmane më të gjata të mbetura në gjithë Ballkanin perëndimor.

• Ajo lidhte Shkodrën luginës së Kirit drejt Drishtit, Prizrenit e Prishtinës — dëshmi e një veriu shqiptar dikur i lidhur me gur e rrugë, sot i ndarë mes tri shtetesh.

Trembëdhjetë harqe mbi Kir

Ura shtrihet rreth 108 metra e gjatë, 3,4 metra e gjerë dhe ngrihet deri në 12,5 metra mbi shtratin e lumit, e mbajtur nga trembëdhjetë harqe guri me përmasa të shkallëzuara — harku qendror i madh dhe harqe gjithnjë e më të vegjël drejt të dy brigjeve. Kjo gjatësi e rendit atë ndër shembujt më të gjatë të urës osmane në gjithë hapësirën e Ballkanit perëndimor. Ajo ngrihet pranë fshatit Mes, prej nga merr edhe emrin — "ura në mes", në mes të luginës e në mes të rrugës. Nuk është një monument që u ndërtua për bukuri: çdo hark, çdo metër i gjerësisë së saj modeste u llogarit për një gjë të vetme — që njeriu, kali i ngarkuar dhe karvani të kalonin edhe kur Kiri fryhej nga shirat e maleve.

Kara Mahmud Pasha dhe pashallëku që e ngriti

Urën e ngriti Kara Mahmud Pasha i Bushatllinjve, sundimtari shqiptar i Pashallëkut të Shkodrës, në dy faza: më 1768 u ngritën harku i madh qendror dhe tri harqe të vogla, dhe rreth vitit 1770 vepra u zgjat në gjatësinë e saj të plotë. Bushatllinjtë e drejtuan Shkodrën prej vitit 1757 deri më 1831 si një entitet gjysmë-i-pavarur — në kohën e vet më të fortë, thuajse i pavarur — brenda Perandorisë Osmane. Pashallëku i tyre nuk mbaronte te muret e qytetit: në kulmin e fuqisë, ai shtrihej mbi veriun e sotëm shqiptar, mbi pjesën më të madhe të Kosovës, mbi jug të Malit të Zi dhe deri në cepin verilindor të Maqedonisë së sotme. Kara Mahmudi ishte aq i fortë sa oborret e Vjenës dhe të Petersburgut e panë si aleat të mundshëm kundër Portës së Lartë; ai ra i vrarë më 1796 duke luftuar malazezët. Në atë hapësirë, ura mbi Kir ishte një akt qeverisjeje po aq sa arkitekture — një pushtet vendës që i shërbente rrjetit të vet.

Arteria e veriut shqiptar

Vlera e vërtetë e Urës së Mesit nuk lexohet te guri, por te harta. Ajo u ndërtua për të lidhur Shkodrën me qytetin mesjetar të Drishtit dhe me qytetet e tjera të anës veriore, si hallkë e rrugës që ngjitej luginës së Kirit dhe, përmes maleve, dilte drejt Prizrenit e Prizrenit e Prishtinës. Kjo është arteria që bënte një trup të vetëm nga një gjeografi që sot e ndajnë kufij: mallrat, njerëzit dhe lajmet e veriut shqiptar lëviznin mbi këto harqe. Kur, pak dekada më vonë, delegatët e trevave shqiptare do të mblidheshin te Lidhja e Prizrenit për të mbrojtur si një hapësirë të vetme tokat që Kongresi i Berlinit donte t'i ndante, ata po ecnin — fjalë për fjalë — mbi rrugë e ura si kjo. Ura e Mesit është dëshmi materiale se rrjeti shqiptar i veriut ekzistonte para se politika ta emërtonte: një kombësi që gurët e vet i lidhte vetë, para se t'ia ndanin.

Gur mbi ujë: mjeshtëria e ndërtimit

Mjeshtërit që e ngritën nuk e detyruan urën t'i bindej vijës më të shkurtër. Pranë harkut kryesor ajo bën një kthesë prej rreth 14 gradësh, e ndjekur qëllimisht sipas formacioneve shkëmbore në shtratin e lumit, që themelet të mbështeteshin mbi gur të fortë e jo mbi zhavorr — një zgjidhje inxhinierike që i dha urës qëndrueshmërinë për të mbijetuar shekuj. Harqet e shkallëzuara nuk janë vetëm estetikë: ato shpërndanin ngarkesën dhe lejonin ujin e fryrë të kalonte pa e goditur veprën me gjithë forcën e vet. Është arkitektura e një bote ku ura ishte investimi më i shtrenjtë e më jetëgjatë që një pushtet mund të linte pas — dhe ku dija për të ndërtuar mbi ujë ishte pasuri që kalonte brez pas brezi te mjeshtërit vendës.

Monument që lypset ruajtur

Sot Ura e Mesit njihet si monument kulturor dhe si një nga simbolet e trashëgimisë së Postribës, e kthyer në një ndalesë për vizitorë nga e gjithë bota. Por qëndrueshmëria që gurit ia dhanë mjeshtërit e shekullit XVIII po vihet në provë nga koha dhe nga mospërfillja: përmbytjet e njëpasnjëshme kanë brejtur harqet e krahut të djathtë, duke hapur çarje që kërcënojnë një pjesë të veprës. Fati i saj është një kujtesë e heshtur: monumentet nuk i mban gjallë vetëm guri, por kujdesi i atyre që i trashëgojnë. Ura e Mesit qëndron ende — trembëdhjetë harqe mbi Kir, e ndërtuar nga një pashë shqiptar për të lidhur tokat shqiptare — dhe pikërisht ngaqë qëndron ende, na kujton se çfarë ishte veriu shqiptar kur ishte një: një hapësirë që i lidhte vetë brigjet e veta.

Burimet

• Wikipedia — "Mesi Bridge" (anglisht): përmasat, datat e ndërtimit (1768–1770), ndërtuesi Kara Mahmud Bushati dhe kthesa 14-gradëshe.

• Wikipedia — "Pashalik of Scutari"/"Bushati family" (anglisht): shtrirja e pashallëkut (1757–1831), figura e Kara Mahmud Pashës dhe vdekja e tij më 1796.

• Agjencia Kombëtare e Turizmit (akt.gov.al) — "Ura e Mesit": statusi si monument kulturor dhe roli i rrugës Shkodër–Drisht drejt veriut.

---

# Andrea Mano: dora e tretë që ngriti Skënderbeun mbi shesh
https://zhurma.press/andrea-mano/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-31

Bashkautori i harruar i Monumentit të Skënderbeut në Tiranë — nga Roma te Leningradi, skulptori që gdhendi kujtesën monumentale (1919–2000)

Në qendër të Tiranës, mbi shesh, Skënderbeu rri mbi kalë me shpatë e përkrenare cjapi — vepra që një komb i tërë e njeh si fytyrën përfundimtare të heroit të vet. Emri që kujtohet zakonisht është ai i Odhise Paskalit. Por monumenti nuk doli nga një dorë e vetme: e firmosën tre skulptorë, të renditur sipas alfabetit — Andrea Mano, Janaq Paço dhe Paskali. Mano (1919–2000) është i pari në atë renditje dhe i fundit që kujtohet: skulptori tiranas që studioi në Romë e Leningrad, u kthye për atdhe në mes të luftës dhe la mbi sheshet shqiptare disa nga daltat më monumentale të kujtesës kombëtare.

Pse ka rëndësi

• Skulptor tiranas (1919–2000), i pari nga tre firmëtarët — Andrea Mano, Janaq Paço dhe Odhise Paskali — të monumentit të Skënderbeut në qendër të Tiranës.

• Studioi vizatim e skulpturë në Shkollën Teknike të Tiranës dhe më 1939 në Akademinë e Arteve të Bukura në Romë nën profesorin Zanelli.

• La mbi sheshet shqiptare disa nga daltat më monumentale të kujtesës kombëtare, por kujtohet i fundit ndër tre autorët e Skënderbeut mbi kalë.

Nga Tirana te Roma e Leningradi

Andrea Mano lindi më 1 shtator 1919 në Tiranë. Rrugën e artit e nisi herët e këmbëngulshëm: nga 1931 deri më 1938 ndoqi degën e vizatimit dhe të skulpturës në Shkollën Teknike të Tiranës, dhe më 1939 u nis për në Akademinë e Arteve të Bukura në Romë, ku punoi nën profesorin Zanelli. Italia i dha teknikën akademike — modelimin, anatominë, gjuhën e madhe të figurës — por s'ia mbaroi shkollimin: rrethanat e kohës e ndërprenë udhëtimin.

Kthimi për atdhe (1942)

Më 1942, pasi kishte mbaruar vitin e tretë në Romë, Mano e ndërpreu vetë studimin dhe u kthye në atdhe "për arsye patriotike" — ashtu si shumë studentë shqiptarë të asaj brezni, që zgjodhën vendin mbi diplomën në një kohë kur Shqipëria ishte nën pushtim. Ky detaj i vogël biografik thotë shumë për brezin: arti nuk ishte largim nga kombi, por një mënyrë për t'i shërbyer. Pas luftës, formimi i tij vazhdoi jashtë — nga 1946 deri më 1948 në Akademinë e Arteve të Bukura në Zagreb, dhe nga 1949 deri më 1954 me një bursë shtetërore në Akademinë "Repin" të Leningradit, nën profesorin Lishev Vsevolodoviç, ku fitoi titullin Skulptor. Roma, Zagrebi, Leningradi: tri shkolla të mëdha europiane u derdhën në një dorë të vetme shqiptare.

Monumenti i Skënderbeut (1968)

Vepra që e lidh Manon përgjithmonë me kujtesën kombëtare u ngrit më 11 janar 1968, për 500-vjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit. Në zemër të Tiranës, mbi sheshin që sot mban emrin e heroit, u inaugurua Monumenti i Skënderbeut: figura kalorëse rreth njëmbëdhjetë metra e lartë, Skënderbeu me shpatë të ngritur dhe përkrenaren me kokë cjapi. Vepër monumentale që kërkonte më shumë se një mjeshtër, ajo doli nga bashkëpunimi i tre skulptorëve — Mano, Paço dhe Paskali. Fytyra e heroit ishte vazhdimi i drejtpërdrejtë i traditës që Murat Toptani e kishte nisur me bustin e parë modern të Skënderbeut më 1917 dhe që Paskali e kishte derdhur në bronz. Mano ishte një nga duart që e mbylli atë hark — që e ngriti fytyrën e njohur mbi një shesh të tërë, ku qëndron ende sot.

Partizani, Heroinat e Mirditës dhe daltat e kujtesës

Skënderbeu nuk qe monumenti i vetëm i Manos. Ai gdhendi Partizanin e Panjohur në Tiranë — figura që i jepte formë kujtesës së luftës — dhe ishte një nga bashkautorët e monumentit Heroinat e Mirditës në Rrëshen, të realizuar bashkë me skulptorët Fuat Dushku, Perikli Çuli dhe Dhimo Gogollari. Vepra e tij e diplomës kishte qenë kompozimi Partizanët shqiptarë, dhe përgjatë viteve modeloi një varg bustesh portreti — në mermer, bronz e materiale të tjera — të figurave të njohura të kohës. Si shumica e skulptorëve të brezit të vet, Mano punoi brenda gjuhës monumentale të realizmit socialist; por lënda që gdhendte — heroi, luftëtari, kujtesa kolektive — ishte më e vjetër se çdo regjim, dhe i mbijetoi atij.

Pedagogu: shkolla që vazhdoi

Ndoshta trashëgimia më e qëndrueshme e Manos nuk qëndron mbi asnjë shesh, por te brezat që i mësoi. Nga 1954 deri më 1970 ai dha mësim në shkollën e mesme artistike "Jordan Misja" në Tiranë, dhe nga 1970 deri më 1982 punoi si pedagog në atelienë e skulpturës monumentale të Institutit të Lartë të Arteve — sot Universiteti i Arteve. Gati tri dekada, dora që kishte gdhendur Skënderbeun u mësonte të rinjve si të modelonin baltën e si të derdhnin bronzin. Kështu tradita nuk mbeti te tri emrat e monumentit të vitit 1968: ajo kaloi më tej, nga mjeshtri te nxënësi, në një zinxhir që s'u këput.

Trashëgimia: një dorë në rrjetin e vetëm

Historia e artit shqiptar shpesh tregohet si një listë emrash të veçuar — sikur secili skulptor të kishte punuar i vetëm. E vërteta është një rrjet i vetmuar: Toptani gdhendi fillimin; Paskali e shpëtoi atë fillim nga harresa; Paço e Mano e ngritën bashkë me të mbi shesh; dhe secili prej tyre u mësoi të tjerëve. Andrea Mano është kujtesa se madhështia monumentale rrallëherë është vepër e një dore të vetme — se pas fytyrës që një komb e njeh si të vetën, ka gjithmonë më shumë se një emër. Ta kthesh atë emrin e harruar në dritë nuk është thjesht drejtësi biografike; është të kujtosh se kultura shqiptare, edhe në kushtet më të vështira, ka qenë gjithnjë një punë e përbashkët — një rrjet duarsh, jo një varg të vetmuarish.

Burimet

• "Andrea Mano", Wikipedia (shqip) — sq.wikipedia.org/wiki/Andrea_Mano

• "Monumenti i Skënderbeut në Tiranë", Wikipedia (shqip) — sq.wikipedia.org/wiki/Monumenti_i_Skënderbeut_në_Tiranë

• Sheradin Berisha, «Monumenti i Gjergj Kastriotit — Skënderbeut në sheshin "Skënderbeu", në qendër të Tiranës», Pashtriku — pashtriku.org

---

# Gjirokastra: qyteti i gurtë mbi luginën e Drinos
https://zhurma.press/gjirokastra/
Type: place
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-10-10

Qyteti-muze i gurit osman — sit i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s (2005), vendlindja e Ismail Kadaresë dhe kryeqyteti i iso-polifonisë.

Ka qytete që i ndërton njeriu dhe ka qytete që i ndërton guri. Gjirokastra është e dyta. E ngjitur në shpatin e malit të Gjerës, mbi luginën e Drinos, ajo nuk shtrihet — ajo ngjitet: shtëpi mbi shtëpi, çati guri mbi çati guri, derisa i tërë qyteti duket si një kala e vetme që i ka dalë kalasë. Udhëtarët e vjetër e quajtën «qyteti i gurtë»; banorët e dinin thjesht si vendin ku edhe kulmi i shtëpisë është prej rrasash, ku dimri kalon i ftohtë dhe i fortë, dhe ku çdo mur mban mend më shumë sesa thotë.

Pse ka rëndësi

• Emri vjen nga greqishtja mesjetare Argyrókastron — «kalaja e argjendtë»; qyteti shfaqet për herë të parë në kronikat historike më 1336, te vepra e perandorit bizantin Joan VI Kantakuzenit.

• Pas pushtimit osman më 1418, Gjirokastra u bë qendër administrative; deri më 1419 ishte selia e sanxhakut të Shqipërisë.

• Vendbanimi është më i vjetër se emri i shkruar: lugina e Drinos, e mbrojtur nga malet dhe e hapur drejt Jonit, ka qenë udhëkryq banimi që në antikitet.

Argyrokastron: kalaja e argjendtë mbi Drino

Emri i qytetit vjen nga greqishtja mesjetare — argyrón (argjend) dhe kástron (kala): «kalaja e argjendtë». Nën këtë formë, Argyrókastron, qyteti shfaqet për herë të parë në kronikat historike më 1336, te vepra e perandorit bizantin Joan VI Kantakuzenit. Por vendbanimi është shumë më i vjetër se emri i tij i shkruar: lugina e Drinos, e mbrojtur nga malet dhe e hapur drejt Jonit, ka qenë udhëkryq banimi që në antikitet. Qyteti i sotëm u rrit rreth kalasë, në lartësinë rreth 300 metra, aty ku shtegu detyron kalimtarin të ngadalësojë dhe të paguajë me sy haraçin e lartësisë.

Nga sanxhaku osman te qyteti i tregtarëve

Pas pushtimit osman më 1418, Gjirokastra u bë qendër administrative — deri më 1419 ishte selia e sanxhakut të Shqipërisë. Gjatë pesë shekujve osmanë ajo u shndërrua nga një qytet me shumicë të krishterë në një qytet me shumicë myslimane dhe në një nga vatrat kryesore të bektashizmit në jug. Udhëtari osman Evlija Çelebi, që e vizitoi më 1670, shënoi rreth 2.000 shtëpi të shpërndara në tetë lagje — një metropol malor sipas masës së kohës. Pasuria e tregtarëve dhe e agallarëve vendas u derdh pikërisht aty ku e shohim sot: në gurin e shtëpive. Në Gjirokastër, statusi nuk matej me ar të fshehur, por me kullë të ngritur.

Kulla si kod: arkitektura e gurit

Shtëpia gjirokastrite nuk është vetëm banesë — është një deklaratë. E ngritur deri në pesë kate, me mure të trasha guri, me çati të sheshta prej rrasash të latuara dhe me kulla mbrojtëse, ajo e mban familjen si një fis brenda një fortese të vogël. Kati përdhes ishte për ruajtje dhe stera; katet e sipërme për jetesë; dhe lart, oda e madhe e miqve — dyshekliku — ku dritarja, oxhaku dhe tavani i gdhendur thoshin gjithçka pa fjalë. Perla e këtij zanati është Shtëpia e Zekateve, e ndërtuar më 1811–1812, me dy kulla binjake dhe një fasadë të dyfishtë me harqe — një nga kullat më madhështore që ruhen kudo në trevat shqiptare. Sot mbi 500 shtëpi të qytetit janë shpallur monumente kulture. Kjo densitet — një qytet i tërë ku vetë materiali është dëshmi — është arsyeja pse Gjirokastra u njoh si model i ruajtur i arkitekturës urbane osmane në Ballkan.

Kalaja, sahati dhe avioni

Mbi qytet rri kalaja — një nga fortesat më të mëdha të gadishullit, me pesë kulla, kishë, sterë uji, stalla dhe një kullë sahati që u bë simboli i siluetës së qytetit. Sot brenda saj është Muzeu Kombëtar i Armëve, ku artileria e vjetër tregon shekuj rrethimesh e qëndrese. Në oborr ruhet edhe një kuriozitet i Luftës së Ftohtë: një avion ushtarak amerikan, i detyruar të ulej mbi territorin shqiptar në vitet '50 dhe i mbajtur më pas si trofe nga regjimi komunist — një copë e tensionit botëror e ngecur në gurin e një qyteti të vogël jugor. Në kala mbahet çdo pesë vjet Festivali Folklorik Kombëtar, i nisur më 1968: aty, mes mureve, mblidhen këngëtarët e të gjitha trevave shqiptare.

Guri që këndon: iso-polifonia

Gjirokastra nuk është vetëm trashëgimi e prekshme. Ajo është kryeqyteti shpirtëror i iso-polifonisë — kënga shumëzërëshe pa vegla e jugut, ku një zë e nis, të tjerët e ndjekin dhe grupi mban «ison», tingullin e vazhdueshëm mbi të cilin ngrihet melodia. Është një trashëgimi e njohur nga UNESCO si kryevepër e trashëgimisë jonë shpirtërore, dhe skena e saj natyrore është pikërisht kalaja e Gjirokastrës gjatë festivalit. Kështu qyteti mban dy pasuri që flasin me njëra-tjetrën: gurin që qëndron dhe zërin që kalon — arkitekturën e ndërtuar dhe arkitekturën zanore, të dyja të ngritura mbi të njëjtin parim: shumë pjesë të veçanta të mbajtura bashkë nga një rregull i heshtur.

Kronikë në gur: qyteti si letërsi

Asnjë qytet shqiptar nuk është shkruar aq thellë sa Gjirokastra, sepse aty lindi Ismail Kadare (1936–2024), shkrimtari më i madh i letrave shqipe moderne. Romani i tij Kronikë në gur e bëri qytetin protagonist: rrugët e pjerrëta, çatitë e gurta, sterat, plakat e lagjes dhe frika e luftës u ngritën në mit letrar që u lexua në dhjetëra gjuhë. Në të njëjtin qytet, pak dekada më parë, kishte lindur edhe Enver Hoxha (1908–1985) — dhe historia e Gjirokastrës e mban këtë të vërtetë ashtu siç e mban gurin: pa e fshehur. Sepse një qytet nuk zgjedh bijtë që i lind; ai ruan të gjithë kujtesën, edhe atë të vështirë, dhe ua lë brezave detyrën ta lexojnë.

Njohja botërore

Më 2005, UNESCO e përfshiu Gjirokastrën në Listën e Trashëgimisë Botërore si dëshmi e rrallë e një qyteti të ruajtur mirë të periudhës osmane; më 2008, vendi u zgjerua për të përfshirë edhe Beratin, duke krijuar sitin e përbashkët «Qendrat Historike të Beratit dhe Gjirokastrës» (nr. 569). Binjakëzimi nuk është rastësi: janë dy qytete-muze që dëshmojnë, secili në gurin e vet, se si një bashkësi shqiptare mund ta ruajë formën e vet urbane të paprekur përmes perandorive. Gjirokastra qëndron sot ashtu siç e ndërtoi: e ngjitur, e ftohtë, e gurtë dhe e patrembur — një kala që u bë qytet dhe një qytet që kurrë s'e harroi se dikur ishte kala.

Burimet

• UNESCO World Heritage Centre — «Historic Centres of Berat and Gjirokastra», vendi nr. 569 (Gjirokastra 2005; zgjerimi me Beratin 2008).

• Joan VI Kantakuzeni, Historiae — përmendja e parë e Argyrokastronit (1336), referuar përmes historiografisë bizantine.

• Evlija Çelebi, Seyahatnâme (Libri i Udhëtimeve) — përshkrimi i Gjirokastrës më 1670: rreth 2.000 shtëpi, tetë lagje.

• Fondacioni Gjirokastra (gjirokastra.org) — dokumentimi i Shtëpisë së Zekateve (1811–1812) dhe i kullave gjirokastrite.

• Ismail Kadare, Kronikë në gur (1971) — qyteti si subjekt letrar.

• UNESCO — Iso-polifonia popullore shqiptare, e regjistruar në trashëgiminë kulturore jomateriale të njerëzimit.

---

# Janaq Paço: skulptori i Skënderbeut që u detyrua të thyente veprat e veta
https://zhurma.press/janaq-paco/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-24

Mjeshtri nga Konica (1914–1991) që bashkëskaliti Skënderbeun e Tiranës e themeloi shkollën moderne të skulpturës shqiptare — dhe që regjimi e detyroi t'i shkatërronte nudot.

Në zemër të Tiranës, Skënderbeu kalorës ngrihet mbi sheshin që mban emrin e tij — një prej tre skulptorëve që e derdhën atë bronz ishte Janaq Paço (1914–1991). Por historia e tij nuk mbaron te heroi mbi shesh. I njëjti regjim që ia porositi Skënderbeun për qendrën e kryeqytetit e detyroi të thyente me duart e veta figurat e lakuriqta që kishte gdhendur në atelie. Paço ishte mjeshtri nga i cili doli gati e gjithë shkolla moderne e skulpturës shqiptare — dhe njëkohësisht dëshmia se sa larg shkonte pushteti për të kontrolluar edhe formën e trupit njerëzor në baltë.

Pse ka rëndësi

• Janaq Paço (1914–1991) ishte mjeshtri nga i cili doli gati e gjithë shkolla moderne e skulpturës shqiptare.

• Ishte një nga tre skulptorët që derdhën në bronz Skënderbeun kalorës mbi sheshin qendror të Tiranës.

• I njëjti regjim që ia porositi Skënderbeun e detyroi të thyente me duart e veta figurat e lakuriqta që kishte gdhendur në atelie.

Nga Konica te Akademia e Athinës

Janaq Paço lindi më 14 mars 1914 në Konicë, në trevën e Epirit që atëherë ishte pjesë e Mbretërisë së Greqisë — një cep i botës shqiptare të jugut ku identiteti dhe kufiri kurrë nuk përkuan plotësisht. Shkollën e mesme e kreu në Selanik, dhe më 1933 hyri në Akademinë e Arteve të Bukura të Athinës. Aty punoi nën Constantin Dimitriadis, një skulptor grek që vetë kishte dalë nga shkolla e Rodinit — kështu që, përmes një mësuesi të vetëm, dalta e Paços lidhej me traditën e madhe evropiane të skulpturës moderne. Athina i dha teknikën akademike; atdheu do t'i jepte lëndën.

Themeluesi i shkollës së skulpturës shqiptare

Më 1941 Paço u kthye në Shqipëri, dhe pas Luftës u bë mësues skulpture në Liceun Artistik të Tiranës. Ky është vendi i tij i vërtetë në historinë e artit shqiptar: jo thjesht një skulptor mes të tjerëve, por themeluesi i shkollës nga e cila doli brezi i parë i skulptorëve profesionistë të vendit. Kur Shqipëria e pasluftës nuk kishte ende një traditë muzeale a akademike të vetën, Paço ndërtoi vazhdimësinë me dorë: nga atelieja dhe salla e tij e mësimit kaluan pothuajse të gjithë emrat që do të mbushnin më vonë sheshet e qyteteve me bronz. Ai vazhdoi drejtpërdrejt punën që Murat Toptani e kishte nisur me bustin e parë të Skënderbeut (1917) dhe që Odhise Paskali e kishte institucionalizuar — tri hallka të një zinxhiri të vetëm.

Skënderbeu në Krujë dhe në Tiranë

Si shumë skulptorë të brezit të tij, Paço e gjeti lëndën e vet të përhershme te figura e Skënderbeut. Nga 1949 deri më 1959 punoi për monumentin e heroit në Krujë, kështjellën e tij historike. Kryevepra kolektive erdhi më 1968: për 500-vjetorin e vdekjes së heroit kombëtar, u inaugurua në qendër të Tiranës Monumenti i Skënderbeut — kalorësi me shpatë e përkrenare cjapi mbi sheshin qendror. Vepra u realizua nga Odhise Paskali së bashku me bashkautorët Andrea Mano dhe Janaq Paçon. Ishte një bashkëpunim që lidhte breza: fytyra e heroit rridhte nga busti që Paskali kishte derdhur në bronz që më 1931, ndërsa dora e Paços dhe e Manos i dhanë monumentit shkallën e tij prej sheshi. Më 1982 Paço firmosi edhe kompozimin Skënderbeu me popullin, të vendosur në hyrje të Muzeut Historik të Krujës.

Gladiatorët dhe monumenti publik

Paço nuk mbeti te bustet e heronjve. Më 1973 përfundoi Gladiatorët, një kompozim 3,5 metra i menduar për amfiteatrin antik të Durrësit — një kthim te trupi në lëvizje, te muskuli dhe tensioni, larg pozës zyrtare të monumentit patriotik. Ndër vitet '60 gdhendi dy statuja të Fan Nolit dhe një të aktorit të madh Aleksandër Moisiut — figura që e lidhnin skulpturën e tij me botën e kulturës e të letrave, jo vetëm me panteonin ushtarak. Në secilën prej këtyre veprave duket i njëjti parim që e udhëhoqi: skulptura publike si mënyra me të cilën një komb i vogël mëson të shohë fytyrat e veta të mëdha, të gdhendura në metal që u mbijeton regjimeve.

Nudot e thyera: artisti nën presionin e regjimit

Këtu qëndron plaga e heshtur e biografisë së tij. Gjatë viteve '60 e '70, paralelisht me monumentet zyrtare, Paço gdhendi një sërë figurash të lakuriqta — studime të trupit njerëzor në traditën akademike që kishte mësuar në Athinë. Për estetikën e realizmit socialist të regjimit, nudoja ishte "dekadente", borgjeze, e rrezikshme. Nën frikën e ndëshkimit, Paço u detyrua të shkatërronte me duart e veta shumë prej këtyre veprave. Ai u kritikua nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe u largua nga organizata. Ironia është e plotë: i njëjti shtet që e nderoi me titullin Skulptor i Popullit më 1984, në 70-vjetorin e tij, dhe që i porositi Skënderbeun për sheshin më të rëndësishëm të vendit, e detyroi po atë dorë të asgjësonte krijimet e veta më të lira. Mjeshtri jetoi deri më 11 korrik 1991, sa për ta parë regjimin që e kishte gdhendur e maimuar të shembej.

Trashëgimia: rrjeti i një shkolle

Historia e skulpturës shqiptare shpesh tregohet si një radhë monumentesh; e vërteta është një rrjet i vetëm mësuesish e nxënësish. Toptani gdhendi fillimin dhe u fashit; Paskali e institucionalizoi; Paço e ktheu në një shkollë të gjallë, në një zinxhir që kalonte nga dora në dorë brenda një salle mësimi. Kjo është arsyeja pse vepra e tij nuk matet vetëm me bronzin mbi sheshe, por edhe me emrat e panjohur që e quajtën mësues. Dhe pikërisht sepse ishte artist i mirëfilltë — jo thjesht zbatues i një porosie — regjimi e ndjeu nevojën ta frenonte: një shtet që kërkon të kontrollojë edhe format e baltës e di se te arti fshihet një liri që s'e zotëron dot. Skulptura e Janaq Paços mbetet dëshmi e dyfishtë: e fuqisë së një populli të vogël për të krijuar ikonografinë e vet, dhe e çmimit që artistët paguan kur ajo ikonografi u vendos nën roje.

Burimet

• "Janaq Paço", Wikipedia (anglisht) — en.wikipedia.org/wiki/Janaq_Paço

• "Janaq Paço", Wikipedia (shqip) — sq.wikipedia.org/wiki/Janaq_Paço

• "105-vjetori i lindjes / Janaq Paço, shpirti i lirë i skulpturës shqiptare", Shqiptarja.com — shqiptarja.com

• "Janaq Paço, si mund ta shkatërrojë sistemi komunist një artist", Panorama — panorama.com.al

---

# Havzi Nela: poeti që diktatura e vari në sheshin e Kukësit (1988)
https://zhurma.press/havzi-nela/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-17

Mësuesi e poeti nga Kukësi — krijuesi i fundit i ekzekutuar publikisht nga diktatura shqiptare (1934–1988).

Havzi Nela (Kollovoz, Kukës, 20 shkurt 1934 — Kukës, 10 gusht 1988) ishte mësues dhe poet, i varur në mesin e sheshit të Kukësit në agimin e 10 gushtit 1988 — ekzekutimi i fundit publik i një krijuesi në Shqipërinë komuniste. Jeta e tij përmbledh një përplasje të tërë midis dy fuqive që regjimi nuk arriti kurrë t'i pajtonte: shtetit që kërkonte heshtjen, dhe fjalës që nuk pranoi të heshtte. Nela nuk vdiq për një komplot as për një armë — vdiq për vargje. Dhe pikërisht ngaqë e vranë për fjalën, historia e tij i takon asaj radhe të gjatë krijuesish shqiptarë që një shtet i mbyllur u përpoq t'i shkulte nga kujtesa e kombit, dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht.

Pse ka rëndësi

• Havzi Nela (1934–1988) ishte mësues dhe poet nga fshati Kollovoz i Kukësit.

• U var në mesin e sheshit të Kukësit në agimin e 10 gushtit 1988 — ekzekutimi i fundit publik i një krijuesi në Shqipërinë komuniste.

• Nuk u dënua për një komplot as për një armë, por për vargjet e tij — u vra për fjalën.

Një mësues në malet e Kukësit

Nela lindi më 20 shkurt 1934 në fshatin Kollovoz të Kukësit, në një prej trevave më të thella e më të varfra të vendit. Në mjerim të skajshëm mbaroi shkollën fillore dhe të mesme, dhe që në bankat e gjimnazit nisi të kundërshtonte atë që e shihte si padrejtësi të pushtetit të ri. Studimet e larta për mësuesi i ndoqi me korrespondencë pranë Institutit të Lartë Pedagogjik të Shkodrës — një rrugë e vështirë për një djalë mali, e ndërprerë të paktën një herë me përjashtim për "arsye ideologjike". U bë mësues dhe dha mësim nëpër fshatra e qytete të Kukësit — Krumë, Lojmë, Shishtavec — derisa më 1967 u transferua në Topojan. Në atë profesion të thjeshtë qëndronte tashmë fara e konfliktit: një mësues që u mëson fëmijëve të lexojnë është, në thelbin e tij, një njeri që beson te fjala; dhe fjala ishte pikërisht ajo që shteti kërkonte ta kontrollonte deri në rrënjë.

Arratisja drejt Kosovës, 1967

Përplasja shpërtheu kur nxënësit lexuan një poezi të tijën me përmbajtje të papranueshme për pushtetin. Nën kërcënimin e ndjekjes penale, Havzi Nela dhe e shoqja, Lavdija, morën një vendim të dëshpëruar: më 26 prill 1967 kaluan fshehurazi kufirin drejt Kosovës — atëherë pjesë e Jugosllavisë. Por streha nuk erdhi. Forcat jugosllave i arrestuan pranë Prizrenit dhe, më 6 maj 1967, ua dorëzuan mbrapsht autoriteteve shqiptare. Ishte një nga ato dorëzimet kufitare që tregonin se, për një shqiptar që kërkonte lirinë, të dy anët e kufirit mund të ktheheshin në grackë. Më 22 maj 1967, gjykata e rrethit të Kukësit e dënoi Nelën me pesëmbëdhjetë vjet burg për "tradhti e braktisje të atdheut"; Lavdija mori dhjetë vjet. Familja u shpërbë me një goditje të vetme, dhe fjala "kufi" u ngulit në biografinë e tij si një plagë e dyfishtë.

Burrel e Spaç: fjala që nuk u thye

Vitet që pasuan i kaloi në dy prej emrave më të rëndë të gjeografisë së burgjeve komuniste: Burgu i Burrelit dhe kampi i punës i Spaçit. Në minierën e Spaçit, ku të burgosurit politikë nxirrnin bakër e pirit nën norma çnjerëzore, Nela nuk u përul. Më 8 gusht 1975 dënimit të tij iu shtuan edhe tetë vjet të tjera — sipas dosjes, për "agjitacion e propagandë armiqësore", ndërsa dëshmitë e kohës e lidhin shtimin me pjesëmarrjen e tij në organizimin e një kryengritjeje brenda burgut kundër kushteve çnjerëzore. Është një detaj që rrëfen shumë: një poet që, i mbyllur nën tokë, zgjodhi sërish të ngrinte zërin. Nga viti në vit, shteti shtonte litarë të padukshëm mbi një njeri që refuzonte të pranonte se fjala e tij ishte krim.

Internimi në Arrën

Më 19 dhjetor 1986 Nela doli më në fund nga burgu — por jo në liri. Më 12 tetor 1987 u internua për pesë vjet në fshatin e largët Arrën, i mbyllur brenda një hapësire të ngushtë ku çdo lëvizje mbikëqyrej. Internimi ishte forma "e butë" e dënimit që regjimi rezervonte për ata që i kishte thyer trupërisht por jo shpirtërisht: liri e rreme brenda një burgu pa mure. Edhe atje, në vitet e fundit të diktaturës, kur muri i Berlinit numëronte ditët e tij të fundit, Nela vazhdoi të shkruante. Pikërisht kjo këmbëngulje — një njeri i internuar që nuk pranon të heshtte kur regjimi po jepte shpirt — do të bëhej justifikimi i fundit për ta hequr qafe.

Litari në sheshin e Kukësit

Në gjyqin e fundit akuzat u ndërtuan mbi "terrorizëm, tentativë për arratisje dhe mbajtje arme pa leje" — një thurje e njohur, ku pesha e vërtetë e "krimit" ishte fjala, kurse akuzat e tjera ishin veshja ligjore. Më 24 qershor 1988 Gjykata e Lartë hodhi poshtë ankimin; dënimin me vdekje e miratoi Ramiz Alia, kryetar i Presidiumit të Kuvendit Popullor. Në agimin e 10 gushtit 1988, rreth orës dy të natës, Havzi Nela, 54 vjeç, u var në mes të Kukësit. Trupi i tij u la i ekspozuar publikisht gjithë ditën — një mësim frike i vendosur në qendër të qytetit, që të gjithë ta shihnin. Në mesnatë funksionarët e hoqën dhe e flakën, në një vend të pazbuluar, brenda gropës vertikale të lënë nga heqja e një shtylle druri. Regjimi nuk deshi t'i linte as varr: një njeri që kishte jetuar për fjalën duhej të zhdukej pa emër, pa gur, pa gjurmë.

Havzi Nela mbeti krijuesi i fundit i ekzekutuar publikisht nga diktatura shqiptare. Pak muaj më vonë regjimi që e vari nisi vetë të shembej.

Emri i kthyer

Rënia e diktaturës e nxori historinë e tij nga hija. Në vitin 1993 eshtrat e tij u gjetën pranë liqenit të Kukësit dhe u nderuan me një varrim njerëzor, i pari që regjimi ia kishte mohuar. Shteti i ri i akordoi pas vdekjes titullin "Martir i Demokracisë", ndërsa në sheshin ku u var u vendos busti i tij, vepër e skulptorit kuksian Ilmi Hoxha — fytyra e poetit kthyer pikërisht atje ku pushteti kishte dashur ta shndërronte në paralajmërim. Vargjet e tij, të mbijetuara e të mbledhura pas viteve '90, e rreshtojnë Nelën në traditën e gjatë të fjalës shqipe si akt qëndrese. Në poezinë e tij të njohur "Kur të vdes" — "Kur të mësoni se kam vdekë, / kur të thoni: 'Ndjesë pastë'" — poeti fliste me qetësinë e njeriut që e dinte fundin dhe nuk e trembej.

Historia e Havzi Nelës nuk qëndron e vetme. Ashtu si regjisori Kujtim Spahivogli, i dëbuar nga skena për "aromën" e artit të lirë, apo shkrimtarë të tërë brezash që diktatura u përpoq t'i fshinte, Nela i takon asaj rrjete krijuesish shqiptarë të prerë me qëllim — nyja të një kulture që shteti zgjodhi t'i këpuste. Por fjala e shkruar ka një kokëfortësi që litari nuk e mund: emri i tij u kthye, ndërsa emri i xhelatëve u tret. Në këtë kthim qëndron mësimi i vërtetë i jetës së tij — se një komb që ruan poetët e vet të vrarë ruan në të vërtetë vetveten.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrat biografikë dhe në arkivat e dokumentuara të viktimave të komunizmit shqiptar:

• "Havzi Nela", kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit në Shqipëri (Instituti i Studimeve për Krimet e Komunizmit): dosja biografike me datat, gjyqet e vitit 1967 e 1975, internimin në Arrën, refuzimin e ankimit më 24 qershor 1988 dhe miratimin e dënimit nga Ramiz Alia.

• "Havzi Nela", Wikipedia në anglisht — përmbledhje e formimit, karrierës si mësues, arratisjes drejt Kosovës më 1967, burgjeve të Burrelit e Spaçit, kryengritjes së burgut më 1975 dhe ekzekutimit publik më 10 gusht 1988.

• "How Albania's Communists Targeted a Dissident Poet for Execution", Balkan Insight (BIRN), 10 gusht 2022 — rindërtim i rrethanave të varjes në qendër të Kukësit dhe e statusit të Nelës si krijuesi i fundit i ekzekutuar publikisht.

• "Busti i poetit Havzi Nela vendoset në Kukësin ku u var", KOHA.net — vendosja e bustit të skulptorit Ilmi Hoxha në sheshin e ekzekutimit; gjetja e eshtrave pranë liqenit të Kukësit më 1993.

---

# Odhise Paskali: skulptori që i dha Shqipërisë Skënderbeun e saj në bronz
https://zhurma.press/odhise-paskali/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-08-16

Babai i skulpturës shqiptare — dora që i dha kombit fytyrën e Skënderbeut në bronz (1903–1985)

Kur Murat Toptani gdhendi më 1917 bustin e parë modern të Skënderbeut, i la kombit një fillim — një copë balte të pjekur që mezi i mbijetoi një dekade. Njeriu që e mori atë fillim, e derdhi në bronz dhe pastaj e ngriti heroin mbi një shesh të tërë ishte Odhise Paskali (1903–1985): djaloshi nga Përmeti që një bursë e Mbretit e çoi në Torino dhe u kthye si babai i skulpturës shqiptare. Prej dorës së tij doli fytyra me të cilën një komb i tërë e mëson ende sot se si duket Skënderbeu.

Pse ka rëndësi

• Odhise Paskali (1903–1985) nga Përmeti mbahet si babai i skulpturës moderne shqiptare.

• Prej dorës së tij doli fytyra në bronz me të cilën një komb i tërë e mëson ende sot se si duket Skënderbeu.

• Një bursë e mbretit Ahmet Zogu, dhënë më 1925, e çoi të studionte në Universitetin e Torinos, ku u diplomua më 1927.

Nga Përmeti te Torino

Odhise Paskali lindi më 22 dhjetor 1903 në Përmet, në një Shqipëri që ende s'e kishte shpallur pavarësinë. Talenti i tij u shfaq herët: më 1925, ende pa shkollë arti, modeloi dy vepra — I Urituri dhe Fytyrë vajze — dhe ia paraqiti kryeministrit të kohës, Ahmet Zogut, me një kërkesë të vetme: një bursë për të studiuar skulpturën. Zogu e miratoi. Kështu Paskali mbërriti në Universitetin e Torinos, ku më 1927 u diplomua në Fakultetin e Letërsisë e të Filozofisë me një diplomë në histori e kritikë të artit — dhe ku, larg atdheut, ndihmoi të themelohej shoqata e studentëve shqiptarë. Italia e viteve '20 i dha teknikën; Shqipëria i dha lëndën.

Miqtë e Artit dhe busti i Skënderbeut (1931)

I kthyer në atdhe, Paskali nuk u mjaftua me daltën. Më 1931 themeloi shoqatën Miqtë e Artit, hapi shkolla vizatimi dhe organizoi ekspozitat e para të artit figurativ në Tiranë — infrastruktura që i mungonte një vendi pa traditë muzeale. Në të njëjtin vit, ndodhi takimi që lidh dy breza skulptorësh: busti i dëmtuar i Skënderbeut, i gdhendur nga Murat Toptani — vepra e parë e Rilindjes Kombëtare në skulpturë — kaloi në duart e Paskalit, i cili e restauroi dhe e derdhi në dy kopje bronzi në Torino. Ajo që nisi si baltë e brishtë u bë metal i përjetshëm. Vija e vetme e skulpturës shqiptare — nga Toptani te Paskali — u shkri në një.

Luftëtari Kombëtar dhe Flamurtari (1932)

Vitet '30 e panë Paskalin të kalonte nga bustet te monumenti publik. Më 1932 ngriti dy nga veprat e tij më të njohura të hershme: Luftëtari Kombëtar në Korçë — figura e ushtarit shqiptar që bëhet simbol i qëndresës — dhe Flamurtari në Vlorë, qytetin e Pavarësisë. Nuk ishin thjesht statuja; ishin mënyra si një shtet i ri i jepte formë kujtesës së vet kolektive, duke vendosur në sheshet e qyteteve fytyrat që doni t'i mësonte të parët të pandaruar nga vetja.

Galeria Kombëtare dhe mjeshtëria e një jete

Puna e Paskalit i mbijetoi çdo regjimi — monarkisë, pushtimit, republikës popullore — sepse lënda e tij, historia kombëtare, mbeti e njëjtë kushdo që qeveriste. Nga 1957 deri më 1961 drejtoi Galerinë Kombëtare të Arteve Figurative. Gjatë një jete pune la rreth 600 vepra — buste heronjsh, portrete, kompozime monumentale — dhe u vlerësua me titullin Skulptor i Popullit. Ai konsiderohet themeluesi i skulpturës moderne shqiptare: jo sepse ishte i vetmi që gdhendte, por sepse ishte i pari që e ktheu skulpturën në një gjuhë kombëtare.

Monumenti i Skënderbeut (1968)

Kryevepra e tij erdhi vonë. Më 1968, për 500-vjetorin e vdekjes së heroit kombëtar, u inaugurua në zemër të Tiranës Monumenti i Skënderbeut — Skënderbeu kalorës, me shpatë e përkrenare cjapi, mbi sheshin që sot mban emrin e tij. Vepra u realizua nga Paskali së bashku me bashkautorët Andrea Mano dhe Janaq Paço, por fytyra e heroit është vazhdimi i drejtpërdrejtë i asaj që Paskali kishte derdhur në bronz që më 1931. Të njëjtin vit, ai firmosi edhe Partizanin Ngadhënjimtar në Mauthausen të Austrisë. Nga busti i vogël i restauruar te kalorësi madhështor mbi shesh, harku ishte mbyllur: një komb kishte mësuar të shihte veten.

Trashëgimia: një traditë e vetme në bronz

Historia e artit shqiptar shpesh tregohet si një varg emrash të shkëputur; e vërteta është një rrjet i vetëm, i lidhur me pe të holla. Toptani gdhendi fillimin dhe u fashit; Paskali e mori atë fillim, e shpëtoi nga harresa dhe e ngriti mbi kokat e një kombi. Kur më 1978 modeloi bustet e Vëllezërve Frashëri — mes tyre Naimit, poetit të Rilindjes — po vazhdonte të njëjtën punë: t'i jepte formë fizike një kujtese që rrezikonte të mbetej vetëm në letër. Kjo është arsyeja pse skulptura e Paskalit nuk është dekor. Është dëshmi materiale se një popull i vogël pati fuqinë të krijonte ikonografinë e vet — të vendoste heronjtë e vet në qendër të shesheve, jo sepse dikush ia dha, por sepse dikush i gdhendi.

Burimet

• "Odhise Paskali", Wikipedia (anglisht) — en.wikipedia.org/wiki/Odhise_Paskali

• "Odhise Paskali", Wikipedia (shqip) — sq.wikipedia.org/wiki/Odhise_Paskali

• "Veprat monumentale më të rëndësishme të shesheve shqiptare dhe autorët e tyre", CRI (albanian.cri.cn) — albanian.cri.cn

• "Odhise Paskali, skulptori që skaliti historinë", Dashart — dashart.al

---

# Murat Toptani: dora që gdhendi bustin e parë të Skënderbeut
https://zhurma.press/murat-toptani/
Type: person
Published: 2026-07-09
Updated: 2026-07-31

Atdhetari e skulptori i parë modern shqiptar — dora që i dha fytyrë Skënderbeut, nga e njëjta shtëpi që nxori Esat Pashën.

Shtëpia e Toptanëve i dha Shqipërisë dy emra që historia i mban në skaje të kundërta të së njëjtës epokë: njëri, Esat Pasha, u bë emri i ambicies që ndau vendin; tjetri, Murat beu, u bë dora që i dha formë heroit të kombit. Poet, atdhetar, i burgosur e i mërguar për njëmbëdhjetë vjet, dhe njeriu që gdhendi bustin e parë të Skënderbeut, Murat Toptani (1867–1918) mbahet sot si skulptori i parë modern shqiptar — aq sa vepra e vetme që i mbijetoi një dhjetëvjeçari pune është, në Galerinë Kombëtare, pikërisht skulptura me të cilën nis arti i Rilindjes.

Pse ka rëndësi

• Murat Toptani (1867–1918) ishte poet e atdhetar nga shtëpia e Toptanëve, i burgosur e i mërguar për njëmbëdhjetë vjet.

• Gdhendi bustin e parë të Skënderbeut dhe mbahet sot si skulptori i parë modern shqiptar.

• Lindi në mërgim në malet e Kaukazit, ku i ati Seit Toptani ishte internuar politik; u lidh me shtëpinë e Frashërajve përmes martesës me Asije Frashërin (1895).

Nga Kaukazi te shtëpia e Frashërajve

Murat beu lindi më 13 korrik 1867, larg atdheut — në malet e Kaukazit, ku i ati, Seit Toptani, ishte internuar si i burgosur politik nga Perandoria Osmane. Ishte, pra, fëmijë i një dënimi: një Toptani i lindur në mërgim, jo në pallatet e familjes së tij në Shqipërinë e mesme. Në fillim të viteve 1890 e gjejmë student në Stamboll, ku banoi në shtëpinë e Naim Frashërit — zemra e rrjetit të Rilindjes. Aty lidhi jetën me Rilindjen jo vetëm me idealin, por edhe me gjakun: në vitin 1895 u martua me Asije Frashërin, bijën e Sherif Frashërit, vëllait më të vogël të Naimit, dhe u vendos në Tiranë. Kështu një bir i shtëpisë feudale të Toptanëve u bë krushk i shtëpisë intelektuale të Frashërajve — dy botë të ndryshme të një lëvizjeje të vetme.

Beteja për shqipen në shkollën e Tiranës

Në Tiranë Toptani nuk u mjaftua me emrin e familjes. Në vitin 1897 ndërhyri që në shkollën e re austriake të qytetit mësimet të jepeshin në gjuhën shqipe — e njëjta betejë që po bëhej në të gjithë truallin shqiptar, ajo për të drejtën e një populli të mësonte e të shkruante në gjuhën e vet, beteja që një vit më vonë do të kurorëzohej te Kongresi i Manastirit. Për autoritetet osmane kjo ishte tradhti: më 28 tetor 1897 Murat Toptani u arrestua. Krimi i tij ishte një alfabet dhe një gjuhë.

Njëmbëdhjetë vjet mërgim e burg

Ajo arrestim hapi një dekadë endjeje. Toptani u internua fillimisht në Manastir, pastaj në Galipoli dhe më tej në Tripoli të Afrikës. Në vitin 1898 arratiset dhe kalon detin drejt Italisë, ku qëndron mes Napolit e Brindizit; nga atje proteston kundër dënimit të tij. Vitin 1899 e kalon me muaj në Bukuresht, mes kolonive shqiptare të diasporës që mbanin gjallë çështjen kombëtare. Kthimi në tokat osmane i solli një internim të dytë: nga viti 1900 u mbajt në Çanakala e më pas në Konia, deri sa amnistia e vitit 1908 e liroi më në fund. Njëmbëdhjetë vjet i shpërndarë nga një qytet-burg në tjetrin — jeta e një atdhetari shqiptar nën perandori.

Firma nën Deklaratën e Pavarësisë

Kur erdhi çasti i madh i vitit 1912, emri i tij ishte aty ku duhej. Bashkë me kushëririn e vet, Abdi Toptanin, Murat beu ishte një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë, aktit me të cilin Shqipëria u shpall shtet i lirë. Pas gjysmë jete mërgimi për shkak të shqipes dhe të idesë kombëtare, dora që kishte kërkuar shkollë shqipe në Tiranë vuri tani firmën nën dokumentin themelues të atdheut.

Busti i Skënderbeut: aty ku nis arti i Rilindjes

Trashëgimia më e qëndrueshme e Toptanit nuk është politike, por prej dylli, balte e bronzi. Gjatë viteve të mërgimit në Itali, në Kalabri, ai gdhendi bustin e parë të Gjergj Kastriotit — Skënderbeut, duke u bërë skulptori i parë shqiptar që i dha fytyrë heroit të kombit. Më vonë, kur u kthye përfundimisht në Tiranë në vitin 1917, punoi një bust të dytë të Skënderbeut, modeluar në baltë të pjekur. Pikërisht kjo vepër e fundit — e vetmja që i mbijetoi një dhjetëvjeçari të tërë krijimtarie — ruhet sot në Galerinë Kombëtare të Arteve, ku njihet si skulptura e parë me të cilën nis arti i Rilindjes shqiptare. Në vitin 1931 skulptori Odhise Paskali e restauroi origjinalin e dëmtuar dhe derdhi dy kopje në bronz në Torino, duke shpëtuar nga harresa të vetmen gjurmë materiale të dorës së Toptanit. Një dekadë vepër, një bust i mbijetuar: sa e brishtë ishte kujtesa e një kombi që sapo po lindte.

Dy Toptanë, dy kode

Historia deshi që e njëjta shtëpi t'i jepte Shqipërisë dy fytyra të kundërta. Esat Pasha Toptani — kushëri i largët — hyri në kujtesën kombëtare si ambicia që ndau vendin, si emri i pushtetit personal mbi atdheun. Murat Toptani zgjodhi kodin tjetër: shqipen, besën ndaj çështjes kombëtare, mërgimin në vend të privilegjit, daltën në vend të pushkës. Dhe pikërisht ky, atdhetari e artisti, është ai që historia e kujton më rrallë — ndërsa emri i tradhtarit rri i gdhendur në çdo tekst. Është një ligj i hidhur i kujtesës shqiptare: rrjetit që ngriti alfabetin, shkollën dhe artin nuk iu la kurrë hapësira të lulëzonte, e madje edhe vepra e tij u shpëtua për një fije. Sot, kur nga një dekadë krijimi na ka mbetur një bust i vetëm në një sallë galerie, ky bust nuk është thjesht portret i Skënderbeut — është vetë dëshmia se ekzistoi një Toptani që i shërbeu kombit, jo vetja.

Burimet

• "Murad Toptani", Wikipedia (anglisht) — en.wikipedia.org/wiki/Murad_Toptani

• "Portreti i 'Skënderbeut' nga Murat Toptani — vepra e parë e Rilindjes Kombëtare", Shqiperia.com — shqiperia.com

• "Murat Toptani, nënshkruesi i Deklaratës së Pavarësisë", Panorama — panorama.com.al

---

# Sazani: ishulli-portë i Vlorës që u kthye i fundit në hartën shqiptare
https://zhurma.press/sazani/
Type: place
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

Ishulli 5,7 km² në grykën e Gjirit të Vlorës — Saso i lashtë, kështjellë italiane deri më 1947, bazë e mbyllur ushtarake nën komunizëm: pragu detar që Shqipëria e humbi më gjatë se çdo tokë tjetër të vetën.

Në grykën e Gjirit të Vlorës, aty ku Adriatiku takon Jonin dhe ku bregu shqiptar ngushtohet drejt Ngushticës së Otrantos, ndodhet një copë tokë prej pak më shumë se pesë kilometrash katrorë që ka mbajtur mbi supe një peshë krejt jashtë përmasës së saj. Sazani nuk është thjesht ishulli më i madh i Shqipërisë — është pragu detar i saj, çelësi i portës që mbron hyrjen në gjirin ku, më 1912, lindi shteti shqiptar. Pikërisht ngaqë kush e zotëron Sazanin kontrollon hyrjen në Vlorë, ky ishull i vogël u bë objekt dëshire për çdo fuqi mesdhetare që kaloi pranë brigjeve tona. Dhe pikërisht ngaqë ishte kaq i dëshiruar, Sazani u kthye copa e fundit e hartës shqiptare që u lirua nga një flamur i huaj — një ishull që kombi e humbi më gjatë se çdo tokë tjetër të vetën.

Pse ka rëndësi

• Sazani është ishulli më i madh i Shqipërisë (~5,7 km²), në grykën e Gjirit të Vlorës, dhe kontrollon hyrjen detare drejt Vlorës.

• Kush e zotëron Sazanin kontrollon portën e gjirit ku, më 1912, lindi shteti shqiptar — prandaj u bë objekt dëshire për çdo fuqi mesdhetare.

• Ishte copa e fundit e hartës shqiptare që u lirua nga një flamur i huaj — toka që kombi e humbi më gjatë se çdo tjetër.

Saso — ishulli i lashtë në grykë të gjirit

Ishulli shtrihet rreth 4,8 kilometra i gjatë e 2 kilometra i gjerë, me një sipërfaqe prej afërsisht 5,7 kilometrash katrorë dhe rreth pesëmbëdhjetë kilometra vijë bregdetare, duke ruajtur si roje hyrjen mes gadishullit të Karaburunit dhe qytetit të Vlorës. Grekët e lashtë e quanin Sason, romakët Saso — një emër që del qysh te Periplus-i i Pseudo-Skylaksit, ndër dokumentet më të hershme detare të antikitetit. Që në atë kohë, vlera e ishullit nuk lexohej te toka e tij e thatë e shkëmbore, por te pozicioni: ai qëndronte në një nga udhëkryqet detare më të ngarkuara të Mesdheut, ku anijet që lëviznin mes bregut ilir, Italisë dhe Lindjes duhej të kalonin nën hijen e tij. Kush e mbante Sazanin, mbante një sy mbi të gjithë atë lëvizje.

Zotër që vinin nga deti

Historia mesjetare e Sazanit është një zinxhir zotërimesh që vinin gjithnjë nga deti, jo nga toka. Më 1264 ujërat rreth tij panë një betejë detare mes Gjenovës dhe Venecias — dy republika që luftonin për të njëjtat rrugë tregtare ku ishulli ishte pikë kthese. Më 1279 ai kaloi nën Mbretërinë e Arbërisë, entitetin mesjetar që mbante bregun. Rreth viteve 1371–1372, pasi dera e Balshajve mori Vlorën, Venecia shtriu mbrojtjen e vet mbi Sazanin, dhe deri më 1393 kontrolli venecian mbi të u njoh formalisht. Më 1418 e morën osmanët. Çdo fuqi që kalonte e pagëzonte ishullin sipas gjuhës së vet e e fuste në rrjetin e vet detar — por asnjëra nuk e linte, sepse braktisja e Sazanit do të thoshte t'ia jepje portën e gjirit dikujt tjetër.

Ishulli që Italia s'e lëshoi (1914–1947)

Me shpërbërjen e sundimit osman, Sazani u bë menjëherë objekt i lakmisë së fuqive të mëdha. Italia mori kontrollin e tij më 1913, pas Luftës së Parë Ballkanike, dhe zotërimi iu njoh nëpërmjet Traktatit të Londrës, i ratifikuar më 26 prill 1915. Këtu nis paradoksi që e bën Sazanin një rast më vete në historinë e sovranitetit shqiptar. Kur, në Luftën e Vlorës të vitit 1920, vullnetarët shqiptarë e detyruan Italinë të tërhiqej nga toka e Shqipërisë, protokolli shqiptaro-italian i 2 shtatorit 1920 ia lejoi Romës të mbante vetëm një gjë: ishullin e Sazanit. Ushtria italiane u largua nga bregu, por flamuri i saj mbeti mbi ishullin që ruante hyrjen e po atij gjiri. Nën administrimin italian — i lidhur administrativisht me Lagostën, në provincën e Zarës — u ngritën një far dhe fortifikime detare, dhe u vendosën disa familje peshkatarësh të sjella nga Apulia. Kështu, për njëzet e shtatë vjet, në pamje të drejtpërdrejtë të Vlorës — qytetit ku Ismail Qemali kishte shpallur pavarësinë më 1912 — valëviste një flamur i huaj mbi tokë shqiptare. Vetëm Traktati i Paqes i Parisit, më 1947, ia ktheu sovranitetin mbi Sazanin shtetit shqiptar.

Baza e mbyllur — nëndetëset dhe ishulli i heshtjes

Mezi i rifituar, Sazani hyri menjëherë në një kapitull të ri të mbylljes. Në vitet e para të Luftës së Ftohtë, Gjiri i Vlorës u bë baza e përparuar detare e Bashkimit Sovjetik në Mesdhe. Duhet thënë me saktësi ku qëndronte çfarë: flotilja e nëndetëseve — rreth dymbëdhjetë nëndetëse dizel-elektrike të klasës "Whiskey" (Projekti 613) deri në mesin e viteve 1950 — kishte bazën e vet në Pashaliman, në bregun e gjirit, ku bëhej mirëmbajtja e mbështetja sipërfaqësore; Sazani mbante mbrojtjen nga deti, artilerinë bregdetare dhe kontrollin e hyrjeve në gji. Baza operonte nën komandë sovjetike, me oficerë ndërlidhës shqiptarë. Kur prishja sovjeto-shqiptare çoi më 1961 në largimin e forcave sovjetike, nga nëndetëset që ndodheshin në gji Enver Hoxha mbajti katër, të cilat u përfshinë në Marinën shqiptare. Pas kësaj, gjatë gjithë periudhës komuniste Sazani mbeti zonë ushtarake e mbyllur — një ishull i vendit të vet ku qytetari shqiptar nuk mund të shkelte, roje e heshtur në të njëjtën epokë që mbushi bregun me betonin e frikës.

Pragu që rihapet

Me rënien e diktaturës dhe demilitarizimin gradual, ishulli filloi ngadalë të dilte nga heshtja. Që nga korriku i vitit 2015 Sazani iu hap publikut, dhe sot mbetet pa banorë të përhershëm, me vetëm një prani të vogël detare të përbashkët italiane-shqiptare dhe me plane investimesh e turizmi që kanë ngjallur debat. Historia e tij e gjatë — nga Saso i lashtë te "Gjibraltari i Kuq" i epokës komuniste — mbyllet, të paktën për tani, me një kthesë simbolike: pragu detar që kombi e humbi më gjatë se çdo tokë tjetër të vetën është sot ai që po rihapet i pari. Në fund, historia e Sazanit është historia e një kombi të vogël që mëson ta mbajë vetë derën e vet — të njëjtën portë detare që për shekuj ia mbanin të tjerët.

Burimet

• Wikipedia — "Sazan Island" (anglisht), enciklopedi e lirë.

• National Geographic — "Albania's Sazan Island has been fought over for millennia", reportazh historik.

• Albanian Registry (NAR) — "Sazan Island History: From Italian Saseno to Soviet Subs".

• Traktati i Paqes i Parisit (1947) — dispozita për kthimin e ishullit të Sazanit te Shqipëria.

---

# Marrëveshja e Rambujesë (1999): pakti që shqiptarët e nënshkruan dhe Beogradi e hodhi poshtë
https://zhurma.press/rambujeja/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

Konferenca e paqes shkurt–mars 1999 — shqiptarët nënshkruan, Serbia refuzoi Aneksin B, dhe refuzimi u bë leja morale e ndërhyrjes së NATO-s.

Në një kështjellë mesjetare rreth pesëdhjetë kilometra në jugperëndim të Parisit, midis 6 dhe 23 shkurtit 1999 — dhe pastaj sërish në Paris më 15–18 mars — u mbajt konferenca që do të vendoste fatin e afërt të Kosovës. Grupi i Kontaktit i vuri të dyja palët përballë një teksti të gatshëm: autonomi tre-vjeçare, një forcë ndërkombëtare të udhëhequr nga NATO, dhe pas saj një mekanizëm për statusin përfundimtar «në bazë të vullnetit të popullit». Delegacioni shqiptar, i copëzuar mes rrymash që s'ishin folur për vite, arriti të fliste me një zë të vetëm dhe e nënshkroi marrëveshjen më 18 mars. Beogradi e hodhi poshtë. Gjashtë ditë më vonë nisën bombardimet e NATO-s — dhe refuzimi serb i Rambujesë mbeti në kujtesë si dera e ngushtë ku u pa qartë kush e donte paqen dhe kush e donte dorën e lirë.

Pse ka rëndësi

• Konferenca e Rambujesë u mbajt në një kështjellë afër Parisit midis 6–23 shkurt 1999 (dhe sërish në Paris më 15–18 mars) për të vendosur fatin e afërt të Kosovës.

• Teksti i Grupit të Kontaktit parashikonte autonomi tre-vjeçare, një forcë ndërkombëtare të udhëhequr nga NATO dhe një mekanizëm për statusin përfundimtar; delegacioni shqiptar e nënshkroi më 18 mars, Beogradi e hodhi poshtë.

• Gjashtë ditë pas refuzimit serb nisën bombardimet e NATO-s ndaj Jugosllavisë.

Pse u thirr konferenca

Rambujeja nuk lindi nga mirëdashja diplomatike; lindi nga një dhjetëvjeçar dhune dhe nga një masakër. Pas heqjes së autonomisë së Kosovës më 1989, rezistenca paqësore e Ibrahim Rugovës kishte ndërtuar një shtet paralel por s'kishte lëvizur dot Beogradin; nga viti 1998, Ushtria Çlirimtare e Kosovës e kishte kthyer çështjen në luftë të hapur. Kur më 15 janar 1999 forcat serbe ekzekutuan 45 civilë te Reçaku, opinioni ndërkombëtar u trondit dhe Grupi i Kontaktit — Shtetet e Bashkuara, Britania, Franca, Gjermania, Italia dhe Rusia — vendosi t'i thërriste palët në një tryezë të vetme, nën kërcënimin e qartë të forcës.

Bisedimet u drejtuan nga tre bashkëkryesues: Christopher Hill për Shtetet e Bashkuara, austriaku Wolfgang Petritsch për Bashkimin Evropian dhe Boris Majorski për Rusinë. Fuqia lëvizëse ishte sekretarja amerikane e shtetit, Madeleine Albright, e cila e kthjelltësoi që në fillim se një refuzim serb do të hapte rrugën për ndërhyrje ushtarake.

Kush u ul në tryezë

Për herë të parë pas vitesh, e gjithë skena politike shqiptare e Kosovës u mblodh nën një çati. Delegacioni prej gjashtëmbëdhjetë vetash u krye nga Hashim Thaçi, komandant tridhjetëvjeçar i UÇK-së — guerilja e sjellë në tryezën diplomatike. Përbri tij qëndronin Ibrahim Rugova me Lidhjen Demokratike të Kosovës, Rexhep Qosja në krye të Lëvizjes së Bashkuar Demokratike, gazetari Veton Surroi dhe akademiku Fehmi Agani, ndër të tjerë. Ishte një koalicion i brishtë: pacifistët e Rugovës dhe luftëtarët e UÇK-së nuk kishin as gjuhë të përbashkët politike, e megjithatë presioni i jashtëm i detyroi të flisnin si një trup.

Kundërshtia më e ashpër erdhi nga brenda vetë radhëve shqiptare. Adem Demaçi, përfaqësuesi politik i UÇK-së dhe «Mandela i Kosovës» pas njëzet e tetë vjetësh burg, refuzoi të merrte pjesë: ai nuk pranonte një marrëveshje që nuk premtonte shprehimisht një referendum për pavarësinë në fund të tre viteve. Delegacioni serbo-jugosllav, nga ana tjetër, u krye fillimisht nga Ratko Markoviqi dhe më pas nga presidenti serb Milan Millutinoviqi; Sllobodan Millosheviqi nuk u paraqit kurrë në Rambuje.

Çfarë propozohej

Teksti i Rambujesë i ofronte Kosovës një vetëqeverisje të gjerë, jo pavarësi. Parashikohej një periudhë kalimtare tre-vjeçare me president, kryeministër, kuvend dhe gjykata të vetat; një forcë paqeruajtëse e udhëhequr nga NATO — deri në rreth 30.000 trupa, bërthama e së ardhmes së KFOR-it — do të garantonte zbatimin; dhe pas tre vjetësh «do të mblidhej një takim ndërkombëtar për të përcaktuar një mekanizëm për zgjidhjen përfundimtare të Kosovës, në bazë të vullnetit të popullit». Ishte pikërisht ky formulim i zbutur — «vullneti i popullit» në vend të fjalës «referendum» — që gati e prishi nënshkrimin nga ana shqiptare.

Thaçi, për habinë e Uashingtonit dhe të gjithë Grupit të Kontaktit, nuk pranoi të firmoste një dokument që nuk linte të hapur rrugën drejt pavarësisë. Iu deshën dy javë kohë, konsultime me bazën e UÇK-së dhe siguri politike nga ndërmjetësit që «vullneti i popullit» do të nderohej, para se delegacioni të lëvizte.

Nënshkrimi shqiptar dhe refuzimi serb

Në raundin e dytë, në Paris, më 18 mars 1999, marrëveshja u nënshkrua nga Ibrahim Rugova, Hashim Thaçi, Rexhep Qosja dhe Veton Surroi në emër të Kosovës, në praninë e Hillit dhe Petritschit. Shqiptarët thanë «po» një teksti që e mbante Kosovën formalisht brenda Republikës Federale të Jugosllavisë edhe për tre vjet të tjerë.

Beogradi tha «jo». Delegacioni serbo-jugosllav e pranonte në parim autonominë, por refuzonte kategorikisht pjesën ushtarake — Aneksin B — që i jepte forcave të NATO-s lëvizje të lirë e imunitet ligjor në tërë territorin e Jugosllavisë, jo vetëm në Kosovë. Për Millosheviqin kjo qe e papranueshme; për ndërmjetësit perëndimorë, pa një forcë me dhëmbë, çdo marrëveshje ishte letër e vdekur. Tryeza u shpërbë pa nënshkrimin serb.

Aneksi B dhe leja morale e bombave

Refuzimi i Aneksit B u bë çështja rreth së cilës do të polemizohej për vite. Kritikët e ndërhyrjes do të pretendonin se aneksi qe hartuar aq gjerë sa asnjë shtet sovran nuk mund ta pranonte — një justifikim i fshehur për bombardimet. Përgjigjja perëndimore ishte e thjeshtë: pikërisht mungesa e një force ndërkombëtare të lirë kishte lejuar Reçakun, dhe do të lejonte së shpejti krime edhe më të mëdha. Historia e vërtetoi këtë të dytën me përpikëri të tmerrshme.

Më 24 mars 1999, gjashtë ditë pas nënshkrimit shqiptar, NATO nisi fushatën ajrore. Në javët që pasuan, ndërkohë që bombat binin, shteti serb ndërmori dëbimin masiv të shqiptarëve dhe një varg masakrash — Izbica, Meja, Suhareka — që e bënë retrospektivisht refuzimin e Rambujesë të lexohej si zgjedhje e vetëdijshme për dhunë kundrejt marrëveshjes. Lufta do të mbyllej vetëm në qershor, kur Beogradi më në fund nënshkroi atë që kishte hedhur poshtë në Rambuje: një forcë ndërkombëtare në Kosovë, përmes Marrëveshjes së Kumanovës.

Në kujtesën shqiptare, Rambujeja mbetet dera e ngushtë ku një popull i copëzuar politikisht arriti, për një çast, të fliste me një zë — dhe ku refuzimi i palës tjetër tregoi, para syve të botës, se kush kishte ardhur për paqe e kush për të fituar kohë. Shkrimtari Ismail Kadare i dërgoi asaj kohe një letër konferencës, një kujtesë se pas diplomatëve rrinte një komb që priste.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Konferenca e Rambujesë u mbajt në Château de Rambouillet midis 6 e 23 shkurtit 1999 dhe vazhdoi në Paris më 15–18 mars 1999, nën Grupin e Kontaktit (SHBA, Britani, Francë, Gjermani, Itali, Rusi) e me bashkëkryesues Christopher Hill, Wolfgang Petritsch dhe Boris Majorski. Delegacioni shqiptar prej 16 vetash u krye nga Hashim Thaçi dhe përfshinte Ibrahim Rugovën, Rexhep Qosjën, Veton Surroin e Fehmi Aganin; Adem Demaçi kundërshtoi dhe nuk mori pjesë. Teksti parashikonte autonomi tre-vjeçare, një forcë të udhëhequr nga NATO (deri ~30.000 trupa) dhe një «mekanizëm për zgjidhjen përfundimtare në bazë të vullnetit të popullit». Delegacioni shqiptar e nënshkroi marrëveshjen më 18 mars 1999; Republika Federale e Jugosllavisë dhe Serbia e refuzuan, duke kundërshtuar Aneksin B (lëvizje e lirë e NATO-s në tërë RFJ). Fushata ajrore e NATO-s nisi më 24 mars 1999.

Fakti dhe interpretimi. Datat, përbërja e delegacioneve, kushtet e tekstit dhe rrjedha e ngjarjeve janë fakte të dokumentuara. Leximi se refuzimi serb i Aneksit B ishte zgjedhje për dhunë kundrejt marrëveshjes — dhe jo thjesht mbrojtje e sovranitetit — është pozicion editorial i Zhurmës, i mbështetur në atë që pasoi menjëherë (dëbimi masiv dhe masakrat e prillit–majit 1999). Ky ekspozitë mbështetet vetëm në burime të vlerësuara dhe shmang qëllimisht burimet që relativizojnë krimet e kryera pas Rambujesë.

Burime. Rambouillet Agreement / Rambouillet conference, Wikipedia (anglisht); Institute for War and Peace Reporting, «Rambouillet and Aftermath: Why the KLA Refused in Rambouillet»; International Crisis Group, «Unifying the Kosovar Factions: The Way Forward» (1999); KOHA, «Kadare, konferenca e Rambouillet dhe një letër në keshtjellë»; kronologjia e Kongresit amerikan për konfliktin e Kosovës (CRS RL30127).

---

# Sislej Xhafa: artisti klandestin që u bë zëri i Kosovës në Venecia
https://zhurma.press/sislej-xhafa/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-28

Konceptuali nga Peja që e ktheu përjashtimin në gjuhë arti — nga futbollisti pa pavijon më 1997 te telefoni që s'bie kurrë i Kosovës më 2017.

Sislej Xhafa (Pejë, 1970) është një nga artistët konceptualë më të njohur që ka dhënë bota shqiptare — një krijues që e ktheu vetë përjashtimin në lëndë arti. I lindur në Pejë kur Kosova ishte ende krahinë e Jugosllavisë, i mërguar në vitin 1991 dhe sot me bazë në Nju-Jork, Xhafa e nisi udhën me një gjest që mbetet emblematik: më 1997, kur Shqipëria s'kishte pavijon në Bienalen e Venecias, ai u vesh me fanellën e kombëtares shqiptare të futbollit dhe hyri i paftuar në skenën më të lartë të artit botëror. Njëzet vjet më vonë, po në Venecia, do të përfaqësonte zyrtarisht Republikën e Kosovës. Harku mes atyre dy pikave — nga i padukshmi klandestin te përfaqësuesi sovran — është vetë historia e një kombi që kërkoi të hyjë në botë.

Pse ka rëndësi

• Xhafa lindi në Pejë më 1970, u largua nga Jugosllavia më 1991 dhe sot jeton e punon në Nju-Jork; padukshmëria e emigrantëve u bë tema qendrore e veprës së tij.

• Më 1997, kur Bienalja e 47-të e Venecias nuk kishte pavijon shqiptar, ai hyri i paftuar veshur me fanellën e kombëtares shqiptare të futbollit.

• Njëzet vjet më vonë, po në Venecia, do të përfaqësonte zyrtarisht Republikën e Kosovës.

Nga Peja në botë

Xhafa lindi në Pejë më 1970. Në vitin 1991, ende i ri, u largua nga Jugosllavia në shpartallim: kaloi shkurt nga Londra dhe u vendos në Itali, të cilën do ta quante më vonë atdheun e tij të dytë. Regjistrimi në Accademia di Belle Arti të Firences nisi pjesërisht si mënyrë për të siguruar një leje qëndrimi — por u shndërrua në fillimin e një karriere të plotë. Nga Firenca te Nju-Jorku, ku jeton dhe punon prej vitesh, rruga e tij ndjek të njëjtën trajektore që kanë ndjekur qindra mijëra shqiptarë të brezit të tij: mërgimin si kusht ekzistence, jo si zgjedhje.

Kjo biografi mërgimtare nuk qëndron jashtë veprës së tij — ajo është vepra. Padukshmëria e komuniteteve të mëdha e në rritje të emigrantëve në Evropë u bë tema qendrore e Xhafës. Ai i sheh njerëzit që sistemi i lë në hije — të pastrehët, të parregulltit, të zhdukurit — dhe i vendos në qendër të skenës, atje ku institucionet e artit e kishin zakon të vështronin gjetkë.

Pavijoni klandestin: si hyri Shqipëria pa ftesë (1997)

Vera e vitit 1997 e gjeti Bienalen e 47-të të Venecias pa asnjë pavijon shqiptar — republika e vogël ballkanike, të cilën vetëm Adriatiku e ndan nga Italia, thjesht nuk ishte ndër vendet e ftuara. Xhafa vendosi ta ndryshonte këtë me trupin e vet. I veshur me pantallonat e zeza, këpucët me çengela dhe fanellën e kuqe të kombëtares shqiptare të futbollit, me një top në dorë e një çantë shpine ku valëviste një flamur i vogël shqiptar dhe një radio që transmetonte ndeshjen Itali–Portugali, ai endej nëpër terrenet e Bienales duke u kërkuar vizitorëve të tjerë të luanin futboll me të.

Këtë performancë do ta quante Pavijoni Klandestin Shqiptar — një pavijon që s'ekzistonte në asnjë hartë zyrtare, sepse vendi që ai përfaqësonte s'ishte ftuar. Gjesti, i thjeshtë në pamje, ngrinte pyetjen e mprehtë: kush ftohet në ngjarje të tilla të rralla, dhe pse ata që s'ftohen, s'ftohen? Në një skenë të ndërtuar mbi pavijone kombëtare, Xhafa u shndërrua vetë në një komb — të padukshëm, të pafuqishëm, por të pranishëm me kokëfortësi. Ishte forma më e pastër e asaj që lensa e rrjetit e quan mohim: një popull i lënë jashtë kornizës, që gjen mënyrë të fusë kokën brenda saj.

Arti si urgjencë

«Arti është urgjencë», thotë mantra e tij. Roli i artit në shoqëri, sipas Xhafës, është të ngrejë pyetje për «elementët njerëzorë në kushte çnjerëzore». Puna e tij përshkon dy dekada e më shumë instalacionesh, performancash e ndërhyrjesh publike, shpesh me mjete të varfra e të gjetura — paleta druri, sende të përditshme, trupa njerëzorë — që kthejnë vëmendjen te ata që rendi i botës i harron. Ndër veprat: Pleasure our Flower (2000) dhe Again and Again (2000); projekti publik Axis of Silence në Gjenevë (2009); instalacioni Y në Cyrih (2011). Vepra e tij është shfaqur në Tate Modern të Londrës, në Stedelijk Museum të Amsterdamit, në Palais de Tokyo të Parisit dhe në Art Basel (2019); më 2000 mori çmimin e Fondacionit Querini Stampalia, e më 2022 titullin nderi të Akademisë së Firences. E përfaqëson Galleria Continua, me galeri nga San Gimignano te Havana e Pekini.

Nga Italia te Kosova: dy pavijone, një hark

Rrëfimi i Xhafës në Venecia s'mbaroi me gjestin klandestin. Ai u kthye në Bienale në vitet 1999, 2005, e më pas në dy role që mbyllin harkun e një jete mërgimtare. Më 2013, në Bienalen e 55-të, përfaqësoi zyrtarisht Italinë — atdheun e tij të dytë — në Pavijonin Italian me veprën Vice Versa: mërgimtari i dikurshëm, tashmë i pranuar plotësisht nga vendi që e priti.

Por hapi më i rëndë erdhi më 2017. Në Bienalen e 57-të, Xhafa përfaqësoi Republikën e Kosovës — pjesëmarrja e tretë e vendit — me instalacionin Lost and Found («I humbur dhe i gjetur»), kuruar nga Arta Agani, drejtoreshë e Galerisë Kombëtare të Kosovës. Në një kioskë të ndërtuar prej paletash druri të mbështjella me plastikë qëndronte një telefon i vetmuar që nuk bie kurrë, dhe një regjistër me qindra civilë ende të zhdukur nga lufta. Heshtja e telefonit ishte vepra: pritja e pafund e familjeve që presin një lajm për të dashurit e tyre, thirrja që s'vjen dot. Kështu, artisti që më 1997 kishte hyrë klandestinisht si simbol i një kombi pa pavijon, u bë më 2017 zëri zyrtar i një Kosove sovrane — dhe e vuri atë zë në shërbim të plagës më të hapur të vendit, të zhdukurve të luftës.

Vendi në rrjet

Sislej Xhafa e mban Pejën në emër kudo që shkon — të njëjtin qytet ku, një shekull para lindjes së tij, ishte mbledhur Lidhja e Pejës për t'i dhënë zë kombit. Vepra e tij lidh diasporën shqiptare të Italisë me kujtesën e luftës së Kosovës, urgjencën morale të artit me heshtjen e një telefoni. Ai i takon një radhe të gjatë krijuesish shqiptarë që fituan botën duke mos e mohuar kurrë origjinën — nga Ernest Koliqi që e çoi prozën shqipe në mërgim italian, te regjisorë si Kujtim Spahivogli që u përballën me makinerinë e pushtetit. Ajo që i bashkon nuk është vetëm gjuha, por një kod i vjetër: se dinjiteti nuk kërkohet me lutje, po merret — qoftë duke hyrë i paftuar në Venecia, qoftë duke i dhënë emër e zë atyre që bota s'i sheh.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike e ekspozitat e dokumentuara për Sislej Xhafën (lindur 1970 në Pejë; i mërguar 1991 nëpërmjet Londrës në Itali; studime në Accademia di Belle Arti të Firences; me bazë në Nju-Jork), të kryqëzuara mes burimeve: profili enciklopedik anglisht, njoftimi zyrtar i pavijonit të Kosovës në Bienalen e 57-të, «Sislej Xhafa: Lost and Found» (e-flux, 2017), intervista në Prishtina Insight, dhe dokumentimi i Pavijonit Klandestin Shqiptar të vitit 1997. Datat e Bienaleve (1997, 1999, 2005, 2013 Pavijoni Italian «Vice Versa», 2017 Pavijoni i Kosovës «Lost and Found», 11 maj–22 nëntor, kuruar nga Arta Agani), veprat (Pleasure our Flower e Again and Again 2000; Axis of Silence 2009; Y 2011) dhe çmimet (Querini Stampalia 2000; nderi i Akademisë së Firences 2022) janë kryqëzuar mes burimeve. Detajet e performancës klandestine (fanella e kombëtares, radioja me ndeshjen Itali–Portugali, çanta me flamurin) raportohen sipas kritikës së kohës.

---

# Pjetër Arbnori: «Mandela i Ballkanit», shkrimtari që shkroi 28 vjet burg
https://zhurma.press/arbnori/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-31

I dënuar me vdekje 26 vjeç, ai kaloi 28 vjet nëpër burgjet komuniste — ku shkroi fshehurazi veprën e vet letrare — e doli prej andej për t'u bërë Kryetar i Kuvendit të Shqipërisë demokratike.

Kur më 8 gusht 1962 Gjykata Ushtarake e Tiranës e dënoi me vdekje një mësues letërsie 27-vjeçar nga Durrësi, askush nuk mund ta merrte me mend se i njëjti njeri, tri dekada më vonë, do të ulej në karrigen më të lartë të një Shqipërie të lirë. Pjetër Arbnori mbeti mbi dy muaj në atë që të burgosurit e quanin «dhoma e vdekjes», duke pritur çdo natë pushkatimin që nuk erdhi kurrë. Dënimi iu kthye në njëzet e pesë vjet, pastaj u zgjat me dhjetë të tjera — gjithsej njëzet e tetë vjet burg, një prej dënimeve politike më të gjata në Europën e shekullit XX. Prej andej ai s'doli i thyer, por shkrimtar: veprën e tij letrare e shkroi fshehurazi në qeli. Bota e quajti «Mandela i Ballkanit».

Pse ka rëndësi

• Lindi më 18 janar 1935 në Durrës; jetim i luftës, i ndaluar nga universiteti për shkak të "biografisë" së familjes.

• Më 1962 u dënua me vdekje 27 vjeç; dënimi u kthye në 28 vjet burg — një nga dënimet politike më të gjata në Europën e shekullit XX — dhe veprën letrare e shkroi fshehurazi në qeli.

• Doli nga burgu për t'u bërë Kryetar i Kuvendit të Shqipërisë demokratike; bota e quajti «Mandela i Ballkanit».

Jetim i luftës, i ndaluar nga dera e shkollës

Pjetër Arbnori lindi më 18 janar 1935 në Durrës. Fëmijërinë ia përgjysmoi lufta: kur ishte vetëm shtatë vjeç, i ati u vra nga forcat partizane gjatë luftës civile që përfshiu Shqipërinë në fund të Luftës së Dytë Botërore. Ai mbaroi shkollën e mesme me medalje të artë, por «biografia» e familjes — e njollosur si antikomuniste — ia mbylli derën e universitetit. Për regjimin e ri që po ndërtonte Enver Hoxha, prejardhja vendoste fatin më shumë se merita.

Arbnori nuk u dorëzua. Punoi si mësues derisa e larguan për arsye politike, e më pas u fut në Fakultetin e Filologjisë të Universitetit të Tiranës me dokumente të rreme, duke e mbaruar një program pesëvjeçar në gjysmën e kohës. Nga fundi i viteve pesëdhjetë jepte letërsi në Kavajë — mësues i një lënde që regjimi e donte si mjet propagande, ndërsa ai e mbante si formë lirie.

Grupi social-demokrat dhe dhoma e vdekjes

Rreth vitit 1960, bashkë me një grusht intelektualësh, Arbnori organizoi një lëvizje të fshehtë social-demokrate — një përpjekje të pafuqishme në letër, por vdekjeprurëse në sytë e një shteti policor. Sigurimi e zbuloi grupin, dhe më 27 maj 1961, në moshën 26-vjeçare, ai u arrestua bashkë me gjashtë të tjerë. Në gjyqin e 8 gushtit 1962 Gjykata Ushtarake e Tiranës e dënoi me pushkatim. Mbi dy muaj kaloi në pritje të ekzekutimit para se, më 13 tetor 1962, dënimi t'i shndërrohej në njëzet e pesë vjet heqje lirie.

Ishte pikërisht ky mekanizëm — vdekja e shtyrë, e pastaj e zgjatur — që e bënte të pamëshirshëm sistemin. Kur dënimi po i mbaronte, regjimi i shtoi edhe dhjetë vjet të tjera me akuzën e sajuar të «agjitacionit dhe propagandës». Numri përfundimtar ishte njëzet e tetë vjet: gati gjithë rinia dhe mosha e mesme e një njeriu, të fshira nga jeta për një ide.

Njëzet e tetë vjet: universiteti i burgut

Arbnori i kaloi ato vite nëpër burgjet politike të diktaturës, me Spaçin e Burrelin si emblema të një sistemi ndëshkimor që synonte jo vetëm të izolonte trupin, por të shuante mendjen. Burgjet e Enver Hoxhës nuk ishin thjesht vende ndalimi; ishin pjesë e po asaj arkitekture frike që mbushi vendin me bunkerë — një shtet që e mbante popullin e vet peng përmes betonit dhe telit me gjemba.

U arrestua 26 vjeç dhe u lirua 54 vjeç, në gusht të vitit 1989, pak muaj para se sistemi që e kishte burgosur të merrte fund. Në atë gjysmë jete pas hekurave, Arbnori nuk humbi as arsyen, as fjalën — dy gjërat që diktatura kërkonte më shumë t'ia merrte.

Shkrimtari që shkroi në qeli

Ajo që e veçon Arbnorin nga radha e gjatë e viktimave është se qelinë e ktheu në punishte letrare. Pjesën më të madhe të veprës së tij ai e shkroi fshehurazi brenda burgut, në kushtet më armiqësore që mund të imagjinohen, duke rrezikuar dënime të reja për çdo faqe. Romane si Kur dynden vikingët, Bukuroshja me hijen e Shtëpia e mbetur përgjysmë lindën në gjysmëerrësirën e qelisë dhe u botuan vetëm pas rënies së diktaturës.

Kjo është një trashëgimi që e lidh Arbnorin me një brez të tërë krijuesish që regjimi u përpoq t'i heshtte — me shkrimtaren Musine Kokalari, të dënuar nga i njëjti sistem, e me të tjerë që penën e mbajtën gjallë nën ndalim. Letërsia shqipe e këtij brezi u shkrua kundër shtetit, jo me lejen e tij: fjala si akt qëndrese, kur çdo institucion tjetër ishte zaptuar.

Nga qelia në karrigen e Kuvendit

Kur diktatura filloi të çahej, Arbnori doli menjëherë në ballë. Mori pjesë në demonstratën antikomuniste të 14 janarit 1990 në Shkodër dhe u bë kryetar i degës së Partisë Demokratike për këtë qytet. Në zgjedhjet e para të lira ai u zgjodh deputet, dhe u rizgjodh disa herë, duke qëndruar në Kuvend nga viti 1991 deri në 2001.

Nga 6 prilli 1992 deri më 24 korrik 1997, Pjetër Arbnori shërbeu si Kryetar i Kuvendit të Shqipërisë — kreu i së njëjtës parlament që dikur e kishte dënuar me vdekje pushteti të cilit ai i shërbente. Njeriu që një shtet e kishte dashur të pushkatonte, tani drejtonte seancat e legjislativit të parë demokratik të vendit. Rrallë ka mishëruar dikush kaq plotësisht kalimin e Shqipërisë nga diktatura te republika sa ky mësues letërsie i kthyer nga vdekja.

«Mandela i Ballkanit»: dinjiteti si qëndresë

Për njëzet e tetë vitet nëpër burgje, Arbnori u pagëzua «Mandela i Ballkanit» — një krahasim që nuk është thjesht retorik. Si Mandela, ai e ktheu dënimin e gjatë në autoritet moral; si ai, doli nga qelia pa urrejtje për t'u ulur në institucionet e vendit. Publicistë shqiptarë kanë shkruar se ai nuk u mposht as nga burgu, as nga diktatura, dhe nuk u tjetërsua as nga tranzicioni — një dëshmi e rrallë qëndrueshmërie në një vend ku shumëkush ndryshoi ngjyrë me erën.

Arbnori vdiq më 8 korrik 2006 në Napoli, në moshën 71-vjeçare, nga një hemorragji cerebrale. Një vit më vonë, në maj 2007, një çmim letrar u pagëzua me emrin e tij. Historia e Pjetër Arbnorit është historia e një fjale që nuk pranoi të heshtte: e një njeriu që shteti u përpoq ta fshinte dy herë — një herë me plumb, një herë me harresë — dhe që të dyja herët mbeti në këmbë. Ai është kujtesa se edhe nën sistemin më të mbyllur, dinjiteti njerëzor gjen një çarje ku të rrojë.

Burimet

• Pjetër Arbnori, Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit (kujto.al)

• Pjetër Arbnori, Wikipedia (anglisht)

• «64 ditë në dhomën e vdekjes», Panorama

• «Përkujtohet shkrimtari, përkthyesi dhe politikani Pjetër Arbnori», Agjencia Telegrafike Shqiptare

---

# Masakra e Mejës: 377 të vrarë në një ditë, dhe varret e fshehura në Batajnicë
https://zhurma.press/meja/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-10

Masakra më e madhe e vetme e Luftës së Kosovës — 27 prill 1999, lugina e Rekës së Keqe

Në agimin e 27 prillit 1999, forcat serbe mblodhën mijëra fshatarë të dëbuar nga e gjithë lugina e Rekës së Keqe drejt një pike kontrolli te fshati Meja, mes Gjakovës dhe Junikut. Ndanë burrat dhe djemtë — nga rreth 14 deri në 60 vjeç — nga gratë e fëmijët, i rreshtuan anës rrugës dhe i pushkatuan në grupe. Instituti i Krimeve të Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) numëron 377 civilë të vrarë atë ditë në Mejë e në Korenicë; Fondi për të Drejtën Humanitare emëron të paktën 350 të vrarë gjatë 27–28 prillit, dhe Tribunali i Hagës vërtetoi vrasjen e të paktën 296 vetëve. Për nga numri i viktimave, është krimi më i rëndë ndaj civilëve në gjithë Luftën e Kosovës. Pastaj shteti serb i fshehu provat, ashtu si i kishte zhdukur trupat nga varret e Izbicës: i ngarkoi trupat në kamionë, i çoi qindra kilometra brenda Serbisë dhe i varrosi fshehurazi te Batajnica, pranë Beogradit — një përpjekje për ta vrarë Mejën dy herë, njëherë në jetë e njëherë në kujtesë.

Pse ka rëndësi

• Në agimin e 27 prillit 1999, forcat serbe ndanë burrat e djemtë (rreth 14–60 vjeç) nga gratë e fëmijët te pika e kontrollit e Mejës dhe i pushkatuan në grupe.

• IKKL-ja e Kosovës numëron 377 civilë të vrarë, Fondi për të Drejtën Humanitare të paktën 350, Tribunali i Hagës vërtetoi të paktën 296 — për nga numri i viktimave, krimi më i rëndë ndaj civilëve në Luftën e Kosovës.

• Shteti serb i çoi trupat qindra kilometra brenda Serbisë dhe i varrosi fshehurazi te Batajnica pranë Beogradit, në përpjekje për ta fshehur krimin.

Çfarë ndodhi

Rekë e Keqe është një grup fshatrash shqiptare në komunën e Gjakovës, mes qytetit dhe malësisë së Junikut. Në prill 1999, katër javë pas nisjes së fushatës ajrore të NATO-s, ajo qe bërë tashmë skenë e dëbimit sistematik. Më 21 prill një pritë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) vrau disa policë serbë pranë Mejës, mes tyre komandantin e njohur Milutin Prašević. Hakmarrja nuk qe një sulm i vetëm, por një operacion i planifikuar — i njohur në dokumentet gjyqësore si Operacioni Reka — që sipas vërtetimeve të ICTY-së ishte përgatitur më herët dhe synonte «neutralizimin» e një treve të tërë.

Në agimin e 27 prillit, njësi të ushtrisë jugosllave (VJ), të policisë serbe (MUP) dhe paramilitarë rrethuan fshatrat e luginës — Meja, Korenica, Orize, Ponoshec, Racaj, Ramoc, Madanaj, Nivokaz, Dobrosh e të tjerë — dhe i shtynë banorët në kolona drejt Gjakovës. Në pikën e kontrollit te Meja, burrat dhe djemtë mes 14 e 60 vjeç u nxorën nga kolonat familjare. Gratë e fëmijët u lejuan të vazhdonin drejt kufirit shqiptar; burrat u morën mënjanë dhe u qëlluan me armë automatike. Trupat u lanë anës rrugës e nëpër ara. Njëra ndër viktimat më të reja qe Klaudia Malaj, 15 vjeçe — mes të paktën katër grave të vrara po atë ditë.

Kronologjia

21 prill 1999 — Pritë e UÇK-së pranë Mejës vret disa policë serbë, mes tyre komandantin Milutin Prašević.

27 prill 1999, agim — VJ, MUP e paramilitarë rrethojnë luginën e Rekës së Keqe; dëbojnë banorët në kolona drejt pikës së kontrollit te Meja.

27 prill 1999 — Burrat 14–60 vjeç ndahen nga familjet dhe pushkatohen në grupe; IKKL numëron 377 të vrarë, Fondi për të Drejtën Humanitare të paktën 350, ICTY vërtetoi të paktën 296. Operacioni «Reka» vazhdon deri në pasditen e 28 prillit.

28 prill 1999 — Të mbijetuarit kalojnë kufirin te Morina; hetuesit e Human Rights Watch, që prisnin refugjatët atje, mësojnë për masakrën po atë mëngjes.

Fund prill – maj 1999 — Trupat transportohen me kamionë brenda Serbisë dhe fshihen në varreza masive te qendra policore e stërvitjes në Batajnicë, pranë Beogradit.

2001 e pas — Zbulohen varrezat e Batajnicës; nis identifikimi. Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare, trupat e 309 të vrarëve gjenden në varrezat e fshehta pranë Beogradit; më 2015, 13 vetë figurojnë ende të zhdukur.

Gjeometria e një spastrimi

Meja nuk qe kaos, por metodë. Dëbimi i tërthortë i fshatrave përreth drejt një pike të vetme, ndarja e meshkujve në moshë lufte, ekzekutimi në grupe, pastaj heqja e trupave — e gjithë kjo tregon një zinxhir komande, jo një shpërthim vendor dhune. Pikërisht këtë vërtetoi më vonë Tribunali i Hagës: ky nuk ishte krim i disa ushtarëve të shfrenuar, por pjesë e një fushate të orkestruar nga maja e shtetit. Logjika ishte ajo e ndëshkimit kolektiv — një popullsi e tërë civile e goditur për rezistencën e UÇK-së, sipas parimit se çdo burrë shqiptar në moshë lufte ishte, në sytë e forcave serbe, luftëtar i mundshëm. Është e njëjta logjikë që solli Reçakun, Izbicën, Suharekën e Krushën; Meja është hallka e saj në perëndim, në luginën e Gjakovës.

Mohimi si armë

Ashtu si te Izbica, krimi nuk mbaroi me pushkatimin. Në javët në vijim forcat serbe u kthyen, i nxorën trupat dhe i transportuan me kamionë rreth 420 kilometra larg, brenda Serbisë, ku i varrosën në varreza masive te baza policore e Batajnicës, në periferi të Beogradit. Kur këto varreza u zbuluan pas rrëzimit të Millosheviçit, ato nxorën në dritë qindra trupa shqiptarësh të Kosovës — mes tyre viktima të Mejës, të Suharekës e të masakrave të tjera të vitit 1999. Zhvendosja e trupave qindra kilometra larg vendit të krimit nuk ishte panik logjistik; ishte fshirje e qëllimshme e provës. Mohimi këtu nuk është thjesht gënjeshtër pas krimit — është vazhdim i tij: pas jetës, hiqet edhe gjurma, që të mos mbetet as varr për të kujtuar.

Drejtësia dhe kujtesa

Meja zë vend qendror në vërtetimet gjyqësore të ICTY-së. Në çështjen Prokurori kundër Milutinović e të tjerëve (2009) dhe në atë kundër Vlastimir Đorđeviçit, gjykata gjeti fajtorë disa nga zyrtarët më të lartë të aparatit ushtarako-policor serb — mes tyre Sreten Lukić, Nebojša Pavković, Vladimir Lazarević, Dragoljub Ojdanić e Vlastimir Đorđević — për fushatën e dëbimit e të vrasjeve në Kosovë, ku Reka e Keqe përmendet shprehimisht. Më vonë EULEX-i (2013) dhe prokuroria e Kosovës (aktakuza e dhjetorit 2023, me dhjetëra të pandehur) e mbajtën gjallë ndjekjen për autorët e drejtpërdrejtë. Sot 27 prilli shënohet në Kosovë si Dita Kombëtare e Personave të Zhdukur; te Meja ngrihet përmendorja ku çdo vit kujtohen emrat e viktimave. Kujtesa këtu është akti i fundit i qëndresës — refuzimi për ta lënë shtetin që vrau dhe fshehu trupat, të shkruajë edhe versionin përfundimtar të asaj që ndodhi.

Brenda rrjetit shqiptar — të kuptuarit e shqiptarëve si një botë e ndarë e goditur me dhunë nga jashtë — Meja është pika ku ndëshkimi kolektiv mori formën e tij më të pastër: një luginë e tërë e zbrazur brenda një dite, dhe pastaj një shtet që u përpoq të mos linte as trupat për të dëshmuar. Që Meja të mos zhbëhej, u desh kufiri i Morinës ku dëshmitarët rrëfyen ende me gjak në rroba, u deshën varrezat e Batajnicës që folën kundër vullnetit të atyre që i mbushën, dhe u desh një përmendore ku emrat lexohen me zë çdo prill.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Më 27 prill 1999, në luginën e Rekës së Keqe (komuna e Gjakovës), forcat e ushtrisë jugosllave, policisë serbe dhe paramilitarëve dëbuan banorët e fshatrave drejt një pike kontrolli te Meja, ndanë burrat e djemtë 14–60 vjeç nga gratë e fëmijët dhe i pushkatuan në grupe. Instituti i Krimeve të Kryera gjatë Luftës në Kosovë (IKKL), institut shtetëror i Kosovës, numëron 377 civilë të vrarë më 27 prill në Mejë e në Korenicë (376 shqiptarë dhe një rom, mes tyre katër gra); Fondi për të Drejtën Humanitare emëron në dosjen «Operacioni Reka» (2015) të paktën 350 civilë të vrarë më 27–28 prill, mes tyre 36 të mitur, dhe e quan këtë, për nga numri i viktimave, krimin më të rëndë ndaj civilëve në Luftën e Kosovës; ICTY, në aktgjykimin Đorđević (2011), vërtetoi se forcat serbe vranë 296 nga 344 vetët që zyra mjekoligjore e UNMIK-ut i kishte regjistruar si të zhdukur nga Meja më 27–28 prill; Human Rights Watch vlerësonte më 2001 rreth 300 të vrarë, dhe sipas Kryqit të Kuq Ndërkombëtar, më 15 maj 2000 figuronin ende të zhdukur 282 burra të marrë nga Meja; trupat e 309 të vrarëve u gjetën më vonë në varrezat e fshehta pranë Beogradit, dhe më 2015 13 vetë figuronin ende të zhdukur. Trupat u transportuan brenda Serbisë dhe u fshehën në varreza masive te qendra policore e Batajnicës, pranë Beogradit, ku u zbuluan pas vitit 2001.

Pozicionimi. Dëbimi, ndarja e meshkujve, ekzekutimet dhe zhvendosja e trupave te Batajnica janë fakte të vërtetuara nga aktgjykimet e ICTY-së në çështjet Milutinović e të tjerët (2009) dhe Đorđević, nga Human Rights Watch (Under Orders: War Crimes in Kosovo, 2001, kapitulli mbi komunën e Gjakovës) dhe nga OSBE-ja (As Seen, As Told). Prita e UÇK-së e 21 prillit që vrau policë serbë jepet këtu si kontekst faktik, jo si justifikim: gjykata vërtetoi se Operacioni Reka ishte planifikuar paraprakisht dhe se viktimat qenë civilë të paarmatosur, jo luftëtarë. Çdo pohim serb se të vrarët ishin «terroristë» ose se masakra nuk ndodhi jepet shprehimisht si mohim, jo si fakt, dhe bie ndesh me forenzikën, dëshmitë dhe vetë zbulimin e trupave te Batajnica. Ky ekspozim mbështetet vetëm në regjistrin e besueshëm (ICTY, HRW, OSBE, Fondi për të Drejtën Humanitare dhe Instituti i Krimeve të Kryera gjatë Luftës në Kosovë) dhe shmang qëllimisht burimet që mohojnë krimin.

---

# Omer Nishani: mjeku që u bë kreu i parë simbolik i shtetit
https://zhurma.press/omer-nishani/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

Mjeku gjirokastrit që nga mërgimi antizogist u ngjit në krye simbolik të shtetit të ri — e u fshi prej tij.

Kur në orën 23:00 të natës së 25 majit 1954 mjeku Omer Nishani ra në dhomën e tij në Tiranë me dy plagë armësh zjarri në gjoks, vendi humbi kreun e tij të parë të shtetit — po pa e kuptuar mirë se çfarë kishte humbur. Njeriu që kishte firmosur si president aktet e para të Republikës Popullore ishte, në të vërtetë, një mjek gjirokastrit që e kishte nisur udhën si emigrant kundër Ahmet Zogut, e kishte mbaruar si nënshkrues i heshtur i një pushteti që nuk e drejtonte. Historia e tij është historia e një brezi të tërë atdhetarësh që hapën derën e shtetit të ri e mbetën jashtë dhomës ku merreshin vendimet.

Pse ka rëndësi

• Omer Nishani (Gjirokastër, 1887) ishte mjek dhe kreu i parë i shtetit i Republikës Popullore të Shqipërisë.

• E nisi udhën si emigrant kundër Ahmet Zogut dhe mbështeti Revolucionin e Qershorit të Fan Nolit, para se të kthehej nga mërgimi.

• Vdiq më 25 maj 1954 me dy plagë armësh zjarri — nënshkrues i heshtur i një pushteti që nuk e drejtonte.

Mjeku nga Gjirokastra

Omer Nishani lindi më 5 shkurt 1887 në Gjirokastër, në atë kohë pjesë e Perandorisë Osmane. Studioi mjekësinë dhe e ushtroi zanatin gjatë Luftës së Parë Botërore e viteve që pasuan: mjek në Gjirokastër e Ballsh, pastaj në spitalin e Tiranës dhe si mjek komunal në Durrës deri në mesin e viteve njëzet. Ishte një prej asaj shtrese profesionistësh që shkollimi europian i kishte formuar jashtë vendit e që u kthyen për ta ndërtuar shtetin e brishtë shqiptar të pasluftës — mjekë, juristë, inxhinierë që besonin se dija ishte forma më e sigurt e atdhedashurisë.

Rrjeti i mërgimit kundër Zogut

Politika e futi herët në rrezik. Në vitin 1924 Nishani u përfshi në qarqet që kundërshtuan ashpër Ahmet Zogun dhe u burgos shkurtimisht pas një tentative atentati; e mbështeti Revolucionin e Qershorit të Fan Nolit, që për pak muaj rrëzoi Zogun para se ky të kthehej me forcë. Kur qeveria e Nolit ra në dhjetor 1924, Nishani mori rrugën e mërgimit — Itali, Austri, Zvicër.

Në mërgim ai u bë një nyjë e rrjetit antizogist që lidhte Gjenevën me Vjenën e me Moskën: në 1925 ishte ndër themeluesit e Komitetit Nacional Revolucionar (KONARE), organizatës radikale që synonte rrëzimin e Zogut, dhe ndihmoi të drejtohej gazeta e saj «Liria Kombëtare», që doli në Gjenevë nga viti 1926 deri në 1932. Ky ishte një brez shqiptarësh të shpërndarë nëpër Europë — Noli, Nishani e shokët e tyre — që e mbajtën gjallë një ide të Shqipërisë ndryshe nga ajo e mbretit, duke shkruar, botuar e komplotuar nga kryeqytetet e huaja. Pas 1933 Nishani kaloi vite si emigrant politik në Greqi, derisa lufta e ktheu në atdhe.

Nga Labinoti te Përmeti

Kur pushtimi fashist e ktheu përmbys rendin e vjetër, Nishani iu bashkua Lëvizjes Nacionalçlirimtare. Në 1943, në Konferencën e Labinotit, u zgjodh anëtar i Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar — trupi që po merrte formën e një shteti në ilegalitet. Një vit më vonë, në Kongresin e Përmetit të majit 1944, mosha, autoriteti moral dhe e kaluara e tij atdhetare e ngritën në krye të Kryesisë së Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar — pra, kreu simbolik i shtetit të ri që po lindte. Ishte figura e respektuar rreth së cilës mund të bashkoheshin edhe ata që nuk ishin komunistë; emri i një mjeku të vjetër të mërgimit u vu në ballë të një lëvizjeje që në thelb e drejtonte një brez shumë më i ri.

Kreu simbolik i një shteti që s'e drejtonte

Nga 22 tetori 1944 deri në mars 1946 Nishani shërbeu si ministër i Punëve të Jashtme i qeverisë së parë të pasluftës, dhe më pas, nga 16 marsi 1946 deri më 1 gusht 1953, si Kryetar i Kryesisë së Kuvendit Popullor — domethënë kreu i shtetit i Republikës Popullore të Shqipërisë për shtatë vjet. Nënshkrimi i tij qëndron nën dokumentet themeluese të regjimit.

Por titulli fshihte një të vërtetë të hidhur. Pushteti i vërtetë u përqendrua shpejt te Enver Hoxha dhe aparati i Partisë; presidenca e Nishanit ishte kryesisht ceremoniale, një fasadë respektabiliteti mbi një diktaturë që po ngurtësohej. I njëjti model që Zhurma e ka gjurmuar që nga Përmeti — një front i gjerë që ngushtohet në një grusht, pastaj në një njeri — e la mjekun e vjetër atdhetar në rolin e nënshkruesit, jo të vendimmarrësit. Fakti që gruaja e tij, austriakja Rozvita von Woler, u nda prej tij kur ai u bë president, tregon sa e vetmuar ishte bërë kjo lartësi.

Fundi në errësirë

Më 24 korrik 1953 Nishani dha dorëheqjen «për arsye shëndetësore»; në gusht e zëvendësoi Haxhi Lleshi. Më pak se një vit më vonë, natën e 25 majit 1954, ai vdiq nga dy të shtëna armësh zjarri në banesën e tij. Dosja e Ministrisë së Brendshme dhe autopsia e regjistruan si vetëvrasje — një përfundim tabu për kohën, që regjimi u përpoq ta mbulonte. Dëshmi të mëvonshme e vunë në dyshim versionin zyrtar, duke lënë hapur pyetjen nëse ish-presidenti u vetëvra apo u hoq nga mesi. E vërteta e saktë mbetet e mbyllur në kasafortat e një shteti që i varroste heshturazi themeluesit e vet të papërshtatshëm. Ajo që dihet me siguri është arku: mjeku i Gjirokastrës që ëndërroi një Shqipëri të lirë nga mërgimi, e pa atë Shqipëri të lindte, i vuri firmën — dhe pastaj u fshi nga faqja e saj.

Burimet

• Omer Nishani, Wikipedia në shqip

• Omer Nishani, Wikipedia (anglisht)

• «Dr. Omer Nishani, që ishte dhe 8 vjet president», Dielli

---

# Bunkerizimi i Shqipërisë: betoni i frikës që u bë dëshmi
https://zhurma.press/bunkerizimi/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-24

Midis fundit të viteve '60 dhe mesit të '80-tave, regjimi i Enver Hoxhës mbuloi Shqipërinë me qindra mijëra kube betoni. Sot ato janë kthyer nga arkitektura e frikës në dëshminë më kokëfortë të një kombi.

Kushdo që ka udhëtuar nëpër Shqipëri i ka parë: kube betoni gri që dalin nga arat, nga plazhet, nga oborret e shkollave dhe nga faqet e maleve, si kërpudha të ngurtësuara që nuk kalben kurrë. Ato janë bunkerët — dëshmia më e prekshme fizike e një kombi që një regjim e mbylli me çelës nga bota. Midis fundit të viteve '60 dhe mesit të viteve '80, shteti i Enver Hoxhës derdhi një pjesë të mirë të pasurisë kombëtare në beton, me bindjen se çdo shqiptar duhej të ishte ushtar dhe çdo pëllëmbë tokë një llogore. Sot, po ato kupola janë shndërruar nga arkitektura e frikës në dëshmi të hapur për të gjithë.

Pse ka rëndësi

• Midis fundit të viteve 60 dhe mesit të viteve 80, regjimi i Enver Hoxhës derdhi një pjesë të mirë të pasurisë kombëtare në beton, duke mbuluar vendin me bunkerë.

• Ishte përfundimi logjik i doktrinës së «luftës popullore»: pas prishjes me BRSS (1961) dhe daljes nga Traktati i Varshavës (1968), Shqipëria u paraqit e rrethuar nga armiq perëndimorë e lindorë njëkohësisht.

• Sot po ato kupola betoni janë kthyer nga arkitektura e frikës në dëshminë më të prekshme fizike të një kombi që regjimi e mbylli me çelës nga bota.

Doktrina e «luftës popullore»

Bunkerizimi nuk ishte një tekë e çastit, por përfundimi logjik i një doktrine. Pasi prishi me Bashkimin Sovjetik më 1961 dhe u tërhoq zyrtarisht nga Traktati i Varshavës më 1968 — në shenjë proteste ndaj pushtimit të Çekosllovakisë — Shqipëria mbeti e vetme, e rrethuar sipas retorikës zyrtare nga armiq në çdo anë: «imperializmi» perëndimor dhe «revizionizmi» lindor njëkohësisht. Përgjigjja ishte doktrina e «luftës popullore»: e gjithë popullsia e armatosur, e gjithë territori i fortifikuar, asnjë pëllëmbë tokë e dorëzuar pa luftë. Kujtesa e qëndresës partizane të Luftës së Dytë u kthye në justifikimin ideologjik për një gjendje të përhershme rrethimi, dhe bunkeri u bë simboli i saj konkret — premtimi i betontë se kombi kurrë nuk do të pushtohej sepse kurrë nuk do të hapej.

Josif Zagali dhe gjeometria e kupolës

Forma e njohur — kupola gjysmësferike mbi një bazë rrethore — nuk qe rastësi. Inxhinieri ushtarak Josif Zagali projektoi tipin standard, duke vënë re se fortifikimet me kube devijonin predhat dhe bombat, të cilat rrëshqisnin mbi sipërfaqen e lakuar në vend që ta shponin. Rrëfehet — ndoshta më shumë si legjendë sesa si fakt i dokumentuar — se Hoxha e detyroi projektuesin të qëndronte brenda prototipit ndërsa e qëllonin me artileri, për të provuar qëndrueshmërinë. Dolën dy tipa kryesorë. QZ-ja (Qendër Zjarri), bunkeri i vogël i parafabrikuar për një ose dy vetë, me diametër rreth tre metra, ishte lloji që sot mbush peizazhin. PZ-ja (Pikë Zjarri), bunkeri komandues me diametër deri në tetë metra dhe peshë prej 350–400 tonësh kur montohej, ishte zemra e një grupimi mbrojtës. Të parafabrikuar në fabrika e të transportuar copë-copë, ata u ngritën me mijëra në një rrjet që mbulonte kufij, bregdet, ura e qendra qytetesh.

Sa bunkerë? Numri që u bë mit

Regjimi nuk publikoi kurrë një shifër zyrtare — fshehtësia ishte pjesë e doktrinës. Kjo boshllëk ka ushqyer një nga numrat më të përsëritur në rrëfimin për Shqipërinë: shifra popullore prej 750 mijë bunkerësh, e cila u ngjit deri në titullin e projektit dokumentues «Concrete Mushrooms» të studiuesve Elian Stefa e Gyler Mydyti. Por vlerësimet më të kujdesshme, të mbështetura në të dhënat e disponueshme, flasin për një numër dukshëm më të vogël — rreth 173 mijë. E vërteta është se numri i saktë ka humbur bashkë me arkivat dhe me sekretin me të cilin u ndërtuan; ajo që nuk ka humbur është shkalla e dukshme e ndërmarrjes, mjaftueshëm e madhe sa çdo shifër të tingëllojë e besueshme.

Çmimi: shtëpitë që nuk u ndërtuan

Kostoja e vërtetë e bunkerizimit nuk matet vetëm në beton, por në atë që u la pa ndërtuar. Vlerësohet se vetëm prodhimi i bunkerëve të parafabrikuar hëngri rreth 2 për qind të produktit material neto të vendit, ndërsa tërësia e programit u tha se kaloi dyfishin e kostos së Linjës Maginot franceze dhe konsumoi trefishin e betonit të saj — në një nga vendet më të varfra të Europës. Çdo kube betoni ishte një apartament që nuk u ngrit, një rrugë që nuk u shtrua, një shkollë që nuk u pajis. Përveç kostos materiale, bunkeri ushtroi edhe një kosto psikologjike: ai e mbajti gjallë përditë ndjesinë e rrethimit, e ktheu frikën në peizazh dhe i mësoi një brezi të tërë se bota përtej kufirit ishte kërcënim, jo mundësi. Kjo ishte e njëjta logjikë që ndërtoi kampet e Spaçit dhe që dënoi artistë si Kujtim Spahivogli — makineria e një shteti që i trajtonte qytetarët e vet si rojtarë dhe si të dyshuar njëkohësisht.

Nga frika te dëshmia

Kur regjimi ra dhe vendi u hap më në fund — pas 2 korrikut 1990, kur mijëra shqiptarë u vërsulën në ambasadat e Tiranës për të ikur — bunkerët mbetën aty ku ishin, tepër të shumtë e tepër të fortë për t'u prishur. Populli bëri me ta atë që bën gjithmonë me trashëgiminë që nuk e zgjodhi: e ripërdori. U bënë depo e vathë, kafene bregdetare, strehë barinjsh, madje ferma kërpudhash brenda errësirës së tyre të lagësht. Të tjerë u kthyen në vende kujtese: në nëntor 2014, një strehë bërthamore pesëkatëshe e ndërtuar dikur për Hoxhën u hap si «Bunk'Art», një muze e hapësirë ekspozimi që rrëfen pikërisht epokën që e krijoi. Ashtu si te kujtimet e Lea Ypit për një fëmijëri nën diktaturë, bunkeri sot lexohet me sy kritik e jo me nostalgji. Betoni që u derdh për të mbyllur një komb është kthyer në dëshminë e tij më kokëfortë — kujtues i heshtur se liria nuk vjen nga muret, por nga guximi për t'i hapur dyert.

Burimet

• Elian Stefa & Gyler Mydyti, «Concrete Mushrooms: Reusing Albania's Abandoned Bunkers» (2012) — projekti dokumentues mbi historinë, tipologjinë dhe ripërdorimin e bunkerëve; burimi i shifrës popullore 750 mijë. dpr-barcelona.com

• «Bunkers in Albania» — Wikipedia — të dhëna mbi doktrinën e «luftës popullore», projektuesin Josif Zagali, tipat QZ e PZ (dimensionet dhe pesha), kostoja (~2% e produktit material neto; dyfishi i Linjës Maginot, trefishi i betonit) dhe hapja e Bunk'Art më nëntor 2014. en.wikipedia.org

• «Bunk'Art» — muzeu në Tiranë, i vendosur në një strehë të dikurshme bërthamore të regjimit; dëshmi e ripërdorimit të infrastrukturës së frikës si vend kujtese. bunkart.al

• National Geographic, «Inside Albania's Forgotten Military Bunkers» — dokumentim fotografik i shpërndarjes së bunkerëve nëpër peizazhin shqiptar dhe i gjendjes së tyre pas komunizmit. nationalgeographic.com

---

# Kongresi i Përmetit: kur qëndresa u bë shtet, maj 1944
https://zhurma.press/kongresi-i-permetit/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

24–28 maj 1944 — Kongresi që ngriti organet e para të shtetit të ri, i dha fund de fakto monarkisë dhe përqendroi pushtetin në një parti të vetme.

Në fund të majit 1944, ndërsa lufta ende ziente nëpër male, rreth dyqind burra e gra u mblodhën në një qytet të vogël të jugut për të bërë diçka që deri atëherë asnjë kuvend shqiptar nuk e kishte guxuar në mes të një pushtimi: të shpallnin një shtet. Kongresi i Përmetit — 24 deri 28 maj 1944 — i dha fund de fakto monarkisë, ngriti organet e para të pushtetit të ri dhe e njohu Frontin Nacionalçlirimtar si përfaqësuesin e vetëm të popullit. Por po ajo tavolinë ku lindi shteti i ri e mbylli pushtetin brenda një partie të vetme. Përmeti është njëherazi akti themelues i Shqipërisë së pasluftës dhe çasti kur gjerësia e qëndresës u ngushtua në një ngjyrë.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Përmetit (24–28 maj 1944) shpalli organet e para të pushtetit të ri dhe njohu Frontin Nacionalçlirimtar si përfaqësuesin e vetëm të popullit.

• I dha fund de fakto monarkisë dhe njihet si akti themelues i Shqipërisë së pasluftës.

• Morën pjesë rreth dyqind delegatë (188 me të drejtë vote); po ajo tavolinë e ngushtoi pushtetin brenda një partie të vetme.

Përmeti, maj 1944

Zgjedhja e Përmetit nuk ishte e rastit. Jugu ishte zemra e lëvizjes partizane, terreni malor jepte mbrojtje, dhe qyteti ndodhej thellë në zonën e çliruar, larg garnizoneve gjermane. Konteksti ushtarak po ndryshonte me shpejtësi: Italia kishte kapitulluar që në shtator 1943, Gjermania naziste kishte marrë vendin, dhe qëndresa e udhëhequr nga Fronti Nacionalçlirimtar po fitonte terren. Ajo që i mungonte lëvizjes tashmë nuk ishte një ushtri — atë e kishte krijuar një vit më parë Konferenca e Labinotit, që ngriti Shtabin e Përgjithshëm nën komandën e Spiro Moisiut — por një organ që të fliste si shtet. Përmeti e mbushi këtë boshllëk.

Dyqind delegatë dhe një kongres i mbledhur në luftë

Kongresi u hap më 24 maj 1944 dhe zgjati deri më 28 maj. Sipas të dhënave të dokumentuara, morën pjesë rreth dyqind delegatë e të ftuar, prej tyre 188 me të drejtë vote — përfaqësues nga zonat e Korçës, Vlorë-Gjirokastrës, Beratit, Elbasanit, Tiranës, Pezës e Durrësit, si dhe nga organizatat rinore e të grave dhe nga brigadat partizane. Shumica ishin anëtarë të Partisë Komuniste Shqiptare, e cila deri atëherë e drejtonte Frontin nga brenda. Kuvendi ndoqi të njëjtin model si Këshilli Antifashist i Çlirimit Kombëtar të Jugosllavisë (AVNOJ) — një kongres rezistence që vishej me atributet e një parlamenti.

Çfarë vendosi Kongresi

Përmeti ngriti dy organe. I pari ishte Këshilli Antifashist Nacionalçlirimtar (KANÇ) — organi më i lartë ligjvënës e ekzekutiv, i shpallur si përfaqësuesi i vetëm i sovranitetit të popullit dhe shtetit shqiptar. KANÇ-i zgjodhi një Presidium prej njëzet e pesë vetash, në krye të të cilit u vendos Omer Nishani, mjeku e intelektuali që i dha kongresit fytyrën e tij përfaqësuese. I dyti ishte Komiteti Antifashist Nacionalçlirimtar — një trup me njëmbëdhjetë anëtarë, i pajisur me atributet e një qeverie të përkohshme. Kryetar i tij u zgjodh Enver Hoxha, dhe nënkryetar Myslym Peza.

Por qendra e vërtetë e rëndesës u vendos te një njeri i vetëm. Hoxha ishte njëkohësisht sekretar i përgjithshëm i partisë, kryetar i qeverisë së përkohshme dhe komisar politik i ushtrisë; kongresi i dha atij gradën Kolonel-Gjeneral dhe e konfirmoi Komandant të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Ndërsa Spiro Moisiu mbeti komandant i shtabit në terma ushtarakë, autoriteti suprem — politik dhe ushtarak njëherësh — tashmë kishte një adresë të vetme.

Vendimet politike ishin prerëse. Kongresi ia ndaloi kthimin në Shqipëri ish-mbretit Ahmet Zog, duke i dhënë fund de fakto monarkisë. Vendosi gjithashtu që të mos njihej asnjë qeveri tjetër e formuar brenda ose jashtë vendit pa pëlqimin e KANÇ-it — një klauzolë që godiste njëkohësisht qeveritë bashkëpunëtore me pushtuesin dhe çdo mundësi qeverie-mërgimi që t'i kundërvihej Frontit. Të gjitha qeveritë e mëparshme u shpallën të pavlefshme. Në gjuhën e Kongresit, kjo ishte "ndarja përfundimtare me të shkuarën".

Nga Përmeti te Berati: mbyllja e pushtetit

Kongresi i Përmetit nuk ishte fundi i procesit, por fillimi i tij. Pesë muaj më vonë, mbledhja e dytë e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar në Berat (tetor 1944) e ktheu Komitetin Antifashist në Qeveri të Përkohshme Demokratike, me Enver Hoxhën kryeministër — hapi i fundit institucional para çlirimit të plotë në nëntor 1944. Kështu, brenda gjashtë muajsh, lëvizja që kishte lindur si front i gjerë antifashist — me komunistë, nacionalistë e malësorë në të njëjtën tryezë, siç ishin ulur dikur te Peza e te Mukja — u shndërrua në aparatin e një shteti nga i cili, brenda pak vitesh, mbeti vetëm partia fituese. Balli Kombëtar mbeti jashtë e kundër, dhe monarkistë si Abaz Kupi u kthyen në armiq. Përmeti i dha Shqipërisë institucionet e para të pavarura nga çdo patron i huaj; por po aty u vulos edhe monopoli që do të zgjaste dyzet e pesë vjet.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Kongresi Antifashist Nacionalçlirimtar u mbajt në Përmet mes 24 dhe 28 majit 1944, me rreth dyqind delegatë e të ftuar (188 me të drejtë vote). Ai ngriti Këshillin Antifashist Nacionalçlirimtar (KANÇ) si organin më të lartë të pushtetit, me Presidium prej 25 vetash në krye të të cilit u zgjodh Omer Nishani, dhe Komitetin Antifashist Nacionalçlirimtar si qeveri të përkohshme me njëmbëdhjetë anëtarë, me kryetar Enver Hoxhën dhe nënkryetar Myslym Pezën. Hoxhës iu dha grada Kolonel-Gjeneral dhe u konfirmua Komandant i Përgjithshëm i ushtrisë. Kongresi ndaloi kthimin e ish-mbretit Zog, nuk njohu asnjë qeveri tjetër brenda ose jashtë vendit dhe shfuqizoi qeveritë e mëparshme. Kuvendi u modelua sipas AVNOJ-it jugosllav. Mbledhja e dytë e Këshillit në Berat (tetor 1944) e ktheu Komitetin në Qeveri të Përkohshme Demokratike.

Pozicionim. Kjo ekspozitë e trajton Përmetin si ngjarje të historisë kombëtare — çasti kur qëndresa mori formën e një shteti dhe kur monarkia mori fund — dhe jo si kremtim të partisë që doli fituese. Faqja ruan distancën skeptike: dokumenton njëkohësisht arritjen (institucione të para të pavarura nga çdo patron i huaj, në një vend që çliroi veten pa pritur ushtri të huaja) dhe koston (mbylljen graduale të gjerësisë politike në një monopol të vetëm). Premtimet e Frontit për vetëvendosjen e Kosovës, të shprehura te Konferenca e Bujanit (dhjetor 1943), mbetën jashtë vendimeve të Përmetit dhe u lanë për pas lufte — një hark tjetër i së njëjtës histori.

Referenca. Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945; Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: A History, Vol. I; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History; procesverbalet e Kongresit të Përmetit të botuara në shtypin historik shqiptar; kryqëzuar me Wikipedia (kontrolluar përballë burimeve të mësipërme).

---

# Spiro Moisiu: gjenerali i mbretërisë në krye të ushtrisë çlirimtare
https://zhurma.press/spiro-moisiu/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

Komandant i Shtabit të Përgjithshëm të UNÇSH — oficeri profesionist që regjimi e la mënjanë

Kur Ushtria Nacionalçlirimtare Shqiptare fitoi emrin, gradën dhe një shtab të vërtetë ushtarak, në krye të saj nuk u vu një revolucionar por një oficer i vjetër i mbretërisë. Spiro Moisiu ishte prej brezit të parë të oficerëve profesionistë të shtetit shqiptar — i shkolluar në Tiranë, i graduar nën instruktorë të huaj, komandant kufiri në prag të pushtimit. Komunistët e zgjodhën komandant të përgjithshëm pikërisht sepse dinte të komandonte një ushtri; e larguan pas fitores pikërisht sepse nuk ishte njeri i partisë. Historia e tij është historia e krahut profesional të çlirimit — kompetenca ushtarake që i dha disiplinë një lëvizjeje politike, dhe që fituesit e nxorën jashtë sapo lufta mbaroi. Gjysmë shekulli më vonë, biri i tij do të bëhej President i Republikës.

Pse ka rëndësi

• Spiro Moisiu (Kavajë, 1900) ishte oficer profesionist i mbretërisë dhe komandant i përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare.

• Komunistët e zgjodhën komandant sepse dinte të drejtonte një ushtri, dhe e larguan pas fitores sepse nuk ishte njeri i partisë.

• Biri i tij do të bëhej më vonë President i Republikës.

Oficeri i mbretërisë

Spiro Moisiu lindi më 5 maj 1900 në Kavajë. I mbeti jetim herët — i ati u vra në trazirat e vitit 1913, në vitet e para të shtetit shqiptar ende të palindur mirë. U rrit brenda institucionit që po ndërtohej bashkë me vendin: ushtrisë. Ndoqi kursin e oficerit në Tiranë në fund të viteve 1910; në vitet '20 mori gradën e togerit pas një kursi njëvjeçar të drejtuar nga instruktorë ushtarakë të huaj, dhe në shkollën e përparimit të oficerëve (1929–1930) doli i pari mes dyzet e tre pjesëmarrësve, duke fituar gradën e kapitenit. Nga fundi i viteve '30 ishte major.

Ishte, me fjalë të tjera, një profesionist — jo produkt i një fronti politik, por i një karriere. Nën Mbretërinë e Ahmet Zogut shërbeu në detyra komande: në prill 1939, kur pushtimi italian ra mbi Shqipëri, Moisiu ishte komandant kufiri në prefekturën e Shkodrës. Pak muaj më vonë, gjatë luftës italo-greke, komandoi një batalion në front. Ushtri e vogël, e keqpajisur, e tradhtuar nga kreu i saj politik — por për oficerët si Moisiu, uniforma mbetej një detyrim ndaj shtetit, jo ndaj një regjimi.

Komandanti i Shtabit të Përgjithshëm

Në korrik 1943, në fshatin Labinot mbi Elbasan, lëvizja e rezistencës u mblodh për t'i dhënë vetes një strukturë ushtarake të vërtetë. Në Konferencën e Labinotit, më 10 korrik 1943, u zgjodh Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare — dhe në krye të tij, si komandant, u vu Spiro Moisiu, me gradën gjeneral-major. Komisar politik u caktua Enver Hoxha. Ndarja e roleve nuk ishte e rastit: komanda ushtarake i takonte një profesionisti që dinte të lëvizte formacione dhe të mbante një zinxhir komande; komanda politike i takonte partisë.

Zgjedhja e një oficeri të vjetër të mbretërisë nuk ishte kontradiktë, por llogari. Një ushtri që synonte të fitonte njohje — brenda dhe jashtë vendit — kishte nevojë të dukej si ushtri, jo si çetë. Moisiu i dha asaj emrin e një komandanti me karrierë, me shkollë ushtarake, me gradë të fituar në kohë paqeje. Në të njëjtin shtab u ndodh për një kohë edhe Abaz Kupi — një tjetër oficer jashtë partisë — dëshmi se në atë verë të vitit 1943 fronti i qëndresës mbante ende brenda vetes më shumë se një ngjyrë.

Ushtria që s'ishte ende partiake

Gjatë viteve 1943–1944, ushtria çlirimtare ishte ende një trup ku dy krahë bashkëjetonin: oficerët profesionistë që i jepnin strukturë, dhe komisarët politikë që i jepnin drejtim. Në letër, Moisiu komandonte; në thelb, vendimet strategjike gjithnjë e më shumë kalonin nga aparati i partisë. Kjo nuk e zvogëlon rolin e tij — pa oficerë të tillë, formacionet partizane do të mbeteshin çeta të shpërndara, jo një ushtri me shtab, me gradim e me komandë të njësuar. Por e paracakton fundin: sapo lufta të mbaronte dhe pushteti të konsolidohej, krahu profesional i panevojshëm politikisht do të hiqej.

Ky është një motiv i përsëritur në historinë shqiptare të shekullit XX — Peza, Labinoti, e gjithë arkitektura e rezistencës u ndërtua nga një bashkësi e gjerë, pastaj u ngushtua deri sa mbeti vetëm një zë. Fituesit rishkruan historinë sikur ushtria të kishte qenë që në fillim partiake. Nuk ishte.

I lënë mënjanë

Fitorja e vitit 1944 nuk i solli Spiro Moisiut vendin që i takonte një komandanti të përgjithshëm. Brenda pak vitesh u zbrit nga grada dhe u zhvendos në detyra pa peshë — drejtues i një zyre rekrutimi, kryetar i shoqatës së gjuetarëve. Rreth vitit 1946, në moshën dyzet e gjashtë vjeç, u nxor nga shërbimi aktiv. Arsyeja ishte e njohur për të gjithë: Moisiu nuk ishte komunist, por oficer i Mbretërisë Shqiptare, dhe në ushtrinë e re — ushtri e partisë — nuk kishte vend për një komandant pa parti.

Rrethanat e sakta të largimit mbeten të diskutueshme mes burimeve: disa e lidhin me dëshmi gjyqësore për një komplot të pretenduar, të tjera thjesht me pastrimin e kuadrove joparakomuniste. Kjo ekspozitë nuk merr përsipër të gjykojë akuzat e një regjimi që i përdorte gjyqet si vegël pushteti; ajo regjistron faktin e paqartësueshëm — komandanti i parë i Shtabit të Përgjithshëm u la jashtë ushtrisë që kishte ndihmuar ta ngrinte. Nuk u pushkatua, nuk u burgos gjatë; thjesht u fshi nga vendi i tij dhe u la të plakej si emër i heshtur.

Kthimi i një emri

Spiro Moisiu vdiq më 12 prill 1981 në Tiranë, tetëdhjetë vjeç, në një Shqipëri që kujtesën zyrtare ia kishte dhënë partisë, jo profesionistëve që e kishin shërbyer shtetin para saj. Por historia i ktheu emrin nga një anë që regjimi nuk e kishte parashikuar: biri i tij, Alfred Moisiu — vetë ushtarak me karrierë — u bë President i Republikës së Shqipërisë (2002–2007), në një shtet demokratik e shumëpartiak, larg atij që e kishte nxjerrë të atin jashtë radhëve.

Ky vazhdim mban në vete një drejtësi të heshtur: strandi profesional i ushtrisë shqiptare — oficerët e shkolluar që i shërbyen shtetit pavarësisht se cili front komandonte — nuk u shua, u rikthye. Spiro Moisiu i takon atij strandi: jo hero i një ideologjie, por komandanti që i dha një ushtrie formën e ushtrisë, dhe që meriton të kujtohet për atë që bëri, jo për partinë që s'e mbajti kurrë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Spiro Moisiu lindi më 5 maj 1900 në Kavajë dhe vdiq më 12 prill 1981 në Tiranë. U shkollua si oficer në Tiranë (kursi i oficerit në fund të viteve 1910; grada e togerit në vitet '20 nën instruktorë të huaj; shkolla e përparimit 1929–1930, ku doli i pari mes 43 pjesëmarrësve, me gradën e kapitenit; major nga fundi i viteve '30). Në prill 1939 ishte komandant kufiri në prefekturën e Shkodrës dhe më pas komandoi një batalion në luftën italo-greke. Në Konferencën e Labinotit, më 10 korrik 1943, u zgjodh komandant i Shtabit të Përgjithshëm të UNÇSH me gradën gjeneral-major, me Enver Hoxhën komisar politik. Nuk ishte anëtar i Partisë Komuniste. Pas luftës u zbrit nga grada dhe u nxor nga shërbimi aktiv rreth vitit 1946. Biri i tij, Alfred Moisiu, ishte President i Shqipërisë (2002–2007).

Pozicionim. Kjo ekspozitë e trajton Spiro Moisiun jo si figurë të një hesapi ideologjik, por si përfaqësuesin e krahut profesional të qëndresës — oficerin me karrierë që i dha ushtrisë çlirimtare kompetencë ushtarake dhe që u la mënjanë sapo pushteti u konsolidua. Rrethanat e sakta të largimit të tij pas luftës mbeten të kontestuara mes burimeve; faqja regjistron faktin e largimit pa miratuar akuzat e një regjimi që gjyqet i përdorte si vegël. E drejta e kujtesës i takon një komandanti të fshirë nga historiografia e fituesve.

Referenca. Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945; Reginald Hibbert, Albania's National Liberation Struggle: The Bitter Victory; për strukturën e Shtabit të Përgjithshëm dhe zgjedhjen e 10 korrikut 1943, proces-verbali i Konferencës së Labinotit (Memorie.al) dhe historiografia e Shtabit të Përgjithshëm; të dhënat biografike të kryqëzuara në Wikipedia shqip e anglisht (kontrolluar përballë burimeve të mësipërme). Asnjë burim i ndaluar nuk është përdorur.

---

# Opinga: këpuca prej një cope lëkure që ecën nga Iliria te malësia shqiptare
https://zhurma.press/opinga/
Type: heritage
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-22

Këpuca prej një cope lëkure me majë të kthyer — themeli ilir i kostumit kombëtar, nga Malësia te arbëreshët

Opinga është këpuca më e vjetër e maleve shqiptare: një copë e vetme lëkure, kryesisht lope, e mbledhur rreth këmbës me rripa e penj leshi pa u qepur, e dëshmuar si element ilir që në shekujt V–IV p.e.s. dhe themeli i kostumit kombëtar.

Para se këmba të mësonte gurin, e mësoi lëkurën. Opinga — këpuca më e vjetër e maleve shqiptare — s'ka qafë të lartë as thembër; është një copë e vetme lëkure e papërpunuar, e mbledhur rreth këmbës e lidhur me rripa e me penj leshi, me majën shpesh të kthyer lart si hark i vogël. E thjeshtë sa s'ka ku të shkojë më tej, ajo mbante barinjtë në shkëmb, kryengritësit në pusi e vallëtarët në odë, dhe u përsërit e njëjtë nga Malësia e Veriut deri te arbëreshët e Italisë — një hap i heshtur i të njëjtit popull.

Pse ka rëndësi

• Opinga është këpuca më e vjetër e maleve shqiptare — një copë e vetme lëkure e papërpunuar, e mbledhur rreth këmbës me rripa e penj leshi, pa qafë e pa thembër.

• Nuk qepej: lëkura (kryesisht e lopës, e regjur në shtëpi nga vetë burrat) përkulej e lidhej dhe merrte formën e këmbës — një zejtari e përditshme që çdo shtëpi malësore e dinte.

• E njëjta formë përsëritej nga Malësia e Veriut deri te arbëreshët e Italisë — një hap i heshtur i të njëjtit popull.

Çka është opinga

Në formën më të thjeshtë, opinga bëhej prej një cope të vetme lëkure në trajtë drejtkëndore. Buzët i mblidheshin me rripa lëkure teksa afroheshin te këmba dhe shtrëngoheshin me penj leshi. Nuk qepej si këpuca e sotme: përkulej, lidhej dhe merrte formën e këmbës që e mbante. Lëkura ishte kryesisht e lopës, e regjur në shtëpi nga vetë burrat — një zejtari e përditshme, jo e specializuar, që çdo shtëpi malësore e dinte. Kjo thjeshtësi ishte edhe forca e saj: një këpucë që mund të bëhej kudo, me atë që kishte katundi, pa treg e pa mjeshtër.

Nga Iliria te Onufri

Gjurma e opingës është e vjetër sa vetë banimi i këtyre trojeve. Dëshmi arkeologjike të shekujve V–IV para erës sonë e tregojnë atë si element të kulturës ilire, të dallueshme qartë nga sandalja greko-romake dhe, më vonë, nga këpuca tipike e popujve sllavë. Në shekullin XVI, ikonat e Onufrit e dokumentojnë sërish në këmbët e figurave. Në vitin 1610, patrici venedikas Marino Bizzi shënoi se burrat e Mirditës mbanin opinga prej lëkure lope, të përgatitura nga vetë ata. Nuk është pretendim i një «lashtësie të pandërprerë e të pandryshuar» — forma ka luajtur nga krahina në krahinë e nga shekulli në shekull — por vetë ngulmimi i së njëjtës ide, i së njëjtës këpucë prej një cope lëkure, nëpër dy mijë e ca vjet, flet për një vijimësi materiale që rrallë i është njohur këtij vendi.

Format krahinore

Ashtu si plisi ndryshonte nga fshati në fshat, edhe opinga kishte shumë fytyra. Regjistrat etnografikë dallojnë llojet sipas mënyrës si qepej maja, si lidheshin rripat e gjuhëzat, si endej pjesa e sipërme dhe si zbukurohej: opinga me qafe, me rripa, me gjuhëz, me qëndisje, me xhufka, me kaçurrela. Në disa treva maja kthehej lart në një kthesë të theksuar; në të tjera qëndronte më e sheshtë. Zbukurimi nuk ishte kotësi — një opingë e qëndisur me xhufka ishte këpucë feste, pjesë e paraqitjes së burrit a të gruas në ditë të mëdha, ndryshe nga opinga e thjeshtë e punës së përditshme.

Opinga shqiptare në veshjen kombëtare

Opinga është themeli i kostumit — fjalë për fjalë, pjesa që prek tokën. Mbi të ngrihen tirqit e bardhë të shajakut në veri ose fustanella e palosur në jug, xhamadani i qëndisur, brezi i endur dhe, në krye, plisi i bardhë; te gratë, po ai themel mban xhubletën fund-kambanë. E njëjta këpucë përsëritet përtej çdo kufiri që shqiptarët s'e kanë vizatuar vetë: nga Malësia e Kosova te Çamëria, e deri te arbëreshët e Greqisë dhe të Italisë, që e ruajtën bashkë me gjuhën. Forma e opingës — këpuca prej një cope lëkure — s'është vetëm shqiptare; e ndajnë shumë popuj fshatarë të Ballkanit. Por vendi i saj në veshjen kombëtare, dëshmia ilire dhe emri i saj shqip e bëjnë atë një nyjë të vogël në rrjetin e gjerë të një kulture që u lejua rrallë të tregohej e plotë.

Nën harresë dhe rikthimi

Me këpucën industriale, opinga u tërhoq nga përditshmëria dhe mbeti kryesisht kujtim i pleqve e rekuizitë e skenës folklorike. Por vitet e fundit disa këpucarë — mes tyre Hysen Osmani e Preng Gjergji — janë kthyer ta punojnë me dorë sërish, duke e nxjerrë opingën nga vitrina te këmba. Sot e gjejmë në festivale, në ansamble e në ditë kombëtare: jo si nostalgji e as si kitsch, po si një copë dinjiteti prej lëkure, e njohur menjëherë, që mban ende në majën e saj të kthyer një pjesë të hartës së heshtur të një populli.

Burimet

• Opinga, Wikipedia në shqip

• Veshjet popullore shqiptare, Wikipedia në shqip

• «Tradita që vjen nga lashtësia: këpucarët që rikthyen opingat», Shqiptarja.com

---

# Konferenca e Labinotit: ku u ngrit Shtabi i Përgjithshëm, 1943
https://zhurma.press/konferenca-e-labinotit/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-24

Fronti Nacionalçlirimtar ngre Shtabin e Përgjithshëm — dhe mban në vete çarjen që do ta ndante qëndresën, korrik 1943.

Në verën e vitit 1943, në një fshat malor mbi Elbasan, qëndresa shqiptare mori për herë të parë formën e një ushtrie me komandë. Deri atëherë Fronti Nacionalçlirimtar kishte këshilla, çeta e komisarë, por jo një shtab që të drejtonte luftën si një trup i vetëm. Konferenca e Labinotit e mbushi këtë boshllëk: më 10 korrik 1943 lindi Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Por po ai tavolinë ku u ngrit komanda mbajti edhe farën e ndarjes — sepse aty u ul, i pari në listë, edhe një burrë që do të largohej pak muaj më vonë për të luftuar në anën tjetër.

Pse ka rëndësi

• Më 10 korrik 1943, në fshatin Labinot mbi Elbasan, lindi Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare — hera e parë që qëndresa mori formën e një komande të njësuar.

• Deri atëherë Fronti Nacionalçlirimtar kishte këshilla, çeta e komisarë, por jo një shtab që ta drejtonte luftën si një trup i vetëm.

• Konferenca u mbajt ndërsa pushtimi italian po hynte në fazën e fundit; brenda javësh Italia kapitulloi dhe Gjermania naziste zuri vendin.

Fshati Labinot, viti 1943

Labinoti — një grup fshatrash në kodrat mbi Elbasan — u bë dy herë brenda një viti vendtakimi i lëvizjes antifashiste. Zgjedhja nuk ishte e rastit: terreni malor jepte mbrojtje, popullsia ishte mikpritëse ndaj çetave, dhe largësia nga qendrat e mëdha e mbante mbledhjen larg syve të pushtuesit. Konteksti ushtarak po ndryshonte me shpejtësi. Pushtimi italian po hynte në fazën e tij të fundit — brenda pak javësh, në shtator 1943, Italia do të kapitullonte dhe Gjermania naziste do të merrte vendin — dhe qëndresa e kuptonte se pa një komandë të njësuar nuk mund të përballej me armikun e ri. Fronti që kishte lindur një vit më parë në Konferencën e Pezës tashmë kishte nevojë të kthehej nga një lëvizje politike në një makinë ushtarake.

Konferenca e Parë e Vendit, mars 1943

Herën e parë Labinoti priti, në mars 1943, Konferencën e Parë të Vendit të Partisë Komuniste Shqiptare — mbledhjen që riorganizoi udhëheqjen e partisë së sapoformuar dhe forcoi kontrollin e saj mbi Frontin Nacionalçlirimtar. Ishte një ngjarje e brendshme partie, por me pasoja të gjera: prej saj doli aparati që do të drejtonte lëvizjen dhe që, në verë, do të projektonte krijimin e një shtabi ushtarak të përhershëm. Kush kontrollonte partinë do të kontrollonte edhe komandën — dhe kjo logjikë do të përcaktonte gjithçka që pasoi.

Mbledhja e korrikut dhe Shtabi i Përgjithshëm

Mbledhja vendimtare u zhvillua mes 4 dhe 10 korrikut 1943, si konferencë e Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar. Për shtatë ditë u lexuan raporte nga përfaqësues të lëvizjes — mes tyre Ymer Dishnica, Nako Spiro, Mustafa Gjinishi, Omer Nishani dhe Enver Hoxha — dhe u diskutua për strukturën ushtarake që lufta kërkonte. Në ditën e fundit, më 10 korrik, u zgjodh Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare: dymbëdhjetë anëtarë, me majorin Spiro Moisiu komandant, Enver Hoxhën komisar politik dhe Dali Ndreun zëvendëskomandant. Me ta u zgjodhën Abaz Kupi, Myslym Peza, Baba Faja Martaneshi, Haxhi Lleshi, Ymer Dishnica, Ramadan Çitaku, Mustafa Gjinishi, Bedri Spahiu dhe Sejfulla Malëshova. Ky trup nuk kishte format klasik të një shtabi ushtri të rregullt, por ishte hera e parë që qëndresa shqiptare fliste me një zë komandues të vetëm — dhe brenda javësh do të ngrihej Brigada e Parë Sulmuese, njësia e parë e lëvizshme e ushtrisë partizane.

Ylli mbi flamur: çarja që nisi te tavolina

Nën pamjen e unitetit, mbledhja ruante një të çarë. Sipas procesverbalit të ditës së 10 korrikut — i pari në listën e Shtabit — Abaz Kupi kërkoi heqjen e yllit të kuq nga flamuri, në interes, siç tha, të bashkimit të popullit; propozimi nuk u pranua, por u shty për një konferencë të mëvonshme. Kërkesa dukej e vogël, por ishte simboli i një ndarjeje thelbësore: a do të ishte qëndresa një front i gjerë kombëtar, apo instrumenti i një partie të vetme? Të njëjtën tension e tregonte edhe largimi i Ramadan Jaranit — fillimisht përfaqësues i Myslym Pezës — që kaloi te Balli Kombëtar. Pas Labinotit dhe pas prishjes së marrëveshjes në Konferencën e Mukjes të gushtit 1943, ndarja u bë e pakthyeshme: më 19 nëntor 1943 Abaz Kupi u largua nga qëndresa e udhëhequr nga komunistët dhe themeloi Lëvizjen e Legalitetit. Burri që u zgjodh i pari në shtabin e përbashkët do ta mbyllte luftën në anën e kundërt.

Shtabi që udhëhoqi luftën — dhe u gllabërua prej saj

Shtabi i lindur në Labinot e drejtoi ushtrinë partizane deri në çlirim; nga radhët e tij dolën komandantët e njësive që luftuan në male e në qytete, dhe prej tij rrodhi vija që do të çonte te Kongresi i Përmetit i majit 1944, ku u ngrit pushteti i ri. Por fati i dymbëdhjetë emrave të asaj liste është vetë historia e asaj që u bë Shqipëria e pasluftës. Shumica e tyre — Dali Ndreu, Sejfulla Malëshova, Bedri Spahiu, Mustafa Gjinishi, Abaz Kupi — do të përfundonin të pushkatuar, të burgosur ose në mërgim, të fshirë nga i njëjti pushtet që ata ndihmuan të lindte. Kjo është vula e Labinotit: një tavolinë ku u mblodh gjerësia e qëndresës shqiptare — komunistë e monarkistë, malësorë e intelektualë — dhe prej së cilës, brenda pak vitesh, mbeti vetëm një ngjyrë. Shtabi u ngrit për të bashkuar një ushtri; historia që pasoi tregoi se ai ishte edhe çasti kur qëndresa e gjerë filloi të ngushtohej në një të vetme.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Në fshatin Labinot mbi Elbasan u mbajtën dy mbledhje kyçe në vitin 1943: Konferenca e Parë e Vendit e Partisë Komuniste Shqiptare në mars 1943, dhe konferenca e Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar mes 4 dhe 10 korrikut 1943. Më 10 korrik 1943 u zgjodh Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare me dymbëdhjetë anëtarë: Spiro Moisiu (komandant), Enver Hoxha (komisar politik), Dali Ndreu (zëvendëskomandant), Abaz Kupi, Myslym Peza, Baba Faja Martaneshi, Haxhi Lleshi, Ymer Dishnica, Ramadan Çitaku, Mustafa Gjinishi, Bedri Spahiu dhe Sejfulla Malëshova. Sipas procesverbalit të mbledhjes, Abaz Kupi kërkoi heqjen e yllit nga flamuri; propozimi u shty.

Pozicionim. Kjo ekspozitë e trajton Labinotin si ngjarje të historisë kombëtare — çasti kur qëndresa mori komandë të njësuar — dhe jo si kremtim të partisë që doli fituese. Fatet e mëvonshme të anëtarëve të Shtabit (pushkatime, burgosje, mërgim nën regjimin e pasluftës) jepen si të dhëna historike; faqja ruan distancën skeptike ndaj çdo pale dhe të drejtën e kujtesës për gjerësinë e qëndresës që fituesit e ngushtuan.

Referenca. Procesverbali i mbledhjes së 10 korrikut 1943 (i botuar në shtypin historik shqiptar); Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945; Reginald Hibbert, Albania's National Liberation Struggle: The Bitter Victory; zëri "Shtabi i Përgjithshëm" dhe "Konferenca e Labinotit", Wikipedia (kontrolluar përballë burimeve të mësipërme).

---

# Aristidh Kola: juristi arvanitas që rizbuloi shqipen e Greqisë
https://zhurma.press/aristidh-kola/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-09-21

Avokat, folklorist e botues (1944–2000) — zëri që kërkoi njohjen e arvanitasve dhe fjalën shqipe të Suliotëve

Aristidh Kola (Kaskaveli, 8 korrik 1944 – Athinë, 1 tetor 2000) ishte avokati grek që braktisi sallën e gjyqit për t'i dhënë zë një populli që kishte harruar se kishte një zë: arvanitasve, shqipfolësve të vjetër të Greqisë. Në një jetë të vetme ai mblodhi fjalorë, themeloi revista e shtëpi botuese, dhe u përpoq të rikthente në kujtesë atë që historia zyrtare greke e kishte fshirë me kujdes — se ishujt e Luftës së Pavarësisë, Hidra, Speca e Psara, dhe malësorët suliotë kishin folur shqip para se të flisnin greqisht. Puna e tij tregon një hall të vjetër të botës shqiptare: një rrjet i shpërndarë mes perandorish e shtetesh, i mbajtur bashkë nga gjuha, që kurrë nuk u lejua ta quante veten me emrin e vet.

Pse ka rëndësi

• Arvanitas nga Kaskaveli i Beotisë (1944–2000); avokat në Athinë që braktisi sallën e gjyqit për folklorin.

• Mblodhi fjalorë e themeloi revista për të rikthyer në kujtesë shqipen e arvanitasve — shqipfolësit e vjetër të Greqisë.

• Dokumentoi se ishujt e Luftës së Pavarësisë greke (Hidra, Speca, Psara) dhe suliotët kishin folur shqip; arvanitishtja është e folme e degës toske të shqipes.

Kaskaveli, 1944: një fëmijë mes dy gjuhëve

Kola lindi më 8 korrik 1944 në Kaskaveli — një fshat i Beotisë në Greqinë e Mesme, i pagëzuar më vonë me emrin grek Leontari, siç u ndodhi qindra fshatrave arvanitase gjatë shekullit XX. Arvanitasit janë pasardhësit e valëve shqiptare që zbritën drejt jugut mes shekujve XIII dhe XVI: sipas regjistrave osmanë të viteve 1460, rreth 41% e familjeve të Peloponezit ishin shqipfolëse. Gjuha e tyre, arvanitishtja, është një e folme e degës toske të shqipes — e njëjta rrënjë që mban gjallë arbëreshët e Italisë dhe çamët e Epirit. Kola u rrit duke e folur atë në shtëpi dhe greqishten në shkollë, në një kohë kur shteti grek e trajtonte arvanitishten jo si trashëgimi, por si turp që duhej harruar.

Nga salla e gjyqit te folklori

Ai studioi drejtësi në Athinë dhe punoi si avokat nga viti 1968 deri më 1980. Rreth të dyzetave, jeta e tij mori një kthesë: e la profesionin e sigurt të juristit dhe iu përkushtua tërësisht studimit të arvanitasve — gjuhës, këngëve, prejardhjes, kujtesës së tyre. Ishte një zgjedhje e vështirë në Greqinë e asaj kohe. Nën regjimin e 4 Gushtit (1936–1941) dhe sidomos nën juntën e kolonelëve (1967–1974), përdorimi i arvanitishtes ishte shkurajuar e ndëshkuar hapur; brezi i Kolës ishte rritur duke mësuar se identiteti arvanitas duhej mbajtur i fshehtë. Duke shkruar për të hapur, ai theu një tabu.

"Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve" (1983)

Vepra e tij kryesore, Arvanitasit dhe prejardhja e grekëve, doli më 1983 dhe u ribotua nëntë herë brenda një dekade — një sukses i jashtëzakonshëm për një libër kaq të papërshtatshëm politikisht. Në të, Kola argumentonte se arvanitasit nuk ishin të huaj në Greqi, por një nga shtyllat e vetë kombit grek modern: kryengritësit që dogjën flotën osmane në 1821 — Laskarina Bubulina, Andrea Miaulis, kapedanët e Hidrës e të Specës — dhe heronjtë suliotë si Marko Boçari, shpesh flisnin shqip. Ai vijoi me Gjuha e perëndive (1989) dhe me dy fjalorë — një fjalor ndreqës të fjalëve arvanite dhe një fjalor krahasues të gjuhës shqipe — duke mbledhur e ngulitur në letër një gjuhë që po tretej nga goja në gojë.

Këtu duhet dalluar puna nga teza. Dokumentimi i tij gjuhësor — regjistrimi i arvanitishtes, lidhja e saj me toskërishten, harta e fshatrave shqipfolëse — qëndron mbi themel të fortë dhe njihet nga gjuhësia. Por Kola shkoi më tej, duke pohuar se grekët e arvanitasit ndanin një rrënjë të përbashkët "pellazgjike" dhe se shumë fjalë greke rridhnin nga shqipja — pohime që historiografia dhe gjuhësia bashkëkohore i trajtojnë si të pambështetura. Ekspozita e tregon këtë ndarje ashtu siç është: filologun e kujdesshëm nga njëra anë, dhe mitin romantik të prejardhjes nga ana tjetër. Vlera e tij e vërtetë nuk qëndron te teza pellazgjike, por te fakti se ai i ktheu dinjitetin një gjuhe që i kishin thënë ta harronte.

Besa, Arvanoni dhe shtëpia botuese Thamiras

Kola nuk mbeti te libri. Më 1985 organizoi koncertin e parë të muzikës arvanitase në Greqi — një akt publik guximtar në një vend ku kjo trashëgimi mbahej brenda mureve të shtëpisë. Më 1995 themeloi shtëpinë botuese Thamiras, që botonte autorë arvanitas e shqiptarë, dhe drejtoi revistat Besa dhe Arvanon (kjo e fundit e nisur më 1997 si e përtremujshme). Zgjedhja e emrit Besa nuk ishte e rastit: fjala më e shenjtë e kodit shqiptar — fjala e dhënë, e pathyeshme — u bë flamuri i një rilindjeje të vogël kulturore. Ai drejtoi edhe shoqatën arvanitase "Marko Boçari", të pagëzuar me emrin e heroit suliot që vetë kishte shkruar një fjalor shqip-greqisht në Korfuz njëqind e ca vjet më parë — një zinxhir i heshtur kujtese nga një brez lexikografësh arvanitas te tjetri.

Kosova, besa dhe rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Skepticizmi i Kolës ndaj shtetit nuk e ktheu kurrë kurrizin ndaj kombit. Në vitet '90, kur Kosova rënkonte nën Sllobodan Millosheviçin, ai i dha mbështetje morale çështjes shqiptare dhe botoi vepra mbi shkeljet e të drejtave të njeriut atje — duke lidhur në një fill të vetëm arvanitasit e Beotisë, çamët e dëbuar të Epirit dhe kosovarët e shtypur. Ky është filli i përbashkët i tërë jetës së tij: bota shqiptare si një rrjet i vetëm, i copëtuar mes kufijsh e mohuar nga shtetet që e strehonin, por i pandashëm në gjuhë e në kujtesë.

Aristidh Kola vdiq nga leukemia më 1 tetor 2000 në Athinë, 56 vjeç, me fjalorin arvanitas ende të papërfunduar. Shqipëria e nderoi me dekorata nga presidentët Sali Berisha e Rexhep Mejdani; Kosova e shpalli qytetar nderi të Skënderajt dhe e dekoroi më 2004; më 2022 mori "Nderin e Kombit", çmimin më të lartë shqiptar. Njohja erdhi pas vdekjes, siç i ndodh shpesh atij që flet kur heshtja është më e rehatshme. Por vepra mbeti: dëshmia se një gjuhë e vogël, e mbajtur gjallë nga besa e disa njerëzve kokëfortë, nuk vdes derisa dikush guxon ta shkruajë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Aristidh Kolën (lindja 8 korrik 1944, Kaskaveli/Leontari; vdekja 1 tetor 2000, Athinë) dhe në historiografinë mbi arvanitasit si komunitet i degës toske të shqipes, të kryqëzuara mes burimeve: enciklopedia shqip mbi Aristidh Kolën, profili anglisht (Aristeidis Kollias), dhe historiku i arvanitasve (migrimi shek. XIII–XVI; regjistri osman i viteve 1460; shtypja e arvanitishtes nën regjimin e 4 Gushtit dhe juntën). Teza pellazgjike e Kolës paraqitet si pohim i tij, jo si fakt i vërtetuar — puna e tij dokumentuese gjuhësore dallohet qëllimisht nga miti romantik i prejardhjes. Datat e veprave (1983, 1989, 1997) dhe dekoratat (2004 Kosovë; 2022 "Nderi i Kombit") janë kryqëzuar mes burimeve.

---

# Dardania: mbretëria ilire dhe emri 2500-vjeçar i Kosovës
https://zhurma.press/dardania/
Type: place
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-22

Krahina ilire mes Nishit e Shkupit — mbretëria e Bardhylit dhe emri që mbijetoi Romën, Bizantin e sllavët.

Dardania ishte krahina dhe mbretëria e dardanëve, popull ilir, me bërthamë pllajën e Kosovës dhe shtrirje nga Shkupi te Nishi; u ngrit si shtet i organizuar në shekullin IV p.e.s., u bë provincë romake nën Diokletianin dhe emri i saj mbijetoi rreth 2500 vjet.

Ka një pllajë në zemër të Ballkanit, mes maleve të Sharrit e të Kopaonikut, ku emri i tokës është më i vjetër se shumica e popujve që sot e rrethojnë. Para se të shkruhej fjala «serb», para se romakët të ngjiteshin nga Adriatiku, para se Maqedonia të ëndërronte perandorinë, kjo krahinë kishte tashmë një emër të saktë: Dardania. Ishte mbretëria e një populli ilir që romakët i quajtën Dardani — dhe emri i tyre, sipas gjuhëtarëve, mban brenda vetes një fjalë që shqiptari e thotë ende çdo vjeshtë: dardha. Dardania nuk është një kujtim i vdekur në një hartë antike; është njëra prej pak toponimeve në Ballkan që kaloi pa u këputur nëpër Romë, Bizant e sllavë, dhe mbijetoi 2500 vjet për t'u ripërmendur sot mbi po atë pllajë që e njohim si Kosovë.

Pse ka rëndësi

• Dardania ishte mbretëria e një populli ilir që romakët e quajtën Dardani; bërthama e saj ishte pllaja e Kosovës, mes Sharrit, Kopaonikut dhe Prokletijeve.

• Emri, sipas gjuhëtarëve, mban brenda vetes fjalën shqipe dardha — një toponim që mbijetoi rreth 2500 vjet nëpër Romë, Bizant e sllavë.

• Është njëra prej pak toponimeve ballkanike që kaloi pa u këputur deri te Kosova e sotme, dëshmi e një vazhdimësie mbi po atë pllajë.

Toka: një pllajë me katër kufij të sotëm

Dardania e lashtë nuk njihte kufijtë e sotëm. Bërthama e saj ishte pllaja e Kosovës — hapësira mes vargut të Sharrit në jug, Kopaonikut në veri, dhe Prokletijeve në perëndim — por krahina shtrihej shumë më gjerë. Në jug prekte Shkupin (Scupi) e veriperëndimin e Maqedonisë së sotme; në verilindje arrinte deri te Nishi (Naissus), sot në juglindje të Serbisë; në perëndim zbriste mbi Kukësin, Tropojën e Hasin, në veri të Shqipërisë. Ishte, pra, një territor që sot ndahet mes katër shteteve, por që në antikitet mbante një identitet të vetëm etnik e politik. Kjo shtrirje nuk ishte rastësi: dardanët zotëronin një nga korridoret më jetike të gadishullit, luginën që lidh Danubin me Egjeun — udhën që romakët do ta shtronin më vonë si Via Militaris. Kush kontrollonte Dardaninë, kontrollonte derën e brendshme të Ballkanit.

Emri që erdhi nga dardha

Prej kohësh gjuhëtarët kanë vënë re se rrënja e emrit Dardani lidhet me gjasë me pemën e dardhës — një formë e rindërtuar ilire *darda, dardhë në shqipen e sotme. Studiuesi britanik i ilirëve, John Wilkes, e përmend këtë përkim si argument të mundshëm për një vazhdimësi gjuhësore që rrjedh nga ilirishtja te shqipja: një popull që e pagëzoi veten sipas një peme, dhe një gjuhë e sotme që e ruan po atë fjalë me po atë kuptim. Pak emra etnikë në Ballkan e mbajnë kaq qartë vulën e gjuhës vendase. Onomastika — studimi i emrave të njerëzve e të vendeve të gdhendur në gurë e monedha — tregon një tablo të nuancuar: në thelbin e Dardanisë emrat janë kryesisht ilirë, ndërsa drejt kufirit verilindor përzihen me elemente thrako-mezike, siç pritet në një zonë kontakti. Por bërthama mbetet ilire, dhe historiani Noel Malcolm, në Kosovo: A Short History (1998), e përmbledh gjykimin e shkencës me maturi: dardanët «me shumë mundësi i përkasin grupit ilir».

Mbretëria: nga Bardhyli te Longari

Në shekullin IV para Krishtit, Dardania u ngrit si një nga shtetet ilire më të organizuara e më të qëndrueshme. Mbreti i saj i parë i madh ishte Bardhyli, të cilin burimet antike — mes tyre satiriku Lukian — e kujtojnë si njeri me prejardhje të përulur, thuhet një qymyrxhi që u ngrit me forcë krahu e me drejtësi. Për gati tri dekada Bardhyli nuk ishte fqinji i Maqedonisë, por zoti i saj: mundi mbretër maqedonas e epirotë, derisa më 358 p.e.s. u thye dhe u vra në betejë nga Filipi II i Maqedonisë, babai i Aleksandrit të Madh, kur ai vetë ishte, sipas gojëdhënës, rreth nëntëdhjetë vjeç. Rënia e Bardhylit nuk e shoi mbretërinë. Dinastia dardane vazhdoi me mbretër që lëshuan monedhat e tyre — Monuni në shekullin III — dhe me sundimtarë si Longari e i biri Bato, që u përleshën me Maqedoninë dhe herë-herë lidhën besë me Romën kundër saj. Dardania mbeti, deri në fund të pavarësisë ilire, një fuqi që Maqedonia s'mundi kurrë ta zbuste plotësisht.

Provinca romake dhe qytetet e saj

Kur Roma pushtoi Ballkanin, Dardania nuk u zhduk as si emër as si njësi. Në reformat e perandorit Diokletian, në fund të shekullit III pas Krishtit, u krijua zyrtarisht provinca romake e Dardanisë, me kryeqytet Naissusin (Nishin). Në tokën dardane u ngritën ose u zgjeruan qytete që ende sot flasin: Ulpiana pranë Prishtinës së sotme, e emërtuar sipas gjinisë Ulpia të perandorit Trajan; Scupi, sot Shkup; dhe vetë Naissusi, ku pati lindur perandori Kostandin i Madh. Toka dardane u bë kështu djep perandorësh: edhe Justiniani I, që rindërtoi Perandorinë Bizantine në shekullin VI, kishte lindur në një fshat të Dardanisë pranë Shkupit dhe ngriti aty pranë qytetin e ri Justiniana Prima. Krishterimi zuri rrënjë herët; Ulpiana u bë selia e një peshkopate. Nën Romë e Bizant, Dardania nuk ishte periferi e heshtur — ishte një qendër që dha ligje, kisha dhe mbretër për gjithë botën mesdhetare.

Dardania dhe Kosova: emri që mbijetoi

Sllavët — dhe mes tyre serbët — mbërritën në Ballkan në shekullin VI–VII pas Krishtit, të paktën një mijëvjeçar pasi emri Dardani ishte gdhendur tashmë në burimet greke e romake. Kjo kronologji e thjeshtë është zemra e një argumenti që u bë i nxehtë politikisht: nëse pllaja quhej Dardani me shekuj para se emri «serb» të shfaqej, atëherë populli që e ruajti rrënjën darda në gjuhën e vet nuk ishte i ardhur i vonë mbi këtë tokë, por trashëgimtar i saj i lashtë. Nuk është nevoja ta kthesh këtë në mit për ta parë forcën e faktit: emri mbijetoi. Ai kaloi pa u këputur nëpër Romë, Bizant, sundime mesjetare e perandori osmane, dhe u ringjall në epokën moderne — nga poetët që Kosovën e quajtën Dardani, te lagjja e Prishtinës që e mban emrin, te simbolika që Ibrahim Rugova i dha idesë së një «Dardanie» si emër i vjetër e i denjë për vendin. Dardania është, në fund, dëshmia më e qetë e vazhdimësisë: jo një flamur që tundet, por një fjalë që s'u harrua kurrë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet te studimet e mirënjohura dhe te dokumentacioni historik: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992), për mbretërinë dardane, Bardhylin, onomastikën dhe etimologjinë e emrit nga darda/dardha; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998), për përkatësinë ilire të dardanëve dhe vazhdimësinë e emrit; regjistri historik i dardanëve për shtrirjen gjeografike dhe listën e mbretërve; provinca romake e Dardanisë për krijimin nën Diokletianin dhe kryeqytetin Naissus; dhe Ulpiana për qytetin romak pranë Prishtinës. Datat dhe emrat janë kryqëzuar mes këtyre burimeve.

---

# Tivari (Bar): qyteti bregdetar mes Arbërisë dhe kujtesës
https://zhurma.press/tivari/
Type: place
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

Porti i vjetër i Adriatikut — kryeqytet i Balshajve, pjesë e Shqipërisë Venedikase, dhe emri që kujtesa kosovare s'e shlyen dot pas 1945-ës.

Në bregun jugor të Adriatikut, aty ku deti ngushton hendekun me Italinë, ndodhet Tivari — qyteti që latinët e quajtën Antibarum, "përballë Barit", sepse shihte drejt qytetit italian të Barit në bregun tjetër. Sot bën pjesë në Mal të Zi; por historia e tij bregdetare është e endur ngushtë me botën shqiptare — nga principatat e Arbërisë mesjetare e deri te një emër që, për çdo familje kosovare, mbetet plagë e pashëruar: pranvera e vitit 1945.

Pse ka rëndësi

• Tivari (lat. Antibarum), sot në Mal të Zi, është një qendër bregdetare e endur ngushtë me botën shqiptare që nga principatat e Arbërisë mesjetare.

• Në mesjetë kaloi te Balshajt — shtëpia fisnike që historiografia e njeh si princër të Arbërisë — dhe u bë një prej qendrave të shtetit të tyre.

• Emri i tij mbetet i lidhur me pranverën e vitit 1945, plagë e pashëruar për çdo familje kosovare.

Stari Bar — qyteti prej guri

Bërthama e vjetër, Stari Bar (Tivari i Vjetër), ngrihet disa kilometra nga bregu, e ngujuar në shpat mali: një qytet-kështjellë mesjetar me kisha, çisterna, hamame e mure që ende sot mbeten në këmbë si rrënojë monumentale. Emri Antibari dëshmohet që në mesjetën e hershme dhe u bë qendër e një dioqeze të fuqishme. Qyteti bregdetar i sotëm — Tivari i Ri — u zhvillua shumë më vonë, si port.

Kryeqytet i Balshajve

Në shekullin XI, nën sundimtarët e Dukljës-Zetë, u themelua Kryedioqeza e Antivarit, që për shekuj do të mbetej një prej pikave më të rëndësishme kishtare të bregut. Pas kontrollit të Nemanjidëve, i cili zgjati deri rreth vitit 1360, qyteti kaloi te Balshajt — shtëpia fisnike që historiografia e njeh si princër të Arbërisë — të cilët e bënë Tivarin një prej qendrave të shtetit të tyre. Kjo është hallka që e lidh qytetin me trungun e principatave shqiptare të mesjetës së vonë, në një bri deti ku Arbëria, Zeta dhe qytetet katolike të bregut takoheshin në të njëjtën hapësirë.

Nën Venedik e nën Osmanët

Në fillim të shekullit XV Tivari hyri nën Venedik dhe u zhvillua si qytet me statut, monedhë e autoritet gjyqësor të vetin. Nga viti 1443 deri më 1571 qyteti — i quajtur zyrtarisht Antivari — bënte pjesë në Shqipërinë Venedikase (Albania Veneta), zona bregdetare që shtrihej nga Tivari e Ulqini deri poshtë, ku Republika e Shën Markut administronte një popullsi kryesisht arbërore-katolike. Në vitin 1571 osmanët e pushtuan Antivarin dhe e mbajtën 307 vjet, deri më 1878, kur Kongresi i Berlinit ia kaloi Malit të Zi.

Shqiptarët e bregut

Tivari dhe Ulqini shënonin skajin verior të asaj bote bregdetare ku prania shqiptare është e vjetër dhe e pandërprerë — më e dendur në Ulqin, por e pranishme edhe rreth Tivarit. Kryedioqeza e Antivarit qe për shekuj strehë shpirtërore e katolikëve të veriut shqiptar; kleri e besimtarët e saj ishin në pjesë të mirë shqiptarë, edhe kur titulli kishtar mbante emra të tjerë. Ky është kodi i njëjtë që lidh bregun: gjuha, besa dhe një kujtesë e përbashkët që nuk njeh kufijtë e sotëm shtetërorë.

1945: emri që s'shlyhet

Për shqiptarët e Kosovës, megjithatë, Tivari nuk është para së gjithash një qytet i largët bregdetar — është një datë. Në fund të marsit 1945, mijëra rekrutë shqiptarë të mobilizuar me forcë nga pushteti i ri jugosllav u nisën në këmbë nga Prizreni drejt këtij bregu; te Tivari ata u masakruan. Shifrat mbeten të kontestuara sipas burimit: pala jugosllave pranoi jo më shumë se 450 të vrarë; historiani Uran Butka dokumenton 1.560; burime jugosllave e shqiptare të marra së bashku japin 2.947–3.447; ndërsa dëshmitë e të mbijetuarve e çojnë numrin mbi 4.000. Historinë e plotë të krimit e rrëfen ekspozita jonë Masakra e Tivarit. Që atëherë, ky emër bregdetar mban një peshë që gjeografia s'e shpjegon dot: një qytet i vogël ku u fik një brez i tërë.

Burimet

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — Antivari (Tivari), Kryedioqeza e Antivarit dhe Albania Veneta në bregun venedikas.

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — mobilizimi i detyruar i shqiptarëve të Kosovës në pranverën e 1945-ës dhe konteksti i tragjedisë së Tivarit.

• Uran Butka, hulumtime mbi tragjedinë e Tivarit — shifra prej 1.560 të rënësh dhe rrethanat e marshimit Prizren–Tivar.

• Traktati i Berlinit (1878) — kalimi i Antivarit nga Perandoria Osmane te Mali i Zi; periodizimi mesjetar (Duklja/Zetë, Nemanjidë deri ~1360, Balshajt) mbi bazë të historiografisë së pranuar mbi bregun e Adriatikut.

---

# Abaz Kupi: qëndresa te Durrësi, Legaliteti dhe mërgimi i një kombëtari
https://zhurma.press/abaz-kupi/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-24

Udhëheqës i Lëvizjes së Legalitetit — oficeri nga Kruja që mbrojti Durrësin nga pushtimi italian dhe u fshi nga historia e fituesve.

Në mëngjesin e 7 prillit 1939, kur anijet italiane u shfaqën para Durrësit, i vetmi vend ku pushtimi hasi plumba ishte porti. Aty, mes xhandarëve dhe vullnetarëve që nuk pranuan të dorëzohnin një shtet të tradhtuar nga mbreti i tyre, ishte edhe një oficer nga Kruja: Abaz Kupi. Gjashtë vjet më vonë, i njëjti burrë do të largohej nga Shqipëria për të mos u kthyer kurrë — jo sepse humbi një luftë kundër të huajve, por sepse humbi luftën për të vendosur se çfarë Shqipërie do të dilte prej saj. Historia e Abaz Kupit është historia e krahut kombëtar e monarkist të qëndresës shqiptare: një krah që luftoi, që humbi, dhe që fituesit e fshinë me kujdes nga kujtesa e kombit.

Pse ka rëndësi

• Abaz Kupi (Krujë, 1892) ishte oficer xhandarmërie dhe udhëheqës i krahut kombëtar-monarkist të qëndresës shqiptare, besnik i Ahmet Zogut.

• Më 7 prill 1939, gjatë pushtimit italian, ai udhëhoqi një nga të vetmet qëndresa të armatosura të asaj dite, në portin e Durrësit.

• Pas luftës u largua përgjithmonë nga Shqipëria; fituesit komunistë e fshinë me kujdes nga kujtesa zyrtare e kombit.

Njeriu nga Kruja

Abaz Kupi lindi më 6 gusht 1892 në Krujë, qytetin-simbol të Skënderbeut, në një familje malësore me peshë vendore. U formua si oficer xhandarmërie dhe u ngjit në karrierë krah ngjitjes së Ahmet Zogut, të cilit i mbeti besnik gjatë gjithë jetës. Besnikëria ndaj kurorës nuk ishte për Kupin një pozicion oportunist, por një bindje: legaliteti i shtetit shqiptar, ashtu siç ishte ndërtuar pas Pavarësisë, ishte për të vetë forma e mbijetesës kombëtare. Kjo bindje do t'i jepte emrin lëvizjes që themeloi — dhe do t'ia përcaktonte fatin.

Durrësi, prill 1939

Kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë më 7 prill 1939, mbreti Zog iku dhe ushtria e brishtë u shpërbë pa urdhër. Në shumicën e bregdetit italianët zbritën pa rezistencë. Në Durrës, përkundrazi, u zhvillua e vetmja qëndresë e vërtetë e armatosur e asaj dite. Kupi, si oficer i xhandarmërisë së qytetit, ishte mes atyre që mblodhën xhandarë e vullnetarë dhe i mbajtën pozicionet për orë të tëra përballë një force detare dërrmuese. Në atë mbrojtje ra edhe Mujo Ulqinaku, marinari që qëlloi deri në vdekje nga mitralozi i tij. Durrësi u thye — por qëndresa e tij mbeti prova se pushtimi nuk kaloi pa gjak, dhe se ai gjak u derdh nga njerëz si Kupi.

Kthimi dhe fronti i qëndresës

Pas pushtimit Kupi kaloi një kohë jashtë vendit, por u kthye herët për të organizuar qëndresën e armatosur në malësinë e Matit e të Krujës, ku emri i tij kishte peshë. Kur lëvizja antifashiste filloi të merrte formë, ai ishte mes protagonistëve: në Konferencën e Pezës të shtatorit 1942 — akti themelues i Frontit Nacionalçlirimtar — Abaz Kupi u fut në Këshillin e Përgjithshëm si përfaqësues i krahut kombëtar, krah komunistëve. Për një çast të shkurtër dukej se qëndresa shqiptare mund të ishte një e vetme, e gjithanshme, mbi ndarjet ideologjike.

Legaliteti dhe çarja

Ai çast nuk zgjati. Në Konferencën e Mukjes të gushtit 1943, kombëtaristët e Ballit Kombëtar dhe komunistët ranë dakord për një komitet të përbashkët për Shqipërinë "etnike"; por marrëveshja u prish shpejt kur udhëheqja komuniste, nën presionin e Partisë Komuniste Jugosllave, e hodhi poshtë. Pas kësaj dhe pas mbledhjes së Labinotit, ndarja u bë e pakthyeshme. Më 19 nëntor 1943 Abaz Kupi u largua nga Kryesia e Këshillit Nacionalçlirimtar dhe themeloi Lëvizjen e Legalitetit — organizatën monarkiste që synonte rikthimin e Mbretit Zog dhe që mblodhi rreth vetes fise gegë e xhandarë besnikë të kurorës, sidomos në Mat e në veri. Nga ky çast, qëndresa shqiptare u nda më dysh: një krah komunist nën Enver Hoxhën, dhe një krah kombëtar-monarkist rreth Kupit e Ballit.

Misioni britanik

Fatin e Kupit e vendosi, në pjesë të madhe, një zgjedhje e largët — ajo e Londrës. Gjatë vitit 1944, oficerë britanikë të Ekzekutivit të Operacioneve Speciale (SOE) — Julian Amery, Neil "Billy" McLean dhe David Smiley — punuan me muaj krah Kupit, duke shpresuar se ai do të ngrinte veriun në një kryengritje të gjerë kundër gjermanëve. Kupi ishte gati të luftonte, por vetëm në emër të Zogut e të legalitetit; Londra nuk pranonte të angazhohej për kthimin e mbretit. Ndërkohë komanda aleate arriti në përfundimin se forca që po godiste më ashpër gjermanët ishin partizanët e Hoxhës — dhe mbështetja, armët e ajrit u zhvendosën vendosmërisht nga ana e tyre. Kupi mbeti pa mbështetje, i braktisur nga aleati që e kishte kërkuar. Julian Amery do ta rrëfente më vonë këtë epizod në kujtimet e tij, Sons of the Eagle.

Mërgimi dhe fshirja

Në vjeshtë të vitit 1944, teksa forcat komuniste konsolidonin kontrollin, Abaz Kupi u tërhoq drejt bregut dhe kaloi detin drejt Italisë, i ndihmuar nga britanikët — krah tij edhe Mit'hat Frashëri, udhëheqësi i Ballit. Pjesa tjetër e jetës i kaloi në mërgim: fillimisht në Itali, e më pas në Shtetet e Bashkuara, ku vdiq në Nju-Jork më 17 janar 1976. Në Shqipërinë e Enver Hoxhës, emri i tij u kthye në sinonim tradhtie: historiografia zyrtare e cilësoi "bashkëpunëtor" dhe e fshiu qëndresën e tij te Durrësi ashtu si tërë krahun kombëtar të luftës. Vetëm pas rënies së diktaturës, pas vitit 1990, figura e Abaz Kupit filloi të lexohej sërish — jo si mit i kundërt, por si pjesë e plotë e një historie që fituesit e kishin shkruar gjysmake. Ai mbetet kujtesa e një të vërtete të thjeshtë e të pakëndshme: se qëndresa shqiptare nuk ishte e një ngjyre të vetme, dhe se ata që humbën luftën e brendshme humbën edhe të drejtën për t'u kujtuar — derisa koha ua ktheu.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Abaz Kupi lindi më 6 gusht 1892 në Krujë dhe vdiq më 17 janar 1976 në Nju-Jork. Ishte oficer xhandarmërie, besnik i Ahmet Zogut, dhe mes organizatorëve të qëndresës te Durrësi më 7 prill 1939. Mori pjesë në Konferencën e Pezës (shtator 1942) dhe në Mukje (gusht 1943); u largua nga Kryesia e Këshillit Nacionalçlirimtar më 19 nëntor 1943 dhe themeloi Lëvizjen e Legalitetit për rikthimin e Mbretit Zog. Gjatë 1944 bashkëpunoi me misionin britanik të SOE-së (Julian Amery, Neil McLean, David Smiley); u largua në mërgim po atë vit dhe nuk u kthye më.

Pozicionim. Kjo ekspozitë e trajton Abaz Kupin jo si palë e një hesapi ideologjik, por si përfaqësuesin e krahut kombëtar e monarkist të qëndresës — një zë i heshtur nga historiografia e fituesve dhe i rikthyer në kujtesë vetëm pas 1990-ës. Përgjegjësitë e ndarjes shqiptaro-shqiptare i takojnë historisë; kjo faqe ruan të drejtën e kujtesës.

Referenca. Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (dhe kapitulli "Abaz Kupi and British Intelligence in Albania, 1943–4"); Julian Amery, Sons of the Eagle: A Study in Guerrilla War; Reginald Hibbert, Albania's National Liberation Struggle: The Bitter Victory; David Smiley, Albanian Assignment; zëri "Abaz Kupi", Wikipedia (kontrolluar përballë burimeve të mësipërme).

---

# Luigj Gurakuqi: alfabeti, flamuri dhe një plumb në Bari
https://zhurma.press/luigj-gurakuqi/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-09-21

Ministri i Arsimit i Pavarësisë dhe bashkëhartuesi i alfabetit të Manastirit — i vrarë në mërgim, 1925

Luigj Gurakuqi (Shkodër, 19 shkurt 1879 – Bari, 2 mars 1925) është një nga arkitektët e heshtur të shtetit shqiptar: njeriu që ndihmoi të vulosej alfabeti i një kombi në Manastir, që si ministër i parë i Arsimit hodhi në Vlorë themelet e shkollës kombëtare, dhe që e mbylli jetën i vrarë në një mërgim italian, nga dora e një kushëriri, për një revolucion që kishte guxuar ta bënte. Jeta e tij lidh në një fill të vetëm katër vende — Shkodrën françeskane, kolegjin arbëresh të Kalabrisë, kongresin e shkronjave në Manastir dhe kuvendin e Vlorës — dhe tregon se sa i ngushtë ishte, në të vërtetë, brezi që ndërtoi Shqipërinë: një rrjet i vogël mësuesish, poetësh e klerikësh që e mbanin kombin bashkë me gjuhën para se ta mbanin me kufirin.

Pse ka rëndësi

• Luigj Gurakuqi (Shkodër 1879 – Bari 1925) ishte nënkryetar i Kongresit të Manastirit (nëntor 1908) dhe anëtar i komisionit që vulosi alfabetin latin të shqipes — një kod i vetëm shkrimi për një komb që perandoria nuk e njihte.

• Më 1 dhjetor 1909 u çel Shkolla Normale e Elbasanit me Gurakuqin drejtor të parë: shkolla që prodhoi vetë mësuesit e shkollës shqipe, sepse një alfabet pa mësues mbetet armë pa krahë.

• Ministër i Arsimit në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës më 1912, vendosi arsimin fillor të detyrueshëm për djem e vajza; më 1924 mori Ministrinë e Financave në qeverinë e Fan Nolit.

• U vra më 2 mars 1925 pranë Hotel Cavour në Bari nga një kushëri i tij; dëshmitë historike e publicistike — jo një vendim gjyqësor — e lidhin porosinë me regjimin e Ahmet Zogut.

Shkodra, San Demetro dhe shkolla e De Radës

Gurakuqi u rrit në Shkodrën katolike të fundshekullit XIX, qytet ku kisha françeskane dhe jezuite mbanin gjallë një traditë shkollimi kur shteti osman nuk njihte shkollë shqipe. Pasi mbaroi Kolegjin Saverian të qytetit, ai u nis drejt jugut të Italisë, në kolegjin arbëresh të Shën Mitër Koronës (San Demetrio Corone) në Kalabri — vatra e diasporës arbëreshe që kishte ruajtur shqipen për pesë shekuj. Aty ra nën ndikimin e Jeronim De Radës, patriarkut të letërsisë arbëreshe, dhe kuptoi diçka që do ta udhëhiqte gjithë jetën: se një popull i shpërndarë mes perandorish mbahet bashkë jo nga shteti, por nga fjala e shkruar. Më pas mori diplomën në shkencat e natyrës dhe studioi mjekësi në Napoli (1901–1906). U kthye jo si mjek, por si mësues i gjuhës.

Manastiri 1908: shkronjat e një kombi

Në nëntor 1908, kur delegatët e mbarë trojeve u mblodhën në Kongresin e Manastirit për të zgjidhur çështjen që i kishte ndarë rilindësit për dekada — me cilat shkronja shkruhet shqipja — Gurakuqi ishte mes zërave vendimtarë. Si nënkryetar i kuvendit dhe anëtar i komisionit të alfabetit, ai punoi për formulën që fitoi: alfabeti latin, praktik e i njësuar, që i dha kombit një kod të vetëm të shkrimit. Kjo nuk ishte çështje ortografie. Në një perandori që e mohonte ekzistencën e një kombi shqiptar, vendosja e një alfabeti të përbashkët ishte akt themelues — deklarata se ekziston një gjuhë e vetme, pra një popull i vetëm, nga Shkodra te Çamëria dhe nga Kalabria te Manastiri.

Normalja e Elbasanit: shkolla që krijoi mësuesit

Një alfabet pa mësues mbetet armë pa krahë. Problemi më i thellë i shqipes nuk ishte mungesa e shkollave, por mungesa e njerëzve që mund të jepnin mësim në gjuhën amtare. Këtu Gurakuqi la gjurmën e tij më konkrete institucionale. Kongresi i Elbasanit (2–10 shtator 1909) vendosi të hapte shkollën e parë normale — atë që do të prodhonte vetë mësuesit — dhe më 1 dhjetor 1909 u çel Shkolla Normale e Elbasanit, me Gurakuqin drejtor të saj të parë. Brenda mureve të saj u formua brezi i parë i mësuesve të shkollës shqipe, ata që do ta shpërndanin abetaren nga Shkodra në Çamëri. Nën trysninë e autoriteteve osmane shkolla u përndoq e u mbyll herë pas here, por fara ishte mbjellë: kur erdhi Pavarësia më 1912, kombi tashmë kishte një bërthamë mësuesish të gatshëm ta mbanin gjallë shkollën në gjuhën e vet.

Flamuri i Vlorës dhe shkolla e parë kombëtare

Katër vjet më vonë, kur Perandoria Osmane po shembej nën Luftën e Parë Ballkanike, Gurakuqi qëndroi krah Ismail Qemalit në rrugën drejt Pavarësisë — e shoqëroi në takimet diplomatike të Bukureshtit e Vjenës dhe mbërriti në Vlorë më 27 nëntor 1912, një ditë para shpalljes. Në Qeverinë e Përkohshme që doli nga kuvendi i Vlorës, ai mori Ministrinë e Arsimit. Ndër aktet e tij të para vendosi arsimin fillor të detyrueshëm për djem e vajza — një ligj i guximshëm për një shtet që sapo kishte lindur pa thesar, pa administratë e pa kufij të njohur. Gurakuqi e kuptonte se pavarësia politike do të mbetej bosh pa shkollën shqipe: shteti fitohej me armë, por kombi ruhej me abetare.

Revolucioni i Qershorit dhe mërgimi

Në dekadën e trazuar që pasoi, Gurakuqi mbeti në krahun demokratik e përparimtar të politikës së re shqiptare. Kur Revolucioni i Qershorit 1924 rrëzoi qeverinë e Ahmet Zogut dhe solli në pushtet qeverinë e Fan Nolit, ai mori Ministrinë e Financave — dhe, sipas historiografisë, arriti të mbyllte një buxhet me tepricë pavarësisht borxhit të trashëguar, dëshmi e ndershmërisë që miqtë e armiqtë ia njihnin. Por eksperimenti demokratik zgjati vetëm gjashtë muaj. Në dhjetor 1924 Zogu u kthye me forcë nga Jugosllavia, dhe drejtuesit e revolucionit — Noli, Bajram Curri, Gurakuqi — u shpërndanë në mërgim ose në male. Gurakuqi mori rrugën e Italisë, ashtu si dikur, por këtë herë jo si student — si i përndjekur.

Nata te Hotel Cavour

Në mbrëmjen e 2 marsit 1925, duke dalë nga darka pranë Hotel Cavour në Bari, Luigj Gurakuqi u qëllua për vdekje. Dorasi ishte Baltjon (Balto) Stambolla, një kushëri i tij — një atentat i hidhur brenda të njëjtit gjak. Dëshmitë e mëvonshme e lidhin vrasjen me regjimin e Zogut: Gurakuqi shihej si figura më e aftë e opozitës, njeriu që mund të organizonte një revolucion të ri, dhe burime të kohës e më vonë përmendin si porositës Ahmet Zogun bashkë me njerëz të rrethit të tij. Këto atribuime i përkasin dëshmisë historike e publicistike, jo një vendimi gjyqësor — por përsëritja e së njëjtës skemë ndaj kundërshtarëve të Zogut jashtë vendit u dha atyre peshë. Gurakuqi vdiq 46 vjeç, në një kafene të huaj, larg qytetit që kishte dashur ta shkolonte në shqip.

Trashëgimia

Ironia e fundit është tipike për fatin shqiptar: shteti që u ngrit mbi punën e Gurakuqit e la të vritej, dhe një shtet tjetër — regjimi komunist — ia riatdhesoi eshtrat më 1957 dhe e shpalli "Hero i Popullit", duke ia përvetësuar figurën për vete. Sot Universiteti i Shkodrës mban emrin e tij, dhe vargjet që ai shkroi nën pseudonime si Jakin Shkodra e Lekë Gruda — kushtuar mësonjëtoreve të para — lexohen ende si himn i një brezi që besoi se alfabeti është atdhe. Gurakuqi mbetet dëshmia se Pavarësia nuk u bë nga gjeneralë e mbretër, por nga një rreth i ngushtë mësuesish e poetësh; dhe se ata shpesh e paguan atdheun me jetën, nga dora e bashkëkombësve të vet.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e vendosur mbi Rilindjen, Pavarësinë dhe Revolucionin e Qershorit 1924, përfshirë veprën e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë dhe figurat e Rilindjes, si dhe raportimin e kujtesës publike shqiptare për atentatin e 2 marsit 1925 në Bari (mes tyre Koha.net, "95 vjet nga vrasja e Luigj Gurakuqit"). Përgjegjësia për vrasjen paraqitet ashtu siç e mbajnë dëshmitë historike e publicistike — si atribuim, jo si vendim i një gjykate. Datat (lindja 19 shkurt 1879; Manastiri, nëntor 1908; Vlora, nëntor 1912; Bari, 2 mars 1925) janë kryqëzuar mes burimeve.

---

# Zahir Pajaziti: pushka e parë e lirisë në Zonën e Llapit
https://zhurma.press/zahir-pajaziti/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-22

Komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë (janar 1997) — 'pushka e parë e lirisë' e Zonës Operative të Llapit. Hero i Kosovës.

Zahir Pajaziti (Turuçicë e Podujevës, 1 nëntor 1962 – Pestovë e Vushtrrisë, 31 janar 1997) ishte komandanti i Zonës Operative të Llapit dhe komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë, i shpallur Hero i Kosovës më 2008.

Kur ra më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe mbi rrugën e Vushtrrisë, Zahir Pajaziti ishte tridhjetë e katër vjeç dhe pothuajse i panjohur jashtë malësisë së Llapit. Brenda pak muajsh emri i tij do të bëhej thirrje: komandanti i parë i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që ra në betejë. Brezi e mbajti mend me një fjalë të vetme — pushka e parë e lirisë. Vdekja e tij, në një kohë kur bota ende nuk e njihte UÇK-në as si emër, nuk e mbylli rrjetin që përfaqësonte; e ndezi.

Pse ka rëndësi

• Komandanti i parë i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që ra në betejë — vrarë më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe mbi rrugën e Vushtrrisë, tridhjetë e katër vjeç.

• Lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë të Podujevës, me rrënjë nga fshati Orllan i Llapit — një prej thellësirave ku gjuha, besa dhe kujtesa e qëndresës kishin mbijetuar.

• Brezi e mbajti mend me një fjalë të vetme — pushka e parë e lirisë; vdekja e tij nuk e mbylli rrjetin që përfaqësonte, por e ndezi.

Biografia

Zahir Pajaziti lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë të Podujevës, me origjinë e rrënjë nga fshati Orllan i Llapit, ku edhe u rrit. Ishte nga një familje e madhe fshatare — shtatë fëmijë, të rritur me mund nga prindërit Qerim e Fatime — në një trevë ku male, kufij e kujtesa kishin qenë prej brezash vija ndarëse midis një populli të vetëm. Llapi, si Drenica, ishte një prej atyre thellësirave ku gjuha shqipe, besa dhe kujtesa e qëndresës kishin mbijetuar edhe kur shteti që i sundonte përpiqej t'ua mohonte emrin.

Vitet '90 e gjetën Kosovën nën një regjim të dyfishtë: sundimin e dhunshëm serb pas heqjes së autonomisë në 1989, dhe qëndresën paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës që kishte ndërtuar një shtet paralel — shkolla, shëndetësi, taksa vullnetare — pa pushkë. Ky dhjetëvjeçar i durimit e mbajti gjallë rrjetin, por shumë të rinj e ndien se durimi po mbaronte pa rezultat. Pajaziti iu bashkua bërthamës së armatosur që po lindte fshehtas nga ky mospajtim: sipas biografisë që i kushton Radio Kosova e Lirë, në nëntor 1991 ishte ndër 150 të rinjtë nga Kosova që bënë stërvitje ushtarake në Shqipëri, dhe nga maji i vitit 1994 kalonte rregullisht kufirin për t'u sjellë armë grupeve guerile që po bëheshin ushtri; e njëjta radio, në biografinë e nipit të tij Hakif Zejnullahu, e vendos lidhjen e tyre me militantët e UÇK-së në vitin 1995. U bë kështu një prej organizatorëve të parë të asaj që së shpejti do të quhej Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

Kronologjia

• 1 nëntor 1962Lind në Turuçicë, Podujevë; me origjinë nga Orllani i Llapit.

• 1989Serbia heq autonominë e Kosovës; nis dekada e sundimit të drejtpërdrejtë e e qëndresës paqësore.

• 1991–1995Stërvitje ushtarake në Shqipëri (nëntor 1991); nga maji 1994 furnizon me armë grupet guerile; më 1995, sipas Radio Kosovës së Lirë, lidhet me militantët e UÇK-së në Zonën e Llapit.

• 1996Sulme të para të UÇK-së kundër objektivave të sigurisë serbe; Pajaziti mban komandën në Llap.

• 31 janar 1997Ra në pritë te Pestova (Vushtrri) bashkë me Hakif Zejnullahun dhe Edmond Hoxhën.

• 28 nëntor 2000Ditën e Flamurit zbulohet përmendorja e tij prej bronzi në qendër të Prishtinës, në sheshin që sot mban emrin e tij.

• 2008Më 31 janar shpallet Hero i Kosovës nga Presidenca e Kosovës.

Komandanti i Llapit

Pajaziti komandoi Shtabin e Zonës Operative të Llapit — një nga zonat e para ku UÇK-ja mori formë të organizuar. Në një kohë kur lëvizja numërohej me dhjetëra, jo mijëra, të armatosur, roli i tij ishte dyfish: të mbante gjallë një strukturë ushtarake në ilegalitet dhe të lidhte malësinë e Llapit me bërthamat e tjera — Drenicën në perëndim dhe rrjetin e mërgatës që, nga Zvicra e Gjermania, financonte e furnizonte qëndresën. Mërgata shqiptare e viteve '90 ishte vetë një rrjet: mbante gjallë gjuhën, dërgonte para dhe, kur erdhi ora, dërgoi njerëz prapa në mal.

Më 31 janar 1997, në hyrje të Pestovës, në komunën e Vushtrrisë, vetura e tij, një Ladë me tre burra të armatosur, ra në një pritë të organizuar nga policia serbe. Aty u vranë të tre: Zahir Pajaziti, zëvendëskomandanti i tij Hakif Zejnullahu, dhe Edmond Hoxha. Emrat e policëve që qëlluan, shkruante Prishtina Insight më 2023, nuk dihen ende. Ishte hera e parë që një komandant i UÇK-së binte në përballje të armatosur — një ngjarje që deri atëherë shumëkush, brenda e jashtë Kosovës, e kishte quajtur trilizëm apo provokim.

Rëndësia e asaj rënieje nuk qëndroi te numri. Qëndroi te fakti se ajo e bëri UÇK-në reale. Për vite, edhe zëra shqiptarë e kishin quajtur qëndresën e armatosur aventurë të pamenduar; Perëndimi ende fliste vetëm me udhëheqjen paqësore të Prishtinës. Vdekja e Pajazitit — publike, e dokumentuar, e pamohueshme — tregoi se ekzistonte një ushtri, sado e vogël, e gatshme të binte. Sipas historiografisë kosovare dhe dëshmive të UÇK-së, rënia e tij mobilizoi qindra të rinj që në muajt e mëpasëm iu bashkuan radhëve, deri te shpërthimi i madh i Drenicës në 1998.

Pushka e parë e lirisë

Sot Zahir Pajaziti është Hero i Kosovës — titull i dhënë pas vdekjes në 2008. Në qendër të Prishtinës, në sheshin që mban emrin e tij, përmendorja prej bronzi, e zbuluar më 28 nëntor 2000, Ditën e Flamurit, e paraqet komandantin në këmbë, me pushkë; një tjetër i është ngritur në Podujevë, dhe Brigada 153 e Zonës Operative të Llapit u pagëzua me emrin e tij gjatë luftës. Rrugë, shkolla e institucione në mbarë Kosovën e mbajnë sot.

Por kujtesa më e thellë nuk është te bronzi. Është te data: janar 1997. Kur Pajaziti ra, lufta e madhe ende nuk kishte nisur, bota ende nuk dëgjonte, dhe të merrje pushkën dukej ende e pamundur. Ai mbetet dëshmia se rrjeti shqiptar — gjuha, besa, kujtesa, mërgata — nuk ishte shkëputur as në dhjetëvjeçarin e durimit; vetëm priste orën të ndryshonte formë. Nga durimi te pushka, nga malësia te sheshi qendror i kryeqytetit, «pushka e parë e lirisë» e Llapit e nisi një radhë të gjatë emrash që Kosova do t'i quante dëshmorë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Zahir Pajaziti lindi më 1 nëntor 1962 në Turuçicë (Podujevë), me origjinë nga Orllani i Llapit, dhe ra më 31 janar 1997 në një pritë të forcave serbe te Pestova në komunën e Vushtrrisë, bashkë me Hakif Zejnullahun dhe Edmond Hoxhën. Ishte komandant i Zonës Operative të Llapit dhe komandanti i parë i UÇK-së që ra në përballje të armatosur. U shpall Hero i Kosovës pas vdekjes, më 31 janar 2008, nga Presidenca e Kosovës; përmendorja e tij në qendër të Prishtinës u zbulua më 28 nëntor 2000, Ditën e Flamurit, siç e njoftuan të nesërmen KOHA Ditore, Bota Sot dhe Kosova Sot sipas përmbledhjes së shtypit të UNMIK-ut (29 nëntor 2000). Këto mbahen nga regjistri publik kosovar i kujtesës (Radio Kosova e Lirë, Prishtina Insight, Mesazhi) dhe janë të përmbledhura te zëri enciklopedik mbi të, i kontrolluar kryq me burime shqiptare.

Fakti dhe interpretimi. Se ai ishte komandanti i parë i UÇK-së që ra në betejë është fakt i pranuar gjerësisht në historiografinë kosovare dhe në kujtesën publike. Numri i saktë i pjesëtarëve të UÇK-së në 1996–97 dhe rrjedha e detajuar e sulmeve të para janë ende objekt studimi — i japim si kornizë historike, jo si shifra të mbyllura. Për periudhën e luftës i referohemi burimeve të verifikuara (regjistri kosovar i kujtesës, Human Rights Watch, dhe historiografia e pavarur si Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, Yale University Press), kurrë kornizës serbe mbi «kush e nisi».

---

# FARK — Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës
https://zhurma.press/fark/
Type: organization
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-22

Krahu ushtarak i qeverisë së Kosovës në mërgim (1998–1999) — struktura që u shkri me UÇK-në në një front të vetëm çlirimtar

FARK (Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës) ishte krahu ushtarak i qeverisë së Republikës së Kosovës në mërgim në vitet 1998–1999, i ngritur në Shqipëri me ish-oficerë shqiptarë të ushtrisë jugosllave; brenda vitit 1998 pjesa dërrmuese e efektivave të tij u integrua në UÇK.

Përballë tankeve serbe në verën e vitit 1998, çështja shqiptare në Kosovë nuk kishte një ushtri, por dy embrione ushtrie: forcën e rrënjëve, Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, që lindi nga malet e Drenicës, dhe forcën e shtetit paralel — Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës, FARK — të ngritura nga qeveria në mërgim me oficerë karriere. Historia e FARK-ut është historia e një konvergjence të vështirë: si dy struktura që nisën si rivale u shkrinë, nën peshën e rrezikut të përbashkët, në një front të vetëm kombëtar.

Pse ka rëndësi

• FARK-u qe krahu ushtarak i qeverisë së Republikës së Kosovës në mërgim, i dalë nga vija politike e Ibrahim Rugovës dhe e LDK-së — ushtri e konceptuar nga lart, ndryshe nga UÇK-ja që u ngrit nga poshtë.

• Nismëtar qe kryeministri në mërgim Bujar Bukoshi, që vendosi të kthente në armë një pjesë të «Fondit të Republikës së Kosovës» — kontributi vullnetar prej rreth 3% i diasporës.

• Bërthama u mblodh në Shqipëri me ish-oficerë shqiptarë të ushtrisë jugosllave; në krye Bukoshi vuri kolonelin Ahmet Krasniqi, ministër i Mbrojtjes të qeverisë në mërgim.

Çfarë ishin Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK)

Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK) ishin krahu ushtarak i qeverisë së Republikës së Kosovës në mërgim, të dalë nga vija politike e Ibrahim Rugovës dhe e Lidhjes Demokratike të Kosovës. Ndryshe nga UÇK-ja, që u ngrit nga poshtë — nga fshati, nga kaçaku, nga familja në qëndresë — FARK-u u konceptua nga lart: si ushtri e rregullt e një shteti që ekzistonte de jure në kushtetutën e vitit 1990 dhe në institucionet paralele, por ende jo në terren. Ishte, në thelb, përpjekja për t'i dhënë shtetit paralel të Kosovës mjetin që i mungonte — forcën e armatosur.

Ushtria e shtetit paralel

Nismëtari ishte Bujar Bukoshi, kryeministri i Republikës së Kosovës në mërgim nga viti 1991. Për gati një dekadë, Bukoshi administroi "Fondin e Republikës së Kosovës" — kontributi vullnetar prej rreth 3% që diaspora shqiptare dërgonte nga Gjermania, Zvicra e vende të tjera. Ai fond kishte mbajtur në këmbë të gjithë shtetin paralel: shkollat shqipe në shtëpi private, ambulancat, administratën e fshehtë të Kushtetutës së Kaçanikut. Kur qëndresa paqësore doli e pamjaftueshme, Bukoshi vendosi ta kthente një pjesë të atij fondi në armë.

Bërthama e FARK-ut u mblodh në Shqipëri, ku nën drejtimin e Sali Çekajt u grumbulluan disa dhjetëra ish-oficerë shqiptarë të Kosovës që kishin shërbyer në ushtrinë jugosllave — njerëz me shkollë ushtarake, gradë dhe përvojë komandimi. Në krye të tyre Bukoshi vuri kolonelin Ahmet Krasniqin, ministër i Mbrojtjes të qeverisë në mërgim. Ky ishte dallimi thelbësor nga UÇK-ja: aty ku ushtria çlirimtare kishte komandantë të dalë nga lufta, FARK-u kishte oficerë të dalë nga akademia.

Nga rivaliteti te fronti i përbashkët

Bashkëjetesa nisi e vështirë. Dy strukturat i ndanin jo vetëm zinxhirë komandimi të veçantë, por edhe dy fonde të veçanta — FARK-u mbahej nga "Fondi i Republikës", UÇK-ja nga fondi i vet "Vendlindja Thërret" — dhe dy filozofi: njëra e shtetit që zbret te populli, tjetra e popullit që ndërton shtetin. Verën e vitit 1998 mosbesimi mes tyre ishte real dhe, në disa raste, i përgjakshëm. Por rreziku ishte më i madh se rivaliteti. Kur ofensiva serbe goditi Dukagjinin, vija ndarëse nisi të shpërbëhej në terren, atje ku njerëzit luftonin krah për krah pavarësisht siglës në krah.

Momenti simbol i kësaj konvergjence ishte Beteja e Loxhës mbi Pejë, në korrik 1998, ku njësi të UÇK-së dhe të FARK-ut mbrojtën së bashku pozicionet — një nga rastet e para ku dy krahët u panë si një front i vetëm. Brenda vitit 1998, pjesa dërrmuese e efektivave të FARK-ut u integruan në UÇK, mjaft prej tyre në Brigadën 138, që veproi kryesisht në Zonën Operative të Dukagjinit. Oficerë të shkolluar të FARK-ut i dhanë UÇK-së pikërisht atë që i mungonte — dijen ushtarake të rregullt; ndër ta gjenerali Tahir Zemaj dhe, në planin e komandës së përgjithshme, Agim Çeku, që solli në UÇK përvojën e ushtrisë kroate.

Betejat në kufi

Efektivat me prejardhje nga FARK-u u gjendën më pas në disa nga betejat më të rënda të çlirimit, atje ku fronti kalonte mbi vetë kufirin mes Shqipërisë dhe Kosovës: në Betejën e Koshares dhe në Betejën e Pashtrikut në pranverë-verë 1999. Aty, hapja e "portës" së kufirit për të kaluar njerëz dhe armë brenda Kosovës u bë detyra që bashkoi përfundimisht të gjithë krahët e qëndresës në një ushtri të vetme.

Vrasja e Ahmet Krasniqit

Historia e FARK-ut mban edhe një plagë të pashëruar. Më 21 shtator 1998, pak para mesnate, koloneli Ahmet Krasniqi u vra me armë zjarri në zemër të Tiranës, pranë banesës ku strehohej. Vrasja e komandantit të parë të FARK-ut mbeti e pazbardhur — një nga misteret më të rënda të asaj vere — dhe hodhi hije mbi marrëdhëniet e brendshme shqiptare në çastin kur po ndërtohej fronti i përbashkët. Sot Krasniqi kujtohet si oficeri që u përpoq t'i jepte kauzës së Kosovës disiplinën e një ushtrie të rregullt, dhe që e pagoi këtë me jetën.

FARK-u nuk mbijetoi si strukturë e veçantë; ai u tret brenda UÇK-së dhe, më vonë, kontributi i oficerëve të tij u njoh në ndërtimin e Trupave Mbrojtëse dhe pastaj të Forcës së Sigurisë së Kosovës. Trashëgimia e vërtetë e FARK-ut nuk është një ushtri që mbeti, por një mësim që qëndroi: se çlirimi erdhi kur rrënja dhe akademia, fshati dhe oficeri, pushuan së qeni dy dhe u bënë një.

Burimet

Fakte të dokumentuara. FARK-u u krijua në Shqipëri nga Bujar Bukoshi, kryeministër i Republikës së Kosovës në mërgim, me oficerë shqiptarë të Kosovës nga radhët e ish-ushtrisë jugosllave, të grumbulluar nën drejtimin e Sali Çekajt dhe të vënë nën komandën e kolonelit Ahmet Krasniqi. Ai ishte aktiv nga gushti 1998 deri në fund të luftës, qershor 1999. Koloneli Ahmet Krasniqi u vra në Tiranë më 21 shtator 1998; vrasja mbetet e pazbardhur.

Pozicionim. Ky ekspozitë e trajton FARK-un jo si palë në një përçarje shqiptaro-shqiptare, por si njërën nga dy strukturat që u shkrinë në një front të vetëm çlirimtar. Rivaliteti mes FARK-ut dhe UÇK-së është fakt historik dhe trajtohet si i tillë; casualty-framing-u sensacional shmanget qëllimisht. Integrimi i efektivave të FARK-ut në UÇK gjatë vitit 1998 (mes tyre Brigada 138 në Zonën Operative të Dukagjinit) dhe pjesëmarrja në betejat e Loxhës, Koshares e Pashtrikut mbështeten te historiografia e luftës.

Referenca. Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press); Henry H. Perritt Jr., Kosovo Liberation Army: The Inside Story of an Insurgency (University of Illinois Press); arkivi enciklopedik i luftës së Kosovës (sq.wikipedia.org, zërat "Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës" dhe "Ahmet Krasniqi"); Human Rights Watch, raportet mbi Kosovën 1998–99.

---

# Skerdilaidi: gjenerali që u bë mbret dhe mbajti gjallë Ilirinë
https://zhurma.press/skerdilaidi/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-17

Mbret i Ardianëve (218–206 p.e.s.) — ura ilire mes Teutës dhe Gentit

Ai është ilirinë e vetme që romakët e njohën si komandant para se ta njihnin si mbret. Skerdilaidi — gjenerali që udhëhoqi pesë mijë luftëtarë përmes grykës së Antigonesë për të marrë Foiniken, pirati që lëvizte flotat e lembëve nga Adriatiku në Peloponez, diplomati që u lidh e u nda me Filipin V të Maqedonisë dhe në fund u bë aleat i Romës — mbajti të gjallë sovranitetin detar ilir në çastin kur dinastia e Agronit po shuhej. Prej tij rrjedhin dy mbretërit e fundit të mëdhenj të Ilirisë: i biri, Pleurati, dhe nipi, Genti. Skerdilaidi është nyja që lidh mbretërinë e vjetër Ardiane me atë të fundit — hallka pa të cilën linja mbretërore ilire do të kishte një boshllëk gjysmëshekullor.

Pse ka rëndësi

• Skerdilaidi ishte gjeneral e pastaj mbret i Ardianëve (rreth 218–206 p.e.s.), i afërm i mbretit Agron, themeluesit të fuqisë detare ilire me qendër në Shkodër.

• Ai udhëhoqi luftëtarë ilirë përmes grykës së Antigonesë, lëvizi flotat e lembëve nga Adriatiku në Peloponez, dhe u lidh e u nda me Filipin V të Maqedonisë para se të bëhej aleat i Romës.

• Prej tij rrjedhin dy mbretërit e fundit të mëdhenj të Ilirisë: i biri Pleurati dhe nipi Genti.

Kush ishte

Skerdilaidi (greq. Σκερδιλαΐδας, lat. Scerdilaidas) ishte një prej figurave më aktive të botës ilire në gjysmën e dytë të shekullit III p.e.s. Burimet e lashta e nxjerrin fillimisht si gjeneral në shërbim të mbretëreshës Teutë, pastaj si aktor më vete në politikën detare të Adriatikut, dhe së fundmi si mbret i Ardianëve nga viti 218 deri rreth 206 p.e.s. Sipas një tradite të ruajtur te historianët greko-romakë, ai ishte i afërm — shpesh cilësohet vëlla — i mbretit Agron, themeluesit të fuqisë detare ilire me qendër në Shkodër (Scodra) dhe Rizon.

Ajo që e bën Skerdilaidin të veçantë mes mbretërve ilirë është dukshmëria e tij në regjistrin e shkruar. Siç vëren studiuesi John Wilkes, ndryshe nga shumica e sovranëve ilirë që na vijnë vetëm si emra, Skerdilaidi përmendet vazhdimisht nga Polibi, Livi dhe Apiani — sepse veprimtaria e tij ndërthuret drejtpërdrejt me luftërat e Romës, të Maqedonisë dhe të Lidhjes Etolike. Nga një armik dytësor i përmendur kalimthi, ai bëhet një bashkëbisedues i njohur i fuqive të mëdha të Mesdheut lindor.

Kronologjia

• 231Agroni vdes papritur; Teuta merr kujdestarinë e mbretërisë Ardiane. Skerdilaidi shquhet mes komandantëve të saj.

• 230Udhëheq një ushtri tokësore prej rreth 5.000 vetash përmes grykës së Antigonesë në Epir, në mbështetje të fushatës ilire që përfundon me marrjen e Foinikes — qyteti më i pasur i Epirit.

• 229–228Lufta e Parë Ilire kundër Romës. Pas humbjes, mbretëria Ardiane cungohet dhe detyrohet të paguajë haraç.

• 220Ekspeditë e përbashkët me Demetrin e Farit: rreth 90 lembe zbresin bregut jonian; më pas lidhet me Filipin V të Maqedonisë dhe merr pjesë në Luftën Sociale.

• 218Bëhet mbret i Ardianëve, pasi nipi i tij Pinnes mbetet një figurë e dobët e paaftë të sundojë.

• 217Ndahet nga Filipi V, duke pretenduar subvencione të papaguara; kap anije korintase te Leukada dhe sulmon Dasaretinë e Maqedoninë perëndimore.

• 216Lidhet me Romën. Romakët i dërgojnë dhjetë kuinkvereme të rënda nga Sicilia për ta mbështetur kundër Filipit.

• 214–205Lufta e Parë Maqedonase: lufton krah të birit Pleuratit, dardanit Longar dhe Lidhjes Etolike, si pjesë e frontit anti-maqedonas të Romës.

• ~206Vdes para Paqes së Foinikes (205); e trashëgon i biri, Pleurati III.

Gjenerali para se të bëhej mbret

Fytyra e parë e Skerdilaidit në histori nuk është ajo e një mbreti, por e një komandanti fushate. Kur më 230 p.e.s. flota ilire e Teutës u vërsul kundër Epirit, ishte Skerdilaidi ai që drejtoi kolonën tokësore — rreth pesë mijë luftëtarë — nëpër grykën malore të Antigonesë, për t'u bashkuar me forcat detare te Foinikja. Marrja e Foinikes, qytetit më të begatë të Epirit, ishte kulmi i ekspansionit ilir drejt jugut dhe alarmi që tërhoqi për herë të parë vëmendjen e Romës mbi bregun tjetër të Adriatikut.

Ky detaj — një gjeneral ilir që lëviz njësi të mëdha nëpër terren malor me disiplinë operative — flet për një shtet me strukturë ushtarake, jo për një grumbull fisesh grabitqare siç e paraqet shpesh propaganda greko-romake. Fuqia Ardiane ishte njëkohësisht detare dhe tokësore; Skerdilaidi mishëron pikërisht këtë dyzim. Ai është prova njerëzore se mbretëria e Agronit dinte të projektonte fuqi larg brigjeve të veta.

Piratë, aleatë, tradhtarë: loja e madhe adriatike

Pas rënies së Teutës dhe ngjitjes së Demetrit të Farit, Skerdilaidi lëviz me shkathtësi mes fuqive. Më 220 p.e.s. ai dhe Demetri nisin një ekspeditë të përbashkët me rreth nëntëdhjetë lembe — anijet e lehta e të shpejta ilire që u bënë tmerri i tregtisë mesdhetare — poshtë bregut jonian. Menjëherë pas kësaj, Skerdilaidi lidhet me Filipin V të Maqedonisë dhe merr pjesë në Luftën Sociale kundër spartanëve dhe etolëve.

Por aleancat e tij nuk ishin kurrë skllavëri. Kur Filipi nuk i shleu subvencionet e premtuara, Skerdilaidi u kthye kundër tij: kapi anije korintase te Leukada, plaçkiti kepin Malea dhe sulmoi Dasaretinë e Maqedoninë perëndimore. Kjo pavarësi e ashpër e çoi drejt të vetmit hap që do t'i jepte peshë historike — aleancës me Romën. Më 216 p.e.s., kur Roma ndeshej me Hanibalin, ajo i dërgoi Skerdilaidit dhjetë kuinkvereme nga Sicilia, sepse flota e tij ilire ishte tashmë një letër e vlefshme në ekuilibrin mesdhetar. Ilirët nuk ishin objekt i historisë; ata ishin lojtarë në të.

Mbreti i Ardianëve (218–206 p.e.s.)

Ndërsa nipi i tij Pinnes — fëmija-mbret i trashëguar nga Agroni — mbeti gjithnjë një sovran nominal në duart e të tjerëve, ishte Skerdilaidi ai që rreth vitit 218 p.e.s. mori pushtetin e vërtetë të Ardianëve. Nën të, mbretëria ilire ruajti bërthamën e vet rreth Shkodrës e liqenit të Shkodrës dhe vazhdoi të ishte një aktor detar që Roma e Maqedonia duhej ta llogaritnin. Sundimi i tij zgjati deri rreth 206 p.e.s., pak para Paqes së Foinikes që mbylli Luftën e Parë Maqedonase.

Rëndësia e Skerdilaidit si mbret nuk qëndron te territori — që kishte tkurrur pas humbjes ndaj Romës — por te vazhdimësia. Ai e mbajti institucionin mbretëror ilir të gjallë dhe funksional përgjatë një gjysmëshekulli trazirash, dhe ia dorëzoi të birit një shtet ende të njohur si palë nga fuqitë e mëdha. Pa këtë urë, linja që çon te Genti — mbreti i fundit i Ilirisë së pavarur — do të ishte këputur.

Një dinasti apo dy? Debati Ardian–Labeat

Këtu qëndron një nga çështjet më të diskutuara të historiografisë ilire, dhe muzeu ynë e paraqet ashtu siç është — pa e zmadhuar dhe pa e fshehur. Tradita antike e lidh Skerdilaidin ngushtë me shtëpinë e Agronit, shpesh si vëlla të tij. Por një pjesë e mirë e studiuesve modernë — mes tyre Pierre Cabanes — mendojnë se Skerdilaidi, Pleurati dhe Genti përbëjnë në të vërtetë një dinasti Labeate të veçantë, të lidhur me fisin e Labeatëve rreth liqenit të Shkodrës, që u ngjit pas rënies së Ardianëve.

Cilado qoftë e vërteta gjenealogjike, thelbi historik nuk ndryshon: bëhet fjalë për një traditë të vetme shtetërore ilire që kalon nga një shtëpi mbretërore te tjetra pa u shuar. Qoftë vazhdim i drejtpërdrejtë i Ardianëve, qoftë ngjitje e Labeatëve, Skerdilaidi dhe pasardhësit e tij sunduan të njëjtën bërthamë territoriale, të njëjtën qendër në Shkodër dhe të njëjtin institucion detar. Debati mbi emrin e shtëpisë nuk e cenon faktin e sovranitetit — dhe pikërisht ky sovranitet, jo pastërtia dinastike, është ajo që rëndon.

Trashëgimia

Skerdilaidi vdiq rreth vitit 206 p.e.s. dhe e trashëgoi i biri, Pleurati III, i cili ruajti aleancën me Romën. Nga Pleurati vjen Genti, mbreti i fundit i Ilirisë së pavarur, të cilin Roma e mundi përfundimisht më 168 p.e.s. në Shkodër. Kështu, tri breza — Skerdilaidi, Pleurati, Genti — mbajtën shtetin ilir nga ekspansioni i Teutës deri te rënia e fundit, gjithnjë duke luajtur mes Romës e Maqedonisë.

Në kujtesën tonë, Skerdilaidi meriton një vend jo si "pirat" — etiketa që i ngjitën kronistët greko-romakë çdo force detare që nuk u nënshtrohej — por si strateg dhe shtetar: një ilir që lëvizte flota e ushtri, që negocionte me perandori dhe që siguroi vazhdimësinë e një mbretërie në kushtet më të vështira. Ai është dëshmi se bota ilire ishte një rrjet politik i strukturuar, me diplomaci, me institucione dhe me kujtesë të vetën — pjesë e po asaj vazhdimësie që lidh Ilirinë antike me trashëgiminë shqiptare.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm greko-roman që çdo forcë detare ilire e quante "pirati". Burime parësore: Polibi, Historitë (libri IV–V dhe VIII), që e ndjek Skerdilaidin nga fushata e Epirit deri te aleanca me Romën; Livi, Ab Urbe Condita; dhe Apiani, Ilirika. Studime moderne: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios; Neritan Ceka, Ilirët. Të dhënat kryesore: Skerdilaidi udhëhoqi rreth 5.000 luftëtarë përmes grykës së Antigonesë drejt Foinikes (230 p.e.s.); mori pjesë në ekspeditën e 90 lembeve me Demetrin e Farit (220); u lidh e u nda me Filipin V; u bë mbret i Ardianëve rreth 218; u lidh me Romën (aleancë e mbështetur me 10 kuinkvereme, 216) në Luftën e Parë Maqedonase; vdiq rreth 206 p.e.s., para Paqes së Foinikes (205); e trashëgoi i biri Pleurati III, gjyshi i Gentit. Vërejtje kritike: (1) lidhja e tij familjare me Agronin ("vëlla") ruhet nga tradita antike, por është e diskutueshme. (2) Një pjesë e studiuesve modernë (Cabanes) e klasifikojnë Skerdilaidin, Pleuratin e Gentin si një dinasti Labeate të veçantë, jo si vazhdim të drejtpërdrejtë të linjës Ardiane; kjo faqe e paraqet debatin, pa e zgjidhur artificialisht.

---

# Konferenca e Pezës: fronti i përbashkët i rezistencës, 1942
https://zhurma.press/konferenca-e-pezes/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-31

Më 16 shtator 1942, nën çatinë e Myslim Pezës, komunistë, nacionalistë, zogistë e klerikë themeluan Këshillin e Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar — besëlidhja e parë e madhe e rezistencës, dhe fara e frontit që bërthama komuniste do ta merrte shpejt për vete.

Më 16 shtator 1942, në një fshat mbi Tiranë, nën çatinë e një kryengritësi të vjetër, u ul rreth një tryeze e rrallë: komunistë të një partie tremujore, nacionalistë antizogistë, një kolonel besnik i mbretit, një prift katolik i Shkodrës dhe një klerik bektashi. Për pak orë, Shqipëria e pushtuar nga fashizmi foli me një zë. Konferenca e Pezës themeloi Këshillin e Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar dhe hodhi gurin e parë të frontit të gjerë të rezistencës. Ishte besëlidhja e parë e madhe e shekullit XX — dhe, si shumica e besëlidhjeve shqiptare, u lind e plotë e u ha nga brenda. Brenda një viti, bërthama që e thirri do ta kthente frontin në pronë të vetën, dhe rruga nga Peza do të çonte drejt Mukjes e luftës vëllavrasëse.

Pse ka rëndësi

• Konferenca e Pezës u mbajt më 16 shtator 1942 në një fshat mbi Tiranë, duke bashkuar komunistë, nacionalistë antizogistë, një kolonel besnik të mbretit dhe klerikë katolik e bektashi.

• Ajo themeloi Këshillin e Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar dhe hodhi gurin e parë të frontit të gjerë të rezistencës kundër pushtimit fashist.

• Brenda një viti fronti do të kthehej në pronë të Partisë Komuniste, dhe rruga nga Peza do të çonte drejt Mukjes e luftës vëllavrasëse.

Dy rryma të një qëndrese

Pushtimi italian i prillit 1939 e la vendin pa shtet e pa ushtri, por jo pa qëndresë. Në vitet e para ajo qëndresë ishte e shpërndarë: çeta krahinore, kryengritës si Myslim Peza në malësinë e Tiranës, oficerë e atdhetarë të mbretërisë së rrëzuar, dhe — që nga nëntori 1941 — një Parti Komuniste e sapoformuar, e vogël në numër por e disiplinuar dhe me një aparat organizativ që të tjerët nuk e kishin. Askush prej tyre, i vetëm, nuk mund ta shtynte pushtuesin. Ideja e një fronti të përbashkët — që i kishte rrënjët në Lidhjen e Prizrenit e më herët në Lidhjen e Lezhës — u bë e domosdoshme. Peza qe vendi ku, për herë të parë në atë luftë, ajo ide u ul në letër.

Nën çatinë e Myslim Pezës (16 shtator 1942)

Konferenca ishte planifikuar për 14 shtator, por nisi dy ditë më vonë, më 16 shtator 1942, në shtëpinë e Myslim Pezës në fshatin Pezë, pak kilometra nga Tirana. Morën pjesë rreth njëzet delegatë nga rryma politike e besime fetare të ndryshme. Nga ana kombëtare e ajo e pavarur ishin Abaz Kupi — koloneli zogist që lidhte forcat besnike të mbretit — Ndoc Çoba, atdhetari katolik i Shkodrës, Kamber Qafmolla, Ramazan Jarani, Halim Begeja, Ismail Petrela, Aziz Çami e Haxhi Lleshi; nga Partia Komuniste erdhën Enver Hoxha, Koço Tashko, Ymer Dishnica, Mustafa Gjinishi, Nako Spiru dhe Nexhmije Xhuglini; klerin bektashi e përfaqësoi Mustafa Xhani. Konferencën e kryesoi Ndoc Çoba, me Mustafa Gjinishin sekretar. Vetë përbërja — prift, kolonel, komunist e dervish në një dhomë — ishte mesazhi: qëndresa duhej të ishte e të gjithëve, ose s'do të ishte fare.

Këshilli i Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar

Në mbyllje, konferenca miratoi një platformë të përbashkët — luftë e menjëhershme kundër pushtuesit fashist, mospranim i çdo qeverie kuislinge, dhe ngritja e këshillave nacionalçlirimtarë në çdo krahinë e fshat si organe të vetëqeverisjes në luftë. Për ta drejtuar këtë rrjet u zgjodh Këshilli i Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar, me Kamber Qafmollën kryetar, Mustafa Gjinishin sekretar dhe anëtarë Ndoc Çobën, Myslim Pezën, Abaz Kupin, Enver Hoxhën e Ymer Dishnicën. Ky këshill do të bëhej bërthama e asaj që shpejt u quajt Lëvizja (më vonë Fronti) Nacional-Çlirimtare. Gjenialiteti organizativ i modelit qëndronte te rrjeti: jo një ushtri e vetme e komanduar nga qendra, por qindra këshilla vendorë të lidhur nga një platformë e përbashkët — pikërisht struktura që një popull pa shtet mund ta ngrinte nga poshtë lart.

Fronti i gjerë dhe bërthama që e mbante

Këtu nis pjesa që historia zyrtare e diktaturës e fshiu dhe që Zhurma nuk e zbukuron. Peza ishte vërtet një front i gjerë: nënshkrimet e Abaz Kupit e të Ndoc Çobës nuk ishin dekor. Por thirrjen, rendin e ditës dhe aparatin e mbante bërthama komuniste e sapoformuar, e cila e kuptonte frontin jo si bashkim mes të barabartësh, por si mjet për të fituar hegjemoni mbi qëndresën. Brenda pak muajsh nacionalistët do ta ndienin këtë: në nëntor 1942 u ngrit Balli Kombëtar si alternativë, dhe pjesëmarrës të Pezës si Abaz Kupi do të largoheshin për të themeluar forcat e veta. Fronti i njëzet delegatëve nuk u shpërbë sepse ideja e bashkimit ishte e gabuar — u shpërbë sepse njëra palë e deshi bashkimin vetëm nën kushtin e sundimit të vet.

Nga Peza te Mukja: besëlidhja që u thye

Peza dhe Mukja janë dy fytyra të së njëjtës histori. Peza (1942) qe premtimi: të gjitha rrymat në një këshill. Mukja (1943) qe përpjekja e fundit për ta zgjeruar atë premtim në një marrëveshje formale mes Ballit e Lëvizjes — dhe pikërisht atje ai u thye, kur klauzola për Shqipërinë etnike e Kosovën u hodh poshtë nën trysninë e emisarit jugosllav dhe Enver Hoxha e mohoi marrëveshjen që delegatët e tij kishin firmosur. Ashtu si te Lezha, uniteti ishte i mundur; ashtu si te Kosova, ai u prish jo vetëm nga rivaliteti i brendshëm, por nga një veto e jashtme. Peza mbetet dëshmi se shqiptarët dinë të ulen në një tryezë — dhe kujtim se besa e dhënë atje u mbajt vetëm aq gjatë sa i leverdiste asaj që e thirri e para.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në literaturën standarde për Shqipërinë e Luftës së Dytë Botërore: Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Hurst, 1999), për themelimin e frontit nacionalçlirimtar dhe raportet mes rrymave; Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century (I.B. Tauris), për kronologjinë ditë-për-ditë të vitit 1942; dhe Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris), për kontekstin politik të Pezës e ngritjes së Ballit Kombëtar. Data (16 shtator 1942, planifikuar më 14), vendi (shtëpia e Myslim Pezës në fshatin Pezë), përbërja e rreth njëzet delegatëve dhe përbërja e Këshillit të Përgjithshëm Nacional-Çlirimtar (kryetar Kamber Qafmolla, sekretar Mustafa Gjinishi) janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en) dhe me arkivat e shtypit, pa iu nënshtruar kornizës interpretuese të historiografisë së diktaturës, e cila e paraqiste Pezën si triumf të pastër komunist. Emrat e delegatëve dhe roli i mëvonshëm i bërthamës komuniste në marrjen e frontit janë marrë nga Fischer dhe Vickers.

---

# Kriza e vitit 1997: piramidat, kryengritja dhe shteti që u shemb
https://zhurma.press/kriza-e-1997-es/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-10

Kur skemat piramidale morën me vete kursimet e një kombi — dhe vetë shteti u shkri në kryengritje, 656 mijë armë të plaçkitura dhe rreth dy mijë të vdekur.

Nga nëntori i vitit 1996 deri në mars të 1997-ës, Shqipëria kaloi nga një ekonomi që dukej se po lulëzonte në një shtet të shkrirë. Skemat piramidale, ku kishin futur kursimet rreth dy të tretat e popullsisë, ranë njëra pas tjetrës; me to ranë kursimet e një kombi, besimi te institucionet dhe, brenda pak muajsh, vetë rendi shtetëror. Jugu u ngrit në kryengritje, depot ushtarake u plaçkitën dhe një vend anëtar i OSBE-së u zhyt në një anarki të armatosur që la pas, sipas vlerësimeve, nga 1 600 deri në rreth 2 000 të vrarë. Kriza e vitit 1997 mbetet shthurja më e thellë e shtetit shqiptar pas komunizmit — dhe një pjesë e arsenalit që humbi Tirana do të armatoste, një vit më vonë, Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Skemat piramidale, ku investoi rreth dy të tretat e popullsisë, kishin në nëntor 1996 detyrime prej 1,2 miliardë dollarësh, gati gjysma e prodhimit të brendshëm bruto të vendit.

• Rënia e tyre solli kryengritjen e jugut, plaçkitjen e depove me qindra mijëra armë dhe një anarki që la pas nga 1 600 deri në rreth 2 000 të vrarë.

• Shteti nuk u rrëzua nga një pushtues, por u zbraz nga brenda; dhe një pjesë e armëve të plaçkitura kaloi kufirin e forcoi UÇK-në në prag të luftës së Kosovës.

Piramidat: ekonomia e iluzionit

Pas rënies së diktaturës së Enver Hoxhës, Shqipëria hyri në tregun e lirë si vendi më i varfër dhe më i izoluar i Evropës, me një sistem financiar rudimentar: tri bankat shtetërore mbanin 90 për qind të depozitave dhe kishin kredinë të kufizuar rreptë nga banka qendrore. Në atë zbrazëti lulëzuan të ashtuquajturat firma huamarrëse, të parat që në vitet 1991–1992. Disa nga më të mëdhat — VEFA, Gjallica dhe Kamberi — kishin investime reale, por dyshoheshin gjerësisht për kontrabandë drejt ish-Jugosllavisë nën sanksionet e OKB-së, që besohej se ishte burimi i fitimeve të tyre. Të tjera, si Sudja, Xhaferri apo Populli, ishin skema piramidale të pastra, pa asnjë pasuri reale, që paguanin investitorët e vjetër me paratë e të rinjve.

Kur sanksionet ndaj Jugosllavisë u pezulluan në fund të vitit 1995, kontrabanda u shter dhe nisi gara për depozitues. Në janar 1996 firmat kryesore i ngritën interesat nga 4–5 në 6 për qind në muaj; para zgjedhjeve të majit, në 8 për qind. Po atë vit lindën Xhaferri dhe Populli, ndërsa Sudja ofronte 12 deri në 19 për qind në muaj. Në korrik Kamberi shkoi në 10 për qind, në shtator Populli në mbi 30 për qind në muaj; në nëntor Xhaferri premtonte t'ua trefishonte paratë depozituesve brenda tre muajve, dhe Sudja iu përgjigj duke premtuar t'ua dyfishonte brenda dy muajve. Një interes i tillë nuk ishte investim me rrezik të lartë; ishte njoftim se fundi po afrohej.

Xhaferri dhe Populli tërhoqën brenda pak muajsh gati dy milionë depozitues, në një vend me 3,5 milionë banorë; VEFA, me detyrimet më të mëdha, kishte vetëm 85 mijë. Familje të tëra shitën shtëpitë, fshatarët shitën bagëtinë për të hyrë në lojë. Deri në nëntor 1996, vlera nominale e detyrimeve të skemave arriti 1,2 miliardë dollarë — gati gjysma e prodhimit të brendshëm bruto të vendit.

Paralajmërimet e shpërfillura dhe shembja

Rreziku nuk ishte i fshehtë. Banka e Shqipërisë zbuloi se depozitat e VEFA-s në sistemin bankar barazonin 120 milionë dollarë, 5 për qind të PBB-së, ndërsa Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Banka Botërore paralajmëruan disa herë. Megjithatë ministria e Financave nuk e paralajmëroi publikun deri në tetor 1996, dhe edhe atëherë bëri një dallim të rremë mes firmave me investime reale, të paraqitura si të afta për të paguar, dhe skemave piramidale të pastra. Komisioni hetimor i ngritur në nëntor nën presionin e jashtëm nuk u mblodh kurrë.

Afërsia politike punonte si garanci e heshtur. Zyrtarë të lartë shfaqeshin rregullisht në ceremonitë e firmave; në nëntor 1996, kur piramidat kishin nisur të çaheshin, kryeministri dhe kryetari i Kuvendit pranuan medalje për përvjetorin e njërës prej tyre. Në zgjedhjet e 1996-ës disa firma i dhanë kontribute fushate Partisë Demokratike në pushtet, dhe kur u përmend mundësia e pastrimit të parave, vetë presidenti i vendit doli në mbrojtje të tyre. Për qytetarin, mesazhi ishte i qartë: nëse shteti nuk i ndalon, janë të sigurta.

Matematika e një skeme piramidale është e pashmangshme: kur fluksi i parave të reja ndalon, e gjithë ndërtesa shembet. Më 19 nëntor 1996 Sudja nuk i pagoi dot detyrimet, dhe shembja nisi. Depozitat e reja u shterën; përpjekja e VEFA-s, Kamberit, Silvës dhe Cenajt për t'i qetësuar depozituesit duke i ulur interesat në 5 për qind në muaj dështoi. Në janar 1997 Sudja dhe Gjallica shpallën falimentimin, dhe trazirat shpërthyen. Qeveria ngriu llogaritë bankare të Xhaferrit dhe Popullit, 250 milionë dollarë, dhe në shkurt Kuvendi miratoi një ligj që i ndalonte skemat piramidale pa i përkufizuar ato. Një vendim i vonë doli i drejtë: shteti refuzoi t'i kompensonte depozituesit për humbjet. Kursimet e një vendi të tërë ishin avulluar.

Nga protesta te kryengritja

Zemërimi shpërtheu i pari në jug dhe në qendër. Më 24 janar 1997, në Lushnjë, protestuesit u vunë flakën bashkisë, këshillit të rrethit dhe kinemasë së qytetit. Në shkurt qendra e revoltës u bë Vlora — qyteti që kishte dëbuar pushtuesin italian në 1920 dhe ku, më 28 nëntor 1912, ishte shpallur vetë shteti. Më 20 shkurt studentët e universitetit të Vlorës hynë në grevë urie, duke kërkuar dorëheqjen e qeverisë dhe kthimin e plotë të parave të humbura te Gjallica. Në fillim të marsit qeveria e Partisë Demokratike u detyrua të jepte dorëheqjen dhe u shpall gjendja e jashtëzakonshme, por rendi po shpërbëhej kudo.

Në shumë qytete njësitë e policisë dhe të ushtrisë dezertuan ose u shkrinë; pushtetin lokal e morën komitetet e shpëtimit, grupe të armatosura dhe, në disa raste, banda kriminale. Qeveria humbi kontrollin e jugut. Vlora, ku kishte lindur shteti, ishte tani qyteti ku ai pushoi së ekzistuari.

Arsenalet e hapura

Ngjarja që e shndërroi një krizë politike në katastrofë kombëtare ishte plaçkitja e depove ushtarake. Diktatura e Hoxhës, e ndërtuar mbi doktrinën e luftës popullore, kishte grumbulluar armë për ta armatosur gjithë popullsinë; në mars 1997, ndërsa ushtria shpërbëhej, popullsia i mori vetë. Sipas shifrave të OKB-së, të botuara nga Small Arms Survey, shteti humbi kontrollin mbi 643 220 armë zjarri — mes tyre 226 mijë kallashnikovë, 351 mijë pushkë të zakonshme, 38 mijë pistoleta dhe 25 mijë mitralozë — si dhe mbi rreth 1,5 miliard fishekë e 3,5 milionë granata dore, shumica dërrmuese e të cilave nuk u rikuperuan kurrë. Vlerësimet ndryshojnë: një raport i policisë shqiptare i vitit 2001 jep 549 775 armë, ndërsa Fondi Monetar Ndërkombëtar flet për një milion. Një komb i tërë u armatos brenda pak javësh.

Pasoja ishte e menjëhershme dhe e përgjakshme. Në përplasjet në rrugë, në shkëmbimet e zjarrit mes bandave dhe në aksidentet me armë e municione të pakontrolluara humbën jetën, sipas vlerësimeve, nga 1 600 (Unioni Ndërparlamentar) deri në rreth 2 000 njerëz (Fondi Monetar Ndërkombëtar).

Qeveria e pajtimit dhe Operacioni Alba

Përballë kolapsit, forcat politike u detyruan të uleshin në një tryezë. Më 9 mars 1997 partitë ranë dakord për një Qeveri të Pajtimit Kombëtar; kryeministër u emërua socialisti Bashkim Fino, ish-kryetar i bashkisë së Gjirokastrës (1992–1996), dhe qeveria e re u betua më 12 mars. OSBE-ja u mblodh me urgjencë në mars dhe mbështeti një ndërhyrje të shpejtë ushtarake; misionin e saj të vëzhgimit në zgjedhje e drejtoi më vonë një ish-kancelar austriak.

Më 28 mars 1997, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1101 me 14 vota pro, asnjë kundër dhe një abstenim, të Kinës: një forcë shumëkombëshe mbrojtjeje, e përkohshme dhe e kufizuar, me komandë italiane dhe me mandat tremujor, për të siguruar shpërndarjen e ndihmave humanitare dhe një mjedis të sigurt për organizatat ndërkombëtare. Operacioni Alba nisi më 15 prill, kur marinsat francezë zbarkuan në portin e Durrësit dhe parashutistët italianë në aeroportin pranë Tiranës; forca arriti mbi gjashtë mijë ushtarë nga disa vende dhe qëndroi deri në gusht. Nuk ishte një forcë çarmatosjeje — armët mbetën në duart e popullit — por prania ndërkombëtare ndihmoi që vendi të shkonte drejt zgjedhjeve.

Zgjedhjet e parakohshme parlamentare u mbajtën më 29 qershor 1997, me raund të dytë më 6 korrik, nën vëzhgim ndërkombëtar dhe bashkë me një referendum për monarkinë. Partia Socialiste fitoi 101 nga 155 vendet e Kuvendit; vëzhguesit i gjykuan zgjedhjet të kënaqshme dhe të vlefshme, pa shkuar deri te cilësimi i lira dhe të ndershme. Presidenti la detyrën më 23 korrik, dhe forcat e Alba-s u larguan në gusht. Shteti do t'i mblidhte pasojat për vite me radhë.

Otranto

Kriza nuk u mat vetëm në para dhe në armë. Më 28 mars 1997, po atë ditë kur votohej Rezoluta 1101, anija Kateri i Radës, e nisur nga Vlora me refugjatë që po iknin drejt Italisë, u godit në kanalin e Otrantos nga korveta italiane Sibilla, që po përpiqej ta ndalte, dhe u fundos. Gratë dhe fëmijët ishin futur në barkun e anijes, në strehën që u bë kurth. Humbën jetën të paktën 81 veta; 24 trupa nuk u gjetën kurrë; mbijetuan 34. Pas një procesi që zgjati më shumë se një dekadë, gjykata e apelit në Lecce dënoi në vitin 2011 timonierin shqiptar me tre vjet dhe komandantin e korvetës me dy vjet burg për vrasje nga pakujdesia. Ajo natë mbetet tragjedia më e rëndë civile e vitit dhe kujtesa më e drejtpërdrejtë se çmimi i vërtetë i 1997-ës u pagua nga familje, jo nga bilance.

Likuidimi dhe çmimi ekonomik

Pjesa dërrmuese e parave nuk u rikuperua kurrë. Vetëm në korrik 1997 Kuvendi i ri miratoi, me ndihmën e FMN-së dhe të Bankës Botërore, ligjin që caktoi administratorë të huaj nga firma ndërkombëtare kontabiliteti për t'i likuiduar skemat. Ata nisën punë në nëntor 1997, kur pasuritë likuide të firmave ishin tkurrur shumë; pronarët i sfiduan në gjykatë dhe i kërcënuan me dhunë, dhe kontrolli i plotë mbi të gjitha firmat u arrit vetëm në mars 1998. Pronarët që nuk kishin ikur përfunduan në burg. Prodhimi ra rreth 7 për qind në 1997, inflacioni kaloi 40 për qind, dhe deri në fund të qershorit leku kishte humbur 40 për qind të vlerës ndaj dollarit. Mijëra njerëz u varfëruan, nga kursimet e humbura ose nga pronat e shkatërruara në dhunë.

Trashëgimia: arsenali që shkoi drejt Kosovës

Kriza e 1997-ës nuk ishte thjesht një falimentim ekonomik; ishte prova se sa i brishtë kishte mbetur shteti shqiptar gjashtë vjet pas rënies së komunizmit — pa institucione financiare të besueshme, pa kontroll mbi tregun e kapitalit, pa aftësinë për ta mbajtur monopolin e dhunës. Shteti nuk u rrëzua nga një pushtues; u zbraz nga brenda, sepse kishte lejuar, dhe pjesërisht kishte legjitimuar, një mashtrim mbi kursimet e popullsisë. Për shumëkënd mbeti plaga themelore e tranzicionit shqiptar, dhe çdo debat i mëvonshëm për besimin te shteti ka rrënjën aty.

Por historia pati një kthesë që rrallë tregohet me tërë peshën e saj. Analistët e Small Arms Survey vlerësojnë se më shumë se gjysma e armëve të plaçkitura u nxorën jashtë vendit, dhe se kontrabandistët, duke përfituar nga trazirat në Kosovë, i shitnin kallashnikovët e plaçkitur për 150 dollarë copën. Armët që vërshuan ndihmuan ta shndërronin Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës nga një grup i vogël në një forcë shumë më të madhe. Një pjesë e arsenalit që i rrëshqiti nga duart shtetit shqiptar në 1997 u bë kështu, në 1998–99, arsenal i luftës për çlirimin e Kosovës. Në rrjetin e gjerë shqiptar, që lidhet përtej kufijve, një shembje në Shqipëri u shndërrua, pa e dashur askush, në mjet të një lufte për liri në Kosovë.

Burimet

• Fondi Monetar Ndërkombëtar — Christopher Jarvis, «The Rise and Fall of Albania's Pyramid Schemes», Finance & Development, mars 2000

• Kombet e Bashkuara — Këshilli i Sigurimit, Rezoluta 1101 (1997), njoftimi SC/6347, 28 mars 1997

• Unioni Ndërparlamentar — Albania: parliamentary elections 1997

• Small Arms Survey 2002 — kapitulli 2, «Up and down: Supply and demand in Albania and Kosovo» dhe tabela 2.8

• Small Arms Survey 2001 — kapitulli 6, «After the Smoke Clears» (Shqipëria 1997 dhe Kosova)

• Agjencia Telegrafike Shqiptare — buletini i 25 janarit 1997 (Lushnja)

• Agjencia Telegrafike Shqiptare — buletini i 4 marsit 1997 (Vlora, gjendja e jashtëzakonshme)

• CNN — French, Italian troops lead mission to Albania, 15 prill 1997

• Il Fatto Quotidiano — Rivive la nave «Kater I Rades», 29 janar 2012

• Top Channel — Bashkim Fino (1962–2021), biografia

• Wikipedia — 1997 Albanian civil unrest (kronologjia)

---

# Dushmani: zotërit e Zadrimës në Lidhjen e Lezhës
https://zhurma.press/dushmani/
Type: organization
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-08

Dera arbërore e Zadrimës — një nga nyjat veriore të besëlidhjes së Skënderbeut (2 mars 1444)

Kur rrëfehet Lidhja e Lezhës, kujtesa ndalet te tri-katër emra të mëdhenj: Kastriotët, Dukagjinët, Arianitët. Por besëlidhja që Skënderbeu mblodhi më 2 mars 1444 nuk ishte një takim gjigantësh — ishte një rrjet i tërë zotërish, deri te dyert e vogla të fushës. Një nga ato dyer ishte Dushmani: shtëpia arbërore e Zadrimës, principatë modeste mes lumit Drin dhe malësisë veriore, mjaft sovrane megjithatë sa Lekë Dushmani të ulej në Lezhë si zot më vete. Historia e madhe e harroi. Por pikërisht dyert si Dushmani dëshmojnë se çfarë ishte rrjeti arbëror para osmanit: jo një hero i vetëm me disa vasalë, por një mori zotërish të lirë, secili me kështjellën, besën dhe tokën e vet.

Pse ka rëndësi

• Dushmani ishin një shtëpi arbërore e Zadrimës, mes lumit Drin dhe malësisë veriore — njëherësh emër familjeje dhe emër treve.

• Lekë Dushmani u ul si zot më vete në Lidhjen e Lezhës që Skënderbeu mblodhi më 2 mars 1444.

• Dyert e vogla si Dushmani dëshmojnë se rrjeti arbëror para osmanit ishte një mori zotërish të lirë, secili me kështjellën, besën dhe tokën e vet.

Kush ishin

Dushmani ishin njëherësh një derë fisnike dhe një trevë e veriut shqiptar — një dysi tipike për mesjetën arbërore, ku emri i familjes dhe emri i vendit shkriheshin në një. Bërthama e tyre shtrihej në krahinën malore mes luginës së Drinit dhe Pukës së sotme, ndërsa pushteti politik i derës u lidh me Zadrimën, fushën pjellore në veriperëndim të Shqipërisë, midis Drinit, Lezhës e Shkodrës. Burimet për ta janë të pakta dhe të thërrmuara — siç ndodh me shumicën e shtëpive të vogla arbërore, kujtesa e të cilave nuk pati një Barleti ta shkruante. Albanologu Robert Elsie i rendit Dushmanët ndër fiset historike të veriut, një bajrak me emër e kufij të vetët; ndërsa regjistrat venedikas e ata osmanë të shekullit XV e dëshmojnë familjen si zotëruese të një cope të Zadrimës në prag të pushtimit. Ata nuk qenë kurrë ndër më të fuqishmit; por qenë të lirë, dhe liria e tyre ishte pjesë e së njëjtës strukturë që mbante Kastriotët në Mat e Dukagjinët në malësi.

Zadrima: një principatë mes Drinit dhe malit

Për ta kuptuar Dushmanët, duhet kuptuar Zadrima. Ajo është fusha e ngushtë por e begatë që shtrihet «prapa Drinit» — kuptimi i vetë emrit sllavo-arbëror za drinom, «matanë Drinit» — një trekëndësh tokash midis Lezhës, Shkodrës dhe grykës së lumit. Në shekullin XV kjo trevë ishte një mozaik zotërish të vegjël arbërorë: aty ku Dukagjinët mbanin malësinë dhe Lekë Zaharia sundonte Danjën (Dagnum), Dushmani mbanin pjesën e vet të fushës. Ishte një gjeografi pushteti e copëzuar — pikërisht dobësia që Skënderbeu do të përpiqej ta shndërronte në forcë. Zadrima kishte vlerë strategjike jashtë përpjesës me madhësinë e saj: kush e mbante fushën, kontrollonte rrugët midis bregut e malit dhe grykën ku Drini derdhet në det. Prandaj një zot i vogël i Zadrimës peshonte, në llogaritë e Lezhës, më shumë se sa do të mendohej nga sipërfaqja e tokës së tij.

2 mars 1444: Lekë Dushmani në Lidhjen e Lezhës

Çasti që e ngul Dushmanin në histori është themelimi i Lidhjes së Lezhës. Më 2 mars 1444, në kishën e Shën Kollit në Lezhë, Skënderbeu mblodhi princat arbërorë në një besëlidhje kundër Perandorisë Osmane. Ndër emrat që kronikat i ruajnë — Gjergj Arianiti, Pal e Nikollë Dukagjini, Andrea Topia, Teodor Muzaka, Pjetër Spani, Lekë Zaharia zoti i Danjës — qëndron edhe Lekë Dushmani, zoti i Zadrimës. Prania e tij nuk është detaj: ajo tregon se lidhja nuk ishte një aleancë e pak shtëpive të mëdha, por një konfederatë ku edhe zotërit e fushës hynë si palë me zë. Secili solli atë që kishte — Kastriotët prijësin dhe kalanë e Krujës, Arianitët Vlorën, Dushmani grykën e Zadrimës. Barleti, në kronikën e tij të vitit 1508–1510, e përshkroi Lezhën si çastin kur «princat e Epirit» u bënë një trup; historiografia moderne shqiptare, nga Fan Noli te Kristo Frashëri, e ka lexuar si aktin ku rrjeti i shpërndarë arbëror u mblodh, për herë të parë e të fundit, nën një dorë.

Nyja veriore: fqinjë të Dukagjinëve e të Zaharive

Dushmani nuk qëndronin vetëm. Ata ishin një nyjë në grumbullin verior të rrjetit — atë varg dyersh që mbanin tokat midis Lezhës, Shkodrës dhe malësisë: Dukagjinët në lartësi, Lekë Zaharia në Danjë, Pjetër Spani drejt Drishtit, e Dushmani në fushë. Këto shtëpi ishin lidhur me krushqi, fqinjësi dhe herë-herë hasmëri — ekonomia e vjetër e pushtetit arbëror, ku martesa dhe besa mbanin bashkë atë që as ushtria as ligji qendror nuk e mbanin. Ishte një botë e ngjashme me atë të jugut, ku Shpatajt, Muzakajt e Zenebishtët ndanin të njëjtin kod: kështjellën, krushqinë e traktatin. Nga Arbanoni i Progonëve në shekullin XII e deri te Lezha e vitit 1444, ky ishte skeleti i vërtetë i principatave shqiptare të mesjetës — jo perandori, por rrjet dyersh të lira.

Rënia nën osmanin

Fati i Dushmanëve u lidh me fatin e veriut. Sa kohë që Skënderbeu jetoi, besëlidhja i mbajti tokat arbërore jashtë sundimit të plotë osman. Por pas vdekjes së tij më 1468, mbrojtja u shpërbë; dhe me rënien e Shkodrës më 1479 pas dy rrethimeve të gjata, gjithë Zadrima e krahinat përreth kaluan nën Perandorinë Osmane. Regjistrat kadastralë osmanë (defterët) të fundshekullit XV e dëshmojnë trevën si pjesë të Sanxhakut të Shkodrës — zotërit e vjetër u zëvendësuan me timarë, dhe dera e Dushmanit humbi pushtetin politik. Emri mbeti: si toponim, si bajrak malësor, si mbiemër familjesh që e mbajtën kujtesën edhe kur principata s'ekzistonte më. Ashtu si te Shpatajt në jug, humbja e sovranitetit nuk e shoi tërësisht gjurmën e derës — thjesht e zhvendosi nga fusha e politikës te ajo e kujtesës.

Nyja e harruar e rrjetit

Dushmani nuk kanë monument, nuk kanë epope, nuk kanë kala të njohur me emrin e tyre. Pikërisht kjo i bën të vlefshëm për ta rrëfyer. Sepse kombet i ndërtojnë kujtesat rreth heronjve të mëdhenj — dhe duke bërë kështu, harrojnë rrjetin që i mbante heronjtë. Skënderbeu nuk ishte një yll i vetmuar mbi një tokë boshe; ai ishte prijësi që mblodhi një mesh të tërë zotërish, ku çdo nyjë — sado e vogël — kishte tokën, besën dhe fjalën e vet. Lekë Dushmani i Zadrimës është kujtesa se Shqipëria mesjetare ishte një shoqëri e organizuar zotërish të lirë, jo një zbrazëti që priti një shpëtimtar. Kur rrëfehet vetëm hero i madh, humbet e vërteta më e thellë: se ai hero doli nga një botë që tashmë dinte të qeveriste veten. Ta kujtosh Dushmanin do të thotë ta rikthesh atë botë në tërësinë e saj — jo një dritë të vetme mbi errësirë, por një qiell të tërë me yje të vegjël, secili me emrin e vet.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimet standarde për Lidhjen e Lezhës dhe për veriun arbëror të shekullit XV. Për anëtarësinë e princave në besëlidhjen e 2 marsit 1444 — përfshirë Lekë Dushmanin, zotin e Zadrimës — shërbejnë kronika parësore e Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi (1508–1510), dhe biografitë moderne që e mbështesin te ajo: Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg (1947), dhe Kristo Frashëri, Gjergj Kastrioti Skënderbeu: jeta dhe vepra (2002), të cilat ruajnë listën e princave pjesëmarrës. Për kontekstin e përgjithshëm mesjetar është përdorur John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press, 1987); ndërsa për Dushmanin si fis e trevë historike e veriut, Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture (I.B. Tauris, 2015). Rënia e trevës nën Perandorinë Osmane pas rrethimeve të Shkodrës (1479) dhe përfshirja e Zadrimës në Sanxhakun e Shkodrës mbështeten në regjistrat kadastralë osmanë (defterët) të fundshekullit XV. Për shkak se dera e Dushmanit ishte një shtëpi e vogël, dokumentimi është i thërrmuar; aty ku burimet nuk japin siguri — p.sh. gjenealogjia e plotë e familjes para e pas Lekës — kjo faqe përmbahet dhe nuk plotëson boshllëqet me hamendje. Datat kryesore janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizave të saj interpretuese.

---

# Konferenca e Mukjes: marrëveshja që u prish për Kosovën, 1943
https://zhurma.press/konferenca-e-mukjes/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-09-18

Gusht 1943 — marrëveshja mes Ballit Kombëtar dhe Lëvizjes Nacionalçlirimtare për një Shqipëri etnike, e hedhur poshtë brenda javësh nën trysninë jugosllave.

Në verën e vitit 1943, ndërsa Italia fashiste shembej dhe pushtimi po ndërronte zot, dy frontet e rezistencës shqiptare — nacionalistët e Ballit Kombëtar dhe komunistët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare — u ulën në fshatin Mukje, mbi Krujë, dhe firmosën një marrëveshje për të luftuar bashkë. Në zemër të saj qëndronte një fjalë: Shqipëria etnike — një atdhe që përfshinte Kosovën dhe trojet e tjera shqiptare. Brenda pak javësh marrëveshja u hodh poshtë nën trysninë e emisarit jugosllav, dhe vendi ra në luftë vëllavrasëse. Mukja mbetet besëlidhja e humbur e shekullit XX — dëshmia se bashkimi ishte i mundur, dhe se u thye jo nga brenda, por nga jashtë.

Pse ka rëndësi

• Në verën e 1943-shit, nacionalistët e Ballit Kombëtar dhe komunistët e LNÇ-së u ulën në fshatin Mukje, mbi Krujë, dhe firmosën një marrëveshje për të luftuar bashkë.

• Në zemër të saj qëndronte "Shqipëria etnike" — një atdhe që përfshinte Kosovën dhe trojet e tjera shqiptare.

• Brenda pak javësh marrëveshja u hodh poshtë nën trysninë e emisarit jugosllav, dhe vendi ra në luftë vëllavrasëse.

Dy fronte, një vend i pushtuar

Pas pushtimit italian të vitit 1939, qëndresa shqiptare u ndërtua në dy rryma. Në shtator të vitit 1942, Konferenca e Pezës themeloi Lëvizjen Nacionalçlirimtare (LNÇ) — një front i gjerë, por i drejtuar nga bërthama komuniste e sapoformuar. Pak muaj më vonë, në nëntor 1942, u ngrit Balli Kombëtar nën udhëheqjen e Mit'hat Frashërit: republikan, antizogist, me flamur bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare. Verën e vitit 1943 rrethanat u nxituan: Musolini ra më 25 korrik, Italia po dorëzohej, dhe misioni britanik (SOE) po bënte presion që dy frontet të bashkoheshin kundër pushtuesit të përbashkët. Për një çast të shkurtër, uniteti kombëtar dukej brenda mundësisë.

Takimi i Mukjes (1–3 gusht 1943)

Bisedimet nisën më 26 korrik 1943 në Tiranë, në shtëpinë e dr. Ihsan Toptanit, dhe u mbyllën në fshatin Mukje afër Krujës më 1–3 gusht. Delegacionin e Ballit Kombëtar e përbënin Mit'hat Frashëri, Hasan Dosti si kryedelegat, Skënder Muço, Hysni Lepenica dhe Faik Quku; nga ana e LNÇ-së morën pjesë Ymer Dishnica (anëtar i Byrosë Politike), Mustafa Gjinishi, Abaz Kupi, Myslim Peza dhe Kamber Qafmolla. Mbledhjen e kryesoi Thoma Orollogaj, me Gjinishin sekretar. Marrëveshja krijoi një organ të përbashkët — Komitetin për Shpëtimin e Shqipërisë — që do të drejtonte luftën antifashiste të të dyja krahëve. Dokumenti u nënshkrua më 2 gusht 1943.

Shqipëria etnike dhe çështja e Kosovës

Marrëveshja parashikonte luftë të menjëhershme kundër pushtuesit, pavarësi të plotë, dhe — pika vendimtare — bashkimin e Shqipërisë me trojet e banuara nga shqiptarë mbi parimin e vetëvendosjes. Pikërisht mbi Kosovën dy palët u ndanë: Balli kërkonte një angazhim të hapur për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, ndërsa delegatët e LNÇ-së i rezistuan. Kompromisi ishte se çështja e Kosovës do të zgjidhej me referendum të popullit të saj pas mbarimit të luftës. Për nacionalistët, kjo ishte vetë arsyeja e marrëveshjes — njohja se një popull i ndarë nga kufijtë e vitit 1913 kishte të drejtën të vetëvendoste. Për komunistët, ishte tashmë një lëshim i rrezikshëm. Aspirata drejt një Shqipërie etnike — e njëjta që kishte lindur me Lidhjen e Prizrenit — u shkrua zyrtarisht në një dokument të përbashkët për herë të parë që nga viti 1912.

Trysnia jugosllave dhe hedhja poshtë

Reagimi erdhi i shpejtë dhe vinte nga jashtë. Svetozar Vukmanoviq-Tempo, emisari i Partisë Komuniste të Jugosllavisë pranë partizanëve shqiptarë, e dënoi marrëveshjen si «kundërrevolucionare»: për Beogradin, çdo njohje e vetëvendosjes së Kosovës kërcënonte pretendimin e pasluftës jugosllav mbi të. Milovan Gjilas i quajti ballistët «fashistë shqiptarë». Nën këtë presion, udhëheqja e Partisë Komuniste Shqiptare e hodhi poshtë marrëveshjen në mbledhjen e Labinotit (shtator 1943), duke e cilësuar tradhti «kundër parimeve themelore të Konferencës së Pezës». Ymer Dishnica, që kishte firmosur në emër të LNÇ-së, u qortua rëndë; Enver Hoxha e mohoi tërësisht marrëveshjen. Vendimi për fatin e njërës nga marrëveshjet më të rëndësishme të historisë moderne shqiptare u mor, pra, jo në Mukje, por sipas vullnetit të një partie të huaj.

Nga marrëveshja te lufta vëllavrasëse

Hedhja poshtë e copëtoi unitetin e brishtë. Gjatë fundvitit 1943 dhe vitit 1944, LNÇ-ja dhe Balli u kthyen kundër njëra-tjetrës në një luftë civile që ecte krah për krah me luftën kundër pushtuesit. I izoluar dhe i ndjekur, Balli rrëshqiti drejt marrëveshjeve me pushtuesin gjerman që kishte zëvendësuar italianin — një rrëshqitje që u lejoi fituesve të damkosnin më vonë të gjithë kampin nacionalist si bashkëpunëtorë. Kosova mbeti jashtë Shqipërisë. Parë me syrin e rrjetit shqiptar, Mukja i përket të njëjtit varg si Lidhja e Lezhës katër shekuj më parë: dëshmia se bashkimi shqiptar ishte i arritshëm. Ndryshimi është se Lezha u thye nga rivaliteti i brendshëm, kurse Mukja u thye nga një veto e jashtme mbi të vetmen pikë — Kosovën — që kombit i interesonte më shumë. Ajo qëndron pranë Lidhjes së Prizrenit si një kapitull tjetër i vijës ku përpjekja shqiptare për t'u mbledhur në një trup u lejua, e pastaj u ndalua, nga jashtë — një besë e dhënë mes vëllezërve dhe e prishur me urdhër të huaj.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në literaturën standarde për Shqipërinë e Luftës së Dytë Botërore: Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Hurst, 1999) — rrëfimi referues për Mukjen, Ballin Kombëtar dhe luftën civile; Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century (I.B. Tauris), vëllimi për pushtimin dhe luftën, për kronologjinë ditë-për-ditë; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris), për kontekstin politik; dhe Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, për zërat «Balli Kombëtar» e «Mukje». Datat dhe emrat e delegacioneve janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizës së saj interpretuese: takimi përgatitor më 26 korrik 1943 në Tiranë; konferenca e Mukjes më 1–3 gusht dhe nënshkrimi më 2 gusht; hedhja poshtë në mbledhjen e Labinotit, shtator 1943. Emrat e figurave dhe roli i emisarit jugosllav Vukmanoviq-Tempo janë marrë nga Fischer dhe Pearson.

---

# Tahir Zemaj: gjenerali që solli shkollën ushtarake në luftën e Kosovës
https://zhurma.press/tahir-zemaj/
Type: person
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-22

Major i JNA-së, komandant i FARK-ut, gjeneral i UÇK-së në Dukagjin — dhe një nga plagët e hapura të vrasjeve të pasluftës në Kosovë.

Tahir Zemaj (Strellc i Epërm, 28 dhjetor 1951 – Pejë, 4 janar 2003) ishte ish-major i Ushtrisë Popullore Jugosllave, komandant i përgjithshëm i FARK-ut dhe gjeneral i UÇK-së në Zonën Operative të Dukagjinit, i vrarë në një atentat që mbetet zyrtarisht i pazgjidhur.

Kur qëndresa e armatosur në Kosovë kaloi më 1998 nga guerilja e fshehtë në përballje të hapur, asaj i mungonte një gjë që asnjë vullnet nuk e zëvendëson dot: shkolla ushtarake. Tahir Zemaj e solli atë. Major i dikurshëm i Ushtrisë Popullore Jugosllave, i shkolluar në akademitë e Zagrebit, Beogradit e Sarajevës, ai u bë komandant i përgjithshëm i FARK-ut — ushtrisë së qeverisë shqiptare në mërgim — dhe më vonë gjeneral i UÇK-së në Zonën Operative të Dukagjinit. Jeta e tij mban brenda vetes gjithë dramën e asaj lufte: fraksionet që u bashkuan para armikut, dhe hakmarrjet që nuk u shuan kur armiku iku.

Pse ka rëndësi

• Zemaj lindi më 28 dhjetor 1951 në Strellcin e Epërm të Deçanit; rrugën ushtarake e nisi më 1973 në Ushtrinë Popullore Jugosllave, ku u ngjit deri në gradën major.

• Si komandant i përgjithshëm i FARK-ut, më 21 qershor 1998 ai dhe qindra ushtarë bënë betimin para ministrit të mbrojtjes Ahmet Krasniqi.

• Në fazën e parë të Betejës së Loxhës, korrik 1998, njësitë nën komandën e tij thyen një ofensivë jugosllave — një nga fitoret e rralla të hapura të asaj vere.

Biografia: oficeri i karrierës

Tahir Zemaj lindi më 28 dhjetor 1951 në Strellcin e Epërm të Deçanit, në zemër të Dukagjinit — trekëndëshit Pejë–Deçan–Gjakovë që do të bëhej vatra e luftës gjashtë dekada më vonë. Rrugën ushtarake e nisi më 1973 në radhët e Ushtrisë Popullore Jugosllave, ku u ngjit deri në gradën major dhe u diplomua në Akademinë Ushtarake, pasi kishte kaluar nëpër shkollat e Zagrebit e Beogradit. Ishte, pra, jo një kryengritës i improvizuar por një oficer i mirëfilltë i karrierës — një profil i rrallë mes shqiptarëve të Kosovës, të cilëve regjimi ua kishte mbyllur me kohë dyert e komandës.

FARK-u: ushtria e qeverisë në mërgim

Ndërsa Beogradi shtrëngonte, kryeministri i qeverisë së Kosovës në mërgim, Bujar Bukoshi, nisi të ndërtonte në Shqipëri një forcë të armatosur me oficerë të dalë nga radhët jugosllave: Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës, FARK. Struktura e re i përgjigjej presidencës legjitime të Ibrahim Rugovës dhe synonte t'i jepte kryengritjes një spinë ushtarake e komandë të unifikuar. Zemaj u bë komandanti i saj kryesor. Më 21 qershor 1998, ai dhe qindra ushtarë të FARK-ut bënë betimin para ministrit të mbrojtjes Ahmet Krasniqi — një akt që shënoi njëkohësisht kulmin dhe fundin e FARK-ut si strukturë e veçantë, pasi terreni real i luftës do t'i shtynte forcat drejt një komande të vetme.

Loxha dhe bashkimi në një front

Ballafaqimi i parë i madh erdhi mbi kodrat e Pejës. Në fazën e parë të Betejës së Loxhës, në korrik 1998, njësitë nën Zemajn thyen një ofensivë jugosllave — një nga fitoret e rralla të hapura të asaj vere, ku luftëtarë të UÇK-së dhe të FARK-ut mbajtën krah për krah të njëjtën vijë. Ishte pikërisht ai bashkim i dy krahëve rivalë që i dha betejës peshën e saj simbolike. Pak muaj më vonë, kur logjika e terrenit e tejkaloi ndarjen politike, Zemaj u integrua në strukturën e UÇK-së: mori nën komandë Brigadën 134 dhe bërthamën e brigadave 131 e 133, u gradua gjeneral në nëntor 1998 dhe u emërua zëvendëskomandant për Mbrojtjen Territoriale në Zonën Operative të Dukagjinit.

Bashkimi mbeti i brishtë. Metoda e tij — disiplina klasike e oficerit ndaj spontanitetit të njësive lokale — hasi në kundërshti brenda komandës. Nga shtatori 1998, tensionet kulmuan; Zemaj u tërhoq, dhe vëllezërit Ramush e Shkëlzen Haradinaj riorganizuan zonën e Dukagjinit. Kjo çarje — mes ushtarakut të shkollës jugosllave dhe komandantëve të dalë nga vetë malet — nuk u mbyll me luftën. Ajo mbeti një plagë e brendshme që do të dilte sërish në sipërfaqe pas paqes, kur pushkët nuk drejtoheshin më nga armiku i përbashkët.

Dëshmia dhe vrasja e Tahir Zemajt (4 janar 2003)

Pas luftës, Zemaj u bë njëra nga zërat e kujtesës së FARK-ut. Ai dëshmoi në gjyqin ndaj gjeneralit Daut Haradinaj, të cilin një panel ndërkombëtar gjyqtarësh në Prishtinë e dënoi në nëntor 2002, bashkë me katër ish-pjesëtarë të UÇK-së të njohur si «grupi i Dukagjinit», për torturimin dhe vrasjen e katër njerëzve në qershor 1999 — të katër, ushtarë të FARK-ut. Pak javë më vonë, më 4 janar 2003, Tahir Zemaj u vra në një atentat me armë automatike në rrugët e Pejës, bashkë me të birin, Enesin, dhe kushëririn Hasan Zemaj. Ai sapo kishte shpallur synimin për të drejtuar Trupat Mbrojtëse të Kosovës.

Vrasja e tij mbetet zyrtarisht e pazgjidhur. Shumë vëzhgues e lidhën me dëshminë e tij; të tjerë me rivalitetet e vjetra të Dukagjinit. Zhurma nuk shqipton emra që gjykata nuk i ka vërtetuar: e vërteta e verifikuar është se një gjeneral i luftës u vra në paqe, bashkë me birin e vet, dhe se atentati i tij hyri në vargun e gjatë të vrasjeve të pasluftës që kurrë nuk u zbardhën plotësisht. Kjo heshtje është vetë plaga.

Kujtesa

Shteti i Kosovës e nderoi Tahir Zemajn pas vdekjes me titullin «Hero i Kosovës»; presidenti i Shqipërisë i dha dekoratën «Nderi i Kombit». Por përtej medaljeve, figura e tij mbetet një pasqyrë e ndershme e asaj që ishte lufta e Kosovës në të vërtetë: jo një bllok monolit, por një rrjet fraksionesh, ambiciesh e besnikërish që u bënë front kur duhej — dhe që, kur fronti u shpërbë, lanë pas hesape të hapura. Krahas oficerëve të tjerë të karrierës si Agim Çeku, Zemaj i dha kryengritjes atë që i mungonte më shumë; dhe fati i tij tregon se çmimi më i rëndë nuk u pagua gjithnjë në fushëbetejë.

Burimet

• «Tahir Zemaj» dhe «Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës», Wikipedia — datat, gradat, betimi i 21 qershorit 1998 dhe integrimi në UÇK.

• Institute for War and Peace Reporting (IWPR), Policing the Protectors dhe Kosovo's Wild West — konteksti i vrasjeve të pasluftës në Dukagjin dhe roli i Zemajt si dëshmitar.

• Aktgjykimi i panelit ndërkombëtar në Prishtinë, nëntor 2002, në çështjen ndaj Daut Haradinajt dhe «grupit të Dukagjinit» për vrasjen e katër ish-ushtarëve të FARK-ut (Bashkim Balaj, Rexhe Osaj, Sinan Musaj, Rame Idrizaj), qershor 1999.

• Kronikat përkujtimore të shtypit shqiptar (Telegrafi, Zëri) mbi atentatin e 4 janarit 2003 në Pejë ndaj Tahir, Enes dhe Hasan Zemajt.

---

# Çiftelia: dy tela që bartën këngën e maleve nga oda te kurbeti
https://zhurma.press/ciftelia/
Type: heritage
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-09-26

Vegla dytelëshe e këngës gege — motra e gjallë e lahutës, nga oda e Malësisë e Dukagjinit te vallja, dasma dhe kënga e kurbetit në diasporë.

Në odën e mbushur me tym duhani, kur mbaronte darka dhe fjala kthehej nga tregu i ditës te betejat e dikurshme, dikush zgjaste dorën nga muri dhe merrte një vegël me qafë të gjatë e me dy tela. E mbështeste në gju, prekte telat me gishtin e madh dhe të tregorit, dhe një tel mbante melodinë ndërsa tjetri gjëmonte poshtë saj si një kambanë e ulët. Kështu nisej kënga — për Mujon e Halilin, për një trim të vrarë në kufi, për një nuse që priste. Kjo është çiftelia: vegla dytelëshe e këngës gege, motra e gjallë e lahutës. Aty ku lahuta me telin e vetëm dhe me harkun mban epikën solemne, të dridhur, çiftelia me dy telat e saj të kërcyer bart të njëjtën kujtesë heroike drejt vallës, dasmës dhe — në shekullin e njëzetë — drejt mërgimit dhe qëndresës. Nuk shkroi kurrë asgjë; e mbajti gjithçka.

Pse ka rëndësi

• Çiftelia është vegla dytelëshe e këngës gege, motra e gjallë e lahutës: aty ku lahuta me një tel mban epikën solemne, çiftelia bart të njëjtën kujtesë heroike drejt vallës e dasmës.

• Ka trup druri në formë dardhe, qafë të gjatë me pika (frete) metalike dhe dy tela — njëri këndon vargun, tjetri mbahet si burdon, një zë i pandërprerë poshtë melodisë.

• Brenda familjes së lahutave me qafë të gjatë mori një jetë krejt shqiptare të veriut, duke bartur epikën e Mujit e Halilit nga oda deri te kurbeti.

Dy tela, një qafë e gjatë

Emri e thotë vetë: çift — dy. Çiftelia është vegël me dy tela, me trup druri në formë dardhe të gdhendur zakonisht prej një cope të vetme, me një qafë të gjatë të pajisur me pika (frete) metalike dhe me dy tela që sot bëhen prej metali. Bën pjesë në familjen e madhe të lahutave me qafë të gjatë të Ballkanit osman — të njëjtin trung ku hyjnë sazi dhe tamburaja — por brenda kësaj familjeje ka marrë një jetë krejt shqiptare, të veriut. Teknika është e thjeshtë në dukje dhe e ndërlikuar në vesh: një tel këndon vargun, tjetri mbahet si burdon, një zë i pandërprerë poshtë melodisë, kështu që kënga s'e humb kurrë tonalitetin. E njëjta logjikë që te lahuta jepet me hark, te çiftelia jepet me gishta — ritmi bëhet i mprehtë, i kërcyeshëm, i bërë për të mbajtur këmbën e valles po aq sa fjalën e rrëfimit.

Motra e lahutës — dhe kushërira e sharkisë

Në duart e rapsodit verior nuk qëndronte një vegël, por një familje. Lahuta njëtelëshe, me hark, ishte vegla e epikës së rëndë e elegjiake; çiftelia dytelëshe, e kërcyer, ishte vegla e këngës që lëvizte — kënga trimërie, kënga historike, kënga e dasmës. Mbi çiftelinë qëndronte sharkia, kushërira më e madhe me më shumë tela, me tingull më të plotë, që shpesh shoqëronte çiftelinë në duet. Bashkë me fyellin dhe gajden, këto vegla formonin tingullin e Malësisë, të Dukagjinit e të Kosovës — një orkestër e vogël shtëpiake që s'kishte nevojë as për notë të shkruar, as për sallë. Studiuesi Stavro Skendi, në veprën e tij themelore mbi poezinë epike gojore (1954), i dallon qartë të dyja veglat si bartëset e këngës heroike gege: lahutën e harkut dhe çiftelinë e gishtave.

Repertori: kreshnikët, trimëria dhe kodi i odës

Çiftelia nuk këndonte çfarëdo kënge. Repertori i saj i thellë ishte i njëjti botë me atë të lahutës: Cikli i Kreshnikëve, legjendat për Gjeto Basho Mujon e Sokol Halilin, dhe pastaj kënga e trimërisë — rrëfimi për njeriun që mbajti besën, që s'e theu fjalën, që u soll sipas Kanunit. Në odë, kjo këngë nuk ishte argëtim: ishte mësim publik, një shoqëri që i tregonte vetvetes se çfarë e bënte njeriun burrë. Çiftelisti — shpesh po ai njeri që dinte edhe lahutën — ishte njëkohësisht kronist, moralist dhe argëtues. Kur dilte te dasma a te vallja, po ajo vegël linte epikën dhe merrte gëzimin: kënga e dashurisë, kënga e nuses, kënga që ftonte këmbët në rreth. E njëjta vegël, dy fytyra të një kulture.

Kur dy telat shkuan në kurbet

Në shekullin e njëzetë çiftelia bëri një udhëtim që pak vegla e bënë: doli nga oda dhe hyri në politikë e në mall. Për shqiptarët e Kosovës nën Jugosllavi dhe për brezat e mërgimit, ajo u bë shenjë identiteti — vegla që merrje me vete kur ikje, tingulli që të thoshte se nga vije. Kënga e kurbetit, kënga patriotike, kënga që rrëfente për një atdhe të largët e të pandarë, u mbajt gjallë mbi dy telat e çiftelisë në kuzhinat e Detroitit, të Zvicrës e të Gjermanisë, po aq sa në malet e Dukagjinit. Kur në vitin 2023 komuniteti shqiptar në Miçigan e quajti festivalin e vet «Lahuta», ai s'po festonte një vegël të vetme, por gjithë atë familje tingujsh — lahutën, çiftelinë, zërin — që mban një popull të bashkuar përtej kufijve dhe oqeaneve.

Regjistrimi i lëshoi gratë dhe malësinë e veriut

Çdo traditë ruhet dy herë: një herë duke u luajtur, dhe një herë duke u shkruar. Për çiftelinë, shkrimi i dytë ka lëshuar dy gjëra, dhe të dyja për të njëjtën arsye — sepse regjistrimi zgjedh, dhe zgjedhja e tij nuk është neutrale.

E para janë gratë. Ato e kanë luajtur çiftelinë historikisht, por brenda hapësirave private, ndërsa puna e terrenit mbështetej mbi informatorë burra dhe vëmendja institucionale ishte mashkullore. Kështu repertori i tyre mbeti anash — jo sepse nuk ekzistonte, por sepse nuk u pyet. Kjo periferikësi u largua pa bujë: vajza adoleshente nga diaspora e Cyrihut e e Hamburgut e mësojnë instrumentin nga video në YouTube, dhe gra nga Peja e Gjakova postojnë performanca solo. Fjala «autentike» nuk shpjegon gjë këtu — tradita nuk ka qenë kurrë e ngrirë.

E dyta është gjeografia. Ekspedita e parë e përbashkët gjermano-shqiptare e etnomuzikologjisë, ajo e vitit 1957 e Doris Stockmann-it, Wilfried Fiedler-it dhe Erich Stockmann-it, zgjodhi jugun si terren dhe botoi «Albanische Volksmusik I: Gesänge der Çamen» (Berlin 1965). Korpusi verior — pikërisht territori i çiftelisë, malësia e Hasit, e Tropojës e e Pukës — mbeti detyrë e etnomuzikologjisë shqiptare, dhe u regjistrua nga Ramadan Sokoli e Pirro Miso te «Veglat muzikore të popullit shqiptar» (Akademia e Shkencave, Tiranë 1991). Instrumenti, ndërkohë, nuk njeh kufij shtetërorë: gjendet njësoj në Malësinë e Madhe, Shkodër e Dukagjin, në Pejë, Gjakovë, Drenicë e Prizren, dhe në Tetovë, Gostivar e fshatrat e Dibrës.

Një arkiv me dy tela

Historia zyrtare shkruhet me shtypshkronjë dhe ruhet në arkiva shtetërore. Shqiptarët e veriut, për shekuj pa të dyja, ndërtuan një arkiv tjetër: prej druri, prej teli e prej zëri. Lahuta dhe çiftelia s'ishin thjesht vegla muzikore — ishin teknologjia me të cilën një shoqëri pa shtet e ruante kujtesën e vet, kodin e vet moral, gjuhën e vet të vargëzuar. Aty ku iso-polifonia e jugut e mbante kujtesën me shumë zëra pa vegël, veriu e mbajti me dy tela e një hark. Sot, kur brezi i vjetër i çiftelistëve po rrallohet dhe malet po zbrazen, dy telat rrezikojnë të heshtin. Detyra nuk është t'i vëmë në vitrinë si sende të vdekura — por t'i mbajmë të tingëllojnë.

Burimet

• Ramadan Sokoli dhe Pirro Miso, Veglat muzikore të popullit shqiptar (Akademia e Shkencave, Tiranë 1991) — regjistri organologjik i instrumentit.

• Doris Stockmann, Wilfried Fiedler, Erich Stockmann, Albanische Volksmusik. Bd. 1: Gesänge der Çamen (Akademie-Verlag, Berlin 1965) — materiale të ekspeditës mbledhëse gjermano-shqiptare të vitit 1957.

• Ardian Ahmedaja, «Çiftelia», Enzyklopädie des europäischen Ostens (2003), dhe Research Centre for European Multipart Music, Institut für Volksmusikforschung und Ethnomusikologie (mdw, Vjenë).

• Stavro Skendi, Albanian and South Slavic Oral Epic Poetry (American Folklore Society, Memoir 44, Philadelphia 1954) — studimi klasik që dallon lahutën njëtelëshe me hark nga çiftelia dytelëshe me gishta si bartëset e këngës heroike gege.

• Bernardin Palaj & Donat Kurti, Kângë Kreshnikësh dhe Legenda, në serinë Visaret e Kombit (1937) — repertori epik (Cikli i Kreshnikëve, Mujo e Halili) që çiftelia dhe lahuta e mbanin gjallë; mbledhja e nisur nga Shtjefën Gjeçovi.

• Albert B. Lord, The Singer of Tales (Harvard University Press, 1960) dhe Milman Parry Collection — teoria e kompozimit gojor-formulaik mbi materialin shqiptar e sllavo-jugor të mbledhur në fushë 1934–1937.

• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst & Co., 2001) — veglat popullore shqiptare, çiftelia dhe sharkia në kontekstin e kulturës gojore të veriut.

• Çiftelia — Wikipedia (sq), kontroll organologjik (dy tela, qafa e gjatë, fretet, familja e lahutave me qafë të gjatë). Datat dhe përcaktimet u kryqëzuan me burimet e mësipërme.

---

# Shpatajt: despotati shqiptar i Epirit
https://zhurma.press/shpatajt/
Type: organization
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-07-31

Dera arbërore që sundoi Artën e Epirin jugor (1359–1416) — nyja më jugore e rrjetit mesjetar shqiptar.

Kur historia e qëndresës shqiptare rrëfehet nga veriu, harrohet lehtë se një brez para Skënderbeut, në jug të largët, një derë arbërore mbante një despotat të tërin. Shpatajt — në burimet latine Spata — sunduan Artën, Angjelokastrën dhe Epirin jugor për shtatëmbëdhjetë vjet mbi gjysmë shekulli, mundën ushtri bizantine e kalorës kryqtarë, dhe u njohën zyrtarisht si «despotat i shqiptarëve». Emri i tyre rrjedh nga fjala shqipe shpata. Ata janë nyja më jugore e rrjetit arbëror mesjetar — dëshmia se Shqipëria etnike shtrihej dikur nga Ulqini te Gjiri i Korintit, shumë më larg se Shqipëria politike e vitit 1912.

Pse ka rëndësi

• Shpatajt (në burimet latine Spata) sunduan Artën, Angjelokastrën dhe Epirin jugor, dhe u njohën zyrtarisht si «despotat i shqiptarëve».

• Emri i derës rrjedh nga fjala shqipe shpata; albanologu Gaetano Schirò e nxori nga burimet parësore — «Kronika e Janinës» dhe «Kronika e Tokkos».

• Ata janë nyja më jugore e rrjetit arbëror mesjetar — dëshmi se Shqipëria etnike shtrihej dikur nga Ulqini te Gjiri i Korintit.

Kush ishin

Shpatajt ishin një shtëpi fisnike shqiptare që doli në dritë me lëvizjen e madhe të shqiptarëve drejt jugut gjatë shekujve XIII–XIV. Prania shqiptare në brigjet përballë Korfuzit shënohet tashmë në dokumentet venedikase të vitit 1210, ndërsa letrat e mitropolitit bizantin Jani Apokauko dëshmojnë se, deri në fund të shekullit XIII, kolonitë shqiptare ishin ngulitur deri në Artë e Angjelokastrën. Albanologu Gaetano Schirò, që studioi gjenealogjinë e derës mbi burime parësore — «Kronikën e Janinës» dhe «Kronikën e Tokkos» — e nxjerr emrin Spata pikërisht nga fjala shqipe për armën. Ishte një familje që nuk erdhi si pushtuese e huaj: erdhi si pjesë organike e një populli që po rimerrte tokat e veta midis rënies së Bizantit dhe ngjitjes së Serbisë.

Gjin Bua Shpata dhe Beteja e Akheloosit (1359)

Themeluesin e fuqisë politike të derës e quajtën në kronikat latine Joannes Buasata — Gjin Bua Shpata. Rreth vitit 1358, bashkë me Pjetër Loshën, ai udhëhoqi marshimin shqiptar nëpër Epir, Akarnani e Etoli. Pikëkthesa erdhi me Betejën e Akheloosit (prill 1359), ku forcat shqiptare thyen despotatin e fundit bizantin nën Nikeforos II Orsini — një fitore që historianët Donald Nicol dhe N. G. L. Hammond e trajtojnë si lindjen e sundimit shqiptar në Epir. Nga fitorja dolën dy principata: Arta nën Loshën, Angjelokastra nën Gjin Bua Shpatën. Më 1360 vetë Simeon Uroš Nemanjić i Serbisë e njohu Gjinin si despot — pushteti arbëror u pranua nga i njëjti trung perandorak që sapo kishte rënë.

Kur Pjetër Losha vdiq nga murtaja më 1374, Gjin Bua Shpata i bashkoi të dy despotatet nën një dorë. Territori u shtri deri në Nafpaktos (Lepanto) më 1377, «nga Gjiri i Korintit deri te lumi Aheron në veri». Kulmi erdhi më 1378: kur Kryemjeshtri i Kalorësve Hospitalierë, Juan Fernández de Heredia — kreu i njërit prej urdhrave ushtarakë më të fuqishëm të Evropës — tentoi të merrte Nafpaktosin, Gjin Bua Shpata e mundi dhe e zuri rob. Për një despot arbëror të jugut, ky ishte prestigj ndërkombëtar i paprecedentë.

Despoti i shqiptarëve: Arta mes perandorive

Arta nën Shpatajt ishte një kryeqendër me fytyrë të dyfishtë: muret bizantine mbaheshin, kisha ortodokse e Shën Teodorës mbetej qendër fetare — por administrata dhe fisnikëria ishin shqiptare. «Kronika e Janinës» e quan formalisht despotat i shqiptarëve, njohje e drejtpërdrejtë e karakterit etnik të principatës. Gjin Bua Shpata mbajti diplomaci me Venedikun, nënshkroi traktate tregtare me Raguzën, martoi të bijën Irenë me Esau de' Buondelmontin, despotin e Janinës (1396), dhe lidhi aleanca me Muzakajt e Topiajt — dëra motra të së njëjtës fisnikëri arbërore. Ashtu si Arianitët në Vlorë a Zenebishtët në Gjirokastër, Shpatajt qeverisnin një copë të një bote të gjerë arbërore që fliste të njëjtën gjuhë të pushtetit: kështjellën, krushqinë dhe traktatin. Gjin Bua Shpata vdiq më 29 tetor 1399.

1416: rënia jo para osmanit, por para latinit

Pas Gjinit erdhën i vëllai Sgouros Shpata (1399–1403) dhe pastaj Muriq Shpata (1403–1415), i cili shënoi triumfin e fundit të derës kur mundi Karlo I Tokkon më 1412; por Muriqi ra vetë në betejë rreth viteve 1414–1415. Sundimtari i fundit, Jakob Bua Shpata, ia dorëzoi Artën Karlo I Tokkos më 4 tetor 1416 — data e saktë e fundit të despotatit shqiptar të Epirit, pas 57 vjetësh.

Ky detaj shpesh keqkuptohet, dhe ka rëndësi ta ndreqim: Shpatajt nuk ranë para osmanit. Ata ranë para një princi latin, Tokkos së Cefalonisë, në një kohë kur përçarja e brendshme dhe mungesa e një figure bashkuese e lanë despotatin pa mbrojtje. Ajo që i mungoi jugut ishte pikërisht ajo që veriu do ta gjente një brez më vonë te Skënderbeu: një prijës i vetëm nën të cilin dyert e ndara të bënin një. Tragjedia e Shpatave është tragjedia e mësimit që Lidhja e Lezhës do ta mësonte me çmim gjaku — se rrjeti arbëror ishte i pathyeshëm vetëm kur mbahej bashkë.

Nga Shpatajt te stradiotët

Rënia e despotatit nuk e shoi derën. Pasardhësit e Bua Shpatës u bënë bërthama e stradiotëve — kalorësit e lehtë shqiptarë që Venediku, Franca e Perandoria i rrëmbyen njëri-tjetrit për dy shekuj. Më i famshmi, Merkurio Bua (rreth 1478–1542), pasardhës i drejtpërdrejtë, komandoi njësi në betejat vendimtare të Luftërave Italiane — Agnadello (1509) e Marinjano (1515) — mori nga Louis XII i Francës titullin kont dhe nga perandori Maksimilian I një flamur me shqiponjën dykrenore. Poeti-ushtar Tzanes Koronajos i kushtoi një poemë epike prej ~4,500 vargjesh, ku e quan «mburojë e shqiptarëve». Kështu emri i një despotati të humbur u shndërrua në një markë ushtarake që Evropa e njohu për dy shekuj. (Historinë e plotë të stradiotëve dhe të Merkurio Buas e trajton rrëfimi ynë mbi dinastinë Bua-Shpata.)

Nyja jugore e rrjetit arbëror

Shpatajt dëshmojnë se në shekullin XIV shqiptarët nuk ishin një fenomen i ngushtë gjeografik. Ata mbanin dinasti të pavarura nga Mati i Kastriotëve deri në Angjelokastrën e Shpatave, nga Durrësi i Topiajve deri në Beratin e Muzakajve, nga Arbanoni i Progonëve deri te Epiri i thellë. Kjo ishte shtrirja e vërtetë e principatave shqiptare të mesjetës — një brezore nga Ulqini te Lepantoja. Sot arvanitasit e Prevezës, Janinës e Artës mbajnë, në toponime, mbiemra e kujtesë familjare, gjurmën e heshtur të asaj bote. Kur Shqipëria u rishpall më 1912, ajo ishte gjysma e brezit të vjetër; jugu i largët humbi. Por emri i Shpatave e mban ende atë kujtesë: dëshmia se kufijtë e një kombi maten edhe me atë që i është marrë, jo vetëm me atë që i ka mbetur.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për Epirin e vonë mesjetar dhe në kronikat bashkëkohore: Donald M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267–1479 (Cambridge University Press, 1984) — vepra referuese për Betejën e Akheloosit, sundimin e Shpatave në Artë dhe rënien te Tokkot; N. G. L. Hammond, Epirus (1976) për gjeografinë historike; Gaetano Schirò, botimi kritik i «Kronikës së Tokkos» (1975) dhe studimet gjenealogjike mbi derën Spata; Anthony Luttrell për episodin e Juan Fernández de Heredia-s dhe Hospitalierëve; si dhe Nicholas Pappas, Stradioti: Balkan Mercenaries in Fifteenth and Sixteenth Century Italy, për vazhdimësinë Bua-Shpata → stradiotë. Datat kryesore janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizave të saj interpretuese: marshimi shqiptar në Epir (rreth 1358); Beteja e Akheloosit dhe vrasja e Nikeforos II Orsinit (prill 1359); njohja si despot nga Simeon Uroš (1360); bashkimi i despotateve pas vdekjes së Loshës (1374); zgjerimi te Nafpaktosi (1377); zënia rob e Heredia-s (1378); martesa e Irenë Shpatës me Buondelmontin (1396); vdekja e Gjin Bua Shpatës (29 tetor 1399); dorëzimi i Artës te Karlo I Tokko (4 tetor 1416). Aty ku burimet ndryshojnë — p.sh. viti i vdekjes së Muriq Shpatës (1414 ose 1415) — kjo është shënuar si e tillë.

---

# Flija: gjella rituale e malësisë, e pjekur petë mbi petë nën saç
https://zhurma.press/flija/
Type: heritage
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-09

Një ritual durimi tri-orësh mbi vatër — dhjetëra petë të holla, secila e lyer me kajmak, radhitur në formën e diellit. Buka që lidh botën baritore të malësisë veriore e të Rugovës.

Ka gjellë që gatuhet dhe ka gjellë që kremtohet. Flija — a flia, si e thonë në shumë krahina — bën pjesë në të dytat. Nuk është një pjatë që del nga furra për një çerek ore; është një ritual durimi që zgjat dy deri në tri orë, ku dhjetëra petë të holla radhiten njëra mbi tjetrën nën një kapak të nxehtë hekuri, secila e lyer me kajmak, derisa të ngrihet një kulaç i rrumbullakët që tradita e ka menduar në formën e diellit. E gatuar në vatrat e malësisë veriore të Shqipërisë, në Rugovë e në rrafshin e Pejës, dhe kudo ku shqiptarët e maleve mbajtën zjarrin e barinjve, flija është njëherësh ushqim, kalendar dhe kujtesë.

Pse ka rëndësi

• Flija nuk është thjesht një gjellë por një ritual: dhjetëra petë të holla radhiten njëra mbi tjetrën nën saç, secila e lyer me kajmak, derisa ngrihet një kulaç i rrumbullakët i menduar në formën e diellit.

• Baza është nga më të thjeshtat — miell, ujë e kripë — por pjekja shtresë mbi shtresë nën saçin me thëngjij të ndezur zgjat dy deri në tri orë.

• E gatuar në malësinë veriore të Shqipërisë, në Rugovë e në rrafshin e Pejës, flija është njëherësh ushqim, kalendar dhe kujtesë e barinjve.

Një gjellë që matet me orë, jo me minuta

Baza e fljies është nga më të thjeshtat: miell, ujë dhe kripë, të rrahura në një brumë të lëngshëm. E gjithë vështirësia — dhe e gjithë arti — qëndron te mënyra e pjekjes. Petët nuk gatuhen njëherësh; ato ndërtohen shtresë mbi shtresë, drejtpërdrejt mbi nxehtësi, nën saçin (a saqin) — një kapak metalik në formë kambane, i mbuluar me thëngjij të ndezur, që lëshon nxehtësi të njëtrajtshme nga sipër. Kur peta e parë piqet, ajo lyhet me kajmak; mbi të hidhet një shtresë e re brumi, mbulohet përsëri me saçin dhe pritet; dhe kështu, petë pas pete, deri sa gjella të marrë formën e vet. I gjithë procesi kërkon dy deri në tri orë kohë — një gjellë që nuk e mat dot me minuta, por me durim.

Ky ritëm e vendos fljien në një kohë tjetër nga ajo e kuzhinës së sotme. Ajo nuk u përket ditëve me nxitim; u përket festave, mysafirëve, të dielave dhe kremteve. Sot flija shpesh haet pikërisht atëherë kur dikush ka arsye ta gatuajë — një shenjë se, edhe pa e ditur, ata që e ruajnë e mbajnë të lidhur me idenë e rastit të veçantë.

Kajmaku i malit: pse flija e vërtetë vjen nga lartësia

Sekreti i një fljie të mirëfilltë nuk është te brumi, por te kajmaku — ajalka e trashë e qumështit të lopës, e fermentuar, e njohur në tërë Ballkanin perëndimor. Dhe kajmaku më i mirë vjen nga lartësia, nga bjeshkët ku bagëtia kullot barin e maleve. Prandaj flija e vërtetë ndjek kajmakun: aty ku janë kullotat e larta, aty është edhe gjella. Ajo lindi mes barinjve shtegtarë të komuniteteve baritore të malësisë veriore dhe të Kosovës, si ushqim që e mbante trupin ngrohtë dhe i jepte forcë punës së rëndë të maleve.

Kjo e lidh fljien me të njëjtën botë që prodhoi xhubletën, fundin-kambanë prej leshi të grave malësore, dhe që përshkoi tërë vargmalin e Bjeshkëve të Nemuna. Ekonomia e transhumancës — ngjitja verore në bjeshkë me tufat, zbritja në dimër — nuk prodhoi vetëm lesh e mish, por edhe një kuzhinë të tërën: kajmak, gjizë, djathë e vaj, materialet e para të fljies. Ta gatuash një flija do të thoshte ta kishe në dorë tërë atë zinxhir baritor. Kjo është arsyeja pse gjella mban erën e maleve edhe kur shërbehet larg tyre.

Forma e diellit dhe fjala «fli»

Kur e nxjerr nga saçi, flija shfaqet si një disk i rrumbullakët, shpesh i priterë me vija që rrezatojnë nga qendra — dhe tradita e ka lexuar këtë formë si formën e diellit, me rrezet e tij. Emri vetë, sipas interpretimit popullor, lidhet me fjalën fli — flijim, sakrificë. Këtu duhet të ndalemi me kujdes: këto janë shpjegime të mbartura nga tradita, jo fakte të mbyllura gjuhësore. Etnografët hamendësojnë se flija filloi të gatuhej si një flijim për Verëzën — festën e ekuinoksit të pranverës — dhe se forma diellore ruan një kujtesë të një kalendari më të vjetër se krishterimi, të përbashkët dikur nëpër trojet shqiptare. Ne e japim këtë si hipotezë të respektueshme, jo si dëshmi.

Ajo që dokumentohet më qartë është vetë rasti: në disa krahina, 17 marsi mbahet si Dita e Fljies, brenda festimeve të Verëzës, kur familjet mblidhen për ta përgatitur dhe për ta ndarë bashkë. Kështu gjella nuk është vetëm ushqim, por një shenjë kohe — një mënyrë me të cilën një bashkësi e maleve shënonte kthimin e dritës. Kjo shtresë kuptimi e afron fljien me botën e këngës gojore e të riteve, ku fjala dhe akti mbanin peshë të njëjtë.

Rrethi rreth saçit: një punë që s'bëhet vetëm

Dy deri në tri orë përballë zjarrit nuk janë punë e një dore të vetme. Përgatitja e fljies ka qenë përherë një veprim i përbashkët: dikush rrah brumin, dikush kujdeset për thëngjijtë, dikush lyen petët me kajmak — një rreth njerëzish rreth saçit, që flasin e presin bashkë ndërsa gjella ngrihet ngadalë. Në këtë kuptim, flija është po aq shoqërore sa ushqyese; ajo e mban një familje a një fqinjësi së bashku për një pasdite të tërë.

E njëjta logjikë e bën fljien gjellën e mysafirit. Në kulturën malësore, ku besa dhe mikpritja ishin institucione po aq të forta sa kanuni që rregullonte jetën, t'i shtroje dikujt një flija do të thoshte t'i jepje kohën tënde, jo vetëm bukën. Kjo bujari e gjatë — një gjellë që kërkon orë për t'u bërë dhe që ndahet me të ardhurin — është pjesë e po asaj etike që poeti i maleve, Gjergj Fishta, e këndoi si nderin e vatrës shqiptare.

Në Listën e Shijeve që Rrezikohen

Sot flija bart edhe një njohje që pak gjella e kanë: ajo është përfshirë në Arkën e Shijes (Ark of Taste) të Slow Food, katalogun ndërkombëtar të ushqimeve tradicionale në rrezik zhdukjeje. Rreziku nuk vjen nga mungesa e shijes, por nga dy forca të njëkohshme: braktisja e zonave malore, që po heq nga skena barinjtë dhe kajmakun e vërtetë të bjeshkës, dhe vetë kohëgjatësia e përgatitjes, që nuk përshtatet me ritmin e jetës moderne. Kur maja e maleve zbrazet, zbrazet edhe zinxhiri që e ushqente gjellën.

Por kjo nuk është historia e diçkaje që ka vdekur — është historia e diçkaje që po hollohet. Ende ka duar që e njohin ritmin e saçit, ende ka bjeshkë ku bëhet kajmaku i vërtetë, ende ka familje që e presin 17 marsin për ta gatuar. Për sa kohë që ky rreth rreth zjarrit mblidhet edhe një herë, flija mbetet ajo që ka qenë përherë: jo thjesht një pjatë, por një mënyrë me të cilën një popull i maleve e mbante veten të tërën — me durim, me kajmak dhe me formën e diellit mbi tryezë.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet te dokumentimi i Slow Food-it për fljien në Arkën e Shijes, te përmbledhja enciklopedike me përshkrimin e metodës e të simbolikës, dhe te dokumentimi kulinar i traditës. Etimologjia «fli / flijim», forma diellore dhe lidhja me Verëzën jepen si interpretime tradicionale e hipoteza etnografike, jo si fakte të mbyllura; metoda e pjekjes nën saç, roli i kajmakut dhe statusi i rrezikimit janë të dokumentuara.

• Slow Food — Arka e Shijes: “Flia” (metoda nën saç, kajmaku, rrezikimi nga braktisja e maleve)

• Wikipedia — Flia (petët, saçi, forma e diellit, Dita e Fljies më 17 mars brenda Verëzës; me hedhjet e traditës)

• My Albanian Food — Flija: përgatitja tradicionale petë-mbi-petë, koha 2–3 orë, shërbimi me kajmak e djathë

---

# Topiajt: dera që mbante titullin «princ i Arbërisë»
https://zhurma.press/topiajt/
Type: organization
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-08

Dera princërore që sundoi Arbërinë qendrore mes Anzhuve, Venedikut e Portës (shek. XIV)

Një brez para se Skënderbeu ta ngrinte flamurin mbi Krujë, Arbëria kishte tashmë një «princ» të vetin. Ai quhej Karl Topia, dhe shtëpia e tij — Topiajt — sundoi për gati një shekull tokat mes Matit dhe Shkumbinit, mori Durrësin nga anzhuinët dhe u shpall me krenari «e lindur prej gjakut të mbretërve të Francës». Topiajt janë një nga nyjet qendrore të rrjetit shqiptar mesjetar: një derë arbërore që u end mes Napolit, Bizantit, Venedikut e Zetës, mbajti një titull që pretendonte një Arbëri të njësuar — dhe që, në orën e vet fatale, hapi vetë derën për osmanin.

Pse ka rëndësi

• Topiajt ishin një shtëpi fisnike arbërore e Shqipërisë qendrore, e dokumentuar që nga gjysma e parë e shekullit XIV, me qendra Krujën e Durrësin mes Matit dhe Shkumbinit.

• Karl Topia u shpall «princ i Arbërisë», pretendoi prejardhje «prej gjakut të mbretërve të Francës» dhe mori Durrësin nga anzhuinët.

• Dera qëndroi arbërore duke lëvruar mes Napolit, Bizantit, Venedikut e Zetës — një brez para se Skënderbeu të ngrinte flamurin mbi Krujë.

Kush ishin

Topiajt (në burimet perëndimore Thopia) ishin një shtëpi fisnike shqiptare e Arbërisë qendrore, që del në dokumente qysh në gjysmën e parë të shekullit XIV. Djepi i tyre ndodhej në krahinën e Matit; prej andej sundimi u shtri mbi trevën mes lumit Mat në veri dhe Shkumbinit në jug, me qendra Krujën, Durrësin dhe kështjellat e brendisë. I pari që del me emër është Tanush Topia, i përmendur më 1329 si njëri prej «kontëve të Arbërisë» dhe si kont i Matit rreth vitit 1338 — një zot vendor që lëvronte mes Mbretërisë Anzhuine të Napolit, e cila kërkonte të ruante Regnum Albaniae, dhe Perandorisë Serbe në ngjitje. Djepi i familjes qëndroi arbëror pikërisht sepse dinte të qëndronte mes perandorive, jo nën asnjërën.

Karl Topia — «princ i Arbërisë»

Figura që i dha shtëpisë emër historik është Karl Topia (rreth 1331/1339 – janar 1388). Legjenda familjare — e ruajtur në kronikat dhe në mbishkrimet e vetë derës — thotë se i ati, Andrea Topia, u martua me Helenën, një bijë të paligjshme të mbretit Robert të Napolit prej shtëpisë së Anzhuve; prej saj Karli e quajti veten «i lindur prej gjakut të mbretërve të Francës». E vërtetë a e stolisur, kjo gjenealogji ishte strategji: ajo e fuste një zot arbëror në indin dinastik të Evropës perëndimore dhe i jepte titullit të tij peshë ndërkombëtare.

Mbi këtë bazë Karli ndërtoi një pushtet real. Rreth viteve 1367–1368 ai mori Durrësin nga zotëruesit anzhuinë, duke i dhënë fund atje sundimit të huaj mbi qytetin më të rëndësishëm të bregut. Më 1374 papa Grigori XI e njohu si «Kont i Madh i Arbërisë»; në dokumentet e veta ai firmoste princeps Albaniae — princ i Arbërisë. Ngriti e përforcoi kështjella në Durrës, Petrelë e Elbasan, dhe rreth vitit 1381 rindërtoi Manastirin e Shën Jon Vladimirit afër Elbasanit, ku la një mbishkrim shumëgjuhësh që e shpallte ktitor dhe ripohonte prejardhjen mbretërore. Për një brez, një zot arbëror mbante një titull që pretendonte të fliste në emër të gjithë Arbërisë.

Savra 1385: dera që u hap për Portën

Pushteti i Topiajve u thye pikërisht aty ku ishte ndërtuar — në lojën e aleancave. Rivali i tij më i rreptë ishte shtëpia e Balshajve të Zetës; kur Balsha II ia rrëmbeu Durrësin rreth vitit 1385, Karl Topia bëri hapin që do të ngarkohej mbi kujtesën e tij: kërkoi ndihmën e Perandorisë Osmane. Sulltan Murati I i dërgoi një ushtri, dhe më 18 shtator 1385, në Fushën e Savrës mes Lushnjës e Elbasanit, osmanët thyen dhe vranë Balsha II. Topia rifitoi terren — por çmimi qe historik: Savra shënoi një nga hyrjet e para vendimtare të ushtrisë osmane në tokat shqiptare, të ftuar nga vetë një zot arbëror kundër një tjetri. Ishte mësimi që rrjeti arbëror do ta paguante shtrenjtë: përçarja mes derëve i hapte rrugë Portës.

Rënia dhe Venediku

Karl Topia vdiq në janar 1388 dhe u varros në manastirin që kishte ngritur. E trashëgoi i biri, Gjergj Topia, por dritarja e pavarësisë tashmë po mbyllej mes dy presioneve — osmanit që afrohej dhe Venedikut që lakmonte Durrësin. Nën këtë trysni Gjergji ia dorëzoi Durrësin Republikës së Venedikut më 1392, pak para se të vdiste po atë vit. Vajza e Karlit, Helena Topia, u martua me derën e Balshajve, duke e lidhur — përmes krushqisë — pikërisht me rivalët e dikurshëm. Kështu shtëpia që kishte mbajtur titullin «princ i Arbërisë» u tret mes Venedikut, Balshajve dhe kohës; brenda pak dhjetëvjeçarësh Durrësi e Kruja do të kalonin nën administratën osmane.

Nyja në rrjetin arbëror

Topiajt tregojnë se skena mbi të cilën do të hidhej Skënderbeu ishte ndërtuar tashmë nga duar arbërore. Ata qëndruan në kryqëzimin e katër botëve — Anzhuve të Napolit, Bizantit, Venedikut dhe Zetës së Balshajve — dhe, si Muzakajt e Beratit, Arianitët e Zenebishtët e jugut, ishin një nga principatat shqiptare që mbajtën gjallë një pushtet arbëror mes rënies së perandorive. Titulli princeps Albaniae, që Karli e mbarti gati një shekull para Kastriotëve, ishte më shumë se mburrje: ishte pohimi i hershëm se Arbëria ishte një trup i vetëm politik, jo thjesht një tog kështjellash. Se historinë e shkruajnë fituesit e sqesh Topiajt nuk kanë epopenë e Kastriotëve; por dëshmia e tyre — një «princ i Arbërisë» një brez para Skënderbeut — është prova më e qartë se qëndresa dhe shtetformimi arbëror nuk nisën më 1443. Ata kishin një parardhëse në kështjellat mes Matit e Shkumbinit.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për Ballkanin e vonë mesjetar dhe në kronikat bashkëkohore: John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press) — vepra referuese për sundimin e Topiajve, rivalitetin me Balshajt dhe Betejën e Savrës; Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëri «Thopia») për kronologjinë e derës; Alain Ducellier, studime mbi bregun shqiptar mesjetar dhe Durrësin anzhuin; si dhe historiografia shqiptare mbi principatat mesjetare (Kristo Frashëri, Pëllumb Xhufi) për kontekstin e Arbërisë qendrore. Datat dhe emrat janë kryqëzuar me Wikipedia-n (sq/en), pa iu nënshtruar kornizave të saj për «kush e nisi». Datat kyçe: Tanush Topia kont i Matit (rreth 1329–1338); marrja e Durrësit nga anzhuinët (rreth 1367–1368); njohja si Kont i Madh nga papa Grigori XI (1374); rindërtimi i Manastirit të Shën Jon Vladimirit dhe mbishkrimi (rreth 1381); Beteja e Savrës dhe vrasja e Balsha II (18 shtator 1385); vdekja e Karl Topisë (janar 1388); dorëzimi i Durrësit Venedikut nga Gjergj Topia (1392). Aty ku burimet ndryshojnë — p.sh. viti i lindjes së Karlit (rreth 1331 ose 1339) — kjo është shënuar si e tillë.

---

# Bjeshkët e Nemuna: tre shtete e ndajnë në letër, një popull i vetëm e quan shtëpi
https://zhurma.press/bjeshket-e-nemuna/
Type: place
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-10

Vargu më jugor i Dinarideve, me majën e Jezercës (2.694 m) si kulm të gjithë vargut; kufiri i 1913-s e ndau mes tre shteteve — bjeshka, kënga dhe Kanuni jo.

Ka një masiv në veri të botës shqiptare që tre shtete e ndajnë në letër, por që një popull i vetëm e ka njohur gjithmonë si shtëpi. Bjeshkët e Nemuna — Alpet Shqiptare — janë vargu më jugor i Alpeve Dinarike, një det gurësh gëlqerorë ku maja e Jezercës ngrihet 2.694 metra mbi det, më e larta e gjithë Dinarideve. Kufiri i vitit 1913 e preu masivin mes Shqipërisë, Malit të Zi dhe Kosovës; bjeshka, kullota, kënga dhe Kanuni nuk e njohën kurrë atë vijë. Ky është portreti i një gjeografie që u bë komb.

Pse ka rëndësi

• Bjeshkët e Nemuna (Alpet Shqiptare) janë vargu më jugor i Alpeve Dinarike; maja e Jezercës, 2.694 metra, është kulmi i gjithë vargut dinarik.

• Kufiri i vitit 1913 e ndau masivin mes Shqipërisë, Malit të Zi dhe Kosovës, ndonëse bjeshka, kullota, kënga dhe Kanuni nuk e njohën kurrë atë vijë.

• Shtrihen mbi 3.500 kilometra katrorë dhe strehojnë ende akullnaja të vogla — ndër më jugoret e Evropës, të dokumentuara shkencërisht më 2009.

Vendi: një masiv që s'e njeh kufirin

Bjeshkët e Nemuna shtrihen mbi 3.500 kilometra katrorë, nga afërsia e Liqenit të Shkodrës drejt verilindjes, dhe përbëjnë nën-vargun më jugor të Alpeve Dinarike. Janë një botë karsti — gëlqeror e dolomit të tretur nga uji ndër shekuj — me nëntëmbëdhjetë maja mbi 2.400 metra dhe me sistemin karstik ndër më të gjerët e Evropës: shpella, gropa, e forma gurësh që duken të gdhendura nga një dorë e egër. Maja e Jezercës, 2.694 metra, është kulmi jo vetëm i masivit por i tërë vargut dinarik dhe ndër majat më të larta të Shqipërisë.

Në lartësitë mbi 1.900 metra ende gjallojnë akullnaja të vogla — katër prej tyre u dokumentuan shkencërisht më 2009 në pjesën shqiptare, ndër më jugoret e Evropës. Poshtë tyre shtrihen rreth njëzet liqene akullnajore alpine, ku grupi i Bunit të Jezercës numëron gjashtë sy uji të kthjellët. Nga këto lartësi lindin Valbona, Cemi, Lumi i Drinit e degë të Limit dhe Tarës; në anën kosovare, Gryka e Rugovës çahet 25 kilometra e thellë deri në një mijë metra. Është një ujëmbledhës që ushqen tri shtete njëherësh.

Emri: "të nemura" apo "të bekuara"?

Emri që mban masivi në shumë harta — "të mallkuara", Prokletije në sllavisht, Accursed Mountains në anglisht — vjen nga legjendat e udhëtarëve: djalli që arratiset nga ferri dhe i gdhend këto karste brenda një dite, ose gruaja që i mallkon nën një diell pa pikë uji. Por malësorët që i banojnë i quajnë njëherësh edhe Bjeshkët e Bekuara. Ky dyzim — të nemura për të huajin që kalon, të bekuara për atë që i ka shtëpi — përmbledh gjithë raportin e maleve me njeriun: një azil i ashpër që të mbron pikërisht ngaqë të tjerët nuk guxojnë të hyjnë.

Bjeshka: ekonomia që lidh malet

Vetë fjala bjeshkë nuk emërton thjesht malin, por kullotën e lartë verore — dhe me të, një mënyrë jetese. Blegtoria transhumante e Malësisë e ngjiste tufën nga fshati në bjeshkë me ardhjen e verës dhe e zbriste në vjeshtë; familjet ndanin kullotat sipas së drejtës dokësore, jo sipas kufijve shtetërorë. Kjo lëvizje sezonale endte një rrjet ekonomik e njerëzor mbi tërë masivin: fise nga anë të ndryshme takoheshin në të njëjtat bjeshkë, martoheshin mes tyre, ndanin ujin dhe rregullat. Mali nuk i ndante — i lidhte.

Fiset: rrjeti i Malësisë

Shpatet e Bjeshkëve të Nemuna janë atdheu i fiseve historike të Malësisë: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati, Shkreli, Shala, Shoshi, Nikaj-Mërturi, Krasniqja, Gashi e Rugova. Secili fis mbante trevën e vet dhe bajrakun e vet — njësinë politiko-ushtarake që e vinte krahinën nën një flamur të vetëm — por të gjithë i bashkonte i njëjti masiv, i njëjti Kanun dhe e njëjta gjuhë. Kelmendi, fisi katolik i grykës që sot ndahet mes Malësisë së Madhe dhe Gusisë matanë kufirit malazez, është shembulli i qartë: një fis i vetëm, dy shtete. Ky rrjet fisesh — jo shteti, por i lidhur me gjak, besë e kullotë — ishte forma politike e vërtetë e maleve para se hartat moderne ta copëtonin.

Kodi: Kanun, besë e kreshnikë

Aty ku shteti nuk hyri, hyri ligji i pashkruar. Kanuni — kodifikuar më vonë prej françeskanit Shtjefën Gjeçovi nga goja e maleve — rregullonte gjakun, mikpritjen e vetëmbrojtjen, dhe mbi të gjitha besën: fjalën e dhënë që vlente më shumë se jeta. Nga kjo botë lindi edhe burrnesha, gruaja që betohej për virgjëri e merrte të drejtat e burrit, dhe Këngët e Kreshnikëve, epika gojore me lahutë që i këndonte trimat në kufi. Kur Gjergj Fishta shkroi Lahutën e Malcís, ai nuk shpiku asgjë: e ktheu në varg poezinë që bjeshka e mbante gjallë me shekuj. Ky ishte kodi lidhës i një populli pa shtet — gjuha, besa, Kanuni, kënga.

Kufiri i 1913-ës: një popull i ndarë

Kur Konferenca e Londrës vizatoi kufijtë e shtetit të ri shqiptar në 1912–1913, vija kaloi mespërmes masivit dhe mespërmes fiseve. Hoti e Gruda mbetën në Mal të Zi; Kelmendi u nda; treva të Rugovës e të Gjakovës u caktuan sipas interesave të Fuqive të Mëdha, jo sipas njerëzve që i banonin. I njëjti fis u gjend papritur me dy shtetësi, kullota e njëjtë me dy kufij. Masivi mbeti dëshmitari i heshtur i një ndarjeje që malësorët nuk e zgjodhën kurrë — kujtesa gjeografike e një kombi që kufijtë e prenë por nuk e shuan.

Sot: tre parqe, një masiv

Sot i njëjti varg mbrohet nga tri shtete veç e veç. Në Shqipëri, Parku i Thethit (1966) dhe ai i Luginës së Valbonës (1996) u bashkuan më 2022 në Parkun Kombëtar të Alpeve të Shqipërisë, gjithsej 82.844,65 hektarë. Mali i Zi shpalli Parkun Kombëtar të Prokletijes më 2009 (rreth 16.000 hektarë), dhe Kosova Parkun Kombëtar "Bjeshkët e Nemuna" më 2012 (rreth 50.000 hektarë). Shtegu "Majat e Ballkanit", 192 kilometra, i lidh të tria vendet në një unazë të vetme ecjeje — turistët sot e kalojnë kufirin në këmbë atje ku dikur e kalonte vetëm tufa. Tri parqe, tri flamurë, një masiv i vetëm: gjeografia e mban ende të bashkuar atë që historia e ndau.

Burimet

Të dhënat gjeografike — lartësia e Majës së Jezercës (2.694 m), numri i majave mbi 2.400 m, sipërfaqja mbi 3.500 km², liqenet akullnajore dhe Gryka e Rugovës — janë kontrolluar me dokumentacionin e parqeve kombëtare të tre shteteve dhe hartimet e Alpeve Shqiptare. Ekzistenca e katër akullnajave në pjesën shqiptare mbështetet te studimi glaciologjik i botuar më 2009 mbi akullnajat bashkëkohore të Prokletijes/Alpeve. Etnografia e fiseve, e bajrakut, e transhumancës dhe e Kanunit është marrë nga High Albania e Edith Durham (1909) dhe nga kodifikimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit prej Shtjefën Gjeçovit; epika malësore te Lahuta e Malcís e Gjergj Fishtës (1937).

Kujdes: sipërfaqja e masivit dhe numërimi i majave mbi 2.400 m ndryshojnë sipas kufizimit gjeografik të përdorur nga çdo burim; janë dhënë vlerat më të pranuara. Legjendat mbi origjinën e emrit jepen si folklor, jo si histori. Emrat e fiseve e të kufijve historikë reflektojnë ndarjet administrative para dhe pas Konferencës së Londrës 1913.

---

# Zenebishtët: dera princërore e jugut që i qëndroi osmanit tri breza
https://zhurma.press/zenebishtet/
Type: organization
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-08-08

Dera princërore e jugut që i qëndroi osmanit tri breza — nga Zagoria te kulla e Gjirokastrës, dhe pastaj te oborri i Napolit krah Skënderbeut.

Një brez para se Skënderbeu të ngrinte flamurin mbi Krujë, jugu shqiptar tashmë kishte një derë princërore që i qëndroi osmanit tri breza me radhë: Zenebishtët. Nga malet e Zagorisë ata ngjitën deri në kullën e Gjirokastrës, u martuan me Shpatajt e Artës dhe me Muzakajt, dhe kur principata ra më 1418, gjaku i tyre nuk u shua — vazhdoi në oborrin e Napolit, krah pasardhësve që do të mbanin emrin Kastriot. Zenebishtët janë një tjetër nyjë e rrjetit shqiptar: prova se skena mbi të cilën do të hidhej Skënderbeu ishte ndërtuar tashmë nga duar arbërore.

Pse ka rëndësi

• Zenebishtët ishin një derë princërore arbërore e Epirit të jugut, me djep në Zagori dhe kryeqendër kullën e Gjirokastrës.

• Gjon Zenebishi i qëndroi osmanit tri breza me radhë dhe u lidh me martesa me Shpatajt e Artës e me Muzakajt; principata ra më 1418.

• Pas rënies, gjaku i tyre vazhdoi në oborrin e Napolit, krah pasardhësve që do të mbanin emrin Kastriot.

Kush ishin

Zenebishtët ishin një shtëpi fisnike shqiptare e Epirit të jugut, që del qartë në dokumente nga gjysma e dytë e shekullit XIV. Djepi i tyre ndodhej në Zagori, krahina malore mes Përmetit dhe Gjirokastrës; prej andej kontrolli i tyre u shtri mbi Vagenetinë — trevën midis lumit Kalamas dhe bregut jonian — dhe mbi qytetin e Gjirokastrës, që u bë kryeqendra e principatës. Ata lëvruan mes dy botëve: mbanin tituj bizantinë, luftonin krah e kundër despotëve latinë të Artës e Janinës, dhe ruanin një pushtet tokësor arbëror në një kohë kur perandoritë e vjetra ishin thërrmuar. Emri i familjes shkruhet në burimet perëndimore si Zenebissi ose Senevisi; historiografia shqiptare e ka fiksuar si Zenebishi.

Gjon Zenebishi — zoti i Gjirokastrës

Figura që i dha shtëpisë emër historik është Gjon (Gjin) Zenebishi, sundimtar rreth viteve 1386–1418. Ngjitja e tij nis në një çast dobësimi: pas Betejës së Savrës (1385), ku osmanët thyen Balshën II, shumica e zotërve të jugut — Zenebishi mes tyre — pranuan njëfarë vartësie ndaj Portës për të mbijetuar. Por vartësia nuk do të thoshte nënshtrim: më 1386 Gjoni mori kështjellën e Gjirokastrës dhe veshi titullin bizantin sebastokrator, duke u shpallur de facto princ i një shteti të vetin. Nga ai fron ai luftoi me armiqtë e vet latinë me sukses të dukshëm — më 1399 mundi Esau Buondelmontin, despotin e Janinës, dhe i pushtoi një pjesë të mirë të trevës, para se Esau ta rimerrte Janinën vitin pas.

Kulmin ushtarak Zenebishi e arriti në dhjetëvjeçarin e dytë të shekullit XV. Rreth viteve 1411–1412, i lidhur me Muriq Shpatën, zotin e Artës, ai theu në fushë të hapur ushtrinë e Karlo Tokos — kronika bashkëkohore e vetë shtëpisë Tocco e pranon disfatën — megjithëse muret e Janinës nuk i ra dot. Ishte kulmi i një principate arbërore që, për një çast, dukej se mund ta bënte jugun një pushtet të njësuar.

Rënia dhe pengu i djalit

Ajo dritare u mbyll nga Perandoria Osmane. Që më 1410 Gjoni ishte detyruar t'i çonte Portës si peng djalin e vet, Hamzën, në Edirne — çmimi i zakonshëm i një paqeje të pasigurt. Pas viteve 1414–1416 fushatat osmane e thyen përfundimisht: Zenebishi u tërhoq në ishullin venecian të Korfuzit, ku vdiq më 1418. Po atë vit, pas një rrethimi të gjatë, Gjirokastra ra në duart osmane dhe u bë qendër e një sanxhaku të ri — një nga themelet mbi të cilat u ngrit administrata osmane në jug. Principata e pavarur mori fund; djali Thopia (i quajtur «Depa») e mbajti ende për pak zotërimin e Gjirokastrës deri sa ra edhe ai në luftë me osmanët rreth vitit 1434–35.

Gjaku që nuk u shua

Fundi politik i shtëpisë nuk qe fundi i gjakut të saj — dhe pikërisht këtu Zenebishtët hyjnë në rrjetin e madh arbëror. Vajza e Gjonit u martua me shtëpinë Muzaka, duke e lidhur derën e Gjirokastrës me princërit e Beratit. Një degë e familjes u fut në rrugën e integrimit osman: Hamza Zenebishi u kthye në islam dhe u bë sanxhakbej; një tjetër, Hasani, shërbeu si subash në Tetovë. Por dega tjetër zgjodhi rrugën e kundërt — atë të mërgimit dhe të rezistencës. Pasardhësit Simon Zenebishi dhe i biri Alfonso i gjejmë në mesin e shekullit XV në oborrin e Napolit, mes fisnikëve shqiptarë që mbështetnin çështjen e Skënderbeut. Kështu një derë e jugut, e thyer si shtet, mbeti e gjallë si emër — një fije më shumë në indin që lidhte Gjirokastrën me Krujën, Beratin dhe Arbërinë e mërguar.

Zenebishtët nuk kanë epope si Kastriotët, sepse historinë e shkruajnë ata që fitojnë; por ata janë dëshmi se qëndresa arbërore ndaj osmanit nuk nisi më 1443 — ajo kishte një parardhëse në malet e Zagorisë dhe në kullën e Gjirokastrës, një brez më herët.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për Epirin mesjetar dhe në kronikat bashkëkohore: Donald M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267–1479 (Cambridge University Press) — vepra referuese për sundimin e Zenebishtëve, luftërat me Buondelmontin dhe Tokon, dhe rënien e Gjirokastrës; Kronika e Tokëve (Chronicle of the Tocco), burimi bashkëkohor bizantin që dëshmon disfatën e Karlo Tokos në fushë të hapur rreth 1411–1412; Pëllumb Xhufi, studime mbi Arbërinë e Jonit dhe principatat e jugut (Akademia e Shkencave e Shqipërisë); si dhe historiografia shqiptare mbi principatat mesjetare për kronologjinë e sundimit të Gjon Zenebishit. Datat kyçe: Beteja e Savrës (1385) dhe vartësia e parë ndaj Portës; marrja e kështjellës së Gjirokastrës dhe titulli sebastokrator (1386); disfata e Esau Buondelmontit (1399); pengu i Hamzës në Edirne (rreth 1410); fitorja ndaj Karlo Tokos (rreth 1411–1412); tërheqja në Korfuz dhe vdekja (1418); rënia e Gjirokastrës nën osmanët dhe krijimi i sanxhakut (1418).

---

# Beteja e Loxhës (1998): dy raunde mbi Pejë ku UÇK-ja dhe FARK-u u bënë një front
https://zhurma.press/beteja-e-loxhes/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-22

Fshati kodrinor mbi Pejë ku, në verën e 1998-s, fraksionet shqiptare lanë mënjanë përçarjen para forcës jugosllave — dhe paguan me 284 shtëpi e një xhami të rrafshuara.

Beteja e Loxhës u zhvillua në verën e vitit 1998 në fshatin Loxha mbi Pejë, në dy raunde (6–12 korrik dhe 10–17 gusht), ku luftëtarë të UÇK-së dhe të FARK-ut mbajtën të njëjtën vijë kundër forcave jugosllave.

Në verën e vitit 1998, kur qëndresa e armatosur në Kosovë po kalonte nga guerilja e fshehtë në përballje të hapur, një fshat kodrinor mbi Pejë — Loxha — u bë dëshmi e dyfishtë: dëshmi se forcat shqiptare mund t'i thyenin ushtrisë jugosllave një betejë të hapur, dhe dëshmi se, në çastin e rrezikut, ndarja mes fraksioneve që gjetkë ziente për komandë e legjitimitet mund të tretej para armikut të përbashkët. Aty, mbi kodrat e Dukagjinit, luftëtarë të UÇK-së dhe të FARK-ut — dy krahë rivalë të së njëjtës qëndresë — mbajtën për disa javë të njëjtën vijë. Fitorja e tyre ushtarake nuk e shpëtoi fshatin: pas betejës, 284 shtëpitë dhe xhamia u rrafshuan me buldozerë. Loxha është njëherësh kujtim krenarie dhe plagë — mikrokozmosi i gjithë asaj vere.

Pse ka rëndësi

• Në verën e vitit 1998, në fshatin Loxha mbi Pejë, luftëtarë të UÇK-së dhe të FARK-ut — dy krahë rivalë të qëndresës — mbajtën për javë të njëjtën vijë kundër ushtrisë jugosllave.

• Beteja u zhvillua në dy raunde, dhe forcat shqiptare i thyen ushtrisë jugosllave një përballje të hapur mbi kodrat e Dukagjinit.

• Pas fitores ushtarake, 284 shtëpitë e fshatit dhe xhamia u rrafshuan me buldozerë.

Dukagjini në flakë, 1998

Pas viteve të qëndresës paqësore nën Ibrahim Rugovën, viti 1998 shënoi kthesën drejt luftës. Ushtria Çlirimtare e Kosovës kishte marrë nën kontroll pjesë të mëdha të Dukagjinit — trekëndëshin Pejë–Deçan–Gjakovë — dhe Beogradi u përgjigj me një varg ofensivash që synonin të thyenin bërthamën e kryengritjes. Loxha, fshat mbi Pejë, ndodhej pikërisht mbi rrugën e këtyre operacioneve. Ashtu si rrethimi i Prekazit në mars kishte ndezur Drenicën, përplasjet e verës mbi Pejë do ta shndërronin Dukagjinin në një nga frontet më të përgjakshme të luftës së Kosovës.

Dy raunde mbi Pejë

Beteja u zhvillua në dy përballje të ndara nga pak javë. Raundi i parë (6–12 korrik 1998) shpërtheu pasi njësi të UÇK-së vranë dy policë serbë që patrullonin zonën; forcat jugosllave — ushtria dhe policia e brendshme (MUP) — u vërsulën mbi fshat, por u përballën me një mbrojtje të organizuar dhe u tërhoqën. Ishte një nga fitoret e pakta të hapura shqiptare të atij viti. Raundi i dytë (10–17 gusht 1998) pati fat tjetër: kësaj radhe forcat jugosllave, mes komandantëve të të cilave përmendet gjenerali Nebojša Pavković, e detyruan mbrojtjen shqiptare të tërhiqej, si pjesë e ofensivës së madhe që deri në shtator do t'i merrte UÇK-së kontrollin mbi pjesën më të madhe të territorit. Sipas të dhënave të mbledhura më vonë, në të dyja përballjet ranë dy luftëtarë shqiptarë dhe rreth dymbëdhjetë ushtarë e policë serbë, ndërsa mes civilëve pati dy të vrarë dhe njëzet e pesë të plagosur.

Fraksionet që u bënë një front

Ajo që e veçon Loxhën në rrëfimin e luftës është përbërja e mbrojtësve. Krah për krah luftuan njësi të UÇK-së dhe të Forcave të Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK) — formacioni i lidhur me qeverinë në mërgim të Bujar Bukoshit, që në rrafshin politik e ushtarak rivalizonte ashpër me UÇK-në për udhëheqjen e qëndresës. Mbrojtjen e Loxhës e udhëhoqi koloneli Tahir Zemaj, bashkë me komandantë si Sali Çekaj dhe Luan Shala. Roli i Zemajt dhe i FARK-ut mbeti për vite objekt mosmarrëveshjeje në kujtesën publike — një mosmarrëveshje që vetë Ramush Haradinaj, komandant i zonës operative, e zbuti më vonë duke njohur haptas peshën e Zemajt në atë betejë. Vrasja e Tahir Zemajt në vitin 2003 i shtoi kësaj kujtese një hije të hidhur. Por thelbi qëndron: në një moment kur uniteti shqiptar nuk ishte aspak i dhënë, Loxha dëshmoi se përballë forcës serbe ndarjet e brendshme mund të linin vend për një vijë të vetme mbrojtjeje.

Çmimi: 284 shtëpi dhe një xhami

Fitorja e korrikut nuk e kurseu fshatin. Sipas dokumentimit të Human Rights Watch, pas betejës forcat serbe rrafshuan me buldozerë të gjitha 284 shtëpitë e Loxhës dhe xhaminë e fshatit — një akt sistematik shkatërrimi që përsëritej në qindra fshatra të Kosovës atë verë. Kjo nuk ishte dëmtim i rastësishëm i luftës, por pjesë e një modeli të dëbimit dhe rrënimit që gjykata ndërkombëtare më vonë do ta trajtonte si element të fushatës kundër popullsisë civile — e njëjta logjikë që do të kulmonte te akuzat kundër Sllobodan Millosheviçit. Në pranverën e 1999-s, kur lufta hyri në fazën e saj të fundit, të njëjtat kodra do të shihnin sërish beteja të mëdha si ajo e Koshares. Loxha mbetet e ngulitur në kujtesën e Pejës jo vetëm si përleshje ushtarake, por si provë e dyfishtë: sa mund të arrinte një front i vetëm shqiptar, dhe sa shtrenjtë e paguante fshati që guxonte t'i qëndronte.

Burimet

• Fred Abrahams / Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 2001 — dokumentimi i rrënimit të 284 shtëpive dhe xhamisë së Loxhës dhe i modelit të shkatërrimit sistematik të fshatrave në zonën e Pejës gjatë verës 1998.

• «Beteja e Loxhës», Wikipedia në shqip — datat e dy raundeve, humbjet në të dyja anët dhe komandantët e përfshirë (UÇK, FARK, forcat jugosllave).

• Dëshmi e majorit Nazif Ramabaja mbi rolin udhëheqës të kolonel Tahir Zemajt në betejë (VOAL) — kujtesa e brendshme shqiptare mbi komandën dhe kontributin e FARK-ut.

• Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë (ICTY), aktgjykimi në çështjen Haradinaj e të tjerë (IT-04-84bis) — konteksti operacional i zonës së Dukagjinit dhe përballjet mes forcave shqiptare e jugosllave në 1998.

---

# Konferenca e Londrës (1912–1913): kufijtë që lanë gjysmën e kombit jashtë
https://zhurma.press/konferenca-e-londres/
Type: event
Published: 2026-07-08
Updated: 2026-10-10

Dhjetor 1912 – gusht 1913: gjashtë fuqitë e mëdha njohën shtetin shqiptar në një sallë ku shqiptarët s'kishin karrige — dhe në të njëjtën tryezë lanë Kosovën, Çamërinë e gjysmën e trojeve jashtë kufirit.

Ndërmjet dhjetorit 1912 dhe gushtit 1913, në një sallë të Foreign Office-it në Londër, ambasadorët e gjashtë fuqive të mëdha — Britania e Madhe, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia cariste, Franca dhe Italia — vendosën se çfarë do të ishte Shqipëria: sa e madhe, ku do t'i kishte kufijtë, kush do ta mbronte. Ata e njohën shtetin që Ismail Qemali kishte shpallur në Vlorë më 28 nëntor 1912. Por në po atë tryezë ku e njohën, e cunguan: gjysma e trojeve me shumicë shqiptare — Kosova, treva të Maqedonisë perëndimore, Çamëria — mbetën jashtë vijës që vizatuan të huajt. Konferenca e Ambasadorëve është dokumenti themelues i shtetit shqiptar modern; është edhe plaga e tij e parë.

Pse ka rëndësi

• Ndërmjet dhjetorit 1912 dhe gushtit 1913, ambasadorët e gjashtë Fuqive të Mëdha — Britania, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia cariste, Franca dhe Italia — vendosën në Londër kufijtë e shtetit të ri shqiptar.

• Konferenca njohu pavarësinë e shpallur nga Ismail Qemali në Vlorë më 28 nëntor 1912, por la jashtë kufijve gjysmën e trojeve me shumicë shqiptare: Kosovën, treva të Maqedonisë perëndimore dhe Çamërinë.

• Është njëkohësisht dokumenti themelues i shtetit shqiptar modern dhe plaga e tij e parë.

Pse u mblodh Londra

Në vjeshtën e 1912-s, Lidhja Ballkanike — Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia — kishte nisur Luftën e Parë Ballkanike kundër Perandorisë Osmane dhe brenda pak javësh i kishte pushtuar shumicën e trevave evropiane të saj, përfshirë tokat shqiptare. Ushtritë serbe zbritën drejt Adriatikut, malazezët rrethuan Shkodrën, grekët hynë në jug. Shpallja e pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912 ishte përgjigjja shqiptare ndaj rrezikut që i gjithë vendi të copëtohej mes fituesve.

Fuqitë e mëdha nuk mund të rrinin jashtë. Austro-Hungaria dhe Italia nuk pranonin që Serbia të dilte në det përmes tokës shqiptare; Rusia mbështeste aspiratat serbe e malazeze. Që kriza ballkanike të mos shpërthente në luftë të përgjithshme evropiane, Sir Edward Grey, ministri britanik i Jashtëm, thirri një konferencë ambasadorësh që u hap më 17 dhjetor 1912 në Londër, paralelisht me bisedimet e paqes që mbyllnin luftën.

Dy blloqe, një hartë

Tryeza u nda menjëherë në dysh. Nga njëra anë Austro-Hungaria dhe Italia kërkonin një Shqipëri sa më të gjerë e të qëndrueshme — jo nga dashuria për shqiptarët, por për t'i mbyllur Serbisë daljen në Adriatik dhe për të ruajtur ekuilibrin e tyre në brigjet e Otrantos. Nga ana tjetër Rusia, si mbrojtëse e Beogradit dhe Cetinës, punonte që kufiri shqiptar të tërhiqej sa më brenda, duke ua lënë Kosovën, Dibrën e Gjakovën aleatëve sllavë. Franca ecte me Rusinë, Gjermania me Austrinë; Britania mbante peshoren.

Rezultati ishte një kompromis mes interesave të huaja, jo mes të drejtave shqiptare. Më 20 dhjetor 1912 fuqitë ranë dakord në parim për krijimin e një Shqipërie autonome; gjatë muajve që pasuan, kufijtë u pazarllëkuan pëllëmbë për pëllëmbë. Rasti më i njohur ishte Gjakova: Vjena e kërkonte për Shqipërinë, Peterburgu për Malin e Zi — dhe në fund iu la fqinjëve. E njëjta logjikë vlejti për Pejën, Prizrenin, Dibrën e Manastirin: qytete me shumicë ose me peshë të fortë shqiptare, të vendosura jashtë shtetit të ri me firmën e njerëzve që nuk i kishin parë kurrë.

Çfarë vendosi Konferenca

Vendimet kryesore u miratuan gjatë verës së 1913-s dhe u përmbyllën me Protokollin e Firences më 17 dhjetor 1913 për kufirin jugor. Në thelb, Konferenca:

• Njohu Shqipërinë si principatë autonome, sovrane e të trashëgueshme, nën garancinë e përbashkët të gjashtë fuqive, të neutralizuar dhe pa varësi ndaj Stambollit — pra shtet i pavarur në praktikë.

• Ngriti një Komision Ndërkombëtar Kontrolli për të organizuar administratën dhe financat, dhe një xhandarmëri nën oficerë holandezë për rendin — shenja e kujdestarisë së fuqive.

• Ftoi një princ të huaj në fron: u zgjodh gjermani Vilhelm von Vid (Princ Vidi), i cili mbërriti në mars 1914.

• Vizatoi kufijtë: Kosova dhe një pjesë e Maqedonisë perëndimore i mbetën Serbisë; treva veriore Malit të Zi; Çamëria dhe Janina Greqisë. Në anën tjetër, Konferenca ia njohu Shqipërisë Korçën dhe Gjirokastrën, duke rrëzuar pretendimin grek për të gjithë të ashtuquajturin "Epir të Veriut".

Gjysma e kombit jashtë vijës

Ky është thelbi që historiografia shqiptare — nga Historia e Popullit Shqiptar te studimet e Nicola Guy-t dhe Miranda Vickers — nuk e ka humbur kurrë nga sytë: kufiri i 1913-s la rreth gjysmën e trevave dhe të popullsisë shqiptare jashtë shtetit të ri. Kosova, me qytetet e saj Prizren, Pejë, Gjakovë, Mitrovicë; Dibra dhe treva të tjera drejt Ohrit e Manastirit; Çamëria në jug — të gjitha u ndanë me firmën e diplomatëve në Londër.

Për shqiptarët e Kosovës, vendimi nuk ishte abstraksion diplomatik: ishte kalimi nën një shtet që sapo i kishte pushtuar me armë. Prijës si Isa Boletini e panë tokën e tyre të mbetej jashtë flamurit që sapo ishte ngritur në Vlorë. Nga ky mohim lindi menjëherë qëndresa e organizuar — Komiteti i Kosovës u ngrit pikërisht për të mos e pranuar kufirin që Londra e kishte vizatuar mbi kokat e tyre.

Njohje me çmim: parimi dhe plaga

Do të ishte gabim ta lexosh Konferencën vetëm si humbje. Ajo bëri edhe diçka që asnjë fuqi nuk ishte e detyruar ta bënte: e njohu ekzistencën e një shteti shqiptar. Pas pesë shekujsh nën Perandorinë Osmane, emri "Shqipëri" u shkrua në një dokument ndërkombëtar si subjekt, jo si provincë. Ky parim — se shqiptarët janë komb me të drejtë shteti — mbeti themeli mbi të cilin u mbrojt vendi dy vjet më vonë, kur Traktati i fshehtë i Londrës (1915) u përpoq ta zhbënte edhe atë bërthamë.

Por njohja erdhi me çmim, dhe çmimin e paguan ai gjysmë kombi që mbeti jashtë. Vija e 1913-s nuk ishte etnografike; ishte pasqyrë e ekuilibrave mes Vjenës, Romës e Peterburgut. Rrjeti kombëtar shqiptar — i lidhur nga gjuha, nga besa, nga kujtesa e përbashkët nga Presheva te Çamëria — u nda me vizore mbi një tryezë ku ai vetë nuk kishte karrige.

Trashëgimia

Konferenca e Ambasadorëve mbetet një nga çastet themeltare të historisë shqiptare moderne — dhe një nga më ambivalentët. Prej saj rrjedh njëkohësisht shteti dhe çështja: shteti, sepse Shqipëria fitoi njohjen dhe kufirin e vet të parë; çështja, sepse ai kufi la jashtë Kosovën e Çamërinë, duke hapur një plagë që shekulli XX do ta rrihte pa pushim — nga qëndresa kaçake e viteve '20, te heqja e autonomisë së Kosovës më 1989 e deri te lufta e fundshekullit. Kufiri i vizatuar në Londër më 1913 nuk është kujtim viktimizimi, por kujtesë e një së vërtete të thjeshtë: kur fati i një populli vendoset në një sallë ku ai nuk është i pranishëm, vendimi mban gjithmonë vulën e mungesës së tij.

Burimet

• Nicola Guy, The Birth of Albania: Ethnic Nationalism, the Great Powers of World War I and the Emergence of Albanian Independence, I.B. Tauris, 2012 — studimi themelor mbi Konferencën e Ambasadorëve, vendimet për kufirin dhe rolin e fuqive.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, 2010 — zërat për Konferencën e Ambasadorëve, Protokollin e Firences dhe Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit.

• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History, I.B. Tauris, 1995 — copëtimi i trojeve dhe gjysma e kombit e lënë jashtë kufirit të 1913-s.

• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: A History — Vol. I, Albania and King Zog 1908–1939, I.B. Tauris, 2004 — kronologjia e Konferencës, e principatës dhe e Princ Vidit.

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — pasojat e vijës kufitare të 1913-s për Kosovën.

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëllimi II — Konferenca e Ambasadorëve si njohje e cunguar dhe fillimi i çështjes kombëtare të pambyllur.

---

# Gjerasim Qiriazi: pastori që bëri shqipen gjuhë kishe, shkolle dhe shtypi
https://zhurma.press/gjerasim-qiriazi/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

I kthyer nga ortodoksia në ungjillorë, Gjerasim Qiriazi (1858–1894) predikoi, botoi dhe mësoi në shqip kur kisha e shteti e ndalonin — dhe më 1892 themeloi në Korçë Vëllazërinë Ungjillore, kishën, shkollën e vajzave dhe gazetën e parë të shtypur shqip në atdhe.

Gjerasim Qiriazi (Manastir, 18 tetor 1858 — Manastir, 2 janar 1894) ishte pastor protestant, predikues dhe mësues, njeriu që bëri shqipen gjuhë kishe, shkolle dhe shtypi në një kohë kur Patriarkana e ndalonte nga altari dhe Porta e ndalonte nga tabani. I kthyer nga ortodoksia në ungjillorë, ai u gjend jashtë kontrollit të kishës greke mbi gjuhën e shenjtë — dhe atë liri e ktheu në vepër: predikoi në shqip, përktheu Ungjillin në shqip dhe, më 14 nëntor 1892 në Korçë, themeloi Vëllazërinë Ungjillore të Shqipërisë, shoqërinë që hapi kishën, shkollën e vajzave dhe gazetën e parë të shtypur shqip brenda vendit. Bashkë me motrat e tij, Sevasti dhe Parashqevi Qiriazin, familja e tij u bë një nyjë e vetme që rrezatoi shumë përtej numrit të vet. Vdiq tridhjetë e pesë vjeç, por parimin e la të gdhendur: «Dritë për popullin».

Pse ka rëndësi

• Deri në fund të shekullit XIX, Patriarkana Ekumenike e ndalonte shqipen nga altari dhe Porta e Lartë nga shkolla; ortodoksët shqiptarë arsimoheshin vetëm në greqisht.

• Kthimi i Gjerasim Qiriazit në besimin ungjillor më 1877 e nxori jashtë kontrollit të kishës greke mbi gjuhën e shërbesës — dhe atë liri e ktheu në predikim, përkthim e shkollë në shqip.

• Më 14 nëntor 1892 në Korçë ai themeloi Vëllazërinë Ungjillore të Shqipërisë, shoqërinë që hapi kishën, shkollën e vajzave dhe gazetën e parë të shtypur shqip brenda vendit.

Nga Manastiri te Samokovi: kthesa që e liroi

Gjerasimi lindi më 1858 në Manastir, qytetin ku tridhjetë vjet më vonë do të mblidhej Kongresi që njësoi alfabetin shqip. E nisi shkollimin në greqisht, si gjithë fëmijët ortodoksë të kohës, por më 19 gusht 1877 la besimin ortodoks dhe u bë ungjillor. Kjo kthesë — që bashkëkohësit e tij e panë si largim nga tradita — ishte pikërisht ajo që i dha lirinë: një prift ortodoks nuk mund të predikonte veçse në greqishten që Patriarkana kërkonte, ndërsa një ungjillor nuk i detyrohej asnjë kishe kombëtare. Nga 1878 deri më 1882 studioi teologji në Institutin Teologjik amerikan të Samokovit, në Bullgari, ku u diplomua me sukses. Kur Komiteti Protestant e caktoi ungjilltar për shqiptarët, ai zgjodhi si terren pikërisht Korçën, qytetin që do të bëhej djepi i shkollës shqipe.

Ungjilli në gjuhën e ndaluar

Si shpërndarës i Shoqërisë Biblike Britanike e të Huaj, Gjerasimi bëri atë që kisha zyrtare e kishte shpallur mëkat: mbajti shërbesë fetare në gjuhën shqipe — në Selanik, në Manastir, në Korçë — dhe filloi të përkthente e të shkruante himne që nga viti 1883. Më 1888 përgatiti dhe botoi Ungjillin e Mateut në shqip, një ndërmarrje që e mbështeti edhe Naim Frashëri: rilindësi mysliman dhe pastori protestant u gjendën në të njëjtën anë të një beteje që nuk ishte fetare, po kombëtare — a do të kishte shqipja të drejtën të lexohej. Ky është kodi i rrjetit: njerëz nga besime të kundërta, të lidhur nga bindja se gjuha është atdheu. Për Gjerasimin, të përkthente Shkrimin në shqip nuk ishte akt sekti; ishte akti i njëjtë me atë të mësuesit që hapte abetaren — t'i jepte popullit të drejtën të fliste me qiellin e me njëri-tjetrin në gjuhën e vet.

Pengu i kaçakëve

Në nëntor të vitit 1884, teksa udhëtonte drejt liqenit të Ohrit, Gjerasimi u rrëmbye nga një çetë kusarësh dhe u mbajt peng për muaj të tërë, deri sa u pagua shpërblesa. Nga kjo provë e rëndë lindi vepra e tij më e njohur, «Pengu i kaçakëve» — një rrëfim që u botua fillimisht me vazhdime në një revistë angleze e pastaj si libër më vete. Nuk ishte thjesht kujtim vuajtjeje: ishte një nga dëshmitë e para në prozë të shkruar prej një shqiptari për jetën e vet, një zë i qytetëruar që tregonte një botë malore pa e romantizuar dhe pa e përçmuar. Tradita atdhetare e ka lidhur rënien e shëndetit të tij me pasojat e atij robërimi; regjistri mjekësor ia vë vdekjen tuberkulozit. Cilado qoftë e vërteta, ai punoi deri në fund si njeri që e dinte se koha i ishte e shkurtër.

Vëllazëria Ungjillore dhe pesë institucionet e Korçës

Data 14 nëntor 1892 është themeli i gjithçkaje. Atë ditë, në Korçë, Gjerasimi themeloi njëkohësisht Kishën Ungjillore dhe Vëllazërinë Ungjillore të Shqipërisë — shoqërinë ungjillore-letrare me tri synime të deklaruara: të përhapte Ungjillin në shqip, të botonte letërsi shqipe dhe të hapte e drejtonte shkolla shqipe. Në themelim e ndihmuan atdhetarë ungjillorë, mes tyre Petro Nini Luarasi, i njëjti mësues që kisha do ta mallkonte si «renegat» për guximin të mësonte shqip. Për dy vjet, Gjerasimi me motrat dhe bashkëpunëtorët ngriti në Korçë pesë institucione që s'kishin ekzistuar kurrë më parë: shkollën e së dielës, shkollën e parë për vajza, kishën ungjillore, shoqërinë «Vëllazëria» dhe gazetën «Letra e Vëllazërisë» — e para gazetë e shtypur shqip brenda kufijve të Shqipërisë. Që nga viti 1887 ai kishte dhënë mësim edhe në Mësonjëtoren e djemve të Pandeli Sotirit. Në pesë vjet, një konvertit i vetëm i kishte dhënë një qyteti të tërë një kishë, një gazetë dhe dy shkolla në gjuhën e ndaluar.

Familja Qiriazi si rrjet

Gjerasimi nuk punoi vetëm. Vëllezërit Gjergj e Kristo dhe motrat Sevasti e Parashqevi formuan një nyjë të vetme familjare që e mbajti gjallë çështjen edhe pas vdekjes së tij të hershme. Ishte pikërisht Gjerasimi që i hapi rrugën motrës së madhe, Sevastisë, drejt kolegjeve amerikane të Stambollit; dhe kur ajo u kthye me diplomën e parë të një gruaje shqiptare, vëllai e motra hapën bashkë, në mars të vitit 1891, shkollën e vajzave dhe shkollën e së dielës të Korçës — gjysma femërore e së njëjtës vepër. Kur Gjerasimi vdiq më 1894, motra e vogël Parashqevia, ende adoleshente, e mori mësimdhënien mbi supe; katërmbëdhjetë vjet më vonë ajo do të ishte e vetmja grua në Kongresin e Manastirit. «Motrat Qiriazi» u bënë emri i arsimit femëror shqiptar — por pas tyre qëndronte vëllai që u kishte çelur derën.

Vdekja dhe trashëgimia

Gjerasim Qiriazi vdiq më 2 janar 1894 në Manastir, tridhjetë e pesë vjeç, i varrosur në varrezat protestante të qytetit. La pas një bijë institucionesh që e mbijetuan: kisha, shkolla, gazeta e shoqëria vazhduan të punonin pa të. La po ashtu një moto që përmbledh gjithë doktrinën e rrjetit shqiptar të asaj kohe — «Miq për Perëndinë, Dritë për popullin, Urë për mëmëdhenë» — ku besimi, dija dhe atdheu s'ishin tri gjëra të ndara, po tri emra për të njëjtën përpjekje. Shteti shqiptar e nderoi vonë, me titullin «Mësues i Popullit» (1987) dhe me «Urdhrin e Lirisë» të klasit të parë (1992). Kujtesa e tij nuk është kujtesë sekti të vogël: është kujtesë e një njeriu që, pa pushtet dhe pa jetë të gjatë, i dha një kombi të drejtën ta dëgjonte fjalën e Zotit dhe fjalën e mësuesit në gjuhën e vet.

Burimet

• Gazeta Dielli, «Qiriazët — Gjerasimi, Gjergji, Sevastia dhe Parashqevia» — familja Qiriazi si nyjë e vetme e Rilindjes, roli i Gjerasimit si pastor e nismëtar i shkollës së vajzave

• Institute for Albanian and Protestant Studies (instituti.org), «Biografia kronologjike e Gjerasim Qiriazit» — datat kryesore: konvertimi 1877, Samokovi 1878–1882, rrëmbimi 1884, Ungjilli i Mateut 1888, themelimi i Vëllazërisë e i kishës më 14 nëntor 1892, gazeta «Letra e Vëllazërisë», vdekja 2 janar 1894; moto «Miq për Perëndinë, Dritë për popullin»

• Vëllazëria Ungjillore e Shqipërisë (vush.org), «Biografia e Gjerasim Qiriazit» — pesë institucionet e Korçës, tri synimet e shoqërisë, bashkëthemeluesit ungjillorë

• KultPlus, «Gjerasim Qiriazi, personaliteti i rëndësishëm i arsimit shqiptar» — mësimdhënia në Korçë prej 1887, «Pengu i kaçakëve», himnet e përkthimet

• Wikipedia (sq/en), «Gjerasim Qiriazi» — kryqëzim datash e veprash: lindja 18 tetor 1858 Manastir, studimet në Samokov, rrëmbimi 1884 nga çeta e Shahin Matrakut, vdekja nga tuberkulozi më 2 janar 1894, nderimet pas vdekjes

---

# Sevasti Qiriazi: gruaja që hapi shkollën e parë shqipe për vajza
https://zhurma.press/sevasti-qiriazi/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Katër vjet pas Mësonjëtores së djemve, Sevasti Qiriazi çeli më 23 tetor 1891 shkollën e parë shqipe për vajza — e para grua shqiptare me diplomë, nëna e arsimit femëror.

Sevasti Qiriazi (Manastir, 24 shkurt 1871 — Tiranë, 30 gusht 1949) ishte mësuesja e parë shqiptare me diplomë dhe themeluesja e shkollës së parë shqipe për vajza, të cilën e çeli në Korçë më 23 tetor 1891. Katër vjet pasi Pandeli Sotiri kishte hapur Mësonjëtoren e djemve në po atë qytet, Sevastia hapi derën tjetër që kombit i mungonte: atë ku edhe vajzat mësonin të lexonin e të shkruanin në gjuhën e vet. E shkolluar në kolegjet amerikane të Stambollit dhe e mbajtur nga i njëjti rrjet mërgimi e misionarësh që ushqeu gjithë Rilindjen, ajo s'ishte thjesht një mësuese — ishte një grua që i mori një populli të tërë të drejtën për ta shkolluar gjysmën e vet të harruar. Bashkë me motrën Parashqevi Qiriazin mbeti në kujtesë si «Motra Qiriazi», nëna e arsimit femëror shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Katër vjet pasi Pandeli Sotiri kishte hapur Mësonjëtoren e djemve në Korçë, gjysma femërore e kombit mbetej ende pa shkollë në gjuhën e vet.

• E diplomuar më 1891 në American College for Girls të Stambollit, Sevasti Qiriazi ishte shqiptarja e parë me arsim të lartë perëndimor.

• Shkolla që ajo çeli në Korçë më 1891 ishte e para shqipe për vajza dhe themeli i arsimit femëror shqiptar.

Familja Qiriazi: një nyjë ungjillore mbi kufij

Sevastia lindi më 1871 në Manastir — qyteti ku shtatëmbëdhjetë vjet më vonë do të mblidhej Kongresi që njësoi alfabetin shqip — në një familje ortodokse që rrezatoi një ndikim krejt jashtë përpjesëtimit me numrin e saj. Vëllai i madh, Gjerasim Qiriazi (1858–1894), ishte pastor protestant i shkolluar te Robert College e Stambollit, predikues, folklorist dhe njëri prej atyre që mbajtën gjallë idenë se shqipja mund të ishte gjuhë e shkollës e e faltores. Ishte pikërisht ky vëlla që i çeli motrës rrugën drejt arsimit perëndimor, në një kohë kur një vajzë shqiptare rrallë shkonte më tej se pragu i shtëpisë.

Familja Qiriazi qëndronte në një nyjë të veçantë të rrjetit rilindas: aty ku takoheshin diaspora, kolegjet amerikane të kryeqytetit osman dhe misionaret protestante që kërkonin Bibla në gjuhët e popujve. Ky takim s'ishte rastësi — ishte po ai aparat trans-perandorak që i solli Korçës abetaret e para dhe që tani do t'i jepte një vajze nga Manastiri mjetet për të kthyer një ide në një shkollë të vërtetë.

Nga Manastiri te kolegji i Stambollit

Arsimin e parë Sevastia e mori — si gjithë të krishterët ortodoksë të kohës — në greqisht, gjuha e vetme që i lejohej shkollës. Më pas kaloi në shkollën protestante amerikane të Manastirit, ku u diplomua në korrik 1888. Po atë vit, me ndërmjetësimin e vëllait Gjerasim, u regjistrua te American College for Girls i Stambollit — kolegji femëror i lidhur me Robert College, institucioni më i përparuar ku mund të arsimohej një grua në perandori. Aty studioi tri vjet dhe u diplomua më 1891 me gradën Bachelor, duke u bërë shqiptarja e parë me arsim të lartë dhe e para me diplomë të stilit perëndimor.

Kthimi i saj në atdhe s'ishte kthim personi, ishte kthim mjeti. Çdo Rilindje tjetër e kohës — greke, bullgare, serbe — kishte tashmë brezin e vet të mësueseve; shqiptarëve u mungonte. Sevastia u kthye për ta plotësuar këtë mungesë, e vetëdijshme se pa gruan e shkolluar, gjysma e kombit do të mbetej jashtë gjuhës së vet.

23 tetori 1891: shkolla e vashave

Më 23 tetor 1891, në Korçë, Sevasti Qiriazi çeli shkollën e parë shqipe për vajza — të parën kudo në botën shqiptare. Ideja kishte lindur nga shembulli i Mësonjëtores së djemve, të hapur më 1887; lejen e vështirë prej Stambollit e siguruan me ndihmën e misionarëve amerikanë e anglezë dhe të Naim Frashërit, ndërsa organizimin praktik e mbajti vëllai Gjerasim. Nga viti 1892 drejtimin e mori vetë Sevastia, dhe pak më vonë iu bashkua si mësuese motra Parashqevia — që andej do të nisej për t'u bërë e vetmja grua në Kongresin e Manastirit të 1908-s.

Shkolla mbante mesatarisht rreth dyzet e shtatë nxënëse në vit — numër i vogël në letër, i pamatshëm në peshë. Për herë të parë vajzat shqiptare mësonin abecenë, historinë e këngët në gjuhën e nënës, jo në atë të Patriarkanës. Dhe pikërisht si Mësonjëtorja e djemve, edhe kjo shkollë u pa si kërcënim: kleri grek dhe pushteti osman e shihnin arsimimin e vajzave në shqip si sfidë ndaj kontrollit të tyre mbi shpirtrat e ardhshëm të popullit. Shkolla mbijetoi njëzet e tri vjet — më gjatë se shumë institucione të shtetit — derisa lufta dhe armiqësia lokale e mbyllën më 1914.

Mërgimi, Instituti Qiriazi dhe trashëgimia

Vitet e luftës e shpërngulën. Pasi u martua me publicistin Kristo Dako më 1910, Sevastia iku nga Shqipëria e trazuar rreth 1914–1915, kaloi nga Bukureshti e Sofja dhe mbërriti në Shtetet e Bashkuara, ku u vendos në Masaçusets dhe ndihmoi revistën atdhetare Ylli i Mëngjesit. U kthye në atdhe më 1921 dhe, bashkë me të shoqin e me motrën Parashqevi, themeloi më 1922 Institutin Qiriazi në Tiranë — një shkollë moderne për vajza që u zhvendos më 1927 në Kamëz. Kur shteti shqiptar shtetëzoi arsimin privat më 1933, edhe ky institut u mbyll; por breza mësuesesh kishin dalë tashmë prej tij.

Sevasti Qiriazi vdiq më 30 gusht 1949 në Tiranë dhe u varros në Sharrë. Regjimi që erdhi pas saj do ta priste familjen Dako me përndjekje, dhe emri i saj do të mbetej për vite në hije. Por institucioni mbeti. Sot, kur një vajzë shqiptare hyn në klasë me të drejtën e vetëkuptueshme për t'u shkolluar në gjuhën e vet, ecën mbi një derë që një grua nga Manastiri e hapi më 1891 — e para që besoi se një komb nuk çlirohet vetëm duke i mësuar djemtë të lexojnë, por duke ua mësuar këtë të gjithëve.

Burimet

• Sevasti Qiriazi — biografi: lindja më 1871 në Manastir, arsimimi te American College for Girls i Stambollit (1888–1891), diploma e parë e një gruaje shqiptare, hapja e shkollës së vajzave në Korçë (1891–1914), martesa me Kristo Dakon (1910), Instituti Qiriazi (1922–1933), vdekja në Tiranë më 1949

• Shkolla e vashave, Korçë — çelja më 23 tetor 1891 si shkolla e parë shqipe për vajza, roli organizues i Gjerasim Qiriazit, Sevastia drejtoreshë prej 1892, mesatarisht ~47 nxënëse në vit, mbyllja më 1914

• «Sevasti Qiriazi — mësuesja e parë e gjuhës shqipe», Rrjeti i Grave të Kosovës — familja Qiriazi, shkollimi në kolegjet amerikane, «Motrat Qiriazi» si nismëtare të arsimit femëror shqiptar

• Sevasti Qiriazi — datat dhe vendet: shkollimi (Manastir 1888, Stamboll 1888–1891), mërgimi në SHBA (Masaçusets, 1915–1921), «Ylli i Mëngjesit», Instituti në Kamëz, vdekja më 30 gusht 1949, nderimet pas vdekjes

---

# Pandeli Sotiri: mësuesi i parë që çeli Mësonjëtoren e Korçës
https://zhurma.press/pandeli-sotiri/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-10

Mësuesi që solli 150 abetare nga mërgimi dhe hapi Mësonjëtoren e Parë Shqipe në Korçë më 7 mars 1887 — data që sot është Dita e Mësuesit.

Pandeli Sotiri (Selckë, rreth 1843 — Stamboll, rreth 1891) ishte mësuesi që hapi Mësonjëtoren e Parë Shqipe në Korçë më 7 mars 1887 — shkolla e parë ku fëmijët shqiptarë mësuan të lexonin e të shkruanin në gjuhën e tyre, në një kohë kur ajo gjuhë nuk kishte as shkollë, as të drejtë qytetare. Shqipen e kishte mësuar prej Koto Hoxhit; alfabetin dhe abetaret i solli prej rrjetit të mërgimit — Shoqërisë së Stambollit dhe shtypit shqip të Bukureshtit. Në Korçë ai mbërriti me 150 abetare në trastë, hapi një derë klase, dhe u zhduk pas pak kohësh larg atdheut. Data që zgjodhi për ta çelur shkollën është sot Dita e Mësuesit.

Pse ka rëndësi

• Deri më 1887 shqipja nuk kishte asnjë shkollë të vetën: fëmijët ortodoksë arsimoheshin në greqisht, dhe gjuha amtare mësohej fshehurazi, prej mësuesish që rrezikonin veten.

• Më 7 mars 1887 Pandeli Sotiri çeli në Korçë Mësonjëtoren e Parë Shqipe me 150 abetare të sjella nga rrjeti i mërgimit — Shoqëria e Stambollit dhe shtypshkronjat e Bukureshtit.

• Ajo datë festohet sot si Dita e Mësuesit.

Nga Selcka te Shoqëria e Stambollit

Pandeli Sotiri lindi rreth vitit 1843 në fshatin Selckë, në trevën e Gjirokastrës. Si çdo i krishterë ortodoks i jugut, arsimin e parë e mori në greqisht — gjuha e vetme që i lejohej shkollës e kishës; shqipja mësohej vetëm fshehurazi, prej mësuesish që e rrezikonin veten. Njërin prej tyre Sotiri e pati mësues të drejtpërdrejtë: Koto Hoxhin, i cili në seminarin greqishtfolës ua jepte nxënësve abecenë e ndaluar të gjuhës së tyre. Kështu fara kaloi nga dora e mësuesit te dora e nxënësit — një zinxhir që do të mbaronte te dera e një shkolle në Korçë.

Kur më 1879 rilindasit e mbledhur në kryeqytetin osman themeluan Shoqërinë e të Shtypurit të Shkronjavet Shqip — trupin që do të vendoste një alfabet të vetëm dhe do të shtypte librat e parë — Pandeli Sotiri qëndronte mes nënshkruesve të parë të kanonizmës së saj. Ai s'ishte teoricien i gjuhës si Sami Frashëri; ishte njeriu praktik i lëvizjes, organizatori që dinte të kthente një vendim komiteti në një shkollë të vërtetë me nxënës e banka.

Drita e Bukureshtit: rrjeti i mërgimit

Rilindja nuk qe një ngjarje brenda kufijve; qe një rrjet mbi kufij. Në korrik 1881 Shoqëria e Stambollit e dërgoi Sotirin bashkë me Jani Vreton në Bukuresht, si përfaqësues të saj te koloni e madhe shqiptare e Rumanisë — nyja ku paraja, shtypshkronja dhe mendimi kombëtar rrjedhnin drejt atdheut. Aty Sotiri u lidh me gazetën Drita (1883–1884), të cilën më vonë e rimori e ia ndërroi emrin në Dituria. Prej po asaj kolonie mërgimtare doli edhe mbështetja financiare që do të mbante gjallë shkollën e Korçës. Kur Sotiri u nis drejt jugut, në trastë kishte 150 abetare të shtypura — jo produkt i një njeriu, por i gjithë aparatit: shoqëria e Stambollit që i vendosi shkronjat, shtypshkronja e mërgimit që i derdhi, rrjeti që i çoi deri në kufi.

7 marsi 1887: 150 abetare dhe një shkollë

Leja për të hapur një shkollë shqipe kishte ardhur më 1885, kur Naim e Sami Frashëri ia zunë atë Sulltanit — një shkollë djemsh, formalisht e lejuar, praktikisht e rrezikshme. Zbatimi i ra Pandeli Sotirit. Më 7 mars 1887, në një shtëpi të qytetit, ai hapi Mësonjëtoren e Parë Shqipe me tridhjetë e pesë nxënës. Brenda pak kohësh numri u rrit në gjashtëdhjetë, pastaj afër dyqind — të krishterë e myslimanë në të njëjtat banka, gjë e padëgjuar për kohën. Pikërisht ky bashkim e ktheu shkollën në kërcënim: Patriarkana e Stambollit dhe kleri grek e panë si sfidë ndaj pushtetit të tyre mbi ortodoksët shqiptarë dhe u kanosën me shkishërim atyre që dërgonin fëmijët. Vetë Sotiri u largua nga Korça brenda po atij viti, duke ia lënë drejtimin Thanas Sinës; shkolla vazhdoi vite të tëra derisa pushteti osman, nën trysninë e klerit, e mbylli dhunshëm në fillim të shekullit.

Fundi i vetë Sotirit mbeti i mjegullt: vdiq rreth vitit 1891 në Stamboll, në rrethana të pashpjeguara larg vendit që i kishte dhënë shkronjat e para. Por dita që zgjodhi mbeti. 7 marsi — dita kur një mësues nga jugu hapi një derë klase me 150 abetare — festohet sot nga shqiptarët si Dita e Mësuesit. Nuk ishte fitore ushtarake as akt shteti; ishte një mësues që i mbolli një populli të drejtën për të lexuar veten. Kur sot një fëmijë shqiptar shkruan emrin e vet në gjuhën e vet, e shkruan me shkronjat që një njeri i harruar i solli në trastë nga mërgimi.

Burimet

• Pandeli Sotiri — biografi: lindja rreth 1843 në Selckë, Shoqëria e Stambollit (1879), dërgimi në Bukuresht me Jani Vreton (1881), gazetat «Drita»/«Dituria», 150 abetaret, hapja e Mësonjëtores më 7 mars 1887 (35→200 nxënës), largimi dhe vdekja në Stamboll

• Mësonjëtorja e Parë Shqipe (Korçë, 1887) — leja e siguruar nga Naim e Sami Frashëri (1885), Sotiri drejtori i parë, mbështetja e shoqërisë «Drita» të Bukureshtit, kundërshtimi i Patriarkanës dhe mbyllja nga osmanët

• «Pandeli Sotiri (1843–1892) — mësues i popullit, atdhetar dhe arsimues», Radio Kosova e Lirë — shqipja e mësuar prej Koto Hoxhit, roli organizativ te shoqëritë e shtypi kombëtar, mbërritja në Korçë me 150 abetare

---

# Shaban Polluzha: komandanti i Drenicës që refuzoi frontin e Sremit për shtëpitë e veta
https://zhurma.press/shaban-polluzha/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-22

Komandanti i Drenicës që në shkurt 1945 refuzoi urdhrin jugosllav për t'u nisur në frontin e Sremit — dhe u vra në kullat e Tërstenikut duke mbrojtur shtëpitë e veta.

Shaban Polluzha (rreth 1871 – shkurt 1945) ishte komandanti i Drenicës që më 1945 refuzoi urdhrin jugosllav për t'u nisur në frontin e Sremit pa u ndalur vrasjet e civilëve shqiptarë, dhe u vra në kullat e Dvoranës, në Tërstenik.

Në janar të vitit 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po mbaronte, komanda e re jugosllave i dërgoi një urdhër komandantit të Drenicës: të linte krahinën e vet dhe të nisej me njësitë e tij drejt frontit të Sremit, thellë në Serbi. Shaban Polluzha nuk u bind. Ai kërkoi që, para se burrat e Drenicës të largoheshin nga shtëpitë, të ndalonin vrasjet dhe plaçkitjet e popullatës civile shqiptare në Kosovë. Refuzimi i tij ktheu një mospajtim ushtarak në kryengritje — dhe kryengritja u mbyt me gjak brenda pak javësh. Historia e Shaban Polluzhës është historia e një populli që doli nga një luftë çlirimtare dhe u gjend menjëherë përballë një pushteti të ri që e kërkonte trupin e tij për frontet e veta, por ia mohonte të drejtën të mbronte shtëpinë.

Pse ka rëndësi

• Në janar 1945 komanda e re jugosllave i urdhëroi Polluzhës të lëshonte Drenicën dhe të nisej drejt frontit të Sremit; ai kërkoi që para largimit të ndalonin vrasjet e plaçkitjet mbi civilët shqiptarë.

• Refuzimi i tij ktheu një mospajtim ushtarak në kryengritje — dhe kryengritja u mbyt me gjak brenda pak javësh.

• Polluzha lindi rreth vitit 1871 në fshatin Polluzhë të Drenicës, krahinë me traditë të vjetër rezistence nga lëvizja kaçake e viteve 1918–1924.

Biografia: nga tradita kaçake e Drenicës

Shaban Polluzha lindi rreth vitit 1871 në fshatin Polluzhë të Drenicës, në një familje me gjendje mesatare ekonomike. Ai nuk pati shkollim; formimin e mori nga rrethanat dhe padrejtësitë e regjimeve pushtuese që u ndërruan mbi Kosovë brez pas brezi. Drenica, kjo pllajë kokëfortë e Kosovës qendrore, kishte një traditë të vjetër rezistence: lëvizja kaçake e viteve 1918–1924 kishte bërë nga malet e saj një bastion ku pushteti serbo-jugosllav vështirë depërtonte. Në këtë truall të armës dhe të besës u rrit Polluzha, dhe emri i tij hyri herët në radhët e njerëzve që bashkonin fshatra e ndanin urdhra.

Fronti larg shtëpisë

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, pas kapitullimit italian të shtatorit 1943, Polluzha veproi si komandant në radhët kombëtare të lidhura me rrethanat e kohës. Ai qe komandant i një pjese të frontit në Mal të Zi, në Kolashin dhe në Sanxhakun e Novi Pazarit, ku, sipas kujtesës vendore, u dallua për organizim dhe strategji. Kjo është një hollësi që shpesh harrohet: burrat e Drenicës nuk refuzuan të luftonin — ata kishin luftuar tashmë larg shtëpisë, në fronte të huaja. Ajo që refuzuan ishte të linin shtëpitë e tyre të pambrojtura ndërkohë që dërgoheshin edhe më larg.

Urdhri që refuzoi

Në dhjetor 1944 u formua Brigada e Drenicës, si mbështetje për Brigadën VI Sulmuese shqiptare. Në të njëjtën kohë nisi mobilizimi i detyruar i të rinjve shqiptarë të Kosovës në ushtrinë jugosllave. Polluzha hezitoi dhe pastaj e hodhi poshtë urdhrin: ai donte të qëndronte në Kosovë e të mbronte Drenicën nga sulmet e grupeve çetnike mbi shqiptarët. Më 25 janar 1945, shtabi i Brigadës së Drenicës e kushtëzoi tërheqjen nga Kosova me ndalimin e vrasjeve dhe të plaçkitjeve të popullatës civile. Kur ky kusht nuk u pranua dhe Polluzha nuk iu nënshtrua urdhrit për t'u nisur drejt frontit të Sremit, kundër brigadës së tij nisën operacione ushtarake të gjera.

Kryengritja e Drenicës

Ajo që pasoi ishte një fushatë e egër. Më 8 shkurt 1945, komandanti suprem jugosllav vendosi administratën ushtarake mbi Kosovë — një urdhër që ia kaloi tërë pushtetin politik, ekzekutiv e gjyqësor një grupi oficerësh ushtarakë. Kundër Drenicës u vunë në lëvizje divizione të shumta jugosllave nga Serbia dhe nga Maqedonia, brigada malazeze dhe njësi speciale të OZN-së. Kjo nuk qe një përleshje mes ushtrish të barabarta; qe shtypja e një krahine të tërë që kishte kërkuar vetëm një gjë: të mos dërgohej larg ndërsa shtëpitë e saj digjeshin. Konteksti është i pandashëm nga ndarja e Kosovës nga trungu kombëtar më 1913 dhe nga rikthimi i saj me forcë nën një shtet që i shihte shqiptarët si popullsi për t'u mbajtur nën kontroll.

Kullat e Dvoranës

Kryengritja u thye midis 21 dhe 22 shkurtit 1945. Në kullat e Dvoranës, në fshatin Tërstenik të Drenicës, u vranë tribunët e popullit Shaban Polluzha dhe Mehmet Gradica. Vdekja e tyre i dha fund kryengritjes. Vendi ku ranë — një kullë guri, po ai lloj ndërtese ku dikur ruhej besa e mikpritja — u bë simbol i një fundi që u përsërit shpesh në historinë e Kosovës: udhëheqësit e rezistencës të rrethuar në shtëpitë e tyre prej guri dhe të asgjësuar aty ku qëndruan.

Vazhda

Kryengritja e Drenicës nuk ishte një ngjarje e mëvetësishme; ishte hallka e parë e madhe e një vargu që lidh të njëjtin truall me të njëjtën dhunë. Ajo ndodhi në po ato javë kur mijëra rekrutë të Kosovës nisën marshimin që do të mbaronte me Masakrën e Tivarit. Dhe po ai tokë — Drenica, Prekazi — do të bëhej gjysmë shekulli më vonë vatra e rezistencës së fundit: aty ku Adem Jashari dhe familja e tij do të mbylleshin në Prekaz më 1998, po ashtu të rrethuar në shtëpinë e vet të gurit, po ashtu të vendosur të mos largoheshin. Rrjeti nuk lejohej të ngrihej: sa herë Drenica ngrinte krye për të mbrojtur veten, i njëjti mekanizëm shtetëror kthehej ta shtypte. Në vitin 2009, Shaban Polluzha u dekorua pas vdekjes me titullin «Hero i Kosovës». Kujtesa e tij nuk është kujtesë viktime, por e një njeriu që zgjodhi të mos i linte shtëpitë pa mbrojtje edhe kur çmimi ishte jeta — dhe që, duke refuzuar një urdhër, la një precedent moral që Drenica nuk do ta harronte kurrë.

Burimet

• «Kush ishte Shaban Polluzha», Telegrafi — biografia, frontet në Mal të Zi/Kolashin/Sanxhak, kushti i 25 janarit 1945, vrasja në kullat e Dvoranës më 21–22 shkurt dhe dekorimi pas vdekjes «Hero i Kosovës» (2009)

• «Çfarë dihet për vrasjen e Shaban Polluzhës», Gazeta Express — formimi i Brigadës së Drenicës (dhjetor 1944), mobilizimi i detyruar, urdhri nr. 31 i 8 shkurtit 1945 për administratën ushtarake mbi Kosovë

• «Shaban Polluzha», Wikipedia — data e lindjes dhe e vdekjes, divizionet jugosllave të angazhuara në operacionet kundër Drenicës dhe konteksti i kryengritjes (kryqëzuar me burimet e mësipërme)

---

# Masakra e Tivarit: rekrutët e Kosovës që s'u kthyen kurrë, 1945
https://zhurma.press/masakra-e-tivarit/
Type: event
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-09-18

Pranvera 1945 — mijëra të rinj shqiptarë të Kosovës, të mobilizuar me premtimin e frontit, u shuan në marshimin drejt bregut të Adriatikut.

Në pranverën e vitit 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po mbyllej, mijëra të rinj shqiptarë të Kosovës u mobilizuan me forcë nga pushteti i ri jugosllav dhe u nisën në këmbë nga Prizreni drejt bregut të Adriatikut. Premtimi ishte se do të stërviteshin shkurt e do të dërgoheshin në front kundër gjermanëve në tërheqje. Në vend të tij, afër qytetit bregdetar të Tivarit (Bar), në Mal të Zi, kolona e rekrutëve të paarmatosur u qëllua natën me armë. Numri i të vrarëve mbetet i pasaktë edhe sot — nga disa qindra në llogaritë jugosllave deri në disa mijëra në ato shqiptare — por Masakra e Tivarit hyri në kujtesën kombëtare si akti i parë i madh i dhunës së Jugosllavisë së re mbi shqiptarët e Kosovës, vetëm muaj pasi lufta kishte marrë fund.

Pse ka rëndësi

• Në pranverën e 1945-ës, mijëra rekrutë të rinj shqiptarë të Kosovës u mobilizuan me forcë nga pushteti i ri jugosllav dhe u nisën në këmbë nga Prizreni drejt Adriatikut.

• Afër Tivarit (Bar) në Mal të Zi, kolona e paarmatosur u qëllua natën; numri i të vrarëve mbetet i pasaktë — nga disa qindra në llogaritë jugosllave deri në disa mijëra në ato shqiptare.

• Masakra hyri në kujtesën kombëtare si akti i parë i madh i dhunës së Jugosllavisë së re mbi shqiptarët e Kosovës, vetëm muaj pas mbarimit të luftës.

Konteksti: Kosova rihyn nën Jugosllavi

Në fund të 1944-ës dhe fillim të 1945-ës, Kosova — që gjatë luftës kishte qenë e bashkuar me Shqipërinë nën pushtimin italo-gjerman — po rikthehej me forcë brenda kufijve të Jugosllavisë së re komuniste. Shumë shqiptarë e kundërshtuan këtë rikthim, sepse kujtonin ende dëbimet dhe kolonizimin e periudhës mes dy luftërave, kur Kosova pas 1913-ës ishte ndarë nga trungu kombëtar. Në shkurt të 1945-ës, në Drenicë, brigada e komanduar nga Shaban Polluzha refuzoi urdhrin për t'u zhvendosur në frontin verior dhe u ngrit kundër mobilizimit, duke druajtur se largimi i burrave do ta linte popullsinë e pambrojtur ndaj hakmarrjes. Kryengritja u shtyp dhe Polluzha u vra më 21 shkurt 1945. Sipas historianëve kosovarë, masakra që pasoi lexohet edhe si ndëshkim ndaj kësaj mospëruljeje.

Marshimi drejt Tivarit

Gjatë marsit dhe prillit 1945, rreth 13.000 burra u dërguan nga Kosova dhe Maqedonia në katër kolona (eshelone) përmes Tivarit drejt frontit të Adriatikut — shifër që historiografia kosovare e nxjerr nga regjistrat e mobilizimit. Mobilizimi u bë nën petkun e ftesës për t'iu bashkuar luftës kundër gjermanëve në tërheqje dhe forcave të Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Shqipërisë, të drejtuar nga Enver Hoxha. Vetë marshimi ishte vdekjeprurës: uria, të ftohtit, rraskapitja dhe një epidemi tifoje morën qindra jetë përpara se kolonat të arrinin bregun. Esheloni i dytë, që u nis nga Prizreni më 26 mars 1945 me rreth 2.370 burra, humbi qindra prej tyre vetëm gjatë rrugës drejt Shkodrës.

Nata e krimit

Afër Tivarit, kolona e rekrutëve — të paarmatosur, sepse ishin çarmatosur që në Prizren — u qëllua me armë. Rrëfimet për shkakun e menjëhershëm ndryshojnë dhe mbeten të kontestuara: disa dëshmi flasin për të shtëna pas një incidenti me ujë te një burim; të tjera për vrasjen e një oficeri jugosllav dhe panikun e mëpasëm; disa kujtime flasin edhe për grupe rekrutësh të mbyllur në një tunel. Historiani Uran Butka vë në dyshim pretendimin zyrtar se rekrutët bënë "rezistencë të armatosur", duke kujtuar se ata ishin çarmatosur në Prizren para nisjes. Fretari françeskan Zef Pllumi, që i pa kolonat e rekrutëve teksa kalonin nëpër Shkodër, e përshkroi marshimin në kujtimet e tij.

Sa vdiqën — një numër i mohuar

Bilanci i viktimave nuk u vërtetua kurrë zyrtarisht dhe mbetet i kontestuar sipas burimit. Autoritetet jugosllave e mbajtën shifrën në rreth 400–450 të vrarë. Historiania kroate Ljubica Štefan ka folur për rreth 1.600 të vrarë në një ditë të vetme (1 prill). Historiani Uran Butka jep shifrën 1.560 të rënë te Tivari, ndërsa llogari të tjera shqiptare, duke përfshirë ata që vdiqën gjatë gjithë marshimit dhe ata që u zhdukën, arrijnë deri në rreth 2.000–4.000. Në një ngjarje të lidhur, më 18 prill 1945, në një depo pranë Dubrovnikut të Vjetër, tymrat helmues nga djegia e kimikateve morën edhe 650–800 jetë të tjera. Mospërputhja e madhe e shifrave është vetë pjesë e tregimit: një krim që pushteti u përpoq ta mbulonte — fjalë për fjalë — me beton.

Kujtesa e mbuluar me beton

Pas masakrës, vendi i varrit masiv u mbulua me beton nga pushteti komunist jugosllav dhe mbi të u ndërtua një pistë aeroportuale — një fshirje e qëllimshme e provave dhe e kujtesës. Për dekada me radhë, nën Jugosllavi, Tivari mbeti temë e ndaluar; të mbijetuarit e treguan historinë vetëm në rrethin e ngushtë familjar. Kujtimi u kthye publikisht vetëm pas viteve 1990, me botimin e dëshmive dhe hulumtimeve historike. Sot Masakra e Tivarit përkujtohet çdo vit si një nga tragjeditë themeltare të Kosovës nën Jugosllavi — hallka e parë e një vargu që lidhet, në leximin tonë editorial mbi një fakt të dokumentuar, me dhunën e mëvonshme mbi të njëjtin popull, nga 1945-a deri te Reçaku e Izbica e viteve 1998–99. I njëjti trup kombëtar, i goditur në po atë pikë, brez pas brezi.

Burimet

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — mobilizimi i detyruar i shqiptarëve të Kosovës në pranverën e 1945-ës dhe konteksti i rikthimit të Kosovës nën Jugosllavi.

• Uran Butka, hulumtime mbi tragjedinë e Tivarit — shifra prej 1.560 të rënësh, dyshimet mbi pretendimin e "rezistencës së armatosur" dhe çarmatimi i rekrutëve në Prizren.

• Zef Pllumi, Rrno vetëm për me tregue — dëshmi e një fretari françeskan që i pa kolonat e rekrutëve në Shkodër.

• Robert Elsie, shënime historike mbi "Tragjedinë e Tivarit" (Bar) — datat, itinerari Prizren–Tivar dhe rrethanat e ngjarjes.

• Muhamet Pirraku dhe Hakif Bajrami, historiografia kosovare mbi eshelonet e mobilizimit dhe numrin e të mobilizuarve (~13.000) nga Kosova e Maqedonia.

---

# Petro Nini Luarasi: mësuesi që kisha e mallkoi për shkronjat shqipe
https://zhurma.press/petro-nini-luarasi/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-10

Mësuesi i Rilindjes që hapi shkolla shqipe kur gjuha ishte e ndaluar dhe që Patrikana greke e mallkoi me emër për shkronjat shqipe.

Petro Nini Luarasi (Luaras, Kolonjë, 22 prill 1865 – Ersekë, 17 gusht 1911) ishte mësues, gazetar dhe veprimtar i Rilindjes Kombëtare — njeriu që mësoi shqipen kur kjo ishte krim, dhe që kisha zyrtare e mallkoi me emër. Kur perandoria e ndalonte alfabetin dhe kisha greke e shpallte se «gjuha shqipe nuk ekziston», Luarasi ktheu një region të tërë, Kolonjën dhe Korçën, në një rrjet të fshehtë shkollash. Për këtë e ndoqën njëherësh Patriarkana Ekumenike, Kisha e Kosturit dhe regjimi xhonturk — dhe, sipas kujtesës më të përhapur, për këtë e helmuan.

Pse ka rëndësi

• Petro Nini Luarasi (1865–1911) ishte mësues, gazetar dhe veprimtar i Rilindjes që mësoi shqipen kur ajo ishte krim, duke kthyer Kolonjën e Korçën në një rrjet të fshehtë shkollash.

• E ndoqën njëherësh Patriarkana Ekumenike, Kisha e Kosturit dhe regjimi xhonturk; kisha zyrtare e mallkoi me emër dhe, sipas kujtesës më të përhapur, e helmuan.

• U formua nën Koto Hoxhin në seminarin greqishtfolës të Qestoratit — modeli i një brezi që kalonte dorë më dorë një kod të ndaluar nën hundën e institucionit që duhej ta shuante.

Nga Qestorati, ku shqipja mësohej fshehurazi

Luarasi u shkollua në seminarin greqishtfolës të Qestoratit, po nën atë mësues që do t'i jepte jo greqishten që i mësonte perandoria, por shqipen që i ndalonte ajo: Koto Hoxhi. Ky ishte modeli i tërë brezit — një kod i ndaluar, i kaluar dorë më dorë, nën hundën e institucionit që duhej ta shuante. Nga Qestorati Luarasi u kthye në fshatrat e Kolonjës dhe nisi të mësonte shqip pa leje, duke përgatitur vetë mësuesit e ardhshëm. Në një kohë kur shteti nuk njihte asnjë shkollë shqipe, secili nxënës që dilte prej tij bëhej vetë një bërthamë e re shkolle.

Mësonjëtorja e Korçës dhe rrjeti i shkollave

Më 1887, kur u hap Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës — shkolla e parë laike shqipe brenda kufijve osmanë — Luarasi u bë një nga shtyllat e saj. Bashkë me Thanas Sinën ai mori drejtimin e mësonjëtores pas largimit të themeluesit të parë, Pandeli Sotirit. Nuk mbeti aty: midis 1887 dhe 1893 ngriti shkolla shqipe nëpër Ersekë e Kolonjë, drejtoi shkollën e parë shqipe të motrave Qiriazi në Korçë dhe, më vonë (1909–1911), shkollën e Negovanit. Puna e tij nuk ishte një klasë e vetme, por një hartë e tërë institucionesh — pikërisht ajo që rrezikonte më shumë, sepse tregonte se një komb pa shtet mund të vetëorganizohej.

Mallkimi: kur kisha shpalli se gjuha «nuk ekziston»

Kundërshtari nuk ishte vetëm perandoria. Ishte kisha. Më 1892 kryepeshkopi grek i Kosturit, Filareti, lëshoi një qarkore drejtuar shqiptarëve ortodoksë të Kolonjës, ku Luarasin e cilësonte «renegat të mallkuar» që përhapte «masoneri dhe protestantizëm të lirë» — dhe pohonte se gjuha shqipe thjesht nuk ekzistonte. Ishte një mohim i kthyer në dogmë: jo vetëm ndalim i shkrimit, por shpallje kanonike se populli që e fliste këtë gjuhë nuk kishte të drejtë të ekzistonte si i tillë. Anatema kishtare synonte ta bënte besimtarin të zgjidhte midis shpirtit dhe gjuhës. Luarasi nuk pranoi ta bënte këtë zgjedhje — dhe pikërisht kjo e vuri në shënjestër.

Negovani dhe brezi i dëshmorëve të gjuhës

Luarasi nuk ishte i vetëm në këtë front, dhe çmimi ishte i përgjakshëm. Më 12 shkurt 1905, prifti Papa Kristo Negovani — që kremtonte meshën në shqip — u vra bashkë me të vëllanë dhe tre fshatarë të tjerë nga çeta greke (andartë), pasi kishte thënë liturgjinë shqip para peshkopit Karavangjelis. Kur më 1909 Luarasi mori drejtimin e shkollës së Negovanit, ai po zinte vendin e një dëshmori dhe po vazhdonte të njëjtën punë për të cilën ishte vrarë ai. Kjo ishte gjendja e vërtetë e alfabetit shqip në jug: një shkronjë e mbrojtur me jetë, jo një metaforë.

Libri-përgjigje: «Mallkimi i shkronjave shqipe»

Përgjigjen e tij Luarasi e la të shkruar. Në 1911, në Manastir, botoi dy vepra që e kthyen mbrojtjen e gjuhës në një akt publik e të argumentuar: «Mallkimi i shkronjave shqipe» dhe «Çpërfolja e shqiptarit». E para, e shkruar shqip e greqisht, u përball drejtpërdrejt me dekretet kishtare kundër alfabetit, duke i quajtur mohim të identitetit kombëtar në shërbim të helenizimit. Ky ishte i njëjti alfabet i Stambollit që brezi i Sami Frashërit dhe Jani Vretos e kishte kodifikuar më 1879 dhe që Kongresi i Manastirit e kishte pranuar më 1908, krahas alfabetit të ri latin — kongres ku Luarasi mori pjesë si delegat. Ai nuk shkroi kundër fesë; shkroi kundër përdorimit të fesë si armë mbi një gjuhë.

Gjaku për shkronjat

Më 17 gusht 1911, në Ersekë, Petro Nini Luarasi vdiq në moshën 46-vjeçare. Sipas gjasave më të përhapura ai u helmua — një fund që kujtesa popullore ia ka lidhur pikërisht ndjekjes së Patriarkanës. Traditën e ka ruajtur edhe një amanet që i vishet: «Ruamani gjakun, se do t'ju duhet për shkrimin e gjuhës shqipe.» Shqipëria e pavarur nuk e harroi: shteti i dha më vonë titullin «Mësues i Popullit». Por trashëgimia e tij më e vërtetë nuk është një dekret. Është fakti se sot shqipja shkruhet lirisht me atë alfabet për të cilin ai u mallkua, u ndoq dhe, ka shumë të ngjarë, u vra — dhe se një mësues i fshatit Luaras u tregua më i qëndrueshëm se një perandori dhe një patriarkanë bashkë.

Burimet

• «Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës», Gazeta Dielli — hapja e 1887-s, radha e drejtuesve (Pandeli Sotiri, pastaj Petro Nini Luarasi me Thanas Sinën) dhe roli i shkollës në lëvizjen kombëtare

• Petrika Tollkuçi, «161 vite nga lindja e patriotit Petro Nini Luarasi», Gazeta Telegraf — biografia (Luaras 1865 – Ersekë 1911), shkollat e Kolonjës, veprat e 1911-s dhe fundi i tij

• «Përkujtohet Petro Nini Luarasi — dekreti për titullin ‘Mësues i Popullit’», Panorama / Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave — dokumenti shtetëror dhe amaneti «Ruamani gjakun…»

• Petro Nini Luarasi — përmbledhje biografike: qarkorja e Filaretit të Kosturit (1892), Kongresi i Manastirit (1908), shkolla e Negovanit (1909–1911)

• Papa Kristo Negovani — vrasja e 12 shkurtit 1905 nga andartët për meshën në shqip, konteksti i shkollës që Luarasi drejtoi më vonë

---

# Koto Hoxhi: mësuesi që e fshihte shqipen dhe vdiq për të
https://zhurma.press/koto-hoxhi/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-09

Mësues rilindas nga Qestorati (1824–1895) — bashkautor i alfabetit të Stambollit, i shkishëruar e i vdekur në burg për gjuhën shqipe

Koto Hoxhi (Qestorat, 1824 — Stamboll, 1895) ishte mësues dhe rilindas — një nga njerëzit që e mësuan shqipen të shkruhet në një kohë kur shkrimi i saj ishte vepër e ndaluar. Në seminarin greqishtfolës të Qestoratit ai u mësonte fshehurazi nxënësve abecenë e gjuhës së tyre; ishte ndër hartuesit e alfabetit të Shoqërisë së Stambollit (1879) bashkë me Sami Frashërin, Pashko Vasën e Jani Vreton; dhe e pagoi këtë punë me shkishërim, me burg e me vdekje larg atdheut. Nxënësit e tij do ta çonin farën më tej: prej dorës së tij doli brezi që themeloi Mësonjëtoren e Korçës.

Pse ka rëndësi

• Koto Hoxhi (Qestorat, 1824 — Stamboll, 1895) ishte mësues e rilindas që u mësonte fshehurazi nxënësve shqipen në një kohë kur shkrimi i saj ishte i ndaluar.

• Ishte ndër hartuesit e alfabetit të Shoqërisë së Stambollit (1879), bashkë me Sami Frashërin, Pashko Vasën e Jani Vreton.

• E pagoi këtë punë me shkishërim, me burg e me vdekje larg atdheut; nga nxënësit e tij doli brezi që themeloi Mësonjëtoren e Korçës.

Qestorati: mësuesi që e fshihte gjuhën

Koto Hoxhi lindi më 1824 në Qestorat, një fshat i Lunxhërisë mbi Gjirokastër. Në atë kohë, i vetmi arsim që i lejohej një të krishteri ortodoks në jug ishte greqishtja e kishës dhe e shkollës; shqipja nuk kishte as shkollë, as alfabet të njësuar, as të drejtë qytetare. Hoxhi u bë mësues në seminarin greqishtfolës të vendlindjes — dhe pikërisht atje, brenda mureve që duhej ta shuanin, e mbajti gjallë shqipen. Nxënësve u mësonte fshehurazi të lexonin e të shkruanin në gjuhën e nënës, dhe i kërkoi guvernatorit osman leje për të hapur një shkollë shqipe. Leja nuk erdhi kurrë; puna vazhdoi në heshtje. Ai i përkiste asaj radhe mësuesish të jugut për të cilët tabella e klasës ishte llogore: aty ku pushteti donte një popull pa shkronja, ata i jepnin popullit shkronjat e veta.

Alfabeti i ndaluar (1879)

Kur më 1878 Lidhja Shqiptare e Prizrenit ngriti çështjen kombëtare para Europës, lëvizja e kuptoi se pa një gjuhë të shkruar nuk ka komb që të mbrohet. Në Stamboll, rilindasit themeluan më 1879 Shoqërinë e të Shtypurit të Shkronjavet Shqip, dhe një komision të ngushtë e ngarkuan të vendoste një abece të vetme për të gjithë shqiptarët. Në atë komision, krah Sami Frashërit, Pashko Vasës dhe Jani Vretos, qëndronte edhe Koto Hoxhi — mësuesi praktik mes teoricienëve, njeriu që e dinte nga përvoja se cila shkronjë mbahej mend e cila harrohej në bankë. Prej kësaj pune doli abetarja e parë dhe alfabeti që historia do ta njihte si alfabetin e Stambollit — hapi pa të cilin as Kongresi i Manastirit i vitit 1908 nuk do të kishte pasur çfarë të njësonte. Hoxhi ishte edhe anëtar i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombit Shqiptar, krahu politik i të njëjtës frymë që kishte lindur te Lidhja e Prizrenit.

«Dasma e Lunxhërisë»: skena e parë në shqip

Puna e Koto Hoxhit nuk ishte vetëm abeceja. Më 1874 ai shkroi Dasmën e Lunxhërisë, një nga dramat e para të luajtura ndonjëherë në gjuhën shqipe, e vënë në skenë në Gjirokastër. Në një kulturë ku shqipja jetonte kryesisht në gojë — në këngë, në përralla, në bejte — vënia e saj mbi një skenë, e shkruar dhe e recituar publikisht, ishte akt guximi po aq sa akt arti. Ishte gjuha që dilte nga fshehtësia e kafeneve e e odave dhe kërkonte të drejtën të flitej me zë të lartë.

Shkishërimi, burgu, vdekja larg atdheut

Për një perandori që e mbante bashkë popullin sipas fesë e jo sipas kombit, dhe për një kishë që frikësohej se gjuha shqipe do t'i shkëpuste besimtarët nga greqishtja liturgjike, mësuesi që u jepte fëmijëve abecenë e tyre ishte rrezik. Peshkopi ortodoks i Gjirokastrës e shkishëroi Koto Hoxhin — armën më të rëndë shpirtërore të kohës e ktheu kundër një mësuesi. Pastaj erdhën arrestimi dhe burgu: fillimisht në Gjirokastër, e më pas larg, në Stamboll. Atje, në burgun e kryeqytetit perandorak — traditat e lidhin me kalanë e Shtatëkullave (Yedikule) — Koto Hoxhi u nda nga jeta rreth vitit 1895, rob, larg maleve të Lunxhërisë. Vdiq siç kishte jetuar: i dënuar për një gjë të vetme, se e donte gjuhën e vet.

Fara që mbiu te nxënësit

Historia e Koto Hoxhit është një ligj i vogël i rrjetit shqiptar: asgjë prej kësaj pune s'u bë kot, sepse mësuesi vdes, por nxënësi mbetet. Prej dorës së tij dolën Pandeli Sotiri dhe Petro Nini Luarasi — dhe pikërisht Pandeli Sotiri do të hapte më 1887 Mësonjëtoren e Korçës, shkollën e parë shqipe me leje, ku fëmijët mësonin haptas atë që Hoxhi ua kishte mësuar të fshehtave. Nga Korça, fija shkon te rrjeti i shkollave shqipe dhe te Kongresi i Manastirit, që njësoi alfabetin që Hoxhi kishte ndihmuar ta lindte; e njëkohshëm me të punonte edhe Kostandin Kristoforidhi, «babai i gjuhës shqipe», në po atë betejë për një shqipe të shkruar. Koto Hoxhi nuk pa asnjë prej fitoreve; i mbolli. Kur sot lexojmë e shkruajmë shqip, lexojmë e shkruajmë me shkronja që një mësues i shkishëruar i mbrojti me jetën e vet.

Burimet

• Koto Hoxhi — biografi: Qestorati 1824, mësimi i fshehtë i shqipes, komisioni i alfabetit, shkishërimi dhe burgu, vdekja në Stamboll 1895; drama «Dasma e Lunxhërisë» (1874)

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010) — zërat për arsimin e Rilindjes, Shoqërinë e Stambollit dhe brezin e mësuesve të jugut

• Shoqëria e të Shtypurit të Shkronjavet Shqip (Stamboll, 1879) — kanonizma, komisioni i alfabetit (Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Koto Hoxhi) dhe abetarja e parë

---

# Lahuta: një tel i vetëm që mbajti gjallë epikën e maleve
https://zhurma.press/lahuta/
Type: heritage
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-08

Vegla njëtelëshe e rapsodëve gegë — nga Malësia te Kosova e Mali i Zi, teli që ruajti Ciklin e Kreshnikëve

Del një burrë para vatrës, mbështet mbi gju një kuti të vogël druri të veshur me lëkurë, dhe me një hark tërheq mbi një tel të vetëm prej gjini kali. Nga ai tingull i ashpër, i vazhdueshëm, gati një rënkim, ngrihet një zë që rrëfen për Mujon e Halilin, për zanat e malit dhe për beteja që s'i shkroi kurrë asnjë kronikë. Kjo është lahuta: vegla më e varfër dhe njëkohësisht më e pasur e trashëgimisë shqiptare — një tel i vetëm mbi të cilin një popull i tërë mbajti gjallë epikën e vet për shekuj, pa shtypshkronjë dhe pa arkiva. Më 9 dhjetor 2025 UNESCO e regjistroi lahutën shqiptare në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Ka Nevojë për Mbrojtje Urgjente — njohje që vjen bashkë me një alarm: ky kod po shuhet.

Pse ka rëndësi

• Lahuta është vegël njëtelëshe me hark — një tel prej gjini kali mbi një kuti druri të veshur me lëkurë — dhe repertori i saj i vërtetë është Cikli i Kreshnikëve, me Gjeto Basho Mujin e Sokol Halilin.

• Vargu e dallon nga epika e guslës: kënga kreshnike shqiptare rrjedh në tetërrokësh, ndërsa ajo serbe ndërtohet mbi dhjetërrokëshin.

• Më 9 dhjetor 2025 UNESCO e regjistroi lahutën shqiptare në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Ka Nevojë për Mbrojtje Urgjente.

Një tel prej gjini, një kuti prej druri

Lahuta është vegël njëtelëshe me hark. Trupi i saj është një kuti tingulli e gdhendur nga druri — zakonisht panja, po ai dru që përdoret edhe për guslën e fqinjëve sllavë — e mbuluar me lëkurë kafshe që shërben si membranë, dhe një qafë që mbaron me një kokë të gdhendur me kujdes, shpesh në formë dhie a dashi. Teli i vetëm bëhet nga fije gjini kali të shtrënguara. Rapsodi e mban lahutën vertikalisht mbi gju dhe e prek telin pa e shtypur plotësisht mbi qafë, duke rrëshqitur gishtat mbi të: kështu lind ai regjistër i dridhur, hyzmerak, që s'i ngjan asnjë vegle tjetër. Nuk është vegël koncerti. Është vegël rrëfimi — një mjet që mban ritmin dhe lartësinë e zërit, që zëri të mos humbasë kurrë fillin e vargut.

Rapsodi dhe kënga: Cikli i Kreshnikëve

Lahutari nuk këndon çfarëdo kënge. Repertori i tij i vërtetë është Cikli i Kreshnikëve — legjenda heroike të hershme që rrëfejnë për Gjeto Basho Mujon dhe të vëllanë Sokol Halilin, dy kreshnikë të Jutbinës legjendare që marrin fuqi mbinjerëzore nga zanat e maleve. Muji mishëron besën, burrërinë, durimin dhe dashurinë për lirinë; Halili, më i ri, shpesh më i vrullshëm në trimëri. Rreth tyre lëviz një botë e tërë kodesh: fjala e dhënë, mikpritja, hakmarrja e matur — po ai kod nderi që në jetën e vërtetë e rregullonte Kanuni i Lekë Dukagjinit. Kënga nuk ishte argëtim: ishte ligjërata e një shoqërie për veten e vet, mësuar përmendësh dhe rikënduar brez pas brezi në maja ku shkronja nuk kishte mbërritur.

Tetërrokëshi: shenja që e dallon

Studiuesit dallojnë epikën shqiptare të lahutës nga epika sllave e guslës me një shenjë të thjeshtë e të pagabueshme: vargu. Aty ku kënga serbe ndërtohet mbi dhjetërrokëshin, kënga kreshnike shqiptare rrjedh në tetërrokësh — një metër më i shkurtër, më i vrullshëm, që i jep rrëfimit atë hap të prerë të malësorit. Nuk është hollësi teknike. Është gjurma e gishtave e një tradite që, edhe kur ndante të njëjtën vegël me fqinjët, ndërtoi mbi të një arkitekturë të vetën poetike — provë se e njëjta kuti druri mund të mbajë dy kujtesa krejt të ndryshme, dhe se kjo këtu ishte shqiptare në vargun, në emrat dhe në kodin e vet.

Kush e mblodhi: Palaj, Kurti dhe dy studiuesit e Harvardit

Që kjo epikë gojore të mos tretej me rapsodët e fundit, disa njerëz e kaluan në letër në çastin e duhur. Françeskani Shtjefën Gjeçovi — i njëjti prift që kodifikoi Kanunin — nisi mbledhjen; pas tij, Bernardin Palaj dhe Donat Kurti botuan më 1937 vëllimin Kângë Kreshnikësh dhe Legenda, brenda serisë Visaret e Kombit: 34 këngë epike me 8.199 vargje. Në po ato vite, dy studiues të Universitetit Harvard, Milman Parry dhe Albert Lord, kaluan në Ballkan (1934–1937) dhe, krahas rapsodëve boshnjakë të guslës, regjistruan mbi njëqind këngë shqiptare — rreth 25.000 vargje — që sot ruhen në Milman Parry Collection të Harvardit. Nga ky material Lord nxori teorinë e tij të famshme mbi kompozimin gojor: rapsodi nuk mëson përmendësh një tekst të ngurtë, por rindërton këngën çdo herë nga formula të gatshme — pikërisht ajo që lahutari shqiptar bënte para vatrës pa e ditur se po dëshmonte një ligj universal. Më 2004, albanologu Robert Elsie me Janice Mathie-Heck e çuan këtë thesar te lexuesi anglofon me përmbledhjen Songs of the Frontier Warriors (23 këngë, 6.165 vargje).

«Lahuta e Malcís»: kur vegla u bë titull

Kur poeti dhe frati Gjergj Fishta deshi t'i jepte Shqipërisë veriore një epope të vetën të shkruar, nuk zgjodhi rastësisht emrin: e pagëzoi veprën Lahuta e Malcís. Botuar e plotë më 1937 në gegërishte, me 30 këngë e mbi 17.000 vargje, ajo u quajt nga shumë studiues «Iliada shqiptare». Duke e vënë veglën e rapsodit në titull, Fishta shpalli se poema e tij nuk ishte letërsi sallonesh, por vazhdim i drejtpërdrejtë i asaj kënge malësore që lahuta e kishte mbajtur gjallë. Regjimi komunist e kuptoi fuqinë e simbolit: Lahuta e Malcís u ndalua për dekada, Fishta u fshi nga tekstet, dhe vepra u rehabilitua vetëm më 1991, me rënien e diktaturës.

Nga ndalimi te UNESCO: një kod që po shuhet

Fati i veprës së Fishtës është edhe fati i vetë veglës. Lahuta jetoi aty ku jetonte malësia — te barinjtë e Malësisë së Madhe, te rapsodët e Dukagjinit, në Kosovë e në malet shqiptare të Malit të Zi, kudo ku gegët mblidheshin rreth zjarrit. Por zbrazja e fshatit, largimi i brezave dhe vdekja e rapsodëve të vjetër e lanë telin gjithnjë e më pak të prekur. Ndryshe nga iso-polifonia e jugut, që UNESCO e shpalli Kryevepër më 2005 kur ishte ende e gjallë, lahuta hyri në listat e UNESCO-s më 2025 nga dera tjetër — ajo e mbrojtjes urgjente: njohje dhe alarm në të njëjtin çast. Është dallimi mes një trashëgimie që lulëzon dhe një trashëgimie që po e humbasim.

E megjithatë, ajo çka mban lahuta është pikërisht ajo çka e ka bërë rrjetin shqiptar të mbijetojë pa shtet: një këngë e vetme, në një metër të vetëm, në një gjuhë, e kënduar njëlloj nga Malësia e Madhe te Rugova. Një tel prej gjini kali doli më i fortë se perandoritë që kaluan mbi ata male — sepse mbi të nuk ruhej muzikë, por kujtesë. Detyra sot nuk është ta admirojmë lahutën në vitrinë, por ta mbajmë telin të tingëllojë.

Burimet

• UNESCO — regjistrimi i lahutës shqiptare në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Ka Nevojë për Mbrojtje Urgjente, 9 dhjetor 2025: statusi zyrtar dhe arsyeja e rrezikut (zbrazja e malësisë, rrudhja e brezit të rapsodëve).

• Bernardin Palaj & Donat Kurti, Kângë Kreshnikësh dhe Legenda, në serinë Visaret e Kombit (1937) — 34 këngë epike me 8.199 vargje; figurat e Gjeto Basho Mujos dhe Sokol Halilit, zanat, kodi i besës. Mbledhja e nisur nga Shtjefën Gjeçovi.

• Milman Parry & Albert Lord, fusha ballkanike 1934–1937, dhe Albert Lord, The Singer of Tales (1960) — mbi 100 këngë shqiptare (~25.000 vargje) në Milman Parry Collection, Harvard; teoria e kompozimit gojor-formulaik.

• Robert Elsie & Janice Mathie-Heck, Songs of the Frontier Warriors / Këngë Kreshnikësh (2004) — 23 këngë, 6.165 vargje; dallimi i tetërrokëshit shqiptar nga dhjetërrokëshi i epikës së guslës.

• Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís (botim i plotë 1937, gegërisht, 30 këngë, mbi 17.000 vargje) — vegla si titull e epopesë kombëtare; ndalimi nën komunizëm dhe rehabilitimi më 1991.

---

# Kristaq Dishnica: varrimi i mohuar që ndezi Kishën Ortodokse Shqiptare në Amerikë
https://zhurma.press/kristaq-dishnica/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-08

Emigranti shqiptar, varrimi i mohuar i të cilit (1907, «Incidenti i Hudsonit») ndezi lindjen e Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë.

Ka njerëz që e shkruajnë historinë me vepra, dhe ka të tjerë që e shkruajnë atë duke vdekur në kohën e gabuar, në vendin e gabuar, para pushtetit të gabuar. Kristaq Dishnica ishte një emigrant i ri shqiptar që vdiq nga gripi në qytezën Hudson të Masaçusetsit në vitin 1907 — një njeri për jetën e të cilit regjistri ka ruajtur pak: mosha, vendlindja, zanati, humbën me të. E megjithatë vdekja e tij u bë çasti nga i cili lindi Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare. Sepse kur asnjë prift ortodoks në zonë nuk pranoi ta varroste, populli shqiptar i Amerikës kuptoi diçka: se e drejta për të vdekur në gjuhën tënde ishte e njëjta luftë me të drejtën për të jetuar në të.

Pse ka rëndësi

• Nën sistemin osman e patriarkal, ortodoksët administroheshin sipas fesë e jo sipas kombit: gjuha e altarit ishte greqishtja, dhe kërkesa për meshë në shqip sfidonte njëkohësisht dy pushtete.

• Kur Kristaq Dishnica vdiq nga gripi më 1907 në Hudson të Masaçusetsit, asnjë klerik ortodoks nuk pranoi ta varroste — mbahej i përjashtuar nga kungimi për bindjet e tij kombëtare shqiptare. Ngjarja hyri në histori si «Incidenti i Hudsonit».

• Nga ai refuzim doli përgjigjja e Fan Nolit më 22 mars 1908 dhe, prej saj, Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare.

Një varrim i mohuar

Dishnica ishte, sipas kujtesës së bashkësisë, një atdhetar — një nga ata mijëra shqiptarë që në fillim të shekullit XX kaluan Atlantikun drejt fabrikave të Masaçusetsit dhe që në mërgim mbanin gjallë idenë e një kombi që ende s'kishte shtet. Kisha Ortodokse Greke, nën juridiksionin e së cilës binin ortodoksët shqiptarë të asaj kohe, e konsideroi Dishnicën të përjashtuar nga kungimi për shkak të bindjeve të tij kombëtare shqiptare. Kur ai vdiq, asnjë klerik ortodoks nuk pranoi t'i kryente shërbesën e vdekjes. Trupi u varros në një varrezë të Uorçesterit, pa asnjë rit fetar — një shqiptar i vdekur pa lutjen e fundit, thjesht sepse kishte guxuar ta quante veten shqiptar. Ngjarja hyri në histori si «Incidenti i Hudsonit».

Pse ishte gjuha çështje besimi

Për ta kuptuar tërbimin që shkaktoi kjo vdekje, duhet parë kodi që i mbante shqiptarët të ndarë. Perandoria Osmane dhe Patriarkana Ekumenike e Kostandinopojës e administronin popullsinë jo sipas kombit, po sipas fesë — dhe për ortodoksët, gjuha e altarit ishte greqishtja, jo shqipja. Të kërkoje meshë në shqip do të thoshte të sfidoje njëkohësisht dy pushtete. Ky është i njëjti throughline i mohimit që kishte anatemuar mësuesit e Mësonjëtores së Parë Shqipe njëzet vjet më parë: e drejta për të mësuar — dhe tani për t'u lutur — në gjuhën amtare nuk u përball me argumente, po me mallkime kishtare. Dishnica nuk vdiq për një dogmë; ai vdiq brenda një sistemi ku shqipja ishte trajtuar si mëkat.

Përgjigjja: Fan Noli dhe 22 marsi 1908

Në Boston jetonte një shqiptar i ri nga Ibriktepeja e Trakës, i ardhur në Amerikë vetëm një vit para Dishnicës, në 1906 — Fan Noli, atëherë një dhjak e këngëtar kishtar me një zë të pazakontë dhe një bindje edhe më të pazakontë: se një komb pa altar në gjuhën e vet mbetej gjysmë komb. Noli e pa te vdekja e Dishnicës jo një fyerje për t'u vajtuar, po një detyrë për t'u marrë. Me mbështetjen e Kryepeshkopit rus Platon — kreu i Kishës Ortodokse Ruse në Amerikë — ai u shugurua prift më 18 mars 1908, në Katedralen e Shën Nikollës në Nju-Jork, dhe u caktua administrator i Misionit Ortodoks Shqiptar në Amerikë.

Katër ditë më vonë, të dielën e 22 marsit 1908, në Sallën e Knights of Honor në Boston, Noli këndoi Liturgjinë Hyjnore në gjuhën shqipe — duke përdorur përkthimin e tij të vetë tekstit të meshës. Ishte hera e parë në histori, kudo në botë, që liturgjia ortodokse dëgjohej në shqip. Sipas kronikave të kohës, më shumë se pesëqind shqiptarë mbushën sallën. Ajo që Patriarkana kishte mohuar mbi një arkivol, një komb ia dha vetes mbi një altar.

Nga një varr pa lutje te një kishë e tërë

Prej asaj meshe u organizua Kisha Ortodokse Shqiptare e Shën Gjergjit në Boston — që me kohën u bë Katedralja e Shën Gjergjit, sot selia e Kryedioqezës Shqiptare të Kishës Ortodokse në Amerikë. Kjo fije e nisur në Masaçusets do të kthehej dëng në atdhe: përkthimet e Nolit dhe modeli i një kishe që lutej shqip përgatitën terrenin për shpalljen e autoqefalisë së Kishës Ortodokse të Shqipërisë pas Pavarësisë. Boston-i i diasporës — po ai qytet ku pak vjet më vonë do të lindte federata Vatra dhe gazeta Dielli, ku shkruanin Noli dhe Faik Konica — u bë punishtja ku mërgata ndërtoi institucionet që perandoritë ia mohonin kombit brenda kufijve.

Kujtesa e një njeriu të thjeshtë

Historia rrallë i mban mend njerëzit anonimë; ajo mban mend mbretër dhe gjeneralë. Kristaq Dishnica nuk ishte as njëri as tjetri — ishte një punëtor emigrant, aq i zakonshëm sa historia s'i ruajti as vitet. E megjithatë emri i tij mbijeton sepse mohimi që iu bë atij u kthye në themel: sa herë që një shqiptar ortodoks dëgjon meshën në gjuhën e vet, dëgjon jehonën e një varrimi që nuk u lejua. Ky është kuptimi i vërtetë i rrjetit që Zhurma rrëfen — jo se kombin e bënë të mëdhenjtë, po se një popull i mbante fijet e veta aq fort, sa edhe vdekja e një njeriu të panjohur mund të bëhej lindja e një kishe.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në kronikën kishtare dhe në studimet mbi Rilindjen shqiptaro-amerikane: dokumentimi i «Incidentit të Hudsonit» dhe i liturgjisë së parë shqipe të 22 marsit 1908 nga Society for Orthodox Christian History in the Americas (OrthodoxHistory.org); historiku zyrtar i Kryedioqezës Shqiptare Ortodokse në Amerikë mbi themelimin e Kishës së Shën Gjergjit; Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013) për jetën e Fan Nolit; si dhe kryqëzimi me burime dytësore mbi Misionin Ortodoks Shqiptar në Amerikë. Data: vdekja e Dishnicës — 1907, Hudson (Masaçusets); shugurimi i Nolit — 18 mars 1908; liturgjia e parë shqipe — 22 mars 1908, Boston.

---

# Thimi Mitko: «Bleta Shqiptare» dhe kujtesa e një kombi
https://zhurma.press/thimi-mitko/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-22

Folkloristi i Korçës që mblodhi «Bletën Shqiptare» (1878) — përmbledhja e parë e këngëve toske

Thimi Mitko (Korçë, 1820 – Beni Suef, 22 mars 1890) ishte folkloristi korçar që, si tregtar pambuku në Egjipt, botoi në Aleksandri më 1878 «Bletën Shqiptare», përmbledhjen e parë të këngëve, përrallave e fjalëve të urta toske.

Në vitin 1878, në Aleksandri të Egjiptit, doli nga shtypi një libër i vogël me një titull grek që fshihte një vepër krejt shqiptare: Alvaniki melissa — «Bleta Shqiptare». Ishte përmbledhja e parë e këngëve, përrallave dhe fjalëve të urta të folklorit tosk, mbledhur fjalë për fjalë nga goja e popullit. Njeriu që e ndërtoi këtë koshere kujtese nuk ishte as dijetar universiteti as burrë shteti, por një tregtar pambuku i mërguar në brigjet e Nilit: Efthimi Mitko (1820–1890), i njohur si Thimi Mitko.

Pse ka rëndësi

• Përpiloi «Bletën Shqiptare» (Alvaniki melissa, Aleksandri 1878), përmbledhjen e parë të folklorit tosk të mbledhur nga goja e popullit.

• Tregtar pambuku i mërguar në Egjipt, jo dijetar universiteti — ruajti kujtesën gojore të një kombi ende pa shtet, pa shkolla e pa gazetë.

Mitko e kuptoi para shumë të tjerëve një të vërtetë të thjeshtë e të rrezikshme: një komb që s'ka ende shtet, s'ka shkolla e s'ka gazetë në gjuhën e vet, e ruan veten para së gjithash në kujtesën gojore — te kënga, te përralla, te proverbi. Prandaj u vu ta mbledhë atë kujtesë me durimin e një terziu që qep pëlhurën copë-copë, para se koha ta shqyente përfundimisht.

Nga Korça, me gjilpërën e terziut

Lindi në Korçë më 1820, i pari nga shtatë fëmijët e Kostë Mitkos, dhe mësimet e para i mori — siç e detyronte koha — në shkollën greke të qytetit. Familja e tij nuk qe e huaj për guximin: xhaxhai i tij, Peti Mitko, kishte qenë ndër krerët e kryengritjes së vitit 1847 kundër reformave të Tanzimatit osman në Korçë e Tepelenë. Më 1850 xhaxha e nip e lanë atdheun, duke shkuar së pari në Athinë, pastaj në Plovdiv e së fundi në Vjenë.

Në kryeqytetin e perandorisë habsburgase, Thimi Mitko ushtroi zanatin e terziut — rrobaqepësit. Por pikërisht aty, larg Korçës, nisi puna që do t'i jepte emrin: sprovat e para për mbledhjen e folklorit shqiptar dhe letërkëmbimi me arbëreshët e Italisë, Jeronim de Radën e Dhimitër Kamardën. Mërgimi, që për shumëkënd qe humbje, për të u bë punishte: larg vendit, ai filloi ta ruante vendin në fjalë.

Egjipti dhe «Vëllazëria e shqiptarëve»

Aty nga mesi i viteve 1860 Mitko u vendos në Egjipt, në Beni Suef, ku ngriti një biznes të suksesshëm në tregtinë e pambukut. Pasuria nuk e largoi nga çështja kombëtare — e financoi atë. Ai ndihmoi me para botime në gjuhën shqipe dhe qe themelues i shoqërisë së parë shqiptare në Egjipt, të quajtur «Vëllazëria e shqiptarëve». Kolonia shqiptare e Egjiptit — tregtarë, mësues, mërgimtarë — u bë kështu një nga nyjat e rrjetit ndërkontinental të Rilindjes, që shtrihej nga Kajroja te Bukureshti dhe nga Sofja te Bostoni.

Ishte ky lloj njeriu i ri që Rilindja i dha kombit: jo feudali dhe as pashai, por tregtari-atdhetar që e vinte fitimin në shërbim të gjuhës e të kujtesës. Për Mitkon, të mbledhësh një këngë ishte po aq punë kombëtare sa të hapësh një shkollë.

«Bleta Shqiptare» — libri i parë i folklorit tosk (1878)

Vepra e jetës së tij doli më 1878 në Aleksandri: Alvaniki melissa, që në shqip njihet si «Bleta Shqiptare». Ishte përmbledhja e parë e mirëfilltë e folklorit tosk — këngë popullore, përralla e fjalë të urta nga Shqipëria e jugut — dhe Mitko e mendoi si dhuratë për bashkatdhetarët e shpërndarë: një libër që t'u tregonte shqiptarëve të Egjiptit prejardhjen, zakonet dhe karakterin e popullit të tyre.

Titulli — «bletë» — nuk qe rastësi. Ashtu si bleta mbledh nektarin lule më lule për ta shndërruar në mjaltë, folkloristi mblodhi vargje gojë më gojë për t'i ruajtur në libër. Mitko besonte se këngët heroike dëshmonin dashurinë e shqiptarëve për atdheun dhe për njëri-tjetrin përtej ndarjeve fetare, sepse kujtesën e ngjarjeve e mbanin gjallë të gjithë bashkë, myslimanë e të krishterë, në të njëjtat këngë. Prandaj i nxiste shqiptarët ta studionin gjuhën amtare, të cilën e quante «ushqimin e parë e të përbashkët që e ringjall popullin».

Rrjeti i letërkëmbimit — një komb që shkruante me vete

Mitko nuk punoi i vetmuar. Nga tavolina e tij në Egjipt u shtri një rrjet i tërë letërkëmbimi që lidhte skajet e botës shqiptare e të albanologjisë evropiane: Jeronim de Rada e Dhimitër Kamarda ndër arbëreshët, Kostandin Kristoforidhi e Abdyl Frashëri brenda Rilindjes, princesha-shkrimtare Dora d'Istria, dhe gjuhëtarët austro-gjermanë Gustav Meyer e Jan Urban Jarník. Kamardës i dërgoi këngë, gjëegjëza e përralla për përmbledhjet e tij; me Meyer-in e Jarníkun, materiali i tij hyri në themelet e studimeve shkencore mbi gjuhën shqipe.

Ky letërkëmbim është dëshmi e një të vërtete që shpesh harrohet: shqiptarët po mendonin, po shkruanin e po vendosnin për veten dekada para se të kishin një shtet. Rrjeti mbante kodin — gjuhën dhe kujtesën — kur institucionet mungonin. Mitko qe një nga nyjat e tij më punëtore.

Kur libri digjej — dhe mbijetonte

Vepra e Mitkos nuk u prit kudo me mirësi. De Rada shënoi se kopje të «Bletës Shqiptare» u dogjën në Greqi — një detaj i vogël që tregon sa i rrezikshëm dukej, për fqinjët e kohës, thjesht një libër me këngë popullore shqipe. Të mbledhësh folklorin e një populli do të thoshte të pohoje se ai popull ekzistonte si komb më vete, me gjuhën, historinë e karakterin e vet; dhe pikërisht kjo nuk pranohej.

Përveç folklorit, Mitko la në dorëshkrim tre fjalorë — greqisht-shqip, shqip-greqisht dhe italisht-greqisht-shqip — përktheu i pari fabulat e Ezopit në shqip, shkroi për Korçën, për zanatet e jetën shoqërore, dhe mbrojti me shkrime prejardhjen e Skënderbeut kundër tezave që e paraqitnin si sllav. I biri i një brezi kalimtar, horizonti i tij politik i takonte kohës së vet; por puna e tij kulturore mbeti pa asnjë hije: ajo i dha kombit provën e parë se e kishte një thesar gojor të denjë për t'u ruajtur.

Trashëgimia

Thimi Mitko vdiq në Beni Suef më 22 mars 1890, i sëmurë nga një tumor i laringut, larg Korçës që s'e pa më. Por «Bleta» e tij nuk vdiq me të. Më 1924, gjuhëtari Gjergj Pekmezi e ribotoi veprën në Vjenë me titullin «Bleta shqypëtare e Thimi Mitkos» — dhe që atëherë ky është emri me të cilin e njeh gjithë bota shqiptare. Nga ajo koshere pinë brezat e mëpasëm të folkloristëve, deri te puna e madhe e Anton Çettës në Kosovë një shekull më vonë.

Sot një shkollë në Gjilan dhe biblioteka që mban emrin e tij e mbajnë gjallë kujtimin. Por monumenti i vërtetë i Thimi Mitkos nuk është prej guri: është çdo këngë popullore që këndohet ende, çdo përrallë që tregohet, çdo fjalë e urtë që kalon gojë më gojë. Terziu i Korçës qepi një pëlhurë kujtese që s'është grisur.

Burimet

• «Thimi Mitko» — Wikipedia në shqip: biografia (lindja Korçë 1820, vdekja Beni Suef 22 mars 1890), zanati i terziut në Vjenë, vendosja në Egjipt rreth 1865, «Vëllazëria e shqiptarëve», Alvaniki melissa (1878), letërkëmbimi dhe tre fjalorët në dorëshkrim. sq.wikipedia.org

• «Thimi Mitko» — Wikipedia në anglisht: mbledhja e folklorit që nga 1866, qëllimi i «Bletës» për koloninë shqiptare të Egjiptit, dëshmia e De Radës për djegien e kopjeve në Greqi, letërkëmbimi me Kamardën, Meyer-in e Jarníkun, dhe ribotimi nga Gjergj Pekmezi (Vjenë, 1924). en.wikipedia.org

• Roli i Thimi Mitkos si themelues i folkloristikës shqiptare dhe autor i përmbledhjes së parë të këngëve toske — konteksti i Rilindjes dhe i kolonive të diasporës (Egjipt, Bukuresht, Itali arbëreshe). sq.wikipedia.org

---

# Butrinti: qyteti antik ku tetë qytetërime lanë gjurmën
https://zhurma.press/butrinti/
Type: place
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-10

Qyteti-palimpsest i Kaonisë — nga Bouthrotoni antik te Parku Kombëtar i UNESCO-s

Ka një gadishull të vogël në jug të Shqipërisë, mes një liqeni të kripur dhe një kanali që rrjedh drejt detit të Korfuzit, ku toka mban mbi vete njëzet e pesë shekuj kujtesë të mbivendosur. Bouthrotoni grek, Buthrotumi romak, kisha bizantine, kalaja veneciane, fortesa e Ali Pashës — të gjitha zunë vend mbi të njëjtin gur. Butrinti nuk është një qytet i vetëm: është një palimpsest, ku çdo qytetërim shkroi mbi gjurmën e atij që iku para tij. Në vitin 1992 UNESCO e njohu si dëshmi «unike të një tradite e qytetërimi që është zhdukur» — vula më e lartë që i vihet një vendi mbi tokë.

Pse ka rëndësi

• Butrinti është një palimpsest ku mbivendosen tetë qytetërime mbi të njëjtin gadishull — nga Bouthrotoni grek e Buthrotumi romak te kisha bizantine, kalaja veneciane dhe fortesa e Ali Pashës.

• UNESCO e njohu si Pasuri Botërore në 1992 dhe e zgjeroi në 1999 për të përfshirë rreth 25 km² tokë: liqenin, kanalin e Vivarit dhe ligatinat përreth.

• Kanali i Vivarit, rreth 3,6 km i gjatë, e bënte qytetin gati një ishull — njëkohësisht mbrojtje dhe rrugë tregtare drejt Mesdheut.

Vendi: një gadishull mes ujërave

Butrinti shtrihet në cepin jugor të Shqipërisë, në qarkun e Vlorës, pak kilometra nga kufiri me Greqinë dhe përballë ishullit të Korfuzit. Qyteti antik ngrihet mbi një kodër të vogël në një gadishull të rrethuar nga uji: në veri liqeni i Butrintit, në jug kanali i Vivarit — një gjarpërim natyror rreth 3,6 kilometra i gjatë që lidh liqenin me detin Jon. Ky ujë ishte njëkohësisht mbrojtje dhe rrugë tregtare: e bënte qytetin gati një ishull dhe e lidhte me botën mesdhetare. Rreth tij shtrihen ligatina, pyje e kodra që sot formojnë një ekosistem të mbrojtur ndërkombëtarisht — kur UNESCO e zgjeroi pasurinë në dhjetor të vitit 1999, në të përfshiu jo vetëm gurët e qytetit, por rreth njëzet e pesë kilometra katrorë tokë: liqenin, kanalin e Vivarit dhe ligatinat përreth.

Miti: Heleni dhe refugjatët e Trojës

Antikiteti i dha Butrintit një legjendë themelimi që e lidh me epikën më të madhe të Mesdheut. Sipas Virgjilit, në librin e tretë të Eneidës, qytetin e themeloi Heleni, biri i mbretit Priam të Trojës dhe një farëz i mbetur gjallë pas rënies së qytetit. Bashkë me Andromakën, të venë e Hektorit, ai ngriti një «Trojë të vogël» në këto brigje — dhe atje, tregon poeti, ndaloi vetë Eneu në udhëtimin e tij drejt Italisë. Emri antik grek ishte Βουθρωτόν, Bouthrotón; latinët e quajtën Buthrotum. Të dy emrat kthejnë te i njëjti rrëfim: një dem i caktuar për flijim i shpëtoi thikës, kaloi me not dhe ra i plagosur në breg, dhe Heleni e lexoi shenjën si urdhër hyjnor për vendin ku do të ngrihej qyteti — Bouthrotón do të thotë demi i plagosur. Ky mit nuk është histori, por tregon se sa herët hyri Butrinti në hartën shpirtërore të botës klasike.

Antikiteti: Kaonia, teatri dhe shenjtërorja

Historikisht, Butrinti u ngrit në tokën e kaonëve — fisi më i fuqishëm i Epirit, në atë zonë kufitare të lashtë ku bota ilire dhe ajo greke ndeshen e ndërthuren, dhe ku prejardhja etnike e popullsisë mbetet ende çështje e diskutuar mes studiuesve. E sigurt është vetëm gjeografia: ky është gur mbi tokën që sot është shqiptare, në afërsi të Foinikes, kryeqytetit të kaonëve. Deri në shekullin e katërt para Krishtit qyteti kishte teatrin e vet dhe një shenjtërore kushtuar Asklepit, perëndisë së shërimit, që tërhoqi pelegrinë nga i gjithë rajoni; akropoli ishte fortifikuar që në shekullin e pestë. Muret ciklopike të asaj kohe — blloqe të mëdha guri të vendosur pa llaç — qëndrojnë ende, dëshmi e një mjeshtërie ndërtimore që Ballkani i lashtë e ndante nga Mikena te fortesat ilire.

Gurët e teatrit mbajnë emrat e qytetarëve

Shumica e qyteteve antike të trojeve tona i njohim përmes asaj që shkruan të tjerët për to. Butrinti është përjashtim: ai flet me dokumentet e veta. Në gurët e teatrit janë gdhendur qindra mbishkrime, pjesa dërrmuese e tyre akte lirimi skllevërsh — dokumente ligjore që regjistrojnë kush u lirua, nga kush, para kujt dhe kur.

Vlera e tyre nuk është vetëm juridike. Një akt lirimi shënon emra, prejardhje familjare dhe funksione qytetare, dhe kur ke qindra prej tyre, nga një qytet i vetëm e nga të njëjtat breza, del në dritë struktura shoqërore e një vendi të tërë: kush ishte kush, cilat familje mbanin peshë, çfarë emrash mbanin njerëzit e zakonshëm. Pak vende në Ballkanin antik janë dokumentuar me këtë hollësi nga vetë banorët e tyre.

Dhe qyteti nuk ishte thjesht një pikë në hartën e dikujt tjetër. Nga mesi i shekullit II para erës sonë Butrinti ishte qendra e një shteti të vogël të pavarur, Koinonit të Prasaibëve — një bashkësi vetëqeverisëse e fiseve të zonës, me institucionet dhe vendimet e veta, pikërisht në periudhën kur Roma po shtrihej mbi bregun tjetër të Adriatikut.

Roma dhe Bizanti: koloni dhe pagëzimore

Fuqia e Romës e përpiu qytetin ngadalë: më 228 para Krishtit ai u bë protektorat romak, e më 44 para Krishtit Jul Cezari e shpalli koloni, duke i dhënë tokë ushtarëve të vet. Pas betejës së Aktiumit, më 31 para Krishtit, Augusti e ripopulloi dhe qyteti njohu lulëzimin e vet romak — forumin, akueduktin, banjat, vilat. Kur perandoria u kthye nga lindja, Butrinti u bë qendër e krishterë me peshkopin e vet, nën metropolinë e Nikopolit. Nga kjo epokë ka mbetur thesari i tij më i njohur: pagëzimorja e madhe e shekullit të gjashtë, me një dysheme mozaiku ku mbi shtatë rrathë koncentrikë vërtiten kafshë, zogj e simbole të krishtera — një nga mozaikët më të bukur paleokristianë të Mesdheut, që sot ruhet i mbuluar me rërë për ta mbrojtur.

Venediku dhe osmanët: kalaja mbi kanal

Në mesjetën e vonë Butrinti kaloi nga dora në dorë mes fuqive që sundonin Adriatikun. Më 1386 Venediku e bleu nga anzhuinët dhe e mbajti si pikë e përparuar që mbronte Korfuzin përballë; nga sundimi venecian mbetet «Kalaja Trekëndëshe» mbi kanalin e Vivarit, që ruante peshkimin e pasur të liqenit. Në tetor të vitit 1798 Ali Pashë Tepelena, veziri i Janinës, e pushtoi zonën dhe ndërtoi një fortesë të vetën në grykën e kanalit, ku deti takon liqenin — shtresa e fundit ushtarake e këtij vendi. Pas tij Butrinti ra në heshtje: një gadishull i mbuluar nga kënetat e ethet, i harruar nga gjeografia, derisa arkeologjia e ktheu në dritë.

Zbulimi dhe mbrojtja: nga Ugolini te Parku Kombëtar

Butrinti modern lindi nga kazma. Mes viteve 1928 dhe 1943 misioni arkeologjik italian, i nisur nga Luigi Maria Ugolini (i cili vdiq më 1936), gërmoi qytetin dhe e nxori nga balta teatrin, shenjtëroren e Asklepit dhe portat monumentale — mes tyre «Porta e Luanit», ku një bas-relief tregon një luan që shqyen një dem. Pas Luftës së Dytë Botërore gërmimet vazhduan nën arkeologët shqiptarë. Më 1992 UNESCO e përfshiu Butrintin në Listën e Trashëgimisë Botërore sipas kriterit të tretë, si dëshmi të një qytetërimi të zhdukur; më 1999 pasuria u zgjerua për të përfshirë peizazhin dhe ligatinat; dhe në vitin 2000 shteti shqiptar e shpalli Park Kombëtar, duke bashkuar për herë të parë mbrojtjen e gurit me atë të natyrës. Sot Butrinti është njëkohësisht vend i UNESCO-s dhe zonë e mbrojtur Ramsar për shpendët e ujit — një prej pak vendeve në botë ku njeriu dhe natyra mbrohen si një trup i vetëm.

Ajo që e bën Butrintin të rrallë nuk është një epokë e vetme, por shumësia: tetë qytetërime që lanë secili një shtresë, pa e fshirë atë të mëparshmen. Është kujtesa më e thellë e tokës shqiptare — jo pronë e një populli të vetëm, por trashëgimi që Shqipëria e sotme e mori përsipër ta ruajë. Dhe pikërisht aty qëndron detyra: njohja në letër duhet të bëhet mbrojtje në terren, sepse një palimpsest që humbet një shtresë nuk e rifiton kurrë atë.

Burimet

Gërmimet moderne dokumentohen nga Butrint Project, programi arkeologjik shqiptaro-italian me Universitetin e Bolonjës dhe me pjesëmarrje të Universitetit të Notre Dame-it. Kjo faqe mbështetet te dokumentacioni zyrtar dhe te studimet e mirënjohura: fleta e Qendrës së Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s për Butrintin (regjistrim 1992 sipas kriterit iii; zgjerim dhjetor 1999, ~25 km²) për statusin, datat dhe kufijtë; regjistri historik i Butrintit për kronologjinë e shtresave (protektorat romak 228 p.e.s., koloni e Cezarit 44 p.e.s., ripopullim i Augustit 31 p.e.s., pagëzimorja bizantine e shek. VI, blerja veneciane 1386, pushtimi i Ali Pashës 1798, gërmimet e Ugolinit 1928–1943); si dhe Virgjili, Eneida, libri III, për legjendën e Helenit dhe Andromakës. Prejardhja etnike e kaonëve të Epirit jepet si çështje ende e diskutuar mes studiuesve, jo si fakt i mbyllur; datat dhe shifrat e kontestueshme janë atribuar sipas burimit.

---

# Asdreni: poeti që i dha fjalët Himnit të Flamurit
https://zhurma.press/asdreni/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-09

Aleksandër Stavre Drenova (1872–1947) — poeti i kolonisë shqiptare të Bukureshtit, autor i «Betimit mbi flamur».

Sa herë që ngrihet një flamur shqiptar — në stadium, në shkollë, në sheshin e një qyteti — këndohen fjalë të shkruara nga një njeri që vdiq i vetmuar dhe në skamje, larg atdheut, në një dhomë të ftohtë të Bukureshtit. Ai njeri ishte Aleksandër Stavre Drenova (1872–1947), i njohur me nofkën që vetë e ndërtoi nga emri i tij — As-dre-ni. Poet i kolonisë shqiptare të Rumanisë, ai i dha kombit vargjet e «Betimit mbi flamur», tekstin e Himnit të Flamurit.

Pse ka rëndësi

• Autor i vargjeve të «Betimit mbi flamur», tekstit të Himnit të Flamurit shqiptar.

• Poet i kolonisë shqiptare të Bukureshtit; e mbajti gjallë idenë e Shqipërisë kur shteti ende s'ekzistonte.

• Vdiq i vetmuar dhe në skamje në Bukuresht më 1947, larg atdheut.

Asdreni nuk ishte burrë shteti as komandant çete. Ishte një vjershëtor i mërgimit, një zë i qetë brenda rrjetit të kolonive shqiptare që, të shpërndara nga Bukureshti te Boston-i e nga Sofja te Kajroja, e mbajtën gjallë idenë e Shqipërisë kur vetë Shqipëria ende nuk ekzistonte si shtet. Kontributi i tij më i madh nuk qe një ushtri, por një refren.

Nga Drenova te Bukureshti

Lindi më 11 prill 1872 në fshatin Drenovë, pesë kilometra nga Korça. Shkollën fillore e ndoqi në gjuhën greke — siç e detyronte koha — dhe sapo kishte nisur gjimnazin kur i vdiq i ati, Stavri Thimiu, duke e lënë trembëdhjetëvjeçar jetim. Në vjeshtën e vitit 1885 mori rrugën e mërgimit bashkë me dy vëllezërit e tij dhe mbërriti në Bukuresht, ku shqiptarët kishin ngritur prej kohësh një koloni të gjallë.

Filloi nga fundi: punoi si qymyrxhi e çirak. Më pas studioi privatisht dhe për një kohë ndoqi Fakultetin e Shkencave Politike të Universitetit të Bukureshtit. Në janar 1899 qe ndër themeluesit e qarkut të studentëve shqiptarë, i cili në mars 1902 u shndërrua në shoqërinë «Shpresa», të ngritur bashkë me shkrimtarin Kristo Dako; më 1906 u bë kryetar i degës së shoqërisë «Dija» në kryeqytetin rumun. Bukureshti nuk ishte për të një strehë e rastit — ishte një punishte atdhedashurie.

Vjershëtori i një kombi që s'ekzistonte ende

Asdreni nisi të botojë poezi në fillim të shekullit XX, ndër ata që i zbuloi e i nxori në dritë Faik Konica te revista «Albania». Në 1904 botoi në Bukuresht përmbledhjen e parë, «Rreze dielli» — nëntëdhjetë e nëntë vjersha të ndara në pesë cikle — të cilën ia kushtoi Skënderbeut. Aty vijoi traditën e Naim Frashërit: lartësoi dashurinë për atdheun dhe i thirri bashkatdhetarët të rreshtoheshin për çlirim.

Vëllimi i dytë, «Ëndrra e lotë» (Bukuresht, 1912), shfaqi një pjekuri më të madhe dhe iu kushtua udhëtares e mikes së Shqipërisë, Edith Durham. Në «Psalme murgu» (1930), sipas studiuesit Robert Elsie, hyn për herë të parë fryma moderniste në letërsinë shqipe. Vëllimin e katërt, «Kambana e Krujës», nuk arriti ta shohë të botuar.

«Betimi mbi flamur»

Në faqet e «Ëndrra e lotë» u shtyp poezia që do t'i jepte Asdrenit vendin e tij të përjetshëm në kujtesën kombëtare: «Betimi mbi flamur». Vargjet u kënduan mbi një marsh të kompozitorit rumun Ciprian Porumbescu, dhe kështu lindi kënga që sot është Himni i Flamurit — i vetmi himn kombëtar në botë kushtuar jo një sundimtari a një toke, por vetë flamurit.

Kur Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë më 1912, akti i tij formal thjesht vulosi një këngë që populli e kishte bërë të vetën. Lasgush Poradeci e shpjegoi më vonë me këto fjalë: himni u zgjodh «sepse populli e gjeti të pëlqyer; vetë e dëshiroi ai ashtu… vetë e shënjtëroi, duke e dashur me zemër gjer në therori. Me të luftuan çetat e kryengritjes… Me të u ngrit Flamuri në Vlorë.» Fjalët e një poeti të mërguar u bënë betimi i një kombi të tërë.

Nyja e Bukureshtit në rrjetin e kolonive

Historia e Asdrenit merr kuptimin e plotë vetëm brenda rrjetit të diasporës. Ashtu si Sotir Peci nxori «Kombin» në Boston, ashtu si shqiptarët e Sofjes botonin «Liri e Shqipërisë» dhe ata të Kajros mbanin gazetat e veta, kolonia e Bukureshtit ishte një qelizë e po asaj vepre: një komb që mendonte dhe vendoste për veten përpara se të kishte një kryeqytet. Shoqëritë «Drita», «Dija» e «Shpresa», shtypshkronjat dhe vjershat qenë fijet e një rrjeti që nuk u lejua kurrë të bëhej shtet i vetëm — por që, i shpërndarë nëpër tri kontinente, e ruajti gjuhën, besën dhe kujtesën derisa shteti erdhi.

Vdekja në skamje

Fati personal i Asdrenit qe i hidhur. Në nëntor 1937 u kthye në atdhe për 25-vjetorin e Pavarësisë, me shpresën se pas kaq vjetësh shërbimi do të merrte një pension shtetëror; ndenji në Tiranë dhe në shkurt 1938 takoi Gjergj Fishtën në Shkodër. Por shpresa mbeti e kotë. I zhgënjyer nga trazirat e pushtimit italian të 1939-ës, u kthye përsëri në Bukuresht dhe atje vdiq në skamje më 11 dhjetor 1947, shtatëdhjetë e pesë vjeç, larg vendit të cilit i kishte dhuruar himnin.

Mbeti pra një kontrast që e përcakton: njeriu që shkroi fjalët të cilat një komb i tërë i këndon me krenari, vdiq i harruar dhe pa një dërhem. Vargjet e tij i mbijetuan skamjes. Sa herë që ngrihet flamuri kuqezi, Asdreni flet ende.

Burimet

• «Asdreni» — Wikipedia në shqip: biografia (lindja 11 prill 1872, Drenovë; vdekja 11 dhjetor 1947, Bukuresht), mërgimi, shoqëritë e Bukureshtit dhe vepra poetike (Rreze dielli 1904, Ëndrra e lotë 1912, Psalme murgu 1930). sq.wikipedia.org

• «Himni i Flamurit» — Wikipedia në shqip: teksti nga Asdreni mbi marshin e Ciprian Porumbescut; dëshmia e Lasgush Poradecit për arsyen pse populli e zgjodhi si himn kombëtar. sq.wikipedia.org

• «Asdreni, poeti i shquar që skaliti vargjet e himnit tonë kombëtar» — Dielli / The Sun, organi i federatës Vatra: jeta, vepra dhe roli i tij te «Betimi mbi flamur». gazetadielli.com

---

# Ndalimi i shkollës shqipe: alfabeti si krim në Perandorinë Osmane
https://zhurma.press/ndalimi-i-shkolles-shqipe-nga-perandoria-osmane/
Type: event
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-09

Si Porta osmane dhe Patrikana e Kostandinopojës e mbajtën gjuhën shqipe jashtë shkollës — dhe si Rilindja e shkroi kombin para se ta shpallte.

Në një perandori që i ndante njerëzit sipas fesë e jo sipas kombit, gjuha shqipe nuk kishte një shtëpi. Nuk kishte një alfabet të vetëm, nuk kishte një shtyp të lejuar, nuk kishte një shkollë ku fëmija shqiptar të mësonte të lexonte në gjuhën me të cilën fliste me nënën. Ndalimi i shkollës shqipe nuk qe një dekret i vetëm me datë e vulë: qe një gjendje e zgjatur, e mbajtur në këmbë njëkohësisht nga Porta e Lartë osmane dhe nga Patrikana e Kostandinopojës, të cilat — sado të kundërta në shumëçka tjetër — ranë dakord për një gjë: një komb që mëson të shkruajë veten, mëson edhe të kërkojë veten.

Pse ka rëndësi

• Ndalimi i shkollës shqipe nuk qe një dekret i vetëm, por një gjendje e zgjatur e mbajtur njëkohësisht nga Porta e Lartë osmane dhe nga Patrikana e Kostandinopojës.

• Sistemi osman i mileteve e organizonte arsimin sipas bashkësisë fetare, jo sipas kombit: myslimanët mësonin turqisht e arabisht, ortodoksët greqisht, katolikët latinisht e italisht.

• Të ndarë mes tri feve, shqiptarët mbetën pa një alfabet të vetëm, pa shtyp të lejuar dhe pa shkollë në gjuhën amtare.

Një perandori që mësonte sipas fesë

Sistemi osman i mileteve e organizonte arsimin sipas bashkësisë fetare, jo sipas kombësisë. Fëmijët myslimanë mësonin në turqisht e arabisht nëpër mejtepe; të krishterët ortodoksë binin nën juridiksionin e Patrikanës Ekumenike të Kostandinopojës, që i drejtonte shkollat dhe kishat vetëm në greqisht; katolikët e veriut mësonin latinisht e italisht nëpër shkollat françeskane e jezuite. Shqiptarët, të ndarë mes tri feve, ishin kështu të ndarë edhe mes tri gjuhëve të shkollimit — dhe asnjëra prej tyre nuk qe shqipja. Ky nuk qe një rastësi administrative; qe vetë mekanizmi që mbante një popull të vetëm të palexueshëm për vete.

Dy ndalime, një gjuhë

Porta e Lartë i kishte të ndaluara shkollat shqipe dhe shtypin shqip, veçanërisht nga vitet 1880 e këtej, kur ndërgjegjja kombëtare u bë e dukshme pas Lidhjes së Prizrenit (1878). Librat në shqip konfiskoheshin në dogana; mësimi i shqipes trajtohej si veprimtari politike; mësuesit ndiqeshin. Krahas ndalimit shtetëror qëndronte kundërshtimi kishtar: kleri grek i Patrikanës e shihte alfabetin shqip si kërcënim, sepse një ortodoks që lexonte shqip pushonte së qeni «grek». Kështu, i njëjti fëmijë mund të ndëshkohej nga xhandari osman për librin dhe të shkishërohej nga peshkopi grek për të njëjtin libër.

Shkronja Shqip: alfabeti i shtypur jashtë kufirit

Përgjigjja e Rilindjes qe të nxirrte gjuhën jashtë dorës së perandorive. Më 1879, në Kostandinopojë, u themelua Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip — me Sami Frashërin, Jani Vreton, Pashko Vasën e Koto Hoxhin — që hartoi «alfabetin e Stambollit» dhe filloi të botojë abetare e tekste. Meqë shtypi brenda perandorisë ishte i mbyllur, shqipja u shtyp në mërgim: në Bukuresht, në Sofje, në Kostandinopojë nën mbulesa, dhe kalohej fshehtas nëpër kufij në thasë e në qypa. Kostandin Kristoforidhi, «babai i gjuhës shqipe», përktheu e kodifikoi; Naim Frashëri shkroi abetaren, historinë e këndimet që do të mësoheshin. Alfabeti u bë gjëja e parë që kombi ndërtoi para se të kishte shtet.

Mësonjëtorja e Korçës: pesëmbëdhjetë vjet nën presion

Më 7 mars 1887, në Korçë, u hap Mësonjëtorja e Parë Shqipe — shkolla e parë laike në gjuhën shqipe në trojet nën Perandorinë Osmane, me Pandeli Sotirin mësues të parë. Katër vjet më vonë, më 1891, motrat Qiriazi hapën aty pranë shkollën e parë të vajzave, ku mësoi Parashqevi Qiriazi. Të dyja punuan nën presion të pandërprerë: policia osmane merrte në pyetje herë pas here stafin e nxënësit, ndërsa peshkopët vendas grekë lëshonin shkishërime publike kundër prindërve që regjistronin fëmijët. Më 1902, pas pesëmbëdhjetë vjetësh ngacmimi, Sulltan Abdyl Hamiti II urdhëroi mbylljen e shkollës; ndërtesa u konfiskua nga administrata dhe u kthye në burg — një simbol që as historia nuk do ta shpikte më mirë: shtëpia e abetares, e bërë qeli.

Anatema kundër lutjes shqip

Më 1886, Patriku Ekumenik i Kostandinopojës kërcënoi me shkishërim këdo që gjendej duke lexuar ose shkruar shqip; sipas dëshmive të kohës, priftërinj mësonin se Perëndia nuk i kuptonte lutjet e thëna në shqip. Ndalimi i gjuhës ishte kështu ngritur në ndalim shpirtëror: jo vetëm që shqipja s'lejohej në shkollë, por synohej të mos lejohej as në lutje. Pikërisht kundër këtij mohimi Pashko Vasa kishte shkruar vargun që do të bëhej besim laik i Rilindjes — «Feja e shqyptarit asht shqyptaria» — një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj ndarjes fetare që e mbante kombin të heshtur.

1908: hapja e shkurtër dhe kthesa

Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908 e detyroi Abdyl Hamitin II të rivendoste kushtetutën dhe të zbuste kufizimet mbi arsimin në gjuhët e vendit. Shkollat shqipe u rihapën — përfshirë Mësonjëtorja e Korçës — dhe në nëntor 1908 Kongresi i Manastirit fiksoi alfabetin latin që do të bashkonte shtypin shqip. Por hapja qe e shkurtër: qeveria xhonturke, e frikësuar nga një kombësi që po kristalizohej, u kthye kundër alfabetit latin dhe kërkoi shkronjën arabe për shqipen, duke rindezur ndalimet e vjetra rreth viteve 1910. Lufta e alfabetit — latin apo arab — qe në thelb lufta nëse shqiptarët do të ishin komb apo milet. Ajo mbyllej vetëm me pavarësinë e vitit 1912.

Rrjeti që s'u la të ngrihej

Parë nga larg, ndalimi i shkollës shqipe qe përpjekja për të penguar një rrjet të tërë të lidhet: alfabetin me shtypshkronjën, shtypshkronjën me shkollën, shkollën me nxënësin që nesër do të kërkonte kufirin e vet. Perandoritë e kuptonin se gjuha e shkruar e bën një popull të lexueshëm për vete — dhe se një popull që lexon veten, e qeveris veten. Prandaj e sulmuan gjuhën para se të kishte ushtri për të sulmuar. Dhe pikërisht ngaqë kërcënimi lexohej te abetarja, forca e Rilindjes qëndroi po aty: në thasët me libra që kalonin kufirin, në mësuesin që jepte mësim nën hije, në motrat që hapën shkollën e vajzave në qytetin ku edhe djemtë s'kishin leje. Kombi u shkrua para se të shpallej — dhe kjo është arsyeja pse, kur erdhi çasti i shpalljes, gjuha ishte gati.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studime të mirënjohura: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — vepra kanonike mbi arsimin dhe shtypin e Rilindjes dhe mbi kërcënimin patriarkal të 1886-ës; Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013) për figurat e mësuesve e të botuesve; Kristo Frashëri, studimet mbi Rilindjen Kombëtare Shqiptare; si dhe regjistri i Mësonjëtorjes së Korçës për datat e hapjes (1887), mbylljes me urdhër të Abdyl Hamitit II (1902) dhe rihapjes pas Revolucionit Xhonturk (1908). Datat e ndalimit e të Kongresit të Manastirit (1908) janë kryqëzuar me burime të shumta; shifrat e kontestueshme janë atribuar sipas burimit.

---

# Mësonjëtorja e Parë Shqipe: shkolla e Korçës që i mësoi kombit gjuhën e vet
https://zhurma.press/mesonjetorja-e-pare-shqipe/
Type: organization
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-10

Shkolla e parë që mësoi në gjuhën shqipe — Korçë, 7 mars 1887

Në rrjetin e Rilindjes kombëtare — atij projekti kolektiv që lidhi Stambollin me Bukureshtin, Korçën, Egjiptin dhe kolonitë e mërgatës nëpërmjet një kodi të vetëm, gjuhës — Mësonjëtorja e Parë Shqipe e Korçës është nyja ku ideja u bë institucion. Më 7 mars 1887 një komb pa shtet hapi shkollën e parë që mësonte në gjuhën e vet: jo një ndërtesë, po dëshmi se një popull të cilit i mohohej alfabeti, mund ta mësonte veten të lexonte.

Pse ka rëndësi

• Mësonjëtorja e Parë Shqipe u hap më 7 mars 1887 në Korçë — shkolla e parë që mësonte në gjuhën shqipe një komb pa shtet.

• Ajo ishte fryti i rrjetit të Rilindjes: "Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip" (Stamboll, 1879) i kishte dhënë shqipes një alfabet të njësuar dhe abetare.

• Fondet i mblodhën kolonitë e Bukureshtit e të Egjiptit; mësuesi i parë ishte Pandeli Sotiri, në një shtëpi të dhuruar nga Diamand Terpo.

Nga shoqëritë e shtypit te salla e mësimit

Mësonjëtorja nuk ra nga qielli; ajo ishte fryti i një rrjeti që kishte nisur dhjetë vjet më parë. Më 1879, në Stamboll, u themelua "Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip" — nisma e Sami Frashërit, Jani Vretos, Pashko Vasës dhe rrethit të tyre — që i dha shqipes një alfabet të njësuar dhe filloi të botonte abetare e libra shkollorë. Pa një gjuhë të shkruar dhe pa tekste, shkolla do të mbetej e pamundur. Kur, disa vjet më vonë, kolonitë shqiptare të Bukureshtit dhe të Egjiptit mblodhën fondet dhe Naim Frashëri — atëherë nëpunës i lartë i arsimit osman — ndihmoi të sigurohej leja, të gjithë fijet e rrjetit u mblodhën në një pikë të vetme: qytetin e Korçës, ku ndjenja kombëtare ishte veçanërisht e gjallë.

7 mars 1887

Shkolla u hap në një shtëpi të dhuruar nga tregtari e atdhetari korçar Diamand Terpo. Mësuesi i parë ishte Pandeli Sotiri, i ardhur enkas për këtë detyrë; pas tij do të jepnin mësim Petro Nini Luarasi, Nuçi Naçi, Thanas Sina e të tjerë. Nxënësit e parë ishin pak dhjetëra, po numri i tyre u rrit shpejt drejt dyqindës. Leja perandorake e Sulltan Abdyl Hamidit II ishte dhënë vetëm për fëmijë të krishterë ortodoksë — një kufizim që Rilindja e ktheu në urë: shkolla u bë vendi ku fëmijët myslimanë e të krishterë do të uleshin bashkë mbi të njëjtën abetare, nën të njëjtin identitet. Kjo ishte pikërisht teza që Zhurma e quan kodi lidhës: jo feja e ndau kombin, po gjuha e bashkoi.

Kundërshtia: perandoria dhe Patriarkana

Një shkollë që mësonte shqip ishte, në sytë e dy pushteteve, një kërcënim. Autoritetet osmane e panë me dyshim çdo arsim që forconte një ndërgjegje kombëtare shqiptare brenda perandorisë. Por goditja më e ashpër erdhi nga Patriarkana Ekumenike e Kostandinopojës, e cila mbronte greqishten si gjuhën e vetme të arsimit ortodoks dhe shpalli mallkimin kishtar (anatemën) kundër atyre që dërgonin fëmijët në shkollën shqipe. Mësuesi Petro Nini Luarasi u anatemua e u përndoq për vite. Ky është filli i mohimit që përshkon tërë Rilindjen: e drejta për të mësuar gjuhën amtare u përball jo me argumente, po me firmanë dhe mallkime.

Vazhdimi: shkolla e vajzave dhe Kongresi i Manastirit

Vetëm katër vjet më vonë, më 23 tetor 1891, në po atë qytet u hap shkolla e parë shqipe e vajzave, nga nisma e Gjerasim Qiriazit dhe nën drejtimin e Sevasti Qiriazit — institucioni që do të nxirrte Parashqevi Qiriazin, delegaten e vetme grua të Kongresit të Manastirit. Kështu Korça u bë dy herë qyteti i parë: i djemve më 1887, i vajzave më 1891. Rrjeti që nisi me alfabetin e Stambollit do të mbyllte një rreth më 1908, kur Kongresi i Manastirit fiksoi zyrtarisht alfabetin modern të shqipes — akti që ktheu shkrimin e nxënë në shkollat e Korçës në standard kombëtar.

Mbyllja dhe kujtesa

Nën trysninë e shtuar osmane, Mësonjëtorja u mbyll më 1902, pas rreth pesëmbëdhjetë vjetësh. Por vepra e saj nuk u mbyll bashkë me dyert: brezi që mësoi aty do të ishte brezi që, dhjetë vjet më vonë, do të ngrinte flamurin e pavarësisë me Ismail Qemalin — udha nga akti kulturor te ai politik. Sot ndërtesa ruhet si Muzeu Kombëtar i Arsimit në Korçë, dhe data e hapjes, 7 marsi, festohet në Shqipëri si Dita e Mësuesit. Mësonjëtorja mbetet dëshmia më e pastër se, para se të kishte shtet, kombi shqiptar kishte një shkollë — dhe se gjuha ishte projekti themeltar mbi të cilin do të ndërtohej gjithçka tjetër.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studime të mirënjohura: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — vepra kanonike mbi arsimin e Rilindjes; Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013) për figurat e mësuesve; Kristo Frashëri, studimet mbi Rilindjen Kombëtare Shqiptare dhe historinë e Korçës; regjistrimet e Muzeut Kombëtar të Arsimit në Korçë, i strehuar në ndërtesën e shkollës; si dhe zëri "Mësonjëtorja e Parë Shqipe" në Wikipedia, me kryqëzim burimesh. Data e hapjes: 7 mars 1887; mbyllja: 1902.

---

# Sotir Peci: nxori në Boston më 1906 gazetën e parë shqipe në Amerikë
https://zhurma.press/sotir-peci/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Themeluesi i «Kombit» (Boston, 1906) — gazeta e parë shqipe në Amerikë, fara e «Diellit» e Vatrës

Më 15 qershor 1906, në një dhomë të vogël në Boston, doli numri i parë i një gazete që do të mbante emrin më të thjeshtë e më të madh të mundshëm: Kombi. E shkroi, e korrigjoi, e rreshtoi dhe e paloi një njeri i vetëm — një mësues matematike nga fshati Dardhë i Korçës, Sotir Peci (1873–1932). Ajo fletë e brishtë ishte gazeta e parë në gjuhën shqipe e botuar në Amerikë. Nga ajo do të lindnin Dielli, federata Vatra dhe një traditë e tërë shtypi që e mbajti gjallë shqiptarinë përtej oqeanit. Vetë Faik Konica do të shkruante më vonë se, para se të themelohej Vatra, «Sotir Peci mbolli farën e shqiptarisë në Amerikë».

Pse ka rëndësi

• Sotir Peci (1873–1932), mësues matematike nga Dardha e Korçës, botoi më 15 qershor 1906 në Boston gazetën “Kombi”.

• “Kombi” ishte gazeta e parë në gjuhën shqipe e botuar në Amerikë.

• Nga ajo traditë lindën Dielli dhe federata Vatra; Konica tha se Peci “mbolli farën e shqiptarisë në Amerikë”.

Nga Dardha te Athina

Sotir Peci lindi më 5 maj 1873 në Dardhë, një fshat malor mbi Korçë që në atë kohë jepte tregtarë e mësues për gjithë trevën. Shkollën fillore e mori në vendlindje, të mesmen në Korçë — qyteti ku pak vite më parë ishte hapur Mësonjëtorja, shkolla e parë shqipe — dhe pastaj kaloi në Universitetin e Athinës, në Fakultetin e Matematikës e të Shkencave të Natyrës, të cilin e përfundoi rreth vitit 1905. Ishte një formim i rrallë për një shqiptar të asaj kohe: një njeri i shkencave të sakta që do ta vinte përpikërinë e tij në shërbim të një çështjeje kombëtare. Si shumë bashkatdhetarë të Korçës e të Kolonjës, rruga e çoi drejt Amerikës, ku kolonia shqiptare po shtohej me emigrantë nga jugu.

«Kombi»: gazeta e parë shqipe në Amerikë

Në Boston, Peci gjeti një komunitet të shpërndarë e pa zë të përbashkët. Përgjigjja e tij ishte një gazetë. Numri i parë i Kombit doli më 15 qershor 1906, i shtypur me shkronja latine në një kohë kur vetë alfabeti i shqipes ishte ende çështje e hapur. Për muajt e parë Peci bëri gjithçka vetë — ishte njëkohësisht drejtor, redaktor, korrektor, shtypshkrues dhe paloshkrues. Kombi doli për afër tre vjet, me rreth 110 numra deri në janar 1909, dhe u bë zëri i parë i qëndrueshëm i shqiptarisë në kontinentin e ri: mësonte gjuhën, ushqente ndjenjën kombëtare dhe i lidhte emigrantët e Masaçusetsit me atdheun që shumica prej tyre nuk do ta shihnin më.

Noli, Konica dhe fara e një rrjeti

Rëndësia e Sotir Pecit nuk matet vetëm me numrat e Kombit, por me atë që rrodhi prej tij. Kur kishte nevojë për një ndihmës, Peci thirri një të ri që punonte në një fabrikë dërrasash — Fan Nolin. «Para se Sotir Peci të më thërriste për të bërë gazetën Kombi, unë punoja në një fabrikë dërrasash», do të kujtonte vite më vonë vetë Noli. Ai i shërbeu Kombit si ndihmësredaktor deri në maj 1907, dhe pikërisht atje mësoi zanatin që do ta bënte më vonë udhëheqës. Kur Kombi pushoi, boshllëkun e zuri Dielli, që shoqëria «Besa-Besën» nisi ta botonte më 15 shkurt 1909 dhe që së shpejti u bë organ i federatës Vatra, me Nolin e Konicën në krye. Kështu vija është e drejtpërdrejtë: Kombi i Pecit ishte nyja e parë e një rrjeti shtypi që lidhi Bostonin me Manastirin e me Vlorën — rrjeti që i dha diasporës shqiptare të Amerikës zërin më të fortë e më jetëgjatë të mërgatës sonë.

Delegat në Kongresin e Manastirit

Autoriteti që Peci fitoi si botues e ktheu në përfaqësues. Më 13 shtator 1908 kolonitë shqiptare të Amerikës e zgjodhën atë delegatin e tyre në Kongresin e Manastirit, tubimin që në nëntor të atij viti do të vendoste alfabetin e njësuar të shqipes. Peci udhëtoi nga Bostoni për të qenë pranë Gjergj Fishtës, Mit'hat Frashërit, Ndre Mjedës, Parashqevi Qiriazit e delegatëve të tjerë — dëshmi se zëri i mërgatës tashmë peshonte në vendimet e mëdha të kombit. Prania e një përfaqësuesi nga Amerika në Manastir tregonte se shqiptaria nuk kufizohej më brenda kufijve të Perandorisë: ajo ishte bërë një rrjet ndërkontinental që merrte vendime bashkë.

Ministri e regjenca në shtetin e ri

Pas shpalljes së Pavarësisë, Peci u kthye për t'i shërbyer shtetit shqiptar në lëmin që njihte më mirë — arsimin. Ai qe nënkryetar i Kongresit të Lushnjës (1920), drejtor i arsimit në Tiranë dhe pastaj ministër i Arsimit në dy qeveri të njëpasnjëshme, më 1920 e sërish më 1921. Nga fundi i vitit 1921 deri më 1925 ai zuri një nga katër vendet e Këshillit të Regjencës, duke përfaqësuar shqiptarët ortodoksë në krye të shtetit — një njohje e peshës së tij si figurë kombëtare mbi ndarjet fetare. Përgjatë kësaj kohe botoi tekste shkollore e një gramatikë të shqipes, duke e mbajtur deri në fund lidhjen me mësimin e gjuhës që e kishte nisur në Boston.

Trashëgimia

Sotir Peci vdiq më 9 prill 1932 në Follorinë. Emri i tij sot rri në hije të nxënësit të vet më të famshëm, Fan Nolit, dhe të gazetës që Kombi e paraprijti, Diellit — por pikërisht kjo është matja më e drejtë e vlerës së tij. Peci nuk qe njeri i mitit; ai qe themeluesi i qetë, mësuesi i matematikës që kuptoi se një komb i shpërndarë ka nevojë para së gjithash për një gazetë të vetën. Ai vuri gurin e parë të një tradite që të tjerët e ngritën lart. Kur sot lexojmë për shtypin shqiptar të Amerikës, për Diellin e Vatrën, po lexojmë degët e një peme fara e së cilës u mboll në Boston, në qershor të vitit 1906, nga një dorë e vetme.

Burimet

• «Sotir Peci — një intelektual i shquar, atdhetar e politikan i Kombit» — Dielli / The Sun, organi i federatës Vatra: biografia, themelimi i Kombit më 1906 dhe roli i tij paraardhës për Diellin. gazetadielli.com

• «Sotir Peci» — Wikipedia: të dhëna biografike (lindja 5 maj 1873, Dardhë; vdekja 9 prill 1932, Follorinë), studimet në Athinë, delegat i kolonive amerikane në Kongresin e Manastirit (zgjedhur 13 shtator 1908), ministër i Arsimit (1920, 1921) dhe anëtar i Këshillit të Regjencës (1921–1925). sq.wikipedia.org

• «Fjalimi i panjohur i Fan Nolit» — Memorie.al: dëshmia e Nolit se para se Sotir Peci ta thërriste për gazetën Kombi, ai punonte në një fabrikë dërrasash. memorie.al

• «Kongresi i Manastirit» — mbi delegatët e tubimit të nëntorit 1908, ku Sotir Peci përfaqësoi kolonitë shqiptare të Amerikës. sq.wikipedia.org

---

# Lumi i Gashit: pylli i parë primar shqiptar në Listën e UNESCO-s (2017)
https://zhurma.press/lumi-i-gashit/
Type: place
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-28

Rezervati Strikt i Natyrës në Tropojë — pylli i parë primar shqiptar në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s (2017)

Ka një luginë në cepin verilindor të Shqipërisë ku dora e njeriut nuk ka hyrë kurrë — jo prej mëshirës, por prej largësisë. Për breza të tërë Lumi i Gashit ishte thjesht një emër në kufi, një zonë e mbyllur ushtarake që as Evropa nuk e dinte se ekzistonte. Në korrik 2017 e njohu më e larta gjykatë e trashëgimisë njerëzore: pylli i tij i ahut u shpall pasuri botërore. Ishte hera e parë që natyra shqiptare zuri vend në Listën e UNESCO-s.

Pse ka rëndësi

• Gashi është një lumë malor rreth 27 km i gjatë në Tropojë, që lind te Qafa e Dobërdolit (2.238 m) dhe derdhet në Valbonë; mbi luginë ngrihet Trekufiri, pika ku takohen Shqipëria, Mali i Zi dhe Kosova.

• Në zemër të luginës shtrihet një prej pyjeve të fundit primarë të ahut në Ballkan; zona mban nga 1996 statusin e Rezervatit Strikt të Natyrës, ku ndalohet çdo shfrytëzim.

• Më 7 korrik 2017, në sesionin e 41-të të Komitetit të Trashëgimisë Botërore në Krakov, Lumi i Gashit u përfshi në Listën e UNESCO-s — hera e parë që natyra shqiptare zuri vend atje.

Vendi: aty ku takohen tre kufij

Gashi është një lumë malor rreth 27 kilometra i gjatë, që lind te Qafa e Dobërdolit, në lartësinë 2.238 metra, dhe zbret nëpër një grykë të thellë e të pashkelur derisa derdhet në lumin e Valbonës — dega që ushqen Drinin. Ndodhet në Tropojë, në qarkun e Kukësit, në skajin lindor të Alpeve Shqiptare. Mbi luginë ngrihen majat e Shkëlzenit (2.405 m) dhe Trekufiri (2.354 m) — vetë emri i së cilës dëshmon gjeografinë e këtij vendi: pika ku takohen kufijtë e Shqipërisë, Malit të Zi dhe Kosovës. Është një cep i largët, i ashpër dhe i pambrojtur nga koha — dhe pikërisht kjo largësi e shpëtoi.

Pylli që s'e preku dora

Në zemër të luginës shtrihet një prej pyjeve të fundit primarë të ahut në Ballkan — pyll i lindur, jo i mbjellë, që ka rritur e rrëzuar brezat e vet pa asnjë ndërhyrje njerëzore. Ahishtja shtrihet midis 700 e 1.900 metrave lartësi dhe mbulon rreth një të tretën e rezervatit; mes saj ndeshet arneni (Pinus heldreichii), pisha endemike e maleve të Ballkanit. Që nga viti 1996 zona mban statusin e Rezervatit Strikt të Natyrës — kategoria më e mbrojtur e mundshme, ku ndalohet çdo shfrytëzim. Bërthama e mbrojtur nga UNESCO përfshin 1.261,52 hektarë brenda një rezervati më të gjerë prej rreth 3.000 hektarësh.

Kjo tokë e paprekur është strehë e një jete të egër që ka humbur nga pjesa tjetër e Evropës: ariu i murrmë, ujku, rrëqebulli, dhia e egër, gjeli i egër, shqiponja e artë dhe hutini mjekërbardhë. Vlerësimet flasin për dhjetëra lloje gjitarësh dhe amfibësh brenda një sipërfaqeje të vogël — një densitet biologjik që tregon se çfarë ishte dikur i gjithë vargu malor para njeriut.

Njohja botërore, 2017

Më 7 korrik 2017, në sesionin e 41-të të Komitetit të Trashëgimisë Botërore të mbledhur në Krakov të Polonisë, Lumi i Gashit u përfshi zyrtarisht në pasurinë serike ndërkombëtare "Pyjet e lashta dhe primare të ahut të Karpateve dhe rajoneve të tjera të Evropës" — një rrjet vendesh të shpërndara nga Ukraina te Gjermania, që së bashku dëshmojnë historinë e rikthimit të ahut në kontinent pas akullnajave. Shqipëria u fut me dy komponentë: Lumin e Gashit në Tropojë dhe pyllin e Rrajcës në Parkun e Shebenik-Jabllanicës. Ishin dy vendet e para natyrore shqiptare në Listën e Trashëgimisë Botërore — një njohje që Butrinti dhe Gjirokastra e kishin marrë për kulturën, por që natyra e priste ende.

Rrjeti i gjelbër i malësisë

Lumi i Gashit nuk qëndron më vete. Ai është një fije e një rrjeti më të gjerë malor që nuk e njeh kufirin e vitit 1913: i njëjti masiv i Bjeshkëve të Nemuna shtrihet mbi Valbonën shqiptare, mbi Rugovën e Kosovës dhe mbi malet e Malit të Zi — një botë e vetme guri e ujërash e ndarë vetëm në letër. E njëjta izolim që ruajti pyllin ruajti edhe kulturën: këto janë malet e Kanunit, ku besa dhe fjala e dhënë mbanin rendin atje ku shteti nuk arrinte. Pylli i paprekur dhe kodi i pashkruar janë të dyja bijë të së njëjtës largësi.

Kështu, njohja e vitit 2017 e vendos Gashin krah trashëgimive të tjera që bota ua ka njohur shqiptarëve: si iso-polifonia për zërin, ashtu Lumi i Gashit për natyrën — dëshmi se një komb i vogël ruan pasuri me vlerë njerëzore. Në vitin 2022 rezervati u bashkua në Parkun Kombëtar të Alpeve të Shqipërisë, një njësi e vetme mbrojtjeje për tërë vargun verior. Mbetet detyra që njohja në letër të bëhet mbrojtje në terren — sepse ajo që e bën Gashin të veçantë, mungesa e dorës së njeriut, humbet me një prekje të vetme.

Burimet

Statusi i trashëgimisë botërore mbështetet te vendimi i Komitetit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në sesionin e 41-të (Krakov, korrik 2017) për zgjerimin e pasurisë "Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe"; të dhënat për sipërfaqen (1.261,52 ha), lartësinë dhe speciet janë nga dokumentacioni i rrjetit European Beech Forests dhe fletët teknike të pasurisë serike. Të dhënat gjeografike (gjatësia e lumit, Qafa e Dobërdolit, derdhja në Valbonë, majat kufitare) janë kontrolluar me hartat e Alpeve Shqiptare dhe raportimet e shpalljes më 2017.

Faktet: Lumi i Gashit është ~27 km i gjatë, lind te Qafa e Dobërdolit (2.238 m) dhe derdhet në Valbonë, në Tropojë (qarku i Kukësit). Rezervat Strikt i Natyrës që nga 1996; bërthamë e mbrojtur nga UNESCO 1.261,52 ha brenda një rezervati ~3.000 ha. Shpallur pasuri botërore më 7 korrik 2017 në sesionin e 41-të të UNESCO-s (Krakov), pjesë e pasurisë serike të pyjeve të ahut, bashkë me Rrajcën — dy vendet e para natyrore shqiptare në Listë. Ahishtja 700–1.900 m; arneni (Pinus heldreichii) endemik. Më 2022 u përfshi në Parkun Kombëtar të Alpeve të Shqipërisë.

Kujdes: sipërfaqja e cituar ndryshon sipas burimit — ~3.000 ha për rezervatin e vjetër kundrejt 1.261,52 ha për bërthamën e saktë të njohur nga UNESCO; kjo mospërputhje pasqyron kufij të ndryshëm (rezervat kundrejt zone bërthamë), jo të dhëna kontradiktore. Numri i llojeve të faunës jepet si vlerësim dhe luhatet sipas studimeve.

---

# Kujtim Spahivogli: regjisori që diktatura e dërgoi farkëtar në Fier
https://zhurma.press/kujtim-spahivogli/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Themelues i teatrit modern shqiptar, i shkolluar në Moskë; pas Plenumit të IV-të të 1973-shit u shpall 'liberal', iu ndalua skena dhe u dërgua punëtor krahu në Fier. Vdiq i harruar më 1987 — emri iu kthye vetëm pas rënies së diktaturës.

Kujtim Spahivogli (Lushnjë, 30 qershor 1932 — Tiranë, 7 korrik 1987) ishte regjisori, aktori dhe pedagogu që i dha skenës shqiptare gjuhën e teatrit modern europian — dhe pikërisht për këtë diktatura ia mori atë skenë. I shkolluar në Moskë, themelues i një teatri të tërë të ri, ai u shpall "liberal" nga Plenumi i IV-të i vitit 1973, u dëbua nga arti dhe u dërgua farkëtar e punëtor krahu në fushat e Fierit. Vdiq i harruar në moshën 55-vjeçare; emri i tij u kthye në dritë vetëm pasi ra vetë regjimi që e kishte fshirë. Historia e tij nuk është një rast i vetëm keqkuptimi, por një nyjë e tërë e kulturës shqiptare e prerë me qëllim: një prej atyre fijeve që lidhnin artin shqiptar me botën, të cilën shteti zgjodhi ta këpuste.

Pse ka rëndësi

• Spahivogli (Lushnjë, 30 qershor 1932 — Tiranë, 7 korrik 1987) u shkollua për regji teatrore në Moskë, ku u diplomua më 1956, dhe themeloi Teatrin e të Rinjve pranë Institutit të Lartë të Arteve.

• Plenumi i IV-të i vitit 1973 e shpalli «liberal»: u dëbua nga arti dhe u dërgua farkëtar e punëtor krahu në fushat e Fierit.

• Vdiq i harruar në moshën 55-vjeçare; emri i tij u kthye në dritë vetëm pasi ra regjimi që e kishte fshirë.

Nga Lushnja te skena e Moskës

Spahivogli lindi më 30 qershor 1932 në Lushnjë, qytetin e Kongresit që dy dekada më parë kishte rithemeluar shtetin shqiptar. Talenti e çoi larg: u shkollua për regji teatrore në Moskë, ku u diplomua më 1956 midis studentëve më të spikatur që u kthyen nga Bashkimi Sovjetik. Ishte një brez i tërë regjisorësh e skenografësh që sollën në Tiranë shkollën e madhe të teatrit rus — Stanislavskin, disiplinën e provave, idenë se skena është laborator i njeriut dhe jo tribunë e parullës. Në atë formim europian qëndronte edhe fara e konfliktit të mëvonshëm: një regjisor i shkolluar për të kërkuar të vërtetën njerëzore mbi skenë do të përplasej herët a vonë me një shtet që kërkonte vetëm heroin pozitiv.

Skena si laborator

Në vitin 1956 u emërua aktor në Teatrin Popullor; rolin e parë e pati Dzerzhinskin te drama "Orët e Kremlinit", të pasuar nga role në "Majlinda", "Në anën tjetër", "Hamleti" e të tjera. Por vendin e tij të vërtetë e gjeti pas skene, si regjisor dhe si pedagog i Institutit të Lartë të Arteve. Vuri në skenë një repertor të gjerë — "Gratë gazmore të Uindsorit" të Shekspirit, "Karnavalet e Korçës", "Qielli i kuq", "Në tufan", "Shtëpia në bulevard", "Drita", "I çuditshmi", si dhe "Banjën" satirike të Majakovskit. Themeloi e drejtoi Teatrin e të Rinjve pranë Institutit të Lartë të Arteve — një shkollë e vërtetë ku brezi i ri i aktorëve mësoi zanatin. Në një kulturë ku çdo shfaqje kalonte nëpër sitën ideologjike, Spahivogli kërkoi hapësirën e ngushtë ku teatri mbetej art: interpretim, ironi, kompleksitet njerëzor.

Plenumi i IV-të dhe "aroma e liberalizmit"

Viti 1973 solli furtunën. Plenumi i IV-të i Komitetit Qendror të PPSH-së nisi një fushatë kundër "shfaqjeve të huaja e liberale" në art dhe letërsi; goditja më e rëndë ra mbi dramaturgun Fadil Paçrami, atëherë figurë e lartë e kulturës. Spahivogli, që kishte vënë në skenë vepra të Paçramit dhe që mbante mbi vete "aromën" e teatrit perëndimor, u përfshi në të njëjtën valë dënimesh. Shfaqjet e tij u akuzuan se sillnin "shthurjen morale" dhe frymën liberale në vend të edukatës socialiste. Brenda pak muajsh, regjisori u përjashtua nga Partia, iu ndalua e drejta të vinte diçka në skenë dhe u dëbua nga jeta artistike që kishte ndihmuar ta ndërtonte.

Farkëtar në Mbrostar

Dënimi mori formën e "riedukimit përmes punës". Spahivogli u dërgua në rrethin e Fierit: punoi si farkëtar në Mbrostar-Ura dhe më pas në bonifikimin e tokës në Povël. Rreth tetëmbëdhjetë muaj rresht jetoi vetëm në një barakë, larg familjes, larg skenës, duke bërë punë krahu nën diell e baltë. Dëshmitë e kohës e kujtojnë me një dinjitet të heshtur — një artist që nuk u thye përballë poshtërimit, që e bartte fatin e tij pa u ankuar. Ishte forma e denimit që regjimi e parapëlqente për intelektualët: jo pushkatimi, por zhbërja e ngadaltë, largimi nga puna e jetës dhe kthimi i njeriut të mendimit në mjet pune anonime.

Heshtja dhe harresa

Rreth vitit 1979 u lejua të kthehej në Tiranë, por jo në teatër. Jetoi në periferi të qarkut artistik, i ndarë nga bashkëshortja, i afërt vetëm me të bijën, pa të drejtën të ushtronte zanatin që e kishte bërë emër. Vitet e fundit i kaloi i sëmurë dhe i harruar nga establishmenti kulturor që dikur e kishte lavdëruar. Vdiq më 7 korrik 1987 në Tiranë, nga infarkti i tretë, në moshën 55-vjeçare. Nuk pati as skenë as lamtumirë të denjë — vetëm heshtjen që regjimi e kishte ndërtuar rreth emrit të tij.

Emri i kthyer

Rënia e diktaturës e nxori historinë e Spahivoglit nga hija. Në vitet '90 iu dha pas vdekjes titulli "Artist i Popullit", njohja që shteti komunist ia kishte mohuar. Sot Teatri Kombëtar Eksperimental në Tiranë mban emrin e tij — skena e kthyer atij që u dëbua nga skena. Kthimi i emrit është më shumë se një gjest nderi: është riparimi i një fije të prerë në rrjetin e kulturës shqiptare. Ashtu si Musine Kokalari e shkrimit apo Migjeni i vargut, Spahivogli i takon asaj radhe krijuesish që një shtet i mbyllur u përpoq t'i fshinte nga kujtesa kombëtare — dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht. Teatri modern shqiptar që sot merr frymë e ka një prej rrënjëve pikërisht te ky mësues i heshtur, farkëtari i Mbrostarit që kurrë nuk pushoi së qeni regjisor.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrat biografikë dhe në dëshmitë e dokumentuara për persekutimin e artistëve pas Plenumit të IV-të të PPSH-së:

• "Kujtim Spahivogli", Wikipedia në shqip — përmbledhje biografike (datat, formimi në Moskë, repertori, dënimi i vitit 1973, vdekja më 1987).

• Elida Buçpapaj, "Kujtim Spahivogli, jeta tragjike e gjigandit të madh të skenës shqiptare shembur nga diktatura", Gazeta Dielli / The Sun — bisedë dëshmuese për jetën, skenën dhe dënimin.

• "Kujtim Spahivogli, kthesa e errët në rrugën e një artisti brilant që përfundoi punëtor krahu në fshatrat e Fierit", ObserverKult — akuzat kundër shfaqjeve, dëbimi për "riedukim", puna si farkëtar në Mbrostar-Ura e bonifikimi në Povël, kthimi në Tiranë më 1979.

• "Teatri Kombëtar Eksperimental 'Kujtim Spahivogli'" — regjistri zyrtar i institucionit që sot mban emrin e regjisorit.

---

# Nënë Tereza: shenjtorja që kombi shqiptar i dha botës
https://zhurma.press/nene-tereza/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-09-26

Anjezë Gonxhe Bojaxhiu — e lindur shqiptare në Shkup me rrënjë prizrenase, murgeshë e të varfërve në Kalkutë, fituese e Nobelit të Paqes 1979 dhe, prej 2016, shenjtja e parë botërore që ka dalë nga gjiri i kombit shqiptar.

Pak figura e mbartin më rëndë barrën e famës botërore se Anjezë Gonxhe Bojaxhiu. Bota e njohu si Nënë Terezën e Kalkutës — murgeshën e vogël me sari të bardhë me vija të kaltra, që u përul mbi të mjeruarit e rrugëve të Indisë; ne e njohim si njërën ndër ato pak fytyra ku kombi i vogël shqiptar i dha botës diçka të pamatshme. Vetë ajo nuk e fshehu kurrë origjinën. «Nga gjaku jam shqiptare. Nga shtetësia, indiane. Nga besimi, murgeshë katolike. Sa i përket thirrjes, i përkas botës» — kjo formulë e prerë mbetet vetëpërkufizimi më i qartë që la pas.

Pse ka rëndësi

• Anjezë Gonxhe Bojaxhiu lindi më 26 gusht 1910 në Shkupin osman, në një familje katolike shqiptare me rrënjë nga Prizreni; gjuha e saj e parë ishte shqipja.

• Më 1950 themeloi Misionaret e Bamirësisë, urdhër që u rrit në një rrjet global shtëpish për të vdekurit, leprozorësh e strehash; më 1979 mori Çmimin Nobel për Paqe.

• Vetëpërkufizimin e la të prerë: «Nga gjaku jam shqiptare. Nga shtetësia, indiane. Nga besimi, murgeshë katolike.»

Historia e saj është njëherësh një jetë e vetme dhe një hartë e kombit: e lindur në një qytet osman ku shqiptari, sllavi dhe turku ndanin të njëjtat rrugica; e rrënjosur në Prizrenin e Kosovës; e ndarë përgjithmonë nga një nënë e mbyllur pas telit të kufirit shqiptar; dhe e njohur botërisht nën një emër që s'kish asgjë shqiptare. Pikërisht kjo shpërndarje — një popull i copëzuar nëpër shtete, por i lidhur nga gjuha, besa dhe kujtesa — është arsyeja pse jeta e saj lexohet si një nyjë e rrjetit shqiptar, jo si një përjashtim i tij.

Një vajzë shqiptare e Shkupit

Anjeza lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, atëherë qytet i Perandorisë Osmane, sot kryeqytet i Maqedonisë së Veriut; ajo vetë e quante 27 gushtin — ditën e pagëzimit — «ditëlindjen» e vërtetë. Familja Bojaxhiu ishte katolike dhe shqiptare, me rrënjë nga Prizreni. I ati, Nikollë Bojaxhiu, ishte tregtar i pasur dhe këshilltar bashkiak — një ndër të paktët katolikë të zgjedhur në këshillin e qytetit — dhe veprimtar i çështjes kombëtare shqiptare në një kohë kur ajo çështje paguhej shtrenjtë. Vdekja e tij e papritur më 1919, kur Anjeza ishte vetëm nëntë vjeçe, mbeti e mbuluar me dyshime: pati zëra se ishte helmuar për shkak të bindjeve të tij politike. E ëma, Drana, grua e devotshme që e mbante derën hapur për të varfrit e Shkupit, e rriti vajzën në një shtëpi ku bamirësia nuk ishte teori, por zakon i përditshëm.

Ky është një hollësi që shpesh harrohet jashtë trojeve tona: shenjtorja e ardhshme doli nga ai komunitet i ngjeshur shqiptar i Maqedonisë, nga ajo tokë kufitare ku katoliku, ortodoksi dhe myslimani shqiptar ruanin një identitet të përbashkët përtej besimit. Gjuha e parë e Anjezës ishte shqipja; lutjet e para i mësoi shqip, në famullinë e Zemrës së Krishtit në Shkup. Kur, në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, u nis më 1928 drejt Motrave të Loretos në Irlandë e pastaj në Indi, ajo la pas një atdhe që s'do ta shihte më për gjashtëdhjetë vjet.

Thirrja dhe Kalkuta

Në Indi, motra e re — tashmë Motra Tereza, emër të cilin e zgjodhi për nder të Terezës së Lizieux — dha mësim për gati dy dekada në shkollën e Loretos në lagjen Entally të Kalkutës, duke u ngjitur deri në drejtoreshë. Por më 10 shtator 1946, gjatë një udhëtimi me tren drejt Darxhilingut, ajo përjetoi atë që e quajti «thirrja brenda thirrjes»: bindjen se duhej të linte manastirin e mbrojtur për t'u vënë pranë më të varfërve ndër të varfër. Dyert nuk u hapën menjëherë; iu deshën vite kërkesash para se Vatikani t'i lejonte të dilte jashtë klauzurës.

Më 1948 doli nga muret e Loretos, veshi për herë të parë sarin e bardhë me vija të kaltra dhe hyri në lagjet e mjerimit të Kalkutës. Dy vjet më vonë, në 1950, themeloi urdhrin e Misionareve të Bamirësisë (Missionaries of Charity) — një bashkësi që do të rritej nga një grusht motrash në një rrjet global prej mijëra anëtaresh, me shtëpi për të vdekurit, leprozorë, jetimore e streha në dhjetëra vende. Vepra e saj nuk ishte teologji e shkruar, por një metodë e thjeshtë dhe e ashpër: t'i jepje dinjitet njeriut që bota e kishte flakur, në çastin kur askush tjetër nuk e prekte.

Nobeli dhe njohja e botës

Më 1979 iu dha Çmimi Nobel për Paqe. E pranoi «në emër të të uriturve, të zhveshurve, të pastrehëve» dhe kërkoi që banketi zyrtar i çmimit të anulohej, ndërsa paratë t'u jepeshin të varfërve të Kalkutës. Fama botërore që pasoi e shndërroi në një nga fytyrat më të njohura të shekullit të njëzetë — dhe, njëkohësisht, në objekt debati: kritikët vunë në dyshim cilësinë e kujdesit mjekësor në shtëpitë e saj dhe qëndrimet e saj doktrinare. Por për miliona njerëz ajo mbeti mishërimi i mëshirës pa kushte.

Nënë Tereza vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkutë. Kisha Katolike e shpalli të lumur më 19 tetor 2003 nën Papën Gjon Pali II — një nga proceset më të shpejta në histori — dhe e kanonizoi shenjtore më 4 shtator 2016, me Papën Françesk që udhëhoqi meshën në Sheshin e Shën Pjetrit para një turme prej qindra mijërash. Për kombin shqiptar, ajo është shenjtja e parë e njohur botërisht që ka dalë nga gjiri i tij.

«Nga gjaku jam shqiptare»

Identiteti shqiptar i Nënë Terezës nuk ishte një hollësi biografike që ajo e toleronte — ishte diçka që e pohonte me krenari sa herë e pyesnin. E megjithatë, historia ia ktheu këtë identitet në një plagë: nëna e saj, Drana, dhe motra, Age, mbetën të mbyllura brenda Shqipërisë komuniste, pas telit të kufirit. Regjimi i Enver Hoxhës — që e kishte shpallur vendin shtetin e parë ateist në botë — ia mohoi asaj hyrjen dhe atyre daljen. Të dyja vdiqën në Tiranë në fillim të viteve '70 pa e parë kurrë më. Nënë Tereza arriti të shkelte në atdheun e të parëve vetëm në gusht 1989, pas vdekjes së Hoxhës, kur vuri lule mbi varret e tyre dhe u lut në gjuhën me të cilën ishte rritur.

Sot emri i saj është kudo në trojet shqiptare: Aeroporti Ndërkombëtar i Tiranës mban emrin «Nënë Tereza», Katedralja e Prishtinës i është kushtuar «Shën Nënë Terezës», universiteti publik i Shkupit dhe spitali universitar i Tiranës mbajnë emrin e saj, dhe statuja e sheshe e nderojnë nga Shkupi te Prishtina e Tirana. Ky nderim ndërkufitar — një grua e lindur në Shkup, me rrënjë në Prizren, e varrosur në Kalkutë, e kujtuar njëlloj në Tiranë e Prishtinë e Shkup — është vetë dëshmia e një kombi që shtetet i ndanë, por kujtesa e mban një.

Nëna që nuk e pa më

Kur u nis nga Shkupi më 1928 i shkroi një letër lamtumire familjes: «Më 26 të këtij muaji po nisem prej Shkupit. S'po mund mos me ju shkrue dy tri rreshta për juve.» As ajo, as e ëma nuk e dinin se ishte lamtumira e fundit.

Drana dhe motra Age u vendosën më vonë në Tiranë, dhe kufiri i Shqipërisë së Enver Hoxhës ra mes tyre si mur. Nënë Tereza kërkoi vizë herë pas here; qeveri të tëra ndërhynë në emër të saj; regjimi e refuzoi çdo herë. Të dyja gratë vdiqën pa e parë më. Gruaja që bota e priste në çdo kryeqytet nuk u lejua të hynte në vendin e gjakut të vet për të puthur ballin e së ëmës — dhe këtë humbje nuk e ktheu kurrë në ankesë publike.

Nata e errët e shpirtit

Pas vdekjes, letrat e saj zbuluan diçka që e bën figurën më njerëzore, jo më të vogël. Për gati gjysmë shekulli — nga viti 1948 e deri pranë fundit — përjetoi atë që teologjia e quan «nata e errët e shpirtit»: një ndjesi të thellë braktisjeje, heshtjeje hyjnore. «Në shpirt ndiej atë dhembje të tmerrshme humbjeje — të Zotit që s'më do», shkroi.

Që puna e saj e palodhur mes mjerimit lindi pikërisht nga kjo errësirë e brendshme, dhe jo nga një siguri e qetë, është ndoshta gjëja më e jashtëzakonshme që dimë për të: shenjtëri pa pozë, durim pa ngushëllim.

Nyja në rrjetin shqiptar

Jeta e Nënë Terezës ndjek të njëjtën strukturë që lidh gjithë rrjetin e figurave shqiptare: një identitet i ruajtur jo nga një shtet — sepse shteti shpesh mungoi ose e ndaloi — por nga gjuha, besa dhe një kujtesë e përbashkët që kapërcen kufijtë. Ajo doli nga e njëjta botë katolike veriore që dha Pjetër Bogdanin e klerikë të tjerë atdhetarë, nga i njëjti Prizren që ishte djepi i vetëdijes kombëtare, nga e njëjta tokë kufitare ku shqiptari mësoi t'i mbijetonte perandorive duke ruajtur atë që e bënte shqiptar. Bota e njeh si shenjtoren e Kalkutës; ne e njohim edhe si vajzën e Shkupit që kurrë nuk e mohoi se nga gjaku ishte shqiptare — nyja që e lidhi një komb të vogël me ndërgjegjen morale të botës.

Burimet

• Robert Elsie — A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zëri «Bojaxhiu, Anjezë Gonxhe (Nënë Tereza)»: origjina shqiptare, familja e Shkupit dhe rrënjët prizrenase.

• Gëzim Alpion — Mother Teresa: Saint or Celebrity? (Routledge, 2007) — studimi i sociologut shqiptar për identitetin kombëtar të saj dhe raportin mes shenjtërisë e famës mediatike.

• Kathryn Spink — Mother Teresa: An Authorized Biography (HarperOne, botim i rishikuar 2011) — kronologjia e jetës, «thirrja brenda thirrjes» më 1946 dhe themelimi i Misionareve të Bamirësisë.

• Selia e Shenjtë (Vatikan) — akti i kanonizimit, 4 shtator 2016, mesha e Papës Françesk në Sheshin e Shën Pjetrit; dhe akti i lumturimit, 19 tetor 2003, nën Papën Gjon Pali II.

---

# Aleks Buda: i dha historiografisë shqiptare të pasluftës arkitekturën e saj
https://zhurma.press/aleks-buda/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-08

Historiani që i dha historiografisë shqiptare të pasluftës arkitekturën e saj — dhe tezën e vazhdimësisë ilire kodin e vet themeltar.

Kur Akademia e Shkencave e Shqipërisë u themelua më 10 tetor 1972, në krye të saj u vu një historian nga Elbasani që kishte studiuar filozofi në Vjenë. Aleks Buda (1910–1993) nuk ishte thjesht kryetari i saj i parë: ai ishte arkitekti i historiografisë shqiptare të pasluftës — njeriu që i dha një kombi të ndarë me kufij shtetërorë një rrëfim të vetëm për origjinën, vazhdimësinë dhe qëndresën e tij. Vepra e tij mbetet njëkohësisht themel i dijes shqiptare dhe dëshmi se sa afër ecnin dija e pushteti në atë kohë.

Pse ka rëndësi

• Kryetari i parë i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë (themeluar më 10 tetor 1972).

• Konceptoi dhe redaktoi «Historinë e Shqipërisë» (vëll. I–II, 1959 e 1965), sintezën e parë të plotë të historisë kombëtare.

• Historian me formim europian: studioi filozofi e letërsi në Universitetin e Vjenës (1929–1935).

Nga Elbasani te Vjena

Buda lindi më 7 shtator 1910 në Elbasan, në një familje tregtare të njohur të qytetit. Arsimin fillestar e mori në Lece të Italisë dhe të mesmen në Salcburg të Austrisë, të cilën e përfundoi më 1930. Mandej ndoqi studimet për filozofi e letërsi në Universitetin e Vjenës (1929–1935) — një formim europian që do t'i jepte veprës së tij më vonë gjerësinë e referencave dhe ashpërsinë metodike. U kthye në Shqipëri nga fundi i viteve '30 dhe punoi si mësues në gjimnazet e Korçës e të Tiranës, para se historia t'i bëhej profesion e jo thjesht pasion.

Themeluesi i historiografisë së pasluftës

Në Shqipërinë e pasluftës, ku historia duhej rishkruar nga themelet, Buda u bë figura qendrore. Ai konceptoi dhe redaktoi «Historinë e Shqipërisë» (vëll. I–II, 1959 e 1965), veprën e parë të plotë sintetike të historisë kombëtare, dhe më vonë drejtoi hartimin e «Historisë së Popullit Shqiptar». Si kryeredaktor i «Fjalorit Enciklopedik Shqiptar» (1985) dhe autor i katër vëllimeve «Shkrime historike» (1986–2002), ai ndërtoi jo vetëm libra, por një shkollë të tërë: breza historianësh që u formuan nën mentorimin e tij, veçanërisht në fushën e mesjetës shqiptare, të cilën e themeloi si sektor kërkimor më vete. Kur Akademia e Shkencave u ngrit më 1972, ai u zgjodh kryetari i saj i parë dhe e mbajti atë detyrë njëzet e një vjet, deri më 1993.

Teza e vazhdimësisë ilire

Kontributi i tij më i njohur — dhe më i debatuar — ishte teza e vazhdimësisë ilire–shqiptare: ideja se shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, ndër banorët më të vjetër të Ballkanit e të Europës. Buda e ngriti këtë tezë në gur themeli të Kuvendit të Parë të Studimeve Ilire (Tiranë, 1972), ngjarjen shkencore që bashkoi albanologë nga e gjithë bota rreth çështjes së etnogjenezës. Ai vetë nuk e fshehu boshllëkun dokumentar që qëndronte në zemër të argumentit — mungesën e dëshmive të shkruara për ilirët midis shekullit VI dhe shfaqjes së emrit «shqiptar» rreth shekullit XI. Pikërisht ky ndërgjegjësim metodik e dallon veprën e tij nga propaganda e thjeshtë: teza mbetet e debatueshme në shkencën e sotme, por Buda e formuloi si hipotezë pune, jo si dogmë.

Studiuesi i Skënderbeut dhe i Rilindjes

Përtej antikitetit, Buda i kushtoi vëmendje të veçantë dy çasteve që përbëjnë shtyllat e vetëdijes kombëtare: epokës së Skënderbeut dhe Rilindjes Kombëtare. Ai e studioi Gjergj Kastriotin jo si mit, por si figurë historike në kontekstin e saj ballkanik e europian, dhe e lexoi Rilindjen si procesin që e ktheu një popull të shpërndarë në komb modern. Konferenca kombëtare e studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit (1979), të cilën e organizoi, e vendosi Lidhjen në qendër të rrëfimit të shtetformimit shqiptar. Në duart e tij, historia e largët dhe rilindja kulturore lidheshin në një vijë të vetme që çonte te shteti modern.

Dijetari brenda regjimit

Do të ishte e pandershme ta rrëfeje Budën pa regjimin brenda të cilit punoi. Ai qe njeri i afërt i pushtetit — mori pjesë në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972 që kodifikoi shqipen standarde, dhe u nderua me titujt më të lartë të kohës: «Mësues i Popullit», Çmimi i Republikës, Urdhri i Lirisë dhe Urdhri i Flamurit të Punës. Historiografia që ai drejtoi u vu edhe në shërbim të nevojave ideologjike të shtetit njëpartiak, dhe kjo është pjesë e trashëgimisë së tij. E megjithatë, Buda kërkoi — dhe shpesh gjeti — hapësirën për t'iu përmbajtur dokumentit dhe metodës aty ku ideologjia kërkonte thjeshtim. Më 1990, pak para rënies së regjimit, Austria e nderoi me «Medaljen e Madhe të Artë», njohje e një emri që i kaloi kufijtë.

Trashëgimia

Aleks Buda vdiq më 7 korrik 1993 në Tiranë, tetëdhjetë e dy vjeç. Statuja e tij sot ngrihet para Akademisë së Shkencave që ai themeloi, dhe emri i tij mban peshën e një brezi të tërë studiuesish. Trashëgimia e tij është e dyfishtë: nga njëra anë, arkitektura institucionale e dijes shqiptare — akademia, enciklopedia, historia sintetike; nga ana tjetër, një rrëfim kombëtar që brezat e rinj sot e lexojnë me sy kritik. Të dyja janë të vërteta. Sepse historia e një kombi nuk shkruhet një herë e mbaron; ajo rishkruhet vazhdimisht — dhe, duke i debatuar tezat e Budës, historiografia shqiptare dëshmon se është gjallë.

Burimet

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, «Akademik Aleks Buda» — biografia zyrtare: lindja 1910 në Elbasan, arsimimi (Vjenë, 1929–1935), kryetar i parë i ASHSH (1972–1993), veprat dhe nderimet. akad.gov.al

• «Aleks Buda» — Wikipedia — të dhëna biografike: lindja 7 shtator 1910 (Elbasan), vdekja 7 korrik 1993 (Tiranë), teza e vazhdimësisë ilire–shqiptare dhe boshllëku dokumentar mes shek. VI–XI. en.wikipedia.org

• Aleks Buda (red.), «Historia e Shqipërisë» I–II (Tiranë, 1959, 1965) dhe «Historia e Popullit Shqiptar» — veprat sintetike që drejtoi.

• «Kuvendi I i Studimeve Ilire» (Tiranë, 1972; botim 1974) — vepra themeltare e albanologjisë ilire, e organizuar e drejtuar prej tij.

---

# Adem Demaçi: njëzet e tetë vjet burg, pastaj zëri politik i UÇK-së
https://zhurma.press/demaci/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-10

Njëzet e tetë vjet burg për një ide: shkrimtari i «Gjarpijve të gjakut», laureat i Çmimit Saharov dhe zëri politik i UÇK-së — «Mandela i Ballkanit».

Njëzet e tetë vjet të një jete i kaloi pas hekurave të Jugosllavisë — një nga burgimet politike më të gjata në Evropën e kohës. Botoi njëzet e dy vjeç një roman për gjakmarrjen, ndërtoi një lëvizje të fshehtë për bashkimin e shqiptarëve, doli nga qelia me flokë të thinjur dhe u bë zëri politik i një ushtrie çlirimtare. Adem Demaçi nuk kërkoi kurrë të quhej hero; e quajtën Mandela i Ballkanit sepse s'kishte fjalë tjetër që t'i shkonte.

Pse ka rëndësi

• Kaloi 28 vjet në burgjet e Jugosllavisë — një nga burgimet politike më të gjata në Evropën e kohës.

• Themeloi më 1963 Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, organizatë ilegale për vetëvendosje.

• U njoh si «Mandela i Ballkanit» dhe u bë zëri politik i UÇK-së.

Kush ishte

Adem Demaçi u lind në Prishtinë në verën e vitit 1935 — 26 shkurti 1936, data që mbajnë dokumentet, është dita e regjistrimit — dhe u rrit aty, në një Kosovë që sapo kishte kaluar nga një perandori te një mbretëri e do të kalonte së shpejti në një federatë — gjithnjë si periferi e vendimeve që merreshin diku tjetër. Që në rini ai iu përkushtua një ideje të vetme, të thjeshtë dhe të ndaluar njëherësh: se shqiptarët ishin një popull i ndarë me vizore ndër kufij shtetërorë, dhe se kjo ndarje nuk ishte gjendje e natyrshme, por një rregull i vendosur mbi ta.

Në vitin 1963 themeloi Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, një organizatë ilegale që kërkonte vetëvendosjen e shqiptarëve brenda Jugosllavisë socialiste. Ishte një kohë kur vetë përmendja e fjalës «bashkim» mjaftonte për një dënim të gjatë. Demaçi e dinte këtë kur e shkroi programin, dhe e pagoi çmimin plot tri herë.

Njëzet e tetë vjet

Regjimi jugosllav e dënoi Demaçin tri herë, për të njëjtën «vepër»: mendimin. Radha e qelive shënon një jetë të tërë të hequr nga qarkullimi:

Herën e parë e arrestuan në nëntor 1958 dhe e mbajtën nga 1958 deri më 1961. E dyta ishte më e gjata deri atëherë — 1964–1974, dhjetë vjet. E treta, 1975–1990, pesëmbëdhjetë vjet të tjera, që përfunduan vetëm kur Jugosllavia vetë po shembej. Të mbledhura, bëjnë njëzet e tetë vjet burg — një nga burgimet politike më të gjata në Evropën e asaj epoke. Ata që e njohën në qeli e kujtojnë jo si njeri të thyer, por si mësues: brenda mureve ai u mësonte të rinjve histori, gjuhë dhe qëndrim.

Ky është vargu i heshtur i tregimit shqiptar që bota jashtë Ballkanit rrallë e dëgjoi: një shkrimtar mbahej tri dekada në burg për një ide. Amnesty International e shpalli të burgosur të ndërgjegjes më 1978 — kur Demaçi kishte kaluar tashmë mbi pesëmbëdhjetë vjet në qeli — dhe pas saj lirimin e tij e kërkuan edhe shoqatat PEN të shkrimtarëve; regjimi e mbajti edhe afro dymbëdhjetë vjet të tjera.

«Gjarpijt e gjakut»

Para politikanit dhe të burgosurit ishte shkrimtari. Në vitin 1958, ende shumë i ri, Demaçi botoi romanin Gjarpijt e gjakut — një vepër që rrëmonte në plagën e gjakmarrjes, në ligjin e vjetër që i kthente familjet shqiptare kundër njëra-tjetrës brez pas brezi. Ishte një zgjedhje domethënëse: para se t'i kërkonte popullit të tij bashkim kundër një regjimi të jashtëm, shkrimtari e ktheu shikimin nga brenda, drejt asaj që e ndante shqiptarin nga shqiptari.

Ajo nyje e njëjtë — gjaku që kërkon gjak — do të zgjidhej tri dekada më vonë nga Anton Çetta dhe lëvizja e madhe e Pajtimit të Gjaqeve, kur mijëra familje falën hakmarrjen në prag të luftës. Demaçi e kishte emërtuar plagën në letërsi shumë përpara se bashkësia ta shëronte në oborre e në lëndina. Kjo është vazhdimësia që një muze e sheh e historia e përditshme e humb: i njëjti shqetësim moral, i mbartur nga romani te ritueli i faljes.

Këshilli dhe zëri politik i UÇK-së

Kur doli nga burgu në 1990, Demaçi nuk u tërhoq. Nga viti 1991 deri më 1995 — sipas biografit të tij, deri më 1996 — kryesoi Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Prishtinë — institucioni që dokumentoi, rast pas rasti, dhunën e aparatit serb ndaj shqiptarëve gjatë viteve të heqjes së autonomisë dhe të shtetit paralel të mishëruar te Kushtetuta e Kaçanikut. Ai qëndroi jashtë Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe e kritikoi hapur strategjinë e durimit të Ibrahim Rugovës: për Demaçin, pritja pa kërkesë ishte pranim i heshtur.

Kritikën e ktheu në program. Në vend të durimit ai kërkonte një rezistencë paqësore, por aktive: punëtorët të ktheheshin në fabrikat, mësuesit e nxënësit në shkollat, mjekët në spitalet e gazetarët në redaksitë nga të cilat i kishte dëbuar regjimi. Më 1996 hyri edhe në politikën e partive, në krye të Partisë Parlamentare të Kosovës — dhe si kryetar i saj e gjeti pranvera e 1998-s, kur lufta kishte nisur tashmë në Drenicë.

Kur Ushtria Çlirimtare e Kosovës doli në dritë, në gusht 1998 Demaçi u bë përfaqësuesi i saj i përgjithshëm politik — zëri civil i një lufte që Adem Jashari e kishte pagëzuar me gjakun e vet në Prekaz. Çfarë nënkuptonte kjo detyrë e tregon dhjetori i atij viti. Raportet ditore të Misionit Diplomatik Vëzhgues në Kosovë (KDOM), të botuara nga Departamenti amerikan i Shtetit, e shënojnë Demaçin si zërin e UÇK-së përballë vëzhguesve ndërkombëtarë: më 18 dhjetor, pas vrasjes së nënkryetarit të Fushë Kosovës, ai mohoi publikisht, në emër të vetin dhe të Shtabit të Përgjithshëm, çdo përgjegjësi të UÇK-së dhe u zotua se ajo nuk do të merrej me terror; më 21 dhjetor, kur një automjet i KDOM-it u godit nga zjarri pranë Podujevës, ishte ai që kërkoi ndjesë, ndërsa komandanti vendor i UÇK-së mohonte se të shtënat kishin qenë të njerëzve të tij. Por besnikëria e Demaçit ndaj një principi mbi çdo marrëveshje e çoi te ndarja e fundit: në mars 1999 dha dorëheqjen, në kundërshtim me bisedimet e Rambujesë, sepse teksti — sipas tij — nuk garantonte pavarësinë e Kosovës. Zgjodhi të mos e firmoste një gjysmë-zgjidhje, edhe kur e gjithë bota shtynte drejt saj.

Pas fitores: refuzimi i pushtetit

Ajo që e ndan Demaçin nga shumica e prijësve të një lëvizjeje çlirimtare është çfarë bëri kur lufta mbaroi: nuk mori asgjë. Kur Kosova e pasluftës shkoi te zgjedhjet e para parlamentare, në nëntor 2001, ai refuzoi t'i njohë si zgjidhje — jo nga inati, por nga një arsyetim i deklaruar hapur: pushteti i vërtetë mbetej te UNMIK-u dhe te Rezoluta 1244, dhe Kosova, sipas tij, ende s'kishte një klasë politike të formuar, por grupe që kërkonin përfitim në një gjendje të papërcaktuar. Njeriu që kishte bërë njëzet e tetë vjet burg për vetëvendosjen nuk kërkoi as mandat, as ministri, as karrige partiake.

Në vend të tyre mori një detyrë që pak fitimtarë e duan: drejtoi, në kuadër të KMDLNj-së, Komitetin për Mirëkuptim, Tolerancë dhe Bashkëjetesë — punën me pakicat jo-shqiptare të Kosovës së re. Kjo është vazhda e njëjtë morale që e kishte nisur në rini, kur si nxënës kërkonte që serbët ta mësonin shqipen ashtu siç shqiptarët mësonin serbishten: barazi e ndërsjellë, jo shkëmbim rolesh. Armiku i Demaçit qe gjithnjë shteti serb dhe aparati i tij i dhunës, kurrë serbët si popull — një dallim që e mbajti edhe kur çmimi i tij politik ishte i lartë.

Prandaj epiteti «Mandela i Ballkanit», sado i merituar si nderim, e ngushton. Ai e shpjegon Demaçin me një krahasim të huazuar, kur rasti i tij është më i veçantë se krahasimi: një burrë që e fitoi kauzën e jetës dhe pastaj zgjodhi të mos qeverisë me të. Ky refuzim — vlerat pa pushtet, në një rajon ku zakonisht zgjidhet e kundërta — është pjesa e trashëgimisë së tij që kujtesa publike e përmend më rrallë dhe që i mungon më shumë.

Dy versione për prejardhjen — dhe rrethi që u mbyll te letrat

Për vendin e lindjes shumica e burimeve thonë Prishtinë; për datën, jo plotësisht. Biografi i tij, Shkëlzen Gashi, shkruan se Demaçi lindi në gusht të vitit 1935 dhe se prindërit — nga shtatë fëmijët e familjes do të mbijetonin vetëm tre — e regjistruan vetëm gjashtë muaj më vonë, më 26 shkurt 1936, kur u bindën se foshnja do të jetonte. Për prejardhjen e familjes, gjithashtu jo: një varg burimesh e nxjerr nga fshati Lupç i Podujevës, një kumtesë studimore e lidh me Oroshin e Mirditës — një prejardhje që, sipas saj, Demaçi e mbajti gjithë jetën si pjesë të identitetit të vet shpirtëror. Të dy versionet qarkullojnë paralelisht në shtypin shqiptar dhe asnjëri nuk e sqaron raportin me tjetrin. E shënojmë si është: një hollësi e vogël, por tregues se sa duar e kanë shkruar tashmë këtë biografi.

Dhe rrethi u mbyll aty ku kishte nisur. Nga 2005 deri më 2007 Demaçi ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës — njeriu që bota e njihte për njëzet e tetë vjet burg u kthye, në fund, te zanati me të cilin kishte filluar.

Trashëgimia

Në vitin 1991 Parlamenti Evropian i dha Demaçit Çmimin Saharov për Lirinë e Mendimit, njohja më e lartë evropiane për ata që i qëndrojnë regjimeve autoritare. Shtypi ndërkombëtar e quajti «Mandela i Ballkanit» — për dekadat në qeli dhe për refuzimin për t'u thyer. Kosova e pavarur do ta shpallte Hero të Kosovës.

Adem Demaçi vdiq më 26 korrik 2018 në Prishtinë, tetëdhjetë e dy vjeç. La pas një mësim të vështirë: se dinjiteti i një populli nuk matet me fitoret e shpejta, por me ata që refuzojnë të nënshkruajnë kur ndërgjegjja u thotë jo — qoftë edhe pas njëzet e tetë vjetësh burg.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Adem Demaçi u regjistrua si i lindur më 26 shkurt 1936 (sipas biografit të tij, lindi në gusht 1935) dhe vdiq më 26 korrik 2018 në Prishtinë; botoi romanin Gjarpijt e gjakut më 1958; themeloi Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve më 1963; vuajti tri dënime — 1958–1961, 1964–1974, 1975–1990 — gjithsej rreth njëzet e tetë vjet burg; kryesoi Këshillin për Mbrojtjen e të Drejtave e Lirive të Njeriut (1991–1995, sipas disa burimeve 1996); nga viti 1996 drejtoi Partinë Parlamentare të Kosovës; mori Çmimin Saharov të Parlamentit Evropian më 1991; shërbeu si përfaqësues i përgjithshëm politik i UÇK-së nga gushti 1998 dhe dha dorëheqjen në mars 1999 pas Rambujesë. Këto mbahen nga regjistri i Parlamentit Evropian (Çmimi Saharov), nga nekrologjia e Balkan Insight dhe nga dosja biografike e enciklopedive publike (të kryqëzuara, jo si burim i vetëm).

Fakti dhe interpretimi. Se Demaçi mbahet si i burgosuri politik më jetëgjatë i Evropës së kohës — vlerësim që duhet lexuar bashkë me rastin e Pjetër Arbnorit, i cili në Shqipërinë komuniste vuajti po aq vjet — dhe se u quajt «Mandela i Ballkanit» janë vlerësime të përhapura gjerësisht në shtyp e në kujtesën publike (pretendim), të bazuara mbi faktin e pakontestueshëm të njëzet e tetë viteve burg (fakt). Leximi ynë — që dorëheqja e tij në Rambuje ishte një refuzim me parim e jo kokëfortësi — është pozicioni editorial i Zhurmës, i shënuar si i tillë. Faktet e datave e të institucioneve nuk i tejkalojmë; interpretimin e mbajmë të ndarë prej tyre.

• Gazeta Dielli — Demaçi, Kosova, Çamëria dhe përjetësimi i amanetit të tij në VATËR (2025)

• U.S. Department of State — KDOM Daily Report, 18 dhjetor 1998

• U.S. Department of State — KDOM Daily Report, 21 dhjetor 1998

---

# Jusuf Gërvalla: poeti që Beogradi e vrau, dhe rrjeti që pas tij ndërtoi UÇK-në
https://zhurma.press/jusuf-gervalla/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Poeti dhe veprimtari i vrarë nga shërbimi sekret jugosllav më 17 janar 1982 — një nga themeluesit e lëvizjes që përgatiti UÇK-në.

Natën e 17 janarit 1982, në qytezën gjermane Untergruppenbach pranë Heilbronit, tri plumba i dhanë fund njërës prej zërave më të pastër të lëvizjes kombëtare shqiptare në mërgim. Në një makinë ranë të vrarë tre veprimtarë: poeti dhe publicisti Jusuf Gërvalla, vëllai i tij Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka — të tre organizatorë të rrjetit klandestin që, një dekadë më vonë, do të mishërohej te Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Atentati mban vulën e shërbimit sekret jugosllav, i cili e ndoqi kundërshtarin shqiptar tej kufijve të vet. Jusuf Gërvalla — shkrimtar, muzikant, gazetar dhe themelues i lëvizjes popullore për Republikën e Kosovës — nuk ishte thjesht një viktimë e Beogradit: ishte dëshmi se sa larg ishte gati të shkonte shteti për të shuar një rrjet shqiptar që nuk lejohej të ngrihej.

Pse ka rëndësi

• Poet, gazetar e muzikant, themelues i lëvizjes popullore për Republikën e Kosovës në mërgim.

• U vra me dy shokë (Bardhosh Gërvalla e Kadri Zeka) më 17 janar 1982 në Gjermani; atentati mban vulën e shërbimit sekret jugosllav.

• Rrjeti klandestin që organizoi u mishërua një dekadë më vonë te UÇK-ja.

Kush ishte Jusuf Gërvalla

Jusuf Gërvalla lindi më 1 tetor 1945 në fshatin Dubovik të Deçanit, në Kosovën e atëhershme brenda Jugosllavisë federative. Studimet e larta i ndoqi në Prishtinë dhe në Lubjanë, dhe u formua si njeri i fjalës: poet, prozator, muzikant dhe gazetar që punoi në redaksi të Shkupit e të Prishtinës. Në vitet '70 botoi tri përmbledhje poetike — Fluturojnë e bien (1975), Kanjushë e verdhë (1978) dhe Shenjat e shenjta (1979) — vepra që e vendosën mes zërave letrarë të brezit të tij. Por letërsia për Gërvallën nuk qëndronte veçmas nga çështja kombëtare: ashtu si te breza të tërë intelektualësh shqiptarë, fjala dhe angazhimi ishin i njëjti veprim. Kjo binte ndesh me kufijtë e ngushtë që Beogradi u lejonte shqiptarëve të Kosovës — një komb i ndarë mes disa republikave, i mbajtur nën vëzhgim sa herë kërkonte të fliste për vete si tërësi.

1981-shi dhe rrjeti klandestin

Pika e kthesës erdhi me demonstratat e vitit 1981, kur studentët e Universitetit të Prishtinës mbushën rrugët me thirrjen "Kosova Republikë". Përgjigjja e Jugosllavisë qe dhuna, gjendja e jashtëzakonshme dhe një valë e gjatë arrestimesh e përndjekjesh. Gërvalla, tashmë nën shënjestrën e sigurimit, u detyrua të kërkonte strehim politik në Gjermani. Nga mërgimi ai nuk u tërhoq: themeloi Lëvizjen Popullore për Republikën e Kosovës, bërthamën organizative që më vonë do të ndahej në dy rrjedha — Lëvizjen Popullore të Kosovës (LPK) dhe Lëvizjen Kombëtare për Çlirimin e Kosovës — të dyja paraardhëse të drejtpërdrejta të UÇK-së. Zëri i tyre arriti edhe te mërgata shqiptare, e cila e ktheu diasporën në prapavijë të një lufte të gjatë politike. Ky ishte modeli i rrjetit shqiptar që Gërvalla mishëronte: i shpërndarë tej kufijve, i lidhur nga një ide e vetme, dhe pikërisht për këtë i rrezikshëm për një shtet që mbahej mbi mohimin e tij.

17 janari 1982: atentati i Untergruppenbach-ut

Aksioni erdhi shpejt dhe ftohtë. Më 17 janar 1982, në Untergruppenbach afër Heilbronit, të tre burrat u qëlluan në makinën e tyre. Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka ranë në vend; Jusuf Gërvalla, i plagosur rëndë, ndërroi jetë pak orë më vonë, në agimin e 18 janarit, pas ndërhyrjes kirurgjikale. Vrasja e tre veprimtarëve shqiptarë në tokë gjermane pati jehonë ndërkombëtare — deri edhe java gjermane Der Spiegel i kushtoi shkrim ngjarjes më 25 janar 1982. Dora u atribuohet shërbimeve sekrete jugosllave (UDB-së), të cilat gjatë Luftës së Ftohtë ndoqën dhe eliminuan mërgimtarë politikë të konsideruar armiq të shtetit. Atentati nuk qe një rast i izoluar dhune, por pjesë e një logjike shtetërore: rrjeti shqiptar në mërgim duhej goditur pikërisht sepse po ngrihej.

Kadri Zeka dhe Bardhoshi — tre emra, një natë

Kujtesa kombëtare i mban të tre bashkë, sepse ranë bashkë. Kadri Zeka lindi më 25 prill 1953 në fshatin Poliçkë të anës së Kamenicës. Gazetar në Radio Prishtinë, ai qe angazhuar që i ri në radhët e grupeve revolucionare klandestine të viteve '70 dhe u ngjit deri në organet drejtuese të organizatës marksiste-leniniste të Kosovës, duke punuar krah figurave si Rexhep Mala e Hydajet Hyseni. Bardhosh Gërvalla, vëllai i Jusufit, ndau me të edhe idealin edhe fatin. Të tre i bashkoi e njëjta bindje — se çështja e shqiptarëve të Jugosllavisë kërkonte organizim, jo pritje — dhe po ajo bindje i bëri shënjestër. Përkujtimi i tyre çdo 17 janar është kthyer në një nga ritet e kujtesës politike të Kosovës; Jusuf Gërvalla nderohet sot me titullin Hero i Kosovës.

Trashëgimia: nga dëshmorët te UÇK-ja

Vdekja e Gërvallëve dhe e Zekës nuk e ndrydhi lëvizjen — e forcoi. Rrjeti që ata ndihmuan të ngrihej mbijetoi arrestimet, mërgimin dhe dekadën e grevave e represionit të viteve '80, u organizua nëpër strukturat paralele të Kosovës nën shtypje, dhe nga bërthama e LPK-së prodhoi kuadrot që në vitin 1997–1998 hapën frontin e armatosur me UÇK-në. Ndonëse rruga e Kosovës do të kalonte edhe përmes rezistencës paqësore të Ibrahim Rugovës dhe përpjekjes së gjatë të Adem Demaçit në burg, krahu që nisi te Untergruppenbach-u përfundoi te Prekazi. Kjo është arsyeja pse Jusuf Gërvalla, poeti i vrarë në një makinë të huaj, mbetet një nga figurat themeltare të Kosovës moderne: jo si viktimë, por si njeriu që i dha rrjetit shqiptar formën që Beogradi u përpoq — dhe dështoi — ta zhdukte.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në biografinë e verifikuar të Jusuf Gërvallës të përmbledhur nga Wikipedia në shqip (data e lindjes më 1 tetor 1945 në Dubovik të Deçanit, formimi në Prishtinë e Lubjanë, veprat poetike, themelimi i lëvizjes popullore dhe atentati i 17 janarit 1982); në zërin përkatës të Wikipedia në anglisht për ndarjen e lëvizjes në LPK dhe Lëvizjen Kombëtare për Çlirimin e Kosovës si paraardhëse të UÇK-së; dhe në të dhënat biografike të Kadri Zekës (lindur më 25 prill 1953, gazetar në Radio Prishtinë, drejtues i organizatës klandestine, i rënë në të njëjtin atentat). Rrethanat e vrasjes në Untergruppenbach dhe jehona e saj ndërkombëtare, përfshirë shkrimin e Der Spiegel të 25 janarit 1982, konfirmohen nga kronika e kohës.

---

# Bushatllinjtë: pashallëku i Shkodrës dhe shteti shqiptar i veriut (1757–1831)
https://zhurma.press/bushatllinjte/
Type: organization
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-16

Dinastia që ngriti pashallëkun gjysmë-të-pavarur të Shkodrës (rreth 1757–1831) — motra veriore e Janinës së Ali Pashës.

Ndërsa në jug Ali Pashë Tepelena ndërtonte perandorinë e vet personale me qendër në Janinë, në veri një dere tjetër shqiptare kishte ngritur prej kohësh një shtet brenda shtetit osman: pashallëku i Shkodrës, i qeverisur nga dinastia e Bushatllinjve për afër tri çerekë shekulli, nga rreth viti 1757 deri më 1831. Nga kalaja e Rozafës mbi Bunë, tri breza pashallarësh — Mehmet Pasha, i biri Kara Mahmud Pasha dhe, në fund, Mustafa Pasha — sunduan Shqipërinë veriore, Kosovën perëndimore dhe kufijtë malorë ndaj Malit të Zi me një pushtet aq të konsoliduar sa Stambolli e toleronte më shumë se sa e urdhëronte. Historia e tyre është gjysma veriore e së njëjtës tezë që tregon edhe ekspozita e Ali Pashës: rrjeti shqiptar mund të ngrihej deri në nivelin e një gjysmë-shteti të njohur nga diplomacia evropiane — por si projekt dinastik, jo kombëtar, dhe rrëzohej në çastin kur perandoria rigjente forcën për t'i marrë sërish frenat në dorë.

Pse ka rëndësi

• Bushatllinjtë qeverisën pashallëkun e Shkodrës nga rreth viti 1757 deri më 1831 — një shtet shqiptar brenda perandorisë osmane, i drejtuar nga kalaja e Rozafës.

• Tri breza pashallarësh — Mehmet Pasha, Kara Mahmud Pasha dhe Mustafa Pasha — sunduan Shqipërinë veriore, Kosovën perëndimore dhe kufijtë ndaj Malit të Zi.

• Ishte një projekt dinastik, jo kombëtar, dhe u rrëzua kur Stambolli rigjeti forcën për të marrë sërish frenat në dorë.

Ngritja e një dere: nga fshati Bushat te sarajet e Shkodrës

Emri i dinastisë vjen nga fshati Bushat pranë Shkodrës, prej ku doli familja e bejlerëve që do t'i jepte emrin gjithë epokës. Themeluesi i pushtetit të tyre ishte Mehmet Pasha Bushati, i cili rreth vitit 1757 përqendroi në duart e veta administrimin e sanxhakut të Shkodrës dhe e bëri atë de facto trashëgimtar brenda familjes — hapi vendimtar që e ndan një valí të thjeshtë osman nga një dinasti rajonale. Ngjitja e Bushatllinjve ndoqi të njëjtin model si shumë qendra periferike të Perandorisë Osmane në shekullin XVIII: dobësimi i pushtetit qendror u la vend notablëve vendas — të ashtuquajturve ajanë — të cilët grumbulluan tokë, tatime dhe forcë ushtarake private, dhe u bënë të domosdoshëm për vetë Stambollin që kishte nevojë për ta si rekrutues ushtarakësh dhe garantues rendi në krahina të largëta.

Në kulmin e vet, pashallëku shtrihej mbi një territor të gjerë të Shqipërisë së sotme veriore, deri në rrafshin e Kosovës dhe në kufijtë e vështirë malorë. Qendra ishte Shkodra, me kalanë e Rozafës si bërthamë ushtarake e simbolike; qyteti ishte tashmë një nyjë tregtare që lidhte Adriatikun me thellësinë ballkanike, dhe të ardhurat prej tij ushqenin makinerinë e pushtetit të Bushatllinjve.

Kara Mahmud Pasha: pashallëku në kulmin e fuqisë

Figura që e ktheu pashallëkun e Shkodrës në një fuqi rajonale me peshë evropiane ishte Kara Mahmud Pasha Bushati (sundoi rreth 1775–1796), i biri i Mehmet Pashës. Ambicioz dhe i pamëshirshëm, ai zgjeroi kufijtë e pashallëkut dhe synoi një pavarësi që Stambolli nuk mund ta pranonte. Kur Porta e Lartë dërgoi ekspedita ndëshkuese kundër tij në mesin e viteve 1780, Kara Mahmudi i theu — një prej fitoreve më të bujshme të një notabli lokal ndaj ushtrisë perandorake — dhe për një kohë u shpall kryengritës nga Stambolli. Pastaj, siç ndodhte shpesh në ekonominë politike osmane, ra pajtimi: perandoria që s'e mundte dot e rehabilitoi, ia njohu titujt dhe e riktheu si valí, sepse një Bushatlli i fortë në kufi ishte më i dobishëm se një kufi bosh.

Fundi i Kara Mahmudit erdhi jo nga Stambolli, por nga fushatat e tij kundër malësorëve të Malit të Zi. Në vjeshtën e vitit 1796, gjatë një ekspedite kundër forcave malazeze të drejtuara nga vladika Petar I Petroviq-Njegoshi, ai u mund në betejën e Krusit dhe u vra; koka e tij u mor si trofe. Vdekja e tij e la pashallëkun pa udhëheqësin që e kishte çuar në majën e fuqisë, por dera e Bushatllinjve nuk u shua.

Diplomacia mes perandorive

Ajo që e bën pashallëkun e Shkodrës një dëshmi të tezës qendrore të këtij muzeu — se pushteti shqiptar mund të arrinte deri në tryezat e diplomacisë së madhe — është politika e jashtme e Bushatllinjve. Kara Mahmud Pasha nuk u mjaftua me lojën brenda kornizës osmane: ai hyri në korrespondencë dhe negociata me fuqitë fqinje, veçanërisht me Habsburgët austriakë dhe me Venedikun, duke ofruar në momente të caktuara aleancë ose madje mbrojtje, si mjet presioni ndaj Stambollit. Ishte diplomaci e një sunduesi që dinte se mbijetesa e tij varej nga balancimi i tri perandorive — osmane, habsburge dhe, në sfond, ruse — njëra kundër tjetrës. Kjo është pikërisht «nyja brenda perandorisë» për të cilën flet ekspozita: një qendër shqiptare e mjaftueshme në vetvete sa të negocionte si aktor, jo thjesht si nënshtetas.

Ibrahimi dhe Mustafai: nga pajtimi te fundi i vitit 1831

Pas vdekjes së Kara Mahmudit, drejtimin e mori i vëllai, Ibrahim Pasha Bushati (rreth 1796–1810), i cili ndoqi një vijë më pajtuese ndaj Stambollit dhe e ruajti pashallëkun me marrëveshje më shumë se me përballje. Trashëgimtari i fundit ishte Mustafa Pasha Bushati (sundoi rreth 1810–1831), nën të cilin dera arriti sërish peshë ushtarake, duke i dhënë Perandorisë Osmane trupa në fushata të mëdha të kohës.

Fundi erdhi bashkë me epokën e reformave centralizuese të sulltan Mahmudit II. Pas shkatërrimit të jeniçerëve më 1826, Stambolli nisi ta shtrëngonte kontrollin mbi notablët gjysmë-të-pavarur në gjithë Rumelinë. Më 1831, Mustafa Pasha u bashkua me valën e madhe të kryengritjes së pashallarëve rumeliotë e boshnjakë kundër reformave dhe marshoi me një ushtri të fuqishme drejt jugut; u mund nga forcat e kryevezirit Reshid Mehmet Pasha, u tërhoq në Shkodër dhe u rrethua në kalanë e Rozafës. Dorëzimi i tij po atë vit shënoi shuarjen e pashallëkut: territori u riintegrua nën administrimin e drejtpërdrejtë osman. Mustafai u fal, u dërgua në Stamboll dhe më vonë i shërbeu vetë perandorisë që e kishte mundur — fund tipik për një notabël të epokës që humbi lojën me qendrën.

Dy pashallëqe, një mësim

Pashallëku i Shkodrës dhe pashallëku i Janinës ishin dy polet — verior e jugor — të së njëjtës dukuri: bota shqiptare, kur pushteti qendror osman u dobësua, prodhoi menjëherë qendra vetëqeverisëse të afta të organizoheshin si gati-shtete, të mblidhnin tatime, të mbanin ushtri dhe të negocionin me fuqitë e mëdha. Të dyja u ngritën si projekte dinastike, jo si program kombëtar; të dyja u rrëzuan brenda një dekade nga njëra-tjetra — Janina më 1822, Shkodra më 1831 — pikërisht kur Perandoria Osmane, nën Mahmudin II, rigjeti vullnetin dhe forcën për të centralizuar. Mësimi që nxjerr rrjeti shqiptar prej tyre nuk është ai i viktimës, por i mundësisë: kapaciteti për të ndërtuar shtet ishte aty, i dëshmuar dy herë brenda një brezi; ajo që mungonte ishte korniza kombëtare që do ta bënte këtë kapacitet të përbashkët e të qëndrueshëm — korniza që do ta kërkonte, gjysmë shekulli më vonë, Lidhja e Prizrenit.

Burimet

• Robert Elsie, «Historical Dictionary of Albania» dhe «A Biographical Dictionary of Albanian History» — për zërat mbi familjen Bushati, Kara Mahmud Pashën dhe pashallëkun e Shkodrës.

• Miranda Vickers, «The Albanians: A Modern History» (I.B. Tauris) — për vendosjen e pashallëqeve gjysmë-të-pavarura në kontekstin e dobësimit të pushtetit osman dhe të ajanëve rajonalë.

• «Historia e Popullit Shqiptar», Vëllimi I (Akademia e Shkencave e Shqipërisë) — për kronologjinë e Bushatllinjve, territorin e pashallëkut dhe fundin e tij më 1831.

• Stavro Skendi, «The Albanian National Awakening, 1878–1912» (Princeton University Press) — për leximin e pashallëqeve si paraprijës të autonomizmit shqiptar të Rilindjes.

---

# Kodikët e Beratit: dorëshkrimet e purpurta që i mbijetuan perandorive
https://zhurma.press/kodiku-i-beratit/
Type: heritage
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-23

Dy nga shtatë kodikët e purpurt të botës — thesari më i vjetër i shkrimit në tokën shqiptare, ruajtur në Berat nga viti 1356

Në një dhomë me siguri të lartë në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë ruhen sot dy libra që i takojnë historisë më të hershme të fjalës së shkruar. Janë Kodikët e Beratit — dy ungjij dorëshkrim që qyteti i Beratit i ruajti ndër shekuj, njëri prej tyre i shkruar me shkronja argjendi mbi pergamenë të purpurt që në shekullin e gjashtë. Kodiku i parë, i njohur si Beratinus 1 ose Kodiku i Purpurt, radhitet sot mes vetëm shtatë "kodikëve të purpurt" që i kanë mbijetuar botës, dhe konsiderohet një nga tri a katër arketipet më të vjetra të Dhiatës së Re që njeh njerëzimi. Nuk është një thesar që bota e njeh; është një thesar që një qytet shqiptar e ruajti kur pak kush jashtë tij e dinte se e kishte.

Pse ka rëndësi

• Kodikët e Beratit janë dy ungjij dorëshkrim që qyteti i Beratit i ruajti ndër shekuj; sot ruhen në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.

• Beratinus 1, "Kodiku i Purpurt", u shkrua me shkronja argjendi mbi pergamenë të purpurt jo më vonë se mesi i shekullit të gjashtë.

• Ai radhitet mes vetëm shtatë "kodikëve të purpurt" që i kanë mbijetuar botës dhe konsiderohet një nga arketipet më të vjetra të Dhiatës së Re.

Purpuri dhe ari: dy ungjij mes shtatë kodikëve të botës

Beratinus 1, Kodiku i Purpurt i Beratit, është një dorëshkrim ungjillor në greqishten e vjetër, i shkruar me shkronja të mëdha unciale mbi pergamenë të ngjyrosur në purpur — një teknikë e rrallë dhe e shtrenjtë, e rezervuar për librat më të çmuar të perandorisë bizantine. Teksti është gdhendur me bojë argjendi, ndërsa shkronjat nistore me ar. Paleografët e datojnë jo më vonë se mesi i shekullit të gjashtë. Ai përmban Ungjillin sipas Mateut dhe atë sipas Markut, me disa mungesa fletësh, të ruajtura në njëqind e nëntëdhjetë fletë pergamene rreth 31 me 27 centimetra, në dy shtylla për faqe. Krahas tij qëndron Beratinus 2, Kodiku i Artë ose Codex Aureus Anthimi, një dorëshkrim i shekullit të nëntë që përmban të katër ungjijtë të plotë, i shkruar po ashtu me bojë të çmuar. Të dy kodikët janë vetëm kreu i një trashëgimie më të gjerë dorëshkrimesh — dhjetëra kodikë e fragmente që u kopjuan, u ruajtën dhe u lexuan në kishat e Beratit gjatë një mijëvjeçari.

Nga Kisha e Shën Gjergjit te Arkivi i Shtetit

Emri "Beratinus" vjen nga vetë qyteti. Kodiku i Purpurt dëshmohet në Berat që së paku nga viti 1356, i ruajtur në Kishën e Shën Gjergjit në kështjellën e qytetit — atje ku brezni pas brezni priftërinjsh e murgjish e trashëguan detyrën për ta mbajtur të fshehur e të paprekur. Berati nuk ishte thjesht vendi ku ndodhi të gjendej dorëshkrimi; ai ishte një qendër ku kodikët kopjoheshin dhe ruheshin, një nyjë e kulturës së shkruar që qëndroi e gjallë nëpër ndërrimin e perandorive — bizantine, osmane e pastaj shteti modern shqiptar. Vetëm në vitin 1971 dy Beratinusët u zhvendosën nga Berati në Tiranë, ku prej atëherë ruhen në Arkivin Qendror të Shtetit. Është një udhëtim prej gjashtëqind vjetësh brenda mureve të një qyteti të vetëm para se libri të ndryshonte adresë.

Kur Hitleri kërkoi dorëshkrimin

Vlera e Kodikut të Purpurt nuk u kuptua vetëm nga studiuesit. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur Shqipëria ishte nën pushtim, lajmi për dorëshkrimin e rrallë arriti deri te vetë Hitleri, i cili kërkoi ta gjente. Sipas kronikës së ruajtur, disa murgj e priftërinj të Beratit rrezikuan jetën për ta fshehur kodikun dhe për ta mbajtur larg duarve të pushtuesit. Ishte i njëjti veprim që kishte mbajtur gjallë librin për gjashtë shekuj — jo një institucion i madh, por një zinxhir njerëzish të thjeshtë që e kuptonin se çfarë mbanin në duar. Historia e këtyre kodikëve nuk është vetëm historia e tekstit të shkruar mbi purpur; është historia e atyre që zgjodhën ta ruajnë kur ishte më e lehtë ta humbnin.

2005: viti kur bota i njohu

Më 2005, të dy Kodikët e Beratit — Beratinus 1 dhe Beratinus 2 — u regjistruan në Regjistrin e UNESCO-s "Kujtesa e Botës", njohja ndërkombëtare më e lartë për dokumentet me vlerë të veçantë për njerëzimin. UNESCO i cilësoi ata mes dokumenteve me rëndësi thelbësore për zhvillimin e letërsisë së hershme biblike, liturgjike e hagjiografike, dhe pjesë e shtatë kodikëve të purpurt që mbijetojnë sot, të shpërndarë nëpër trembëdhjetë shekuj — nga i gjashti te i tetëmbëdhjeti. Në vitin 2016, Kodiku i Purpurt u dixhitalizua në bashkëpunim me Bibliotekën e Kongresit të Shteteve të Bashkuara, duke e bërë të arritshme për studiuesit e mbarë botës një faqe që dikur ruhej e mbyllur në një kishë mali. Njohja erdhi vonë, por erdhi: dëshmi se një nga tekstet më të vjetra të krishterimit të shkruar mbijetoi jo në një kryeqytet perandorak, por në Berat.

Rrjeti: qyteti që ruajti fjalën

Kodikët e Beratit i takojnë një rrjeti më të gjerë të kujtesës së shkruar shqiptare, që lidh dorëshkrimin me librin dhe kishën me shtypshkronjën. I njëjti qytet që ruajti Beratinusët ruajti edhe ikonat e Onufrit, mjeshtrit të madh të shekullit të gjashtëmbëdhjetë — dy trashëgimi që dëshmojnë Beratin si një qendër ku fjala e shkruar dhe imazhi i shenjtë u ruajtën me të njëjtin kujdes. Dy shekuj pas Onufrit, i njëjti impuls për ta ngulitur fjalën në shkrim do të merrte formën e librit të parë të shtypur shqip — "Mesharit" të Gjon Buzukut të vitit 1555 — dhe më vonë të veprave të Pjetër Bogdanit. Nga kodiku i purpurt te kanuni i mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi, e njëjta halkë përsëritet: një rrjet njerëzish që e kuptuan se një popull ruhet duke ruajtur atë që shkruan. Kodikët e Beratit janë hallka më e vjetër e atij zinxhiri — provë se, shumë para se të kishte një shtet për ta mbrojtur, kishte një qytet që dinte ç'kishte në duar.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në zërin enciklopedik për Codex Beratinus për datimin (shek. VI), përmbajtjen (Ungjijtë e Mateut dhe Markut), materialet (pergamenë e purpurt, bojë argjendi), përmasat dhe historinë e ruajtjes në Kishën e Shën Gjergjit të Beratit nga viti 1356 e zhvendosjen në Arkivin e Shtetit më 1971, si dhe episodin e Luftës së Dytë Botërore; në regjistrimin e UNESCO "Kujtesa e Botës" (2005) për njohjen ndërkombëtare, cilësimin si një nga arketipet më të vjetra të Dhiatës së Re, përmbajtjen katërungjillore të Beratinus 2 (shek. IX) dhe kontekstin e shtatë kodikëve të purpurt; dhe në dokumentimin e Institutit të Edukimit, Trashëgimisë dhe Turizmit për dixhitalizimin e vitit 2016 me Bibliotekën e Kongresit dhe ruajtjen e sotme. Numri i saktë i fletëve dhe datimet paleografike janë dhënë ashtu siç i japin këto burime.

---

# Traktati i Londrës (1915): pakti i fshehtë që e ndau Shqipërinë pa e ftuar në tryezë
https://zhurma.press/traktati-i-londres-1915/
Type: event
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-10

Ngjarje · 26 prill 1915 — pakti i fshehtë ku fuqitë e mëdha copëtuan Shqipërinë pa e ftuar në tryezë, dhe përgjigjja që e zhbëri

Më 26 prill 1915, në një sallë të mbyllur në Londër, katër fuqi — Britania e Madhe, Franca, Rusia cariste dhe Italia — nënshkruan një traktat të fshehtë që do ta sillte Romën në Luftën e Parë Botërore krah Antantës. Çmimi i kësaj hyrjeje ishte tokë: territore austro-hungareze, ishuj të Egjeut, një pjesë e Anadollit — dhe Shqipëria. Shteti dyvjeçar që Konferenca e Ambasadorëve e kishte njohur në Londër vetëm dy vjet më parë u fut sërish në tryezë si monedhë shkëmbimi, pa qenë i pranishëm, pa u pyetur, pa e ditur. Traktati i Londrës është dokumenti ku fuqitë e mëdha e trajtuan ekzistencën kombëtare shqiptare jo si të drejtë, por si copë që mund të ndahej.

Pse ka rëndësi

• Traktati i Londrës (26 prill 1915) ishte marrëveshja e fshehtë me të cilën Britania, Franca, Rusia dhe Italia e tërhoqën Romën në Luftën e Parë Botërore krah Antantës.

• Në këmbim, nenet 6 dhe 7 e ndanin Shqipërinë — një shtet mik, të porsanjohur — pa qenë e pranishme dhe pa u pyetur.

• Dokumenti u bë simboli i trajtimit të ekzistencës kombëtare shqiptare jo si e drejtë, por si copë shkëmbimi mes fuqive të mëdha.

Një komb i munguar në tryezën e vet

Traktati — i njohur edhe si Pakti i Londrës — ishte para së gjithash një marrëveshje për të tërhequr Italinë nga neutraliteti. Roma kishte qëndruar jashtë luftës që nga gushti 1914; Antanta e bindi duke i premtuar Trentinon, Triesten, Istrian, pjesë të Dalmacisë, Dodekanezin dhe një zonë ndikimi në Anadoll. Më 23 maj 1915 Italia i shpalli luftë Austro-Hungarisë. Por dy nenet që prekën Shqipërinë — neni 6 dhe 7 — nuk ishin çmim lufte kundër armikut; ishin ndarje e një vendi mik, të porsanjohur, mbi kurrizin e një populli që as nuk u ftua.

Ky është thelbi që historiografia shqiptare — nga Historia e Popullit Shqiptar te fjalorët e Robert Elsie-t — e ka nënvizuar gjithnjë: vendimi u mor për shqiptarët dhe pa shqiptarët. Rrjeti kombëtar që sapo kishte ngritur flamurin në Vlorë më 1912 nuk u njoh si subjekt me vullnet, por si hapësirë boshe që fqinjët dhe protektorët mund ta mbushnin sipas interesit.

Çfarë premtoi Londra: Vlora, Sazani dhe copëtimi

Sipas tekstit të traktatit dhe leximit të tij te studiuesit Nicola Guy dhe Robert Elsie, dispozitat shqiptare ishin të përpikta dhe të rënda:

• Neni 6 — Italia do të merrte sovranitet të plotë mbi Vlorën, ishullin e Sazanit dhe një brendatokë të mjaftueshme rreth Gjirit të Vlorës për t'i mbrojtur ushtarakisht.

• Neni 7 — një shtet i vogël shqiptar në qendër, me marrëdhëniet e jashtme në dorë të Italisë, dhe copëtimi i veriut e i jugut: veriu ndërmjet Serbisë dhe Malit të Zi, jugu (i quajtur "Epiri i Veriut") drejt Greqisë.

Me pak fjalë: nga shteti i vitit 1913 nuk do të mbetej as emri i plotë — vetëm një bërthamë e cunguar nën mbrojtjen italiane, e rrethuar nga territore të dhëna fqinjëve. Italia tashmë kishte zbarkuar në Vlorë më dhjetor 1914; traktati i jepte këtij pushtimi një veshje ligjore për t'u bërë i përhershëm.

Mohimi i njohjes së 1913-s

Rëndesa e traktatit kuptohet vetëm përballë asaj që kishte ndodhur pak më parë. Në Konferencën e Ambasadorëve në Londër (1912–1913), po ato fuqi kishin njohur pavarësinë e Shqipërisë të shpallur në Vlorë nga Ismail Qemali më 28 nëntor 1912. Njohja e 1913-s ishte e cunguar — Kosova, Çamëria dhe treva të tjera u lanë jashtë kufirit — por parimi ekzistonte: shqiptarët ishin komb me shtet.

Traktati i Londrës e ktheu mbrapsht atë parim brenda dy vitesh. I njëjti qytet që kishte thënë "po" në 1913 nënshkroi në 1915 planin për ta shpërbërë. Kjo është arsyeja pse traktati mbahet mend jo thjesht si padrejtësi territoriale, por si dëshmi e një ligji të pashkruar që rrjeti shqiptar e ka njohur në çdo shekull: njohja jepet dhe merret sipas volisë së të tjerëve, kurrë si e drejtë e qëndrueshme. Kundër këtij ligji do të ngrihej më 1920 përgjigjja shqiptare.

Nga fshehtësia në dritë: bolshevikët, Wilson dhe Konferenca e Paqes

Traktati mbeti sekret derisa, pas Revolucionit të Tetorit 1917, bolshevikët nxorën në dritë traktatet e fshehta të gjetura në arkivat cariste — mes tyre edhe Paktin e Londrës. Zbulimi e vendosi Antantën në siklet moral, sidomos përballë Woodrow Wilson-it, presidenti amerikan që në Katërmbëdhjetë Pikat kërkoi "marrëveshje të hapura, të arritura hapur" dhe kundërshtoi ndarjet e fshehta.

Në Konferencën e Paqes në Paris (1919), dispozitat shqiptare të traktatit nuk u zbatuan siç ishin shkruar. Presioni i Wilsonit, kundërshtimi i vendosur shqiptar dhe grindjet mes vetë fituesve i penguan. U provuan zgjidhje të tjera po aq të dëmshme — si marrëveshja Tittoni–Venizelos (1919), ku Italia do të mbështeste pretendimet greke në jug në këmbim të Vlorës e protektoratit — por asnjëra nuk mbërriti të bëhej realitet i qëndrueshëm. Diplomacia e madhe nuk ia dha Shqipërisë shpëtimin; ajo erdhi nga brenda.

Përgjigjja: Lushnja dhe Vlora

Kundërpërgjigjja shqiptare ndaj frymës së Traktatit të Londrës u dha me dy akte të lidhura. Në janar 1920, Kongresi i Lushnjës rithemeloi shtetin, refuzoi çdo copëtim dhe e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Pastaj, në verën e 1920-s, Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) nxori ushtrinë italiane nga qyteti që traktati ia kishte premtuar Romës "përjetësisht". Me Protokollin e Tiranës më 2 gusht 1920, Italia u tërhoq nga Vlora — duke mbajtur vetëm ishullin e Sazanit — dhe pretendimi kryesor i nenit 6 u shemb në terren.

Më 17 dhjetor 1920, pranimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve ia dha njohjes një bazë që asnjë traktat i fshehtë nuk mund ta zhbënte lehtë. Kështu, dokumenti që synonte ta fshinte shtetin shqiptar nga harta u bë, në fund, prova e kundërt: se ky shtet mund të mbrohej vetë.

Trashëgimia

Traktati i Londrës mbetet një nga rastet më të pastra në historinë evropiane të asaj që rrjeti kombëtar shqiptar e ka provuar herë pas here — të vendosurit e fatit të një populli në një sallë ku ai popull nuk ka karrige. Nuk është kujtim viktimizimi, por matës force: sepse kundër tij u ngritën Lushnja dhe Vlora, dhe fituan. Sot ishulli i Sazanit dhe gjiri i Vlorës, që dikur ishin çmimi i një pazari të fshehtë mes fuqive, janë tokë shqiptare — dhe kjo nuk erdhi nga bujaria e askujt, por nga një komb që zgjodhi të mos rrinte i heshtur në tryezën e vet.

Burimet

• Nicola Guy, The Birth of Albania: Ethnic Nationalism, the Great Powers of World War I and the Emergence of Albanian Independence, I.B. Tauris, 2012 — diplomacia e fuqive të mëdha dhe dispozitat shqiptare të Paktit të Londrës.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, 2010 — zërat për Traktatin e Londrës (1915), Konferencën e Ambasadorëve dhe Luftën e Vlorës.

• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: A History — Vol. I, Albania and King Zog 1908–1939, I.B. Tauris, 2004 — kronologjia e pushtimit italian të Vlorës, e traktatit dhe e tërheqjes më 1920.

• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History, I.B. Tauris, 1995 — konteksti i copëtimit të planifikuar dhe reagimi shqiptar ndaj tij.

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëllimi III — Traktati i Londrës si mohim i njohjes së 1913-s dhe përgjigjja e Kongresit të Lushnjës.

---

# Ahmet Lepenica: komandanti i parë i Luftës së Vlorës 1920
https://zhurma.press/ahmet-lepenica/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-07-28

Komandanti i parë i mbrojtjes së Vlorës — majori nga Lepenica që hapi luftën e vitit 1920, para se komanda t'i kalonte Qazim Koculit.

Kur në verën e vitit 1920 Vlora u ngrit me armë kundër pushtimit italian, komandën e parë të forcave shqiptare nuk e mbajti njeriu që historia do të kujtonte më vonë si fitimtar, por një major i vjetër i dalë nga radhët e ushtrisë osmane. Ahmet Lepenica — me emrin e plotë Ahmet Islam Canaj, nga fshati Lepenicë i Vlorës — ishte komandanti i përgjithshëm i Luftës së Vlorës 1920 nga nisja e saj deri te rënia e garnizonit të Kotës, çasti kur ai ia dorëzoi komandën Qazim Koculit. Ai është një nga ata emra që fitorja e madhe i la në hije: roja e armatosur e Kongresit, oficeri që bashkoi Himarën me shtetin, burri që hapi luftën por nuk e mbylli atë.

Pse ka rëndësi

• Ahmet Islam Canaj — i njohur si Ahmet Lepenica, nga fshati Lepenicë i Vlorës — lindi më 1872 dhe formimin ushtarak e mori brenda ushtrisë osmane, ku u ngjit deri në gradën e kapitenit.

• Për qëndrimin e tij në përleshjet e vitit 1914 kundër kryengritjes së Haxhi Qamilit, u gradua major nga qeveria shqiptare — jo më nën flamurin osman.

• Qe komandanti i përgjithshëm i Luftës së Vlorës 1920 nga nisja e saj deri te rënia e garnizonit të Kotës, kur ia dorëzoi komandën Qazim Koculit.

Kush ishte

Ahmet Lepenica lindi më 1872 në fshatin Lepenicë, në krahinën malore mbi Vlorë, në Sanxhakun e atëhershëm të Vlorës nën Perandorinë Osmane. Mbiemri me të cilin hyri në histori është ai i vendlindjes — një zakon i njohur i Labërisë dhe i jugut shqiptar, ku njeriu mbante emrin e fshatit që e kishte rritur. Ashtu si shumica e oficerëve shqiptarë të brezit të tij, formimin ushtarak e mori brenda ushtrisë osmane, e cila në atë kohë ishte e vetmja shkollë ku një djalë i malësisë mund të mësonte artin e luftës moderne. Prej andej ai do të dilte me gradën që do t'i jepte peshë kur çështja kombëtare do të kërkonte njerëz që dinin të komandonin.

Nga ushtria osmane te grada e majorit

Në radhët e ushtrisë osmane Lepenica u dëshmua si oficer i lindur. Nga ushtar i thjeshtë, për vepra trimërie u ngjit deri në gradën e kapitenit, dhe u dërgua në një kurs ushtarak dyvjeçar që e përfundoi me rezultate të shkëlqyera. Kthesa erdhi me trazirat e viteve 1914, kur qeveria e sapoformuar shqiptare e Turhan Pashë Përmetit u përball me kryengritjen e Haxhi Qamilit në Shqipërinë e Mesme. Për qëndrimin e tij në ato përleshje, Lepenica u gradua major nga qeveria shqiptare — një gradë që e vendoste tashmë brenda strukturës ushtarake të shtetit të ri, jo më nën flamurin osman. Ishte pikërisht kjo përvojë komande që gjashtë vjet më vonë do ta çonte në krye të mbrojtjes së Vlorës.

Komandanti i parë i Luftës së Vlorës

Në qershor të vitit 1920, kur qyteti vendosi t'i hidhej me armë garnizonit italian që mbante ende të pushtuar Vlorën dhe ishullin e Sazanit, drejtimin ushtarak të kryengritjes e mori Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare — organi me dymbëdhjetë anëtarë e me kryetar Osman Haxhiun, që qyteti ngriti për të organizuar rezistencën. Në krye të forcave, si komandant i përgjithshëm, u caktua major Ahmet Lepenica. Ai e mbajti komandën nga çelja e luftës deri te marrja e garnizonit të Kotës — një nga pozicionet çelës të frontit. Aty, sipas kronikës, Lepenica dha dorëheqjen dhe kaloi në drejtimin e policisë së luftës bashkë me Shero Eminin, ndërsa komanda e përgjithshme i kaloi Qazim Koculit, i cili do ta udhëhiqte fushatën deri në fitoren e 3 shtatorit 1920. Burimet nuk pajtohen plotësisht mbi arsyet e largimit — disa e paraqesin si dorëheqje pas një jave komandë, të tjera thjesht si kalim detyre pas rënies së Kotës — por të gjitha e vendosin Lepenicën si komandantin e parë të asaj lufte, njeriun që hapi veprimet ushtarake para se stafeta t'i kalonte pasardhësit.

Roja e Kongresit, Vjosa dhe Himara

Largimi nga komanda e përgjithshme nuk e nxori Lepenicën jashtë skenës. Ende në vitin 1920 ai u gjend mes rojës së armatosur që mbrojti Kongresin e Lushnjës — kuvendin që rithemeloi shtetin shqiptar dhe hodhi poshtë planet e huaja për copëtimin e vendit. Pas fitores së Vlorës, detyrat ushtarake vazhduan: më 12 shkurt 1921 ai u emërua komandant i zonës së lumit Vjosa, dhe më 1 qershor 1921 — për herë të parë në historinë e shtetit shqiptar — bashkoi krahinën e Himarës me administratën e armatosur të shtetit, duke e sjellë atë brerez bregdetar nën autoritetin e Tiranës. Ishin veprime që plotësonin, tokë pas toke, atë që fitorja e Vlorës e kishte nisur: shndërrimin e një rezistence krahinore në kufi e administratë të një shteti të njohur, pasi Lidhja e Kombeve e pranoi Shqipërinë më 17 dhjetor 1920.

Emri që historia e la në hije

Ahmet Lepenica vdiq më 1942, në prag të një lufte të re që do të përpinte edhe një herë Vlorën dhe Labërinë. Emri i tij i takon një rrjeti të tërë oficerësh e krerësh vendorë — Vlora, Labëria dhe malësia rreth saj — që në verën e vitit 1920 e kthyen dijen ushtarake të fituar nën flamuj të huaj në mbrojtje të shtetit të vet. Ky rrjet nuk u ngrit rreth një njeriu të vetëm, por rreth një ideje: se qyteti mund t'i qëndronte një perandorie. Fitorja e madhe, siç ndodh shpesh, e mbajti në kujtesë komandantin e fundit dhe i harroi ata që hapën rrugën; historia e Lepenicës, komandantit të parë të Luftës së Vlorës, e roja e Kongresit të Lushnjës, e ka pikërisht këtë vlerë — të kujtojë se fitorja e një populli rrallëherë është vepër e një emri të vetëm.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në kronologjinë e Luftës së Vlorës 1920 për rrjedhën ushtarake, radhën e komandantëve (Ahmet Lepenica → Qazim Koculi) dhe dorëheqjen te Kota; në kronikën e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të botuar nga gazeta Dielli për përbërjen dymbëdhjetëanëtarëshe të komitetit dhe kalimin e komandës; dhe në përmbledhjen biografike të botuar nga Bota Sot për origjinën, gradën ushtarake, rolin si roje e Kongresit të Lushnjës dhe emërimet e mëvonshme (zona e Vjosës, bashkimi i Himarës me shtetin, 1921). Aty ku burimet nuk pajtohen mbi arsyet e largimit nga komanda, teksti i paraqet të dyja versionet pa zgjedhur njërin.

---

# Qazim Koculi: komandanti i fitores së Vlorës më 1920
https://zhurma.press/qazim-koculi/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-07-24

Komandanti i përgjithshëm i Luftës së Vlorës 1920 — nga Kota te çlirimi i qytetit

Kur në qershor të vitit 1920 Italia mbante ende të pushtuar Vlorën dhe ishullin e Sazanit, ishte një oficer i dalë nga Akademia Ushtarake e Stambollit ai që mori mbi supe komandën e forcave shqiptare dhe e ktheu një kryengritje krahinore në fitore ushtarake e diplomatike. Qazim Koculi — komandant i përgjithshëm i Luftës së Vlorës 1920, delegat i Kongresit të Lushnjës, deputet, ministër dhe për një ditë kryeministër — mban në një biografi të vetme edhe lartësinë morale të brezit që i dha formë shtetit shqiptar, edhe ndërlikimin e rëndë të fundit të tij. Historia e tij është njëherësh një triumf i mbrojtjes kombëtare dhe një kujtim që regjimet e mëvonshme e mbajtën gjatë në heshtje.

Pse ka rëndësi

• Qazim Koculi (lindur më 22 gusht 1887 në Koculi pranë Vlorës) ishte oficer i Akademisë Ushtarake të Stambollit që mori komandën e përgjithshme të Luftës së Vlorës më 1920.

• Ai e ktheu një kryengritje krahinore në fitore ushtarake e diplomatike, duke i dhënë fund pushtimit italian të Vlorës e Sazanit.

• Ishte edhe delegat i Kongresit të Lushnjës, deputet, ministër dhe për një ditë kryeministër — një figurë që regjimet e mëvonshme e mbajtën gjatë në heshtje.

Kush ishte

Qazim Koculi lindi më 22 gusht 1887 në fshatin Koculi, pranë Vlorës, në Sanxhakun e atëhershëm të Vlorës nën Perandorinë Osmane, bir i Muhamet Koçiut. Arsimin fillestar e mori në Vlorë — sipas burimeve, me mbështetjen e Syrja bej Vlorës — dhe më pas ndoqi gjimnazin e njohur Zosimea në Janinë, shkollën ku ishin formuar shumë nga intelektualët e Rilindjes. Studimet e larta i kreu në Akademinë Ushtarake të Stambollit (Kara Harp Okulu), nga e cila doli oficer. Si toger i marinës osmane, emri i tij hyn në kronikë tashmë më 1909: gjatë një përballjeje detare pranë Prevezës ai nuk iu bind urdhrit për t'iu dorëzuar marinës italiane, dhe pas kësaj u detyrua të mërgojë deri në Argjentinë, prej nga u kthye rreth vitit 1912. Ishte tashmë njeriu që do ta shihte Italinë si kundërshtarin e trojeve shqiptare — një bindje që tetë vjet më vonë do ta çonte në krye të një ushtrie.

Kongresi i Lushnjës dhe prefektura e Vlorës

Në janar të vitit 1920, kur vendi rrezikonte copëtimin nga planet e Fuqive të Mëdha, Koculi mori pjesë në Kongresin e Lushnjës si përfaqësues i Vlorës. Kongresi rithemeloi shtetin shqiptar, hodhi poshtë vendimet e huaja për ndarjen e tokës dhe e bëri Koculin anëtar të parlamentit të ri. Pak muaj më vonë, më 29 maj 1920, ai u emërua njëkohësisht prefekt i Vlorës dhe komandant i forcave të Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare — organi që qyteti kishte ngritur për të organizuar rezistencën. Sipas kronikës së botuar nga gazeta Dielli, Komiteti numëronte dymbëdhjetë anëtarë me kryetar Osman Haxhiun; kalimi i pushtetit ushtarak në duart e Koculit e lidhi udhëheqjen politike të mbrojtjes me atë ushtarake në një zinxhir të vetëm komande.

Lufta e Vlorës: nga Kota te fitorja

Në krye të veprimeve ushtarake qëndroi në fillim major Ahmet Lepenica, që komandoi nga nisja e luftës deri te rënia e garnizonit të Kotës. Pas Kotës komanda kaloi te Qazim Koculi, i cili e udhëhoqi fushatën deri në fitore. Forcat shqiptare — vullnetarë të Labërisë, Vlorës dhe malësisë rreth saj — shtrënguan pozicionet italiane derisa, më 3 shtator 1920, Koculi hyri në qytet dhe rimori detyrat e prefekturës. Ishte një fitore që i tejkaloi përmasat vendore: e detyroi Romën të tërhiqej nga bregdeti shqiptar, ndonëse Sazani mbeti përkohësisht nën kontroll italian. Vetëm disa muaj më vonë, më 17 dhjetor 1920, Lidhja e Kombeve e pranoi Shqipërinë si anëtare — njohja ndërkombëtare që fitorja e Vlorës e bëri të pashmangshme. Rezistenca e një qyteti të vetëm ishte kthyer në garanci për shtetin.

Burrë shteti dhe mërgimtar kundër Zogut

Fitorja e ngriti Koculin në radhët e para të elitës së re politike. Në zgjedhjet e 5 prillit 1921 ai fitoi vendin e Vlorës në parlament, dhe më 6–7 dhjetor 1921 mbajti për një ditë të vetme detyrën e kryeministrit — një episod i shkurtër që dëshmon peshën e tij mes burrave të shtetit. Kur Fan Noli formoi qeverinë e tij reformatore më 1924, Koculi mori postin e ministrit të Punëve Botore, i rreshtuar qartë kundër ngritjes së Ahmet Zogut. Pas kthimit të Zogut në pushtet, ai kaloi në mërgim dhe qe mes themeluesve të KONARE-s (Komiteti Nacional Revolucionar) në Vjenë më 1925 — rrjetit të emigrantëve që synonte rrëzimin e regjimit të Zogut. Ashtu si Xhafer Ypi dhe bashkëkohësit e tij, Koculi i takonte brezit të parë që u përpoq t'i jepte Shqipërisë institucione — një brez i tërhequr vazhdimisht mes idealit shtetndërtues dhe përplasjeve të ashpra për pushtet.

Kthimi, bashkëpunimi dhe fundi te Gjormi

Këtu biografia e Koculit merr kthesën e saj më të errët, të cilën e rrëfejmë ashtu siç e ka lënë regjistri historik, pa zbukurim. Pas pushtimit italian të vitit 1939 ai u kthye në Shqipëri dhe pranoi detyra në administratën e re: ministër Shteti në qeverinë bashkëpunëtore të Mustafa Krujës dhe Komisar i Lartë i deleguar për krahinën e Vlorës. Njeriu që një herë e kishte luftuar Italinë me armë në dorë, dy dhjetëvjeçarë më vonë u ul në një qeveri të vendosur nga po ajo fuqi — kontradikta që i përmbledh tragjeditë e brezit të tij. Fundi i erdhi më 2 janar 1943, kur u vra në Vlorë nga një çetë e udhëhequr prej Halil Alisë, pas Betejës së Gjormit, në kaosin e afrimit të luftës civile. Pas dekadash heshtjeje — sepse biografia e tij nuk i shërbente asnjë regjimi — kujtesa kombëtare e rikthjeu më vonë figurën e komandantit të Vlorës: ai u nderua me titullin "Hero i Popullit", dhe në gusht 2020, me rastin e njëqindvjetorit të luftës, u dekorua pas vdekjes si Kalorës i Urdhrit të Skënderbeut. Kujtimi i tij mbetet i ndërlikuar, por ky ndërlikim nuk ia zbeh atë çka bëri në verën e vitit 1920.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në biografinë e verifikuar të Qazim Koculit të përmbledhur nga Wikipedia (data e lindjes, formimi ushtarak, roli në Luftën e Vlorës, karriera politike dhe fundi i vitit 1943); në kronologjinë e Luftës së Vlorës 1920 për rrjedhën ushtarake dhe njohjen ndërkombëtare; dhe në kronikën e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të botuar nga gazeta Dielli për përbërjen e komitetit dhe kalimin e komandës nga Ahmet Lepenica te Qazim Koculi. Roli i tij në administratën e pushtimit italian të viteve 1939–1943 jepet sipas regjistrit historik, pa zbukurim.

---

# Migjeni: vargu i lirë që e ktheu poezinë shqipe nga kombi te njeriu
https://zhurma.press/migjeni/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Millosh Gjergj Nikolla (1911–1938) — poeti i «Vargjeve të lira» që solli modernitetin evropian në letërsinë shqipe.

Kur në vitin 1936 shtypshkronja «Gutenberg» në Tiranë nxori një vëllim të hollë me tridhjetë e pesë poezi të titulluar «Vargjet e lira», censura e mbretërisë e ndaloi menjëherë. Autori i tij, një mësues njëzet e pesëvjeçar nga Shkodra që nënshkruante me pseudonimin Migjeni, nuk kishte shkruar as për heronjtë e kombit, as për lavdinë e së kaluarës — kishte shkruar për urinë, për lypësin, për fëmijën e sëmurë dhe për qytetin e veriut që kalbej në mjerim. Me atë libër, letërsia shqipe u shkëput nga kënga romantike e Rilindjes dhe hyri, e vonuar por e vendosur, në modernitetin evropian. Migjeni vdiq dy vjet më vonë, njëzet e gjashtë vjeç, pa e parë kurrë veprën e vet të lirë. Zëri i tij mbeti — i ndaluar dy herë, i deformuar një herë, por kurrë i heshtur.

Pse ka rëndësi

• Millosh Gjergj Nikolla (1911–1938) botoi më 1936 vëllimin «Vargjet e lira» — tridhjetë e pesë poezi që censura e mbretërisë i ndaloi menjëherë.

• Në vend të heronjve të kombit ai shkroi për urinë, lypësin dhe fëmijën e sëmurë — lëndë që e mblodhi si mësues në Vrakë (1933–1934) dhe drejtor i shkollës malore në Pukë (1936).

• Shkollimi në Manastir dhe në seminarin ortodoks i hapi Gorkin, Dostojevskin e Niçen; me të letërsia shqipe u shkëput nga kënga romantike e Rilindjes dhe hyri në modernitetin evropian.

Djaloshi i Shkodrës

Millosh Gjergj Nikolla lindi më 13 tetor 1911 në Shkodër, qytetin që shtrihet mbi bregun juglindor të liqenit të Shkodrës. Rridhte nga një familje ortodokse e qytetit. Katërmbëdhjetë vjeç, në vjeshtën e vitit 1925, fitoi një bursë për të vazhduar shkollën e mesme në Manastir (Bitola) — të njëjtin qytet ku shtatëmbëdhjetë vjet më parë Kongresi i Manastirit kishte zgjedhur alfabetin e shqipes. Aty u diplomua në vitin 1927 dhe hyri në seminarin ortodoks të Shën Gjon Teologut, ku studioi sllavishten e vjetër kishtare, rusishten, greqishten, latinishten dhe frëngjishten. Këto gjuhë i hapën një dritare drejt letërsisë ruse dhe filozofisë evropiane — Gorki, Dostojevski, Niçe — që do t'i jepnin formë ndjeshmërisë së tij. U kthye në Shkodër në qershor 1932, i ushqyer me një kulturë krejt tjetër nga ajo e bardëve të atdheut.

Mësuesi mes Vrakës dhe Pukës

Më 23 prill 1933 Migjeni u emërua mësues në fshatin Vrakë, shtatë kilometra nga Shkodra, ku qëndroi derisa shkolla u mbyll në vitin 1934. Pas një viti në Shkodër, në prill 1936 u dërgua drejtor i shkollës malore në Pukë, ku shërbeu tetëmbëdhjetë muaj para se sëmundja ta detyronte të largohej. Këto vende pune nuk ishin thjesht biografi — ishin burimi i lëndës së tij. Në malësinë e Pukës dhe në lagjet e varfra të qytetit të veriut, Migjeni pa nga afër atë që poezia shqipe deri atëherë kishte anashkaluar: fëmijën këmbëzbathur, gruan e këputur nga puna, lypësin te dera e kishës. Në vend që ta kthente shikimin nga lavdia e Skënderbeut apo nga Perëndia e Naimit, e drejtoi te njeriu që vuante përpara syve të tij.

«Vargjet e lira»: kthesa

Krijimtaria e Migjenit nisi me prozën. Skica e tij e parë e shkurtër, «Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun», u botua në revistën «Illyria» në maj 1934 nën pseudonimin e ri — Migjeni, akronim i emrit të plotë Millosh Gjergj Nikolla. Gjatë viteve 1933–1938 ai shkroi rreth njëzet e katër skica prozë, portrete të thata e therëse të «qytetit të veriut» dhe të mjerimit të tij. Por vepra që e bëri të pavdekshëm ishte vëllimi poetik «Vargjet e lira»: tridhjetë e pesë poezi, të shtypura nga «Gutenberg» në Tiranë në vitin 1936. Cikli qendror, «Kangët e mjerimit» — me poezi si «Rezignata» — hodhi poshtë retorikën e madhërishme të Rilindjes dhe foli me një gjuhë të zhveshur, të ashpër, moderne. Aty ku poetët e mëparshëm kishin kënduar kombin dhe të kaluarën e lavdishme, Migjeni këndoi të tashmen e padrejtë. Ky ishte kalimi që kritika e ka quajtur nga romantizmi revolucionar te realizmi kritik — hapi i parë i vërtetë i letërsisë shqipe drejt modernitetit.

Censura dhe vdekja e hershme

Sapo doli, «Vargjet e lira» u ndalua nga censura e regjimit të Zogut: një poet që fliste për mjerimin ishte një zë i papërshtatshëm. Ndërkohë Migjeni ishte tashmë i sëmurë rëndë. Në verën e vitit 1935 kishte rënë në shtrat me tuberkuloz — sëmundje endemike në fushat kënetore të bregdetit shqiptar të asaj kohe. Udhëtoi në korrik të atij viti drejt Athinës në kërkim të shërimit, por u kthye pas një muaji pa asnjë përmirësim. Pas pesë muajsh në sanatoriumin «San Luigi» pranë Torinos, u transferua në spitalin valdez të Torre Pellices, ku vdiq më 26 gusht 1938, njëzet e gjashtë vjeç. Nuk e pa kurrë librin e vet të qarkullonte lirisht.

Zëri që s'iu nënshtrua asnjë fronti

Vendi i Migjenit në letërsinë shqipe kuptohet vetëm si nyjë në një rrjet. Në Shkodrën e viteve 1920–1930 çeleshte një brez i tërë letrar: atë Gjergj Fishta me epikën e tij «Lahuta e Malcís», Ernest Koliqi me prozën e tij të kultivuar, dinastia Marubi që e regjistronte qytetin me dritëhije — madje portreti kanonik i vetë Migjenit doli nga studio e Geg Marubit. Migjeni qëndronte brenda këtij rrjeti, por si kundërpol: aty ku Fishta ngrinte epikën heroike dhe Naim Frashëri kishte kënduar atdheun, ai e uli shikimin te njeriu i thjeshtë dhe te dhimbja e tij. Bashkë me Lasgush Poradecin — lirikun e liqenit — ai përfaqëson dy fytyrat e modernitetit të hershëm shqiptar.

Vepra e tij u botua plotësisht vetëm pas vdekjes: botimi i dytë i «Vargjeve të lira» doli në vitin 1944, pa dy poezi («Parathanja e parathanjeve» dhe «Blasfemi») por me tetë të reja. Ironia e historisë e ndoqi edhe pas vdekjes: regjimi që erdhi pas luftës e shpalli Migjenin pararendës të «poezisë proletare», duke e ngushtuar një ndërgjegje të thellë poetike në një etiketë ideologjike. Kështu zëri i tij u deformua për herë të dytë — më parë i ndaluar nga mbreti, tani i përvetësuar nga partia. Migjeni nuk ishte as bard i kombit, as poet i asnjë fronti politik: ishte një poet i ndërgjegjes, që zgjodhi të shihte atë që të tjerët nuk donin ta shihnin. Pikërisht kjo pavarësi e bën atë, njëzet e gjashtë vjeç dhe me një libër të vetëm, një nga zërat më të mëdhenj që letërsia shqipe ka nxjerrë ndonjëherë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni) lindi më 13 tetor 1911 në Shkodër dhe vdiq më 26 gusht 1938 në Torre Pellice të Italisë, nga tuberkulozi, njëzet e gjashtë vjeç. U shkollua në Manastir (Bitola) nga viti 1925 dhe në seminarin ortodoks të Shën Gjon Teologut deri në qershor 1932. Shërbeu mësues në Vrakë (nga 23 prill 1933) dhe drejtor shkolle në Pukë (prill 1936 – vjeshtë 1937). Skica e tij e parë, «Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun», u botua në «Illyria» në maj 1934. Vëllimi «Vargjet e lira» (35 poezi) u shtyp nga «Gutenberg», Tiranë, në vitin 1936 dhe u ndalua nga censura; botimi i dytë doli në vitin 1944. Këto të dhëna janë kryqëzuar me profilin biografik të Migjeni (Wikipedia) dhe me veprën e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë klasike shqipe (albanianliterature.net).

Fakti dhe leximi. Datat, veprat, vendet e punës dhe historia e censurës janë fakte. Leximi i Migjenit si nyja ku letërsia shqipe kaloi nga regjistri kombëtar-romantik i Rilindjes në modernitetin evropian — dhe si një zë të cilin fillimisht e ndaloi mbretëria e më vonë e përvetësoi ideologjia socialiste — është korniza interpretuese e Muzeut Dixhital ZHURMA, e mbështetur në kritikën letrare, jo trillim. Portreti i përdorur është realizuar nga studio Marubi (Geg Marubi), sot në zotërim publik.

---

# Lufta e Vlorës 1920: fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur
https://zhurma.press/lufta-e-vlores/
Type: event
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-22

Fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur — dëbimi i Italisë nga Vlora, qershor–gusht 1920

Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) ishte kryengritja e armatosur me të cilën Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare dhe luftëtarët e Vlorës e të Labërisë e nxorën Italinë nga Vlora — fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur.

Në verën e vitit 1920, një shtet tetëvjeçar, i pambrojtur dhe pa ushtri të rregullt, i shpalli luftë njërës prej fuqive fituese të Luftës së Parë Botërore. Lufta e Vlorës — nga 5 qershori deri më 2 gusht 1920 — nxori Italinë nga qyteti bregdetar që kishte pushtuar prej gjashtë vitesh dhe që pretendonte ta mbante përjetësisht sipas një traktati të fshehtë. Ishte fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur dhe akti që i dha shtetit të porsalindur peshën për t'u pranuar në Lidhjen e Kombeve gjashtë muaj më vonë.

Pse ka rëndësi

• Lufta e Vlorës (5 qershor – 2 gusht 1920) ishte fitorja e parë ushtarake e Shqipërisë së pavarur: nxori Italinë nga Vlora, të cilën e mbante prej gjashtë vitesh.

• Rrënja e konfliktit ishte Traktati i fshehtë i Londrës (1915), me të cilin Antanta i premtonte Italisë sovranitetin mbi Vlorën e Sazanin dhe një protektorat mbi Shqipërinë e mesme.

• Kongresi i Lushnjës (janar 1920) rithemeloi shtetin, e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë dhe hodhi poshtë çdo plan ndarjeje — parakushti politik i fitores.

Konteksti: Traktati i fshehtë i Londrës

Rrënja e konfliktit ishte Traktati i Londrës i vitit 1915, marrëveshja e fshehtë me të cilën Antanta e tërhoqi Italinë në luftë kundër Perandorive Qendrore. Në këmbim, Italisë i premtohej sovraniteti i plotë mbi Vlorën dhe ishullin e Sazanit, si dhe një protektorat mbi Shqipërinë e mesme; pjesë të tjera të trojeve shqiptare u premtoheshin Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi. Italia e kishte zbarkuar ushtrinë në Vlorë që në fund të vitit 1914 dhe, në mbarim të Luftës së Parë Botërore, e mbante qytetin si bazë ushtarake. Për shqiptarët, Vlora nuk ishte një qytet i çfarëdoshëm: ishte aty ku Ismail Qemali kishte ngritur flamurin e pavarësisë më 28 nëntor 1912. Ta humbje Vlorën do të thoshte të pranoje copëtimin e vetë idesë së shtetit shqiptar.

Kongresi i Lushnjës: një shtet që refuzon copëtimin

Kthesa erdhi me Kongresin e Lushnjës (21–31 janar 1920), i cili rithemeloi shtetin shqiptar, e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë dhe formoi një qeveri të re nën Sulejman Delvinën. Kongresi hodhi poshtë çdo plan ndërkombëtar për ndarjen e Shqipërisë dhe deklaroi se do t'i mbronte kufijtë "me armë në dorë". Ky vendim politik ishte parakushti i luftës që do të vinte: pa një qeveri që refuzonte copëtimin dhe pa autoritetin moral të Lushnjës, kryengritja e Vlorës do të kishte mbetur një revoltë lokale, jo lufta e një kombi.

Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare dhe ultimatumi

Në qershor 1920, patriotët e Labërisë dhe të Vlorës formuan Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare, me qendër në fshatin Bestrovë. Ndër udhëheqësit ishin Qazim Koculi, Osman Haxhiu dhe komandanti ushtarak Ahmet Lepenica. Më 3 qershor 1920 Komiteti i dërgoi komandës italiane një ultimatum: të largohej nga Vlora dhe nga territoret e pushtuara. Kur afati skadoi pa përgjigje, natën e 5 qershorit filluan sulmet. Forcat shqiptare ishin vullnetarë malësorë — sipas burimeve shqiptare rreth 4.000 luftëtarë në fillim, të armatosur keq — përballë një garnizoni italian që vlerësohej deri në 20.000 ushtarë, me artileri, flotë dhe kontrollin e detit.

Betejat e Luftës së Vlorës 1920: Drashovica, Kota, Babica

Lufta u zhvillua në brezin kodrinor rreth Vlorës. Betejat kryesore u dhanë te ura e Drashovicës, te Kota, Kanina dhe Babica, ku çetat shqiptare goditën linjat e furnizimit dhe i ngushtuan italianët drejt qytetit e bregut. Terreni malor, njohja e vendit dhe lëvizshmëria e çetave anuluan pjesërisht epërsinë teknologjike italiane. Ndërkohë, garnizoni italian vuante nga malaria e kënetave të ulëta dhe nga një moral i thyer pas viteve të luftës së madhe — dy faktorë që historianët i lexojnë si po aq vendimtarë sa vetë betejat.

Kryengritja e Ankonës

Fitorja shqiptare nuk u vendos vetëm në malet e Vlorës. Më 26 qershor 1920, në portin italian të Ankonës, njësi bersaljerësh refuzuan të hipnin në anije për t'u dërguar në Shqipëri; refuzimi u shndërrua në një kryengritje të përgjakshme që u përhap në disa qytete italiane, pjesë e trazirave të Biennio Rosso. Presioni i brendshëm politik — një opinion publik i lodhur nga lufta, që nuk donte një aventurë të re shqiptare — e detyroi Romën drejt tryezës së bisedimeve. Kështu, beteja e një kombi të vogël u përzje me krizën shoqërore të një fuqie të madhe, dhe të dyja rrymat rrodhën drejt të njëjtit përfundim.

Protokolli i 2 gushtit dhe çlirimi

Më 2 gusht 1920 u nënshkrua Protokolli i Tiranës mes qeverisë shqiptare dhe Italisë. Italia njohu sovranitetin e Shqipërisë mbi Vlorën, tërhoqi ushtrinë dhe hoqi dorë nga pretendimet e Traktatit të Londrës mbi tokën shqiptare, duke mbajtur përkohësisht vetëm ishullin e vogël të Sazanit. Për herë të parë që nga shpallja e pavarësisë, një fuqi e madhe u tërhoq nga toka shqiptare jo prej presionit të një konference, por prej rezistencës së armatosur të vetë shqiptarëve. Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve — njohja ndërkombëtare që Lufta e Vlorës e bëri të pashmangshme.

Diaspora, Roma dhe ajo që nuk u shënua në hartë

Kryengritja erdhi në katër valë — 5, 6 dhe 11 qershor, pastaj 24 korrik — me rreth katër mijë luftëtarë të mobilizuar nga Lumi i Vlorës, Kurveleshi, Labëria e Mallakastra. Mes tyre mbërriti edhe diaspora: shoqëria «Vatra» e Amerikës nisi vullnetarë dhe bandën e vet, të drejtuar nga muzikanti Thoma Nasi — njëzet e tre ditë me anije deri në portin e Durrësit, për një luftë në bregun tjetër të Atlantikut.

Dëshmia më e ftohtë për udhëheqjen nuk vjen nga miqtë. Gazeta «Politika» e Beogradit, më 15 janar 1921, shkruante se Qazim Koculi «ishte shpirti i kryengritjes» — vlerësim i një shtypi që nuk kishte asnjë arsye ta lavdëronte.

Fundi u vendos edhe në Romë. Giovanni Giolitti, i kthyer kryeministër më 15 qershor, bëri llogarinë politike: një luftë e humbur kundër një populli që Italia e quante mik do ta rrëzonte qeverinë. Protokolli i 2 gushtit 1920 e nxori Italinë nga Vlora, Saranda, Tepelena, Himara, Durrësi dhe Shëngjini.

Por ajo që Roma hoqi dorë pa e shënuar askund në hartë ishte më e madhe: plani për një mandat të Lidhjes së Kombeve mbi Shqipërinë, që kryeministri i mëparshëm Francesco Saverio Nitti e kishte ndjekur. Vlora nuk fitoi vetëm një qytet; fitoi të drejtën e vendit për të mos u administruar nga të tjerët.

Kujtesa

Lufta e Vlorës hyri në kujtesën kombëtare si prova se pavarësia e vitit 1912 nuk ishte një dhuratë diplomatike, por diçka që rrjeti shqiptar ishte i gatshëm ta mbronte me gjak — Labëria, Vlora dhe malësia që u ngritën bashkë rreth një ideje të vetme shteti. Data 2 gushti përkujtohet çdo vit në Vlorë, dhe emrat e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare mbahen si të parët që i dhanë Shqipërisë së re një fitore ushtarake për ta mbështetur sovranitetin e saj. Në rrëfimin e mbarë-shqiptar, Vlora e 1920-s qëndron pranë Lushnjës si çasti kur shteti ndaloi së qeni një projekt i brishtë mbi letër dhe u bë një fakt që fuqitë e mëdha duhej ta pranonin.

Burimet

• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: A History — Vol. I, Albania and King Zog 1908–1939, I.B. Tauris, 2004 — kronologjia e detajuar e Luftës së Vlorës, ultimatumi i 3 qershorit dhe Protokolli i 2 gushtit 1920.

• Bernd J. Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania, Columbia University Press, 1984 — konteksti i Kongresit të Lushnjës dhe konsolidimi i shtetit shqiptar pas Luftës së Parë Botërore.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Scarecrow Press, 2010 — zërat për Luftën e Vlorës, Traktatin e Londrës (1915) dhe Kongresin e Lushnjës.

• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëllimi III — Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare, komandantët dhe betejat e Drashovicës, Kotës e Babicës.

• Për kryengritjen e Ankonës (26 qershor 1920): historiografia e Biennio Rosso — revolta e bersaljerëve që refuzuan nisjen për në Shqipëri, si faktor i presionit të brendshëm italian.

---

# Xhafer Ypi: kryeministri jurist mes rithemelimit dhe pushtimit
https://zhurma.press/xhafer-ypi/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-22

Delegat i Lushnjës dhe kryeministër i viteve '20 — brezi që i dha shtetit shqiptar juristët e tij, dhe hija e 1939-ës; stërgjyshi i Lea Ypit.

Xhafer bej Ypi (Starje e Kolonjës, rreth 1878 – 1940) ishte jurist i shkolluar në Stamboll, delegat i Durrësit në Kongresin e Lushnjës (1920) dhe kryeministër i Shqipërisë nga dhjetori 1921 deri në dhjetor 1922, në një kabinet me Fan Nolin dhe Ahmet Zogun.

Xhafer bej Ypi mban në një biografi të vetme gjithë ndërlikimin e shtetit shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX: jurist i shkolluar në Stamboll, delegat i Kongresit të Lushnjës që ringjalli shtetin pas Luftës së Parë Botërore, ministër Drejtësie dhe pastaj kryeministër i një qeverie ku uleshin njëkohësisht Fan Noli dhe Ahmet Zogu — dy njerëzit që do ta ndanin Shqipërinë mes tyre. Nga ndërtimi i shtetit të ri deri te hija e rëndë e vitit 1939, jeta e tij përmbledh edhe kulmin edhe rënien morale të një brezi. Sot emri i tij njihet gjerësisht si stërgjyshi i filozofes Lea Ypi — por historia e tij i takon më parë brezit të parë të burrave të shtetit shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Xhafer bej Ypi lindi rreth vitit 1878 në Starje të Kolonjës, mori diplomën në Drejtësi në Universitetin e Stambollit dhe shërbeu në administratën osmane midis 1900 dhe 1912.

• Mori pjesë në Kongresin e Lushnjës të janarit 1920 si përfaqësues i Durrësit — kongresi që rithemeloi shtetin shqiptar; më pas prefekt i Beratit dhe ministër i Drejtësisë.

• Në fund të dhjetorit 1921 formoi qeverinë e vet si udhëheqës i Partisë Popullore — një kabinet ku uleshin njëkohësisht Fan Noli dhe Ahmet Zogu.

Kush ishte Xhafer Ypi

Xhafer bej Ypi lindi rreth vitit 1878 në Starje të Kolonjës, në një familje bejlerësh të jugut — bir i Asllan bej Ypit dhe i Fetie Zavalanit (burimet ndryshojnë mes vitit 1878 dhe 12 janarit 1880 për datën e lindjes). Ashtu si shumica e elitës administrative shqiptare të kohës, ai u formua brenda perandorisë që sundonte trojet: mori diplomën në Drejtësi në Universitetin e Stambollit dhe shërbeu si funksionar në administratën osmane midis viteve 1900 dhe 1912. Kur perandoria u tërhoq dhe Shqipëria e brishtë e pavarësisë kërkonte njerëz me përgatitje ligjore për t'i dhënë formë shtetit, Ypi qe mes atyre që kaluan nga zyra osmane te ndërtimi i institucioneve kombëtare.

Nga Stambolli te Lushnja

Momenti themelor i karrierës së tij qe Kongresi i Lushnjës i janarit 1920, ku Ypi mori pjesë si përfaqësues i Durrësit. Kongresi rithemeloi shtetin shqiptar pas kaosit të Luftës së Parë Botërore, hodhi poshtë planet e Fuqive të Mëdha për ta copëtuar vendin dhe zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Pas Lushnjës, Ypi u emërua prefekt i Beratit dhe më pas ministër i Drejtësisë — nga nëntori 1920 deri në verën e 1921-shit — një post ku përvoja e tij si jurist i formuar në ligjin osman u kthye në gurë themeli për sistemin gjyqësor të shtetit të ri. Ishte pikërisht kjo brezi njerëzish me shkollim ligjor që i dha institucioneve shqiptare një spinë juridike që u mungonte.

Qeveria Ypi (1921–1922)

Në fund të dhjetorit 1921, si udhëheqës i Partisë Popullore, Xhafer Ypi formoi qeverinë e vet. Kabineti i tij është një nga më domethënëset e historisë shqiptare pikërisht për ata që ai i mblodhi rreth tryezës: Fan Noli mbante Punët e Jashtme, ndërsa Ahmet Zogu mbante Punët e Brendshme. Nën çatinë e një qeverie të vetme uleshin njeriu që do të bënte revolucionin demokratik të qershorit 1924 dhe njeriu që do të shpallej mbret më 1928 — dy vizionet kundërshtare të Shqipërisë moderne, ende në një koalicion të pasigurt. Qeveria Ypi qëndroi deri në dhjetor 1922; kur Noli u tërhoq, thuhet se Ypi mori përkohësisht edhe Punët e Jashtme. Ishte një kryeministri kalimtare në kuptimin institucional, por e pazëvendësueshme si urë mes rithemelimit të Lushnjës dhe përplasjeve që do të përcaktonin dekadën.

Këshilli i Lartë, monarkia dhe hija e 1939-ës

Pas kryeministrisë, Ypi hyri në Këshillin e Lartë — trupin kolegjial që kryente funksionet e kreut të shtetit në republikën e re — nga dhjetori 1922 deri në janar 1925, përfshirë edhe muajt e trazuar të Revolucionit të Nolit dhe kthimit të Zogut. Kur Zogu u ngjit në pushtet e pastaj u shpall mbret, Ypi mbeti brenda aparatit shtetëror: ministër i Arsimit (1928–1929) dhe më vonë Inspektor i Lartë i Oborrit Mbretëror. Këtu biografia e tij humbet dritën. Pas pushtimit italian të 7 prillit 1939, Ypi kryesoi Komitetin e Përkohshëm Administrativ (9–12 prill) që i hapi rrugën administratës së re; më 10 prill u firmos mesazhi drejtuar Musolinit. Pastaj shërbeu si ministër i Drejtësisë në qeverinë bashkëpunëtore të Shefqet Vërlacit, të vënë nga Roma. Është pjesa e karrierës që një muze i kujtesës nuk ka të drejtë ta zbukurojë: burri që dikur kishte ndërtuar institucionet e shtetit të pavarur, e mbylli jetën publike brenda administratës së pushtimit. Ai vdiq më 17 nëntor 1940 në Starje, i vrarë gjatë një bombardimi në fshatin e vet në Luftën Italo-Greke, dhe u varros në varrezat bektashiane të Tiranës.

Rrjeti

Emri Ypi u kthye, brez pas brezi, në një pasqyrë të vetë Shqipërisë. Stërgjyshi kryeministër që përfundoi nën pushtim; djemtë dhe nipërit e familjes që regjimi komunist i etiketoi si njerëz «me biografi të keqe» dhe i persekutoi pikërisht për këtë prejardhje; dhe në brezin e fundit Lea Ypi, filozofja e London School of Economics që në kujtimet e saj «Free» (2021) e ktheu këtë trashëgimi të ndërlikuar në një meditim botëror mbi lirinë. Historia e Xhafer Ypit shpjegon pse: në një komb ku shteti u ndërtua, u rrënua dhe u rindërtua brenda një jete njeriu, edhe fajet edhe meritat trashëgohen. Nuk e nderojmë kujtesën duke fshirë vitin 1939; e nderojmë duke e mbajtur të plotë — brezin që i dha Shqipërisë juristë e institucione, dhe çmimin që historia ua ngarkoi pasardhësve të tij.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin publik të qeverive shqiptare të mbajtur nga Këshilli i Ministrave i Republikës së Shqipërisë; në kronologjinë biografike të verifikuar përmes burimeve leksikografike shqiptare dhe ndërkombëtare për jetën, kabinetin dhe posetet ministrore të Xhafer Ypit; dhe në kujtimet «Free» (Penguin, 2021) të Lea Ypit për vazhdën familjare. Datat për të cilat burimet ndryshojnë (viti i lindjes 1878/1880) janë shënuar si të tilla; roli i tij në administratën e pushtimit italian të 1939-ës jepet sipas regjistrit historik, pa zbukurim.

---

# Marubi: dinastia fotografike që u bë kujtesa pamore e shqiptarëve
https://zhurma.press/marubi/
Type: organization
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Nga një refugjat italian te tre breza fotografësh shkodranë: atelieja që fotografoi një komb që Evropa mezi e dinte se ekzistonte — dhe arkivi prej gjysmë milioni negativësh që një diktaturë u përpoq ta rishkruante.

Ka popuj që Evropa i njohu më parë me fotografi se me hartë. Shqiptarët qenë ndër ta — dhe syri që ua bëri portretin nuk ishte i tyre në fillim, por i një refugjati italian që erdhi në Shkodër me një aparat, një kuti kimikatesh dhe një jetë të lënë pas. Nga ai njeri i vetëm lindi një dinasti me tre breza dhe një arkiv prej gjysmë milioni negativësh — kujtesa pamore e një kombi që fuqitë e mëdha mezi e dinin se ekzistonte.

Pse ka rëndësi

• Pjetër Marubi (Pietro Marubbi, 1834–1903), refugjat italian, hapi atelienë e parë fotografike në tokat shqiptare, në Shkodër (themelim 1856).

• Dinastia Marubi me tre breza la një arkiv prej rreth gjysmë milioni negativësh — kujtesa pamore e një kombi që fuqitë e mëdha mezi e dinin se ekzistonte.

Një refugjat me një aparat

Pjetër Marubi — Pietro Marubbi (1834–1903) — ishte piktor e fotograf italian që u vendos në Shkodër nga mesi i viteve 1850, sipas dëshmive duke ikur nga ndjekjet politike të Italisë së Risorxhimentit. Aty, në një qytet osman ku shumica nuk kishte parë kurrë një fotografi, ai hapi atelienë e parë fotografike në tokat shqiptare (burimet japin 1856 për themelimin; fotografia më e vjetër e njohur daton më 1858). Marubi nuk erdhi si misionar as si tregtar perandorak; erdhi si i mërguar, dhe pikërisht ky pozicion — brenda botës shqiptare por i ardhur nga jashtë saj — i dha atelienë e tij lirinë e syrit që fotografoi njësoj pashallarë e malësorë, nuse me xhubletë e patriotë të Rilindjes.

Fotografia e parë dhe kujtesa që gënjen

Fotografia që gjatë kohës u mbajt si «e para shqiptare» — një portret i vitit 1858 — u identifikua fillimisht si Hamza Kazazi, hero i kryengritjes së Shkodrës të vitit 1835. Hulumtimi i mëvonshëm arkivor tregoi se subjekti ishte në të vërtetë konsulli italian Alessandro De Rege di Donato, i cili shërbeu në Shkodër mes 1881 e 1886 — pra vetë të dhënat qenë ndryshuar, «pa ditur se nga kush apo pse», sipas studiuesve të arkivit. Kjo hollësi është më shumë se kuriozitet: është shenja e parë e një ligji që do ta ndiqte këtë arkiv gjithë shekullin — se fotografia nuk ruan vetëm fytyra, por edhe mund të fshihen prej saj.

Dy djemtë e kopshtarit

Marubi nuk pati fëmijë. Zanatin ia la dy djemve të kopshtarit të vet, Rrok Kodhelit. Mati Kodheli, i dërguar të studionte në Trieste, vdiq i ri, në moshën nëntëmbëdhjetë vjeç, më 1881. I vëllai, Kel Kodheli, u birësua nga mjeshtri dhe mori mbiemrin Marubi — kështu një emër italian u bë shqiptar jo me gjak po me trashëgim zanati. Kel Marubi e ktheu atelienë në institucionin e madh të portretit shkodran; e biri i tij, Gegë Marubi, shkoi të mësonte te vetë vëllezërit Lumière në Francë dhe u kthye me teknikën më të re të kohës. Tre breza — Pjetri, Keli, Gega — e mbajtën studion të hapur deri në fillim të viteve 1950.

Arkivi i një kombi

Ajo çka mbetet sot janë mbi 500 mijë negativë, nga fundi i viteve 1850 e përgjatë gjithë shekullit XX — një nga arkivat fotografikë më të pasur të Evropës Juglindore. Në to është Shkodra osmane dhe Shqipëria e pavarur, tregjet e malësia, dasmat e funeralet, klerikët françeskanë e tregtarët, fytyrat e Rilindjes dhe njerëzit e thjeshtë që s'do të kishin lënë asnjë gjurmë tjetër në histori. Vlera e Marubëve nuk qëndron vetëm në cilësinë e imazhit, por në shtrirjen: atelieja e vetme fotografoi një komb të tërë ndër breza, dhe pa këtë shtrirje shumë prej asaj bote sot do të ishte e padëshmuar. Ky është një rrjet i tërë kujtese — Shkodra si nyjë ku takoheshin bota katolike e Veriut, elita osmane dhe udhëtari evropian — i ngërthyer në xhaman e negativit.

Kur arkivi u bë armë

Nga viti 1952 regjimi komunist ngriti sektorë shtetërorë të fotografisë dhe shtetëzoi arkivat privatë. Të njëjtat imazhe që kishin ruajtur kombin filluan të rishkruheshin: teknikët fshinin me retush «armiqtë e popullit». Sipas hulumtimit arkivor të botuar nga MoMA, nga një fotografi e vitit 1923 u hoq figura e atit françeskan Gjergj Fishta; nga një ceremoni rivarrimi e vitit 1936, u zhdukën pjesëmarrësit derisa mbeti i dukshëm vetëm Enver Hoxha. Arkivi që kishte lindur për të dëshmuar u kthye për një kohë në mjet për të mohuar — të njëjtin ligj që fotografia e parë e vitit 1858 e kishte paralajmëruar tashmë.

Muzeu: kujtesa e rimarrë

Më 1970 Gegë Marubi ia dhuroi shtetit gjithë fondin e krijuar nga tre brezat — sipas inventarit të Fototekës, 493.819 negativë, 246 letra e telegrame dhe 219 aparatë fotografikë — dhe kështu u themelua Fototeka Marubi, që i përqendroi këta negativë në ruajtje shtetërore. Ai fond nuk qe vepër e një familjeje të vetme: përfshin punën e rreth tetëmbëdhjetë fotografëve, kryesisht shkodranë, pra bërthamën e një shkolle të tërë. Më 9 maj 2016 hapi dyert Muzeu Kombëtar i Fotografisë «Marubi» në Shkodër, ku negativat origjinalë ruhen e restaurohen dhe fytyrat e fshira kthehen aty ku qenë. Nga një i mërguar italian te dy djemtë e një kopshtari, te një diktaturë që u përpoq ta rishkruante dhe te një muze që po e rimerr — historia e Marubëve është, në thelb, historia e vetë kujtesës shqiptare: e fotografuar herët, e cenuar rëndë, dhe e rifituar me durim, negativ pas negativi.

Burimet

• «Marubi Archive: Changing the History of Photography in Albania» — post.moma.org (Museum of Modern Art): biografia e Pjetër Marubit (1834–1903), themelimi i studios dhe fotografia e vitit 1858 e riidentifikuar si konsulli De Rege di Donato, trashëgimia Kodheli→Marubi (Mati vdes 19 vjeç më 1881; Kel birësohet e merr mbiemrin; Gegë studion te Lumière), si dhe retushet komuniste që fshinë Gjergj Fishtën nga një foto e 1923-shit. post.moma.org

• Muzeu Kombëtar i Fotografisë «Marubi» (faqja zyrtare): themelimi i «Photo-Studio Marubbi» më 1856, tre brezat e fotografëve deri në fillim të viteve 1950, Fototeka Marubi e vitit 1970 me rreth 500 mijë negativë. marubi.gov.al

• «Marubi National Museum of Photography» — Wikipedia: përmbledhja e koleksionit (mbi 500 mijë negativë, imazhet më të hershme nga vitet 1850), hapja e muzeut më 9 maj 2016 dhe përdorimi i mëvonshëm i arkivit për propagandë. en.wikipedia.org

---

# Iso-polifonia shqiptare: arkitektura zanore e një populli
https://zhurma.press/iso-polifonia/
Type: heritage
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-09-26

Kori pa dirigjent e pa partiturë i Jugut — Kryevepër e Trashëgimisë Gojore të Njerëzimit (UNESCO, 2005).

Dalin në skenë tetë a dhjetë burra, pa partiturë dhe pa dirigjent. Njëri nis — marrësi — me një frazë të hapur, pak të dridhur, sikur po thërret dikë përtej luginës. I dyti — prerësi ose kthyesi — ia pret frazën me një linjë të dytë që e kundërshton pa e thyer. Pas tyre, të tjerët mbajnë iso-n: një bazë të qëndrueshme, të kënduar mbi zanoren "e", me frymëmarrje të shkallëzuar, në mënyrë që zëri i përbashkët të mos këputet kurrë. Kjo nuk është një tingull i vetëm — është një arkitekturë. Dhe është ndër të paktat gjëra shqiptare që bota i ka pranuar pa asnjë kundërshtim si të vetën e njerëzimit: më 2005 UNESCO e shpalli iso-polifoninë shqiptare Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale, e regjistruar zyrtarisht në Listën Përfaqësuese në 2008.

Pse ka rëndësi

• UNESCO e shpalli iso-polifoninë shqiptare Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale më 2005; u regjistrua në Listën Përfaqësuese më 2008.

• Struktura minimale ka tre role: marrësi që nis melodinë, kthyesi që i përgjigjet me kundërmelodinë, dhe kori që mban iso-n mbi zanoren «e» me frymëmarrje të shkallëzuar — askush nuk lexon nota dhe askush nuk dirigjon.

• Tradita toske e mban iso-n të vazhdueshme; ajo labe e punon ritmikisht dhe e ngre në tre a katër pjesë. Këngët me katër zëra, forma më e ndërlikuar, janë pothuajse ekskluzivisht labe — dhe janë ato që po humbin më shpejt.

Çfarë është iso-polifonia

Fjala iso vjen nga ison-i i muzikës kishtare bizantine — nota bazë e mbajtur mbi të cilën lëviz melodia. Në këngën popullore shqiptare ajo është shtylla mbi të cilën ngrihen dy solistët. Struktura minimale ka tre role: marrësi që nis dhe drejton melodinë, kthyesi (a prerësi) që i përgjigjet me kundërmelodinë, dhe kori që mban iso-n. Askush nuk lexon nota; askush nuk drejton me dorë. Balanca — kush hyn, kur merr frymë, sa lart ngrihet zëri — negociohet në çast, me vesh, brenda një grupi që e ka kënduar bashkë prej brezash. Prandaj iso-polifonia nuk mësohet nga një libër: ajo transmetohet nga trupi te trupi, nga fshati te fshati, si një gjuhë e dytë.

Dy dialekte muzikore: toskë e labë

Ashtu si të folmet, edhe të kënduarit ndahet. Në traditën toske — që mbulon Toskërinë, Myzeqenë dhe Çamërinë — iso-ja është pothuajse gjithmonë e vazhdueshme, e kënduar pa ndërprerje mbi "e", me atë teknikë frymëmarrjeje të shkallëzuar ku asnjë këngëtar nuk ndalon në të njëjtin çast, që baza të tingëllojë e pafund. Në traditën labe — Vlora, Saranda, Delvina, Gjirokastra jugore, Kurveleshi — iso-ja mund të bëhet ritmike, e punuar mbi tekstin, dhe ngrihet nganjëherë në tre a katër pjesë. Këngët me katër zëra, ku hyn edhe hedhësi krahas marrësit, kthyesit dhe iso-s, janë pothuajse ekskluzivisht labe: forma më e ndërlikuar e traditës, dhe ajo që po humbet më shpejt. UNESCO e vendos këtë pasuri jugore krah polifonisë gege të veriut si dy krahët e së njëjtës trashëgimi — dëshmi se e kënduara shumëzërëshe nuk është krahinore, por e gjithë hapësirës.

"Iso-ja e fshehur": ç'dëgjon veshi dhe ç'mban trupi

Etnomuzikologu Ramadan Sokoli dhe, pas tij, studiuesi Vasil Tole — autor i disa vëllimeve themelore dhe njeriu që përgatiti dosjen e kandidaturës për UNESCO — kanë argumentuar se kjo nuk është një "formë popullore" e thjeshtë. Tole ka shkruar se edhe kënga që në dukje ka dy zëra, në të vërtetë luan tre: mbi intervalin e kuintës që lind midis dy solistëve tingëllon një iso e fshehur, një zë i tretë që veshi e dëgjon pa e kënduar askush drejtpërdrejt. Kjo e kthen këngën fshatare në një sistem harmonik të vetin, të ndërtuar jashtë çdo konservatori — një teori muzikore që nuk u shkrua kurrë, por u mbajt mend gjithmonë.

Nga UNESCO te fshati i zbrazët

Shpallja ndërkombëtare nuk e shpiku traditën; e gjeti tashmë nën presion. Pas 2005-ës, një program i UNESCO-s me financim japonez (Japan Funds-in-Trust) mbështeti një projekt katërvjeçar ruajtjeje — filmime, arkivime, rikthim i disa grupeve. Skena kryesore mbetet Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, që mbahet që nga viti 1968 me ndërprerjet e pashmangshme të politikës. Njohja nuk ndaloi as te viti 2005: më 2020 kënga polifonike e Epirit — e praktikuar nga shqiptarë, arumunë e grekë njëlloj — hyri në Regjistrin e UNESCO-s të praktikave të mira mbrojtëse përmes projektit «Karvani Polifonik», dëshmi se kufiri kulturor këtu ka qenë gjithnjë më i hollë se ai shtetëror. Por ngjarja themelore që asnjë dosje nuk e ndreqi ishte ikja e njerëzve nga fshati. Iso-polifonia jeton kur ka një grup burrash a grash që rrinë bashkë mjaftueshëm gjatë sa ta mësojnë njëri-tjetrin; kur fshati zbrazet, zbrazet edhe kori. Kërcënimi nuk është harresa e botës — bota e njohu — por boshllëku i lënë prapa nga emigrimi. Mbrojtja që ka peshë nuk është pllaka e UNESCO-s, por dera e hapur e shtëpisë ku ende këndohet.

Një nyjë e rrjetit

Parë veças, iso-polifonia duket muzikë e disa krahinave jugore. Parë në tërësi, ajo është një hallkë e po atij rrjeti që mban kulturën shqiptare bashkë pa administratë. Dialektet muzikore ndjekin dialektet e gjuhës; kostumi i skenës — fustanella e stolitë — është gjysma e dukshme e po asaj tradite që xhubleta dhe filigrani e ruajnë në veri; dhe teksti i këngëve mban po atë kod nderi e kujtese — besën, trimërinë, ngjarjen e mbajtur mend përmes vargut — që fjala e vjetër e ruan në gjuhë. Nga Kurveleshi te Çamëria, i njëjti sistem zanor këndohej mbi kufij që shtetet i vunë më vonë. Dhe harta nuk mbaron atje: forma polifonike të lidhura me të njëjtin stil tosk-lab këndohen edhe në rajonin e Pologut — Tetovë, Kërçovë e Gostivar — në Maqedoninë e Veriut, si dhe në Malësi të Madhe në Mal të Zi. Kënga nuk shtrihet sipas kufirit politik; shtrihet sipas dialektit. Edhe arbëreshët e Kalabrisë, të shkëputur prej pesë shekujsh, e kanë mbajtur këngën dyzëshe. Kjo është shenja më e qetë e asaj që ky rrjet ka qenë gjithmonë: një popull që u mblodh në një zë të vetëm pa pasur nevojë as për shtet, as për dirigjent.

Iso-ja më e vjetër rri në bobina që askush nuk do t'i ribotojë

Ajo që njihet sot si iso-polifoni «zyrtare» është një copë e asaj që ka ekzistuar nëpër fshatra: versioni që u soll para mikrofonit. Arkivat e Institutit të Antropologjisë Kulturore ruajnë orë të tëra regjistrimesh terreni nga vitet 1960–1980 që nuk do të ribotohen kurrë si «formë standarde», sepse thjesht nuk iu përshtatën skenës.

Dallimi nuk është teknik, është i natyrës së vetë këngës. Në një fshat të Kurveleshit para vitit 1990 iso-polifonia nuk mësohej — kalohej: djali e dëgjonte babanë në dasma e në mortje derisa pjesa e tij e zërit i vinte vetvetiu. Sot transmetimi ka kaluar te grupet dhe te folkloristët profesionistë, burra që mblidhen të premten për prova e jo burra që këndojnë sepse mbaroi korrja. Prandaj ato bobina që po zverdhen mbajnë iso-në më të vjetër që kemi arritur të kapim — jo më autentiken se sot, por të vetmen dëshmi të një praktike që nuk u shkrua kurrë.

Burimet

• UNESCO — "Albanian folk iso-polyphony", Lista Përfaqësuese e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale (shpallur Kryevepër më 2005, regjistruar më 2008): emërtimi zyrtar, struktura solistë + iso-dron, dhe ndarja veri (gegë) – jug (toskë e labë).

• Vasil Tole, studime mbi iso-polifoninë shqiptare dhe dosja e kandidaturës për UNESCO — teoria e "iso-s së fshehur" mbi intervalin e kuintës dhe tipologjia e zërave (marrës, kthyes, hedhës, iso).

• Ramadan Sokoli, etnomuzikologji shqiptare — dokumentimi i hershëm i të kënduarit shumëzërësh tosk e lab.

• Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës (1968–) — skena kryesore ku transmetohet e vlerësohet tradita.

---

# Gjergj Arianiti: shpartalloi dy ushtri osmane një brez para Skënderbeut
https://zhurma.press/gjergj-arianiti/
Type: person
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-22

Princi që shpartalloi dy ushtri osmane një brez para Skënderbeut — dhe nga gjaku i të cilit erdhi Donika dhe çdo pasardhës i Kastriotëve.

Gjergj Arianiti (rreth 1383–1462) ishte një nga princat më të fuqishëm të Arbërisë mesjetare, që në kryengritjen e 1432–1436 shpartalloi dy ushtri osmane, ishte ndër princat kryesorë të Lidhjes së Lezhës (1444) dhe i ati i Donikës, gruas së Skënderbeut.

Një brez para se Skënderbeu të ngrinte flamurin mbi Krujë, një burrë tjetër e kishte provuar tashmë me shpatë se osmani mund të mundej. Gjergj Arianiti — që kronikani bizantin Laonik Halkokondili e quan thjesht Arianit Komneni — shpartalloi dy ushtri sulltanore në luginën e Shkumbinit dhe u nderua nëpër Evropë si «mbrojtës i lirisë». Nga gjaku i tij do të vinte Donika, dhe nga Donika çdo pasardhës i Kastriotëve. Ai është nyja e fshehur e rrjetit shqiptar: prova se legjenda e Skënderbeut nuk lindi nga toka boshe.

Pse ka rëndësi

• Gjergj Arianiti (rreth 1383–1462) ishte një nga princat më të fuqishëm të Arbërisë mesjetare, me principatë që shtrihej nga Mallakastra deri në Dibër e Manastir.

• Ai shpartalloi dy ushtri sulltanore në luginën e Shkumbinit — një brez para se Skënderbeu të ngrinte flamurin — dhe u nderua nëpër Evropë si "mbrojtës i lirisë".

• Nga gjaku i tij vinte Donika, gruaja e Skënderbeut, dhe prej saj çdo pasardhës i Kastriotëve.

Kush ishte Gjergj Arianiti

Gjergj Arianiti (rreth 1383–1462) ishte një nga princat më të fuqishëm të Arbërisë mesjetare — zot i një principate që në kulmin e vet shtrihej nga Mallakastra në jug të Vlorës deri në Dibër e Manastir. Shtëpia e tij, Arianitët, është ndër më të vjetrat e vendit: dokumentet latine dhe ato të Mbretërisë së Napolit e gjurmojnë me siguri që nga shekulli XIII, ngjitur me Muzakajt, Thopiajt e Balshajtë. Emrin e dytë Komnen familja e mbante që nga mesi i shekullit XIV, për ta veshur autoritetin me purpurin e dinastisë perandorake bizantine — një pretendim që historianët e trajtojnë me kujdes, por që tregon se sa thellë e ndienin këta princa peshën e historisë mbi supet e tyre.

Principata mes detit dhe malit

Ndryshe nga shumica e fisnikëve, Arianiti mbante dy kryeqendra: Kaninën pranë bregut, që sillte aleatët e detit — Venedikun, Napolin, Raguzën — dhe Sopotin lart në malet lindore, që fshihte luftëtarët kur vinte ushtria. Ishte gjeografia e një burri me një këmbë në det e me tjetrën në mal. Martesa me Marie Muzakën i shtoi toka e prestigj, duke lidhur dy nga shtëpitë e mëdha të Arbërisë së copëtuar që kishte dalë në dritë pas shembjes së Perandorisë Serbe më 1355. Ky copëzim ishte njëkohësisht fuqia dhe mallkimi i principatave: secila mbante kështjellat, ushtrinë e diplomacinë e vet, por asnjëra nuk kishte ende besëlidhjen që i bënte të gjitha një trup.

Kryengritja e 1432–1436: prova e madhe

Goditja që e zgjoi Arbërinë erdhi nga vetë reformat osmane. Kur Porta nisi të zëvendësonte fisnikërinë vendase me timarlinj turq dhe të vendoste tatimet e veta, princat shqiptarë e kuptuan se nuk bëhej fjalë vetëm për nënshtrim, por për zhdukje. Më 1432, kur Andrea Topia mundi një forcë të vogël osmane në Shqipërinë e mesme, flaka u përhap; krahas Arianitit u ngritën Gjon Kastrioti — ati i Skënderbeut — Depë Zenebishi e Nikollë Dukagjini.

Ishte Gjergj Arianiti ai që korri fitoret më të bujshme. Në dimrin e 1432, Sulltan Murati II dërgoi rreth 10.000 ushtarë nën Ali Beun, që marshuan përgjatë Via Egnatia-s deri në luginën e Shkumbinit — ku u zunë në pritë dhe u shpartalluan nga forcat e Arianitit. «Arianit Komneni korri një fitore të lavdishme», shkruan Halkokondili. Në gusht 1434 një ekspeditë e dytë osmane u thye sërish prej tij në jug-qendër të vendit, dhe lajmi i këtyre fitoreve përshkoi Evropën. Por kryengritja nuk e gjeti fundin e lavdishëm: rrethimet e gjata — si ai i Gjirokastrës — u dhanë osmanëve kohë të mblidhnin forca nga çdo cep i Perandorisë dhe ta shtypnin valën kryesore deri në fund të 1436-s. Mësimi ishte i hidhur dhe i pagabueshëm.

Nga fitorja te mësimi: pse u desh Lezha

Ai mësim — se fitoret e veçanta nuk mjaftojnë pa një komandë të vetme — do të bëhej guri i themelit i Lidhjes së Lezhës tetë vjet më vonë. Kur më 1444 Skënderbeu mblodhi në Lezhë Arianitët, Dukagjinët, Topiajt e Muzakajt, ai nuk po e krijonte rezistencën nga hiçi: po u jepte një kokë të vetme trupave që tashmë dinin të luftonin. Gjergj Arianiti ishte ndër princat kryesorë të besëlidhjes, dhe forcat e tij u panë sërish në veprim gjatë betejave të para e gjatë rrethimeve të Krujës më 1450. Kjo është e njëjta logjikë që katër shekuj më vonë do të përsëritej te Lidhja e Prizrenit: shqiptarët dinin të fitonin beteja, por fituan komb vetëm kur mësuan të vepronin si një rrjet i vetëm.

Gjaku që bëri Kastriotët

Lidhja mes Arianitit dhe Skënderbeut u vulos mbi të gjitha me gjak e farefisni. E bija e Arianitit, Andronika — e njohur në histori si Donika Kastrioti — u martua me Skënderbeun më 1451, duke bashkuar dy shtëpitë më të mëdha të Arbërisë në një trung të vetëm. Marrëdhënia mes dy burrave nuk qe gjithnjë pa tension — Arianiti ruajti diplomacinë e vet të pavarur me Napolin e Venedikun dhe u tërhoq përkohësisht pas rënies së Beratit — por gjaku mbeti gjak, dhe nipi i tij do të mbante emrin Kastriot. Pa Arianitin nuk ka Donikë; pa Donikën nuk ka pasardhës të Skënderbeut.

Komnenët në mërgim

Kur Kruja ra më 1478 dhe Shkodra një vit më vonë, shtëpia e Arianitit u shpërnda drejt Italisë, ashtu si e gjithë aristokracia shqiptare e kohës. Senati i Venedikut u njohu tre djemve të Gjergj Arianitit titullin Patricë Venedikas — një konfirmim i peshës që kjo familje kishte ende në politikën adriatike. Ndër ta shquhet Kostandin Komnen Arianiti, që në mërgim ndërtoi një karrierë të gjerë diplomatike në administratën pontifikale nën Papa Sikstin IV, duke e mbajtur gjallë çështjen shqiptare në oborret e Evropës për më shumë se katër dekada. Kështu, edhe pasi ranë kështjellat, Komnenët e Arbërisë nuk pushuan së qeni një zë — thjesht e ndërruan fushëbetejën nga mali te salla.

Të kujtosh Gjergj Arianitin do të thotë të kujtosh se historia jonë nuk nis me një hero të vetëm, por me një rrjet princash që e provuan, secili në kohën e vet, se liria mund të mbahej — dhe që na lanë mësimin se ajo mbahet vetëm bashkë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në kronikën bashkëkohore dhe në studimet standarde për periudhën: Laonik Halkokondili, Historitë (kronika bizantine që dëshmon fitoret e «Arianit Komnenit» në luginën e Shkumbinit); Kristo Frashëri, Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Lidhja e Lezhës (Akademia e Shkencave të Shqipërisë) — për besëlidhjen e 1444-s dhe lidhjen martesore me Donikën; Prof. Lutfi Alia, studime mbi shtëpinë Arianiti dhe origjinën e emrit Komnen; si dhe regjistri standard i Kryengritjes shqiptare 1432–1436 për kronologjinë e betejave të Shkumbinit dhe të gushtit 1434. Datat kyçe: fitorja e Shkumbinit (dimër 1432), ekspedita e dytë e thyer (gusht 1434), shtypja e valës kryesore (fund 1436), Lidhja e Lezhës (2 mars 1444), martesa e Donikës me Skënderbeun (1451).

---

# Filigrani: dantella prej argjendi e Prizrenit dhe e Shkodrës
https://zhurma.press/filigrani/
Type: heritage
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Zeja e kujungjinjve — tela argjendi të hollë sa fija, të endur në rozeta e rrjeta; specialiteti shqiptar i Ballkanit, sot në prag zhdukjeje.

Ka një zeje ku argjendi pushon së qeni metal i rëndë dhe bëhet dantellë: tela më të hollë se fija e leshit, të përdredhur dy nga dy, të lakuar në lule, rozeta, gjethe e rrjeta aq të holla sa drita kalon nëpër to. Kjo është zeja e filigranit — telkari në gjuhën e vjetër të çarshisë — dhe në Ballkan ajo mban një emër shqiptar: mjeshtrit e Prizrenit dhe të Shkodrës e ngritën në një art që u njoh nga Parisi deri në Tunizi. Sot e mbajnë gjallë vetëm pak familje, dhe pikërisht kjo brishtësi e bën një nga eksponatet më të çmuara të kujtesës sonë materiale.

Pse ka rëndësi

• Filigrani (telkari) është zeja e punimit të argjendit në tela më të hollë se fija e leshit, të përdredhur dy nga dy e të lakuar në lule, rozeta e rrjeta.

• Emri vjen nga latinishtja filum (fija) dhe granum (kokrra) — dy elementet themelore të zejes.

• Mjeshtrit e Prizrenit dhe të Shkodrës e ngritën në një art të njohur nga Parisi deri në Tunizi; sot e mbajnë gjallë vetëm pak familje.

Çfarë është filigrani

Fjala vjen nga latinishtja: filum, fija, dhe granum, kokrra — pra "fija dhe kokrra", dy elementet themelore të zejes. Argjendari e nis punën duke tërhequr një fill argjendi (më rrallë ari a bakri) nëpër vrima gjithnjë e më të vogla derisa ta hollojë sa një fije floku; pastaj e përdredh me një tjetër, e sheshton, dhe e lakon me piskatore në motive gjeometrike — spirale, rozeta, gjethe, rrjeta romboidale. Këto forma vendosen mbi një kornizë ose bazë dhe ngjiten me një saldim të kujdesshëm; në nyjet e bashkimit shtohen granula, kokrriza të vockla argjendi që i japin punimit thellësi dhe që i kthehen fjalës nga e cila e mori edhe emrin. Kur puna lihet e hapur, pa fund të plotë poshtë, del ai që etnografët e quajnë filigran i tejdukshëm — një thurje ajrore që në Ballkan njihet si specialitet shqiptar.

Kujungjinjtë e Prizrenit dhe të Shkodrës

Mjeshtrit e vjetër të argjendit quheshin kujungjinj, dhe punishtet e tyre ishin ndër më të njohurat e çarshive shqiptare. Prizreni ishte një qendër zejtare e tregtare tashmë në shekujt XV–XVII, i famshëm njëherësh për filigranin, për cohën e endur dhe për prodhimin e armëve; nga shekulli XVIII zeja e argjendit lulëzoi plotësisht mes shqiptarëve të Kosovës. Krahas Prizrenit, punishtet e Shkodrës, të Tiranës dhe të Elbasanit nxorën punime po aq të holla, ndërsa te shqiptarët e Ohrit e gjetkë e njëjta zeje ndoqi rrugët e tregtisë. Emri i mjeshtërve prizrenas doli jashtë kufijve: punimet e tyre u paraqitën në Panairin Ndërkombëtar të Parisit, ku zgjuan interesin jo vetëm të blerësve francezë, por edhe të tregtarëve tuniziakë — një zeje malore e Ballkanit që fliste me botën përmes bukurisë së saj.

Stoli që plotësonin kostumin

Filigrani nuk ishte zbukurim më vete: ai ishte gjysma e argjendtë e veshjes popullore. Mbi xhubletën e gruas malësore vareshin gjerdanë, pafta e rripa argjendi të punuar me tel; kostumi festiv, veri e jug, plotësohej me byzylykë, vathë dhe kopsa filigrani. Nga këto punishte dilnin edhe objekte laike e fetare — enë, penda prej argjendi, kryqe e hajmali — çdonjëra e mbushur me të njëjtin alfabet spiralesh e granulash. Kështu argjendi i kujungjinjve u lidh drejtpërdrejt me tekstilin, me leshin e me shajakun: pjesë të ndryshme të një kostumi të vetëm, të dala nga çarshi që flisnin të njëjtën gjuhë zbukurimi.

Një nyjë e rrjetit zejtar shqiptar

Parë veças, filigrani i Prizrenit duket punë e një qyteti; parë në tërësi, ai është një hallkë e një rrjeti më të gjerë. E njëjta zeje, me të njëjtat mjete dhe të njëjtin fjalor motivesh, punohej në Shkodër, Tiranë, Elbasan e deri në Ohër — një hartë punishtesh që nuk e njihte kufirin shtetëror, por vazhdimësinë kulturore. Ky rrjet zejtar është një dëshmi e qetë e asaj që kultura shqiptare ka qenë gjithmonë: një trup i vetëm i shpërndarë nëpër çarshi e malësi, i lidhur jo nga një administratë, por nga një mënyrë e përbashkët për ta bërë të bukur jetën. "Specialiteti shqiptar i Ballkanit" nuk është thjesht një etiketë tregu; është shenjë se një komunitet i shpërndarë ruajti një teknikë të vetën dhe e çoi në përsosuri.

Dhjetë familje që mbajnë gjallë një alfabet

Sot zeja është në prag zhdukjeje. Në Prizren kanë mbetur vetëm rreth dhjetë familje — ndoshta më pak — që ende punojnë argjendin, dhe punishtja e vjetër "Filigran" mbahet gjallë nga pak mjeshtër të mbetur, mes tyre Bashkim Tejeci, Xhafer Lushaj e Faik Bamja. Organizata ndërkombëtare dhe institucione vendore e kanë dokumentuar filigranin si trashëgimi kulturore jomateriale në rrezik, me nisma për ta ruajtur zejen dhe për ta shndërruar punishten në një subjekt të qëndrueshëm; një muze i filigranit në Prizren mbetet një premtim i shtyrë prej vitesh. Sa kohë që një dorë e vetme ende përdredh telin dhe ngjit granulën, alfabeti nuk është humbur — por çdo mjeshtër që ndalon merr me vete një pjesë të një gjuhe që asnjë libër nuk e ruan dot plotësisht.

Burimet

• United Nations Development Programme (UNDP Kosovo), "Reviving the ancient art of filigree" — teknika, gjendja e zejes në Prizren dhe nismat për dokumentimin e saj si trashëgimi jomateriale në rrezik.

• Balkan Insight (Serbeze Haxhiaj), "Prizren's Filigree Workers Keep Ancient Kosovo Craft Alive" (2017) — historiku i çarshisë prizrenase, numri i familjeve të mbetura dhe mjeshtrit e sotëm.

• KOHA.net, "Filigrani i Prizrenit në pritje të muzeut të premtuar" — statusi bashkëkohor i zejes dhe muzeu i shtyrë.

• Shkodër Info / KultPlus, "Filigrani, magjia e artizanëve shkodranë dhe origjina e këtij arti" — Shkodra si qendër e filigranit, fjalori i mjeshtërisë (kujungji, tel, granula) dhe origjina e lashtë e teknikës.

---

# Masakra e Borovës: fshati i djegur i Kolonjës, 6 korrik 1943
https://zhurma.press/masakra-e-boroves/
Type: event
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-17

Hakmarrja naziste që dogji një fshat të tërë — 107 civilë, kisha, dhe kujtesa e pashuar e Kolonjës.

Në mëngjesin e 6 korrikut 1943, një kolonë e ushtrisë gjermane hyri në fshatin malor të Borovës, në rrethin e Kolonjës, dhe brenda pak orësh e ktheu atë në hi. U vranë 107 civilë — pleq, gra dhe fëmijë — dhe u dogj çdo shtëpi e fshatit. Ishte ndër krimet më të rënda naziste kundër popullsisë civile shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore, dhe mbeti në kujtesën kombëtare si simbol i hakmarrjes së verbër ndaj një populli të paarmatosur.

Pse ka rëndësi

• Më 6 korrik 1943 njësi të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it dogjën fshatin Borovë në rrethin e Kolonjës dhe vranë 107 civilë — pleq, gra e fëmijë.

• Masakra ishte hakmarrje për pritën e partizanëve shqiptarë afër Barmashit, që kishte shkatërruar pjesën më të madhe të kolonës gjermane.

• Mbeti në kujtesën kombëtare si një nga krimet më të rënda naziste kundër popullsisë civile shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Konteksti: një divizion në tërheqje

Në verën e vitit 1943, pas operacionit Schwarz (Rasti Black) në Mal të Zi, njësitë e Regjimentit të 98-të të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it (1. Gebirgs-Division) po lëviznin nëpër tokat shqiptare drejt jugut, për t'u ribashkuar me forcat kryesore gjermane në Janinë, në Greqinë e pushtuar. Rruga i kalonte përmes Kolonjës — një trevë e thepisur ku Lëvizja Nacionalçlirimtare kishte ngritur tashmë çeta partizane aktive.

Prita e Barmashit

Afër fshatit Barmash, kolona gjermane u sulmua nga dy anë prej partizanëve shqiptarë të Lëvizjes Nacionalçlirimtare, të komanduar nga Riza Kodheli. Prita shkatërroi pjesën më të madhe të automjeteve dhe pajisjeve ushtarake. Burimet shqiptare flasin për mbi 60 ushtarë gjermanë të vrarë; raporti i majorit gjerman Reinhold Klebe, përkundrazi, pranonte vetëm "katër plagë të lehta" — një mospërputhje që historianët e lexojnë si përpjekje për të fshehur humbjet përpara urdhrit të hakmarrjes që pasoi.

6 korrik 1943 — fshati i djegur

Në përgjigje të pritës, forcat gjermane u kthyen mbi popullsinë civile. Të pajisur me hedhëse zjarri, ata i vunë flakën çdo shtëpie të Borovës. Banorët që gjendeshin në fshat u vranë — një pjesë u pushkatuan në vend, ndërsa shumë të tjerë u grumbulluan brenda kishës së fshatit dhe u dogjën të gjallë. Numri i viktimave arriti në 107 civilë, në shumicë pleq, gra dhe fëmijë. Në fshatin fqinj Barmash, hakmarrja mori edhe 18 jetë të tjera. Brenda një dite, një komunitet i tërë malor u zhbë.

I njëjti divizion: nga Borova te Paramithia

Borova nuk ishte një ngjarje e izoluar. I njëjti 1. Gebirgs-Division që dogji Kolonjën në korrik 1943 do të kryente, vetëm tre muaj më vonë — mes 27 shtatorit dhe fillimit të tetorit 1943 — masakrën e Paramithisë në Çamëri, ku u vranë mbi 200 civilë. Nga malet e Kolonjës në jug deri në Thesproti, e njëjta njësi malore la pas një gjurmë masakrash që preku shqiptarë të të dyja besimeve dhe të dyja anëve të kufirit. Kjo është lexim editorial mbi një fakt të dokumentuar: dhuna naziste ndaj popullsisë civile nuk njohu ndarjet fetare a shtetërore që historia e mëpasme do t'i thellonte — ajo goditi rrjetin shqiptar si tërësi, veri e jug, si një trup të vetëm.

Kujtesa

Viktimat e Borovës u nderuan me titullin "Dëshmorë të Atdheut", dhe fshati u rindërtua pas luftës mbi rrënojat e veta. Çdo 6 korrik familjet e të rënëve dhe përfaqësues të shtetit mblidhen te varrezat dhe përmendorja e fshatit për të nderuar kujtimin e tyre. Në vitin 1972, kompozitori shqiptar Thoma Gaqi i kushtoi tragjedisë poemën simfonike Borova. Sot Borova bën pjesë në bashkinë e Kolonjës dhe mbetet një nga vendet kryesore të kujtesës antifashiste në Shqipërinë e jugut — një fshat i vogël, emri i të cilit u bë sinonim i sakrificës civile.

Burimet

• Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiß: Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg, Ch. Links Verlag, 2008 — dokumentimi kryesor gjerman i operacioneve të Divizionit të Parë Malësor në Ballkan, përfshirë tërheqjen përmes Shqipërisë në verën e vitit 1943.

• Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH), reportazh përkujtimor mbi masakrën e Borovës — data 6 korrik 1943, numri i viktimave (107) dhe rrethanat e sulmit.

• Euronews Albania, "82nd Anniversary of Borova Massacre Commemorated" (2025) — përkujtimi vjetor, titulli "Dëshmorë të Atdheut" dhe deklarata e kërkimit të faljes nga një qytetar gjerman.

• Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë (QMKSH), "6 July 1943 — the massacre of Borova" — rrethanat e pritës së Barmashit dhe komandanti Riza Kodheli.

---

# Kalaja e Petralbës: guri i bardhë i Kastriotëve mbi Mat
https://zhurma.press/kalaja-e-petralbes/
Type: place
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-07-31

Petra Alba — një nga dy fortesat kryesore të Kastriotëve, mbi luginën e Matit dhe Rrugën e Arbrit

Mbi një kurriz mali rreth tetëqind metra mbi luginën e Matit, mes fshatrave Guri i Bardhë e Fshat në Klos, qëndrojnë gërmadhat e Petralbës — Petra Alba, guri i bardhë, siç e latinizoi emrin e saj Marin Barleti. Nga kjo lartësi një sy i vetëm mbulonte tërë luginën dhe boshtin që e priste: Rrugën e Arbrit, që nga Durrësi ngjitej për në brendësi. Petralba nuk qe një kështjellë e izoluar mbi shkëmb; ishte një nga dy fortesat kryesore të Kastriotëve — motra e Stelushit — hallkë e një rrjeti pushteti që lidhte malësinë e Matit me detin, shtëpia e Gjon Kastriotit dhe, sipas një tradite të vjetër, djepi ku besohet se lindi Gjergji, biri që do t'i jepte emër një epoke.

Pse ka rëndësi

• Kalaja ngrihet rreth 778 metra mbi nivelin e detit, poshtë fshatit Guri i Bardhë në bashkinë e Klosit; emri latin te Marin Barleti, Petra Alba, është përkthim i toponimit shqip.

• Nga aty kontrollohej lugina e Matit dhe Rruga e Arbrit — arteria që nisej nga Durrësi e zbritej në këmbët e fortesës.

• Petralba dhe Stelushi qenë dy fortesat kryesore të principatës së Kastriotëve; një traditë e ngulitur e lidh Petralbën me lindjen e Gjergj Kastriotit, edhe pse burimet nuk janë të prera.

Guri i bardhë mbi luginën e Matit

Kalaja ngrihet mbi një kurriz shkëmbor rreth 778 metra mbi nivelin e detit, poshtë fshatit Guri i Bardhë dhe sipër fshatit Fshat, në territorin e sotëm të bashkisë së Klosit. Vendi nuk u zgjodh për bukuri: nga aty kontrollohej pjesa më e madhe e luginës së Matit dhe, mbi të gjitha, boshtet që e përshkonin. Më i rëndësishmi ishte pa dyshim Rruga e Arbrit — arteria që nisej nga Durrësi, kalonte nga Albanopoli, Përshqopi, Petrela e Qafa e Murrizës, dhe zbriste në këmbët e fortesës së Petralbës. Kush zotëronte këtë kodër, mbante dorën mbi lidhjen midis bregdetit dhe brendisë së vendit. Emri i saj latin te Barleti, Petra Alba, është thjesht përkthimi i toponimit shqip që mbijetoi deri sot: Guri i Bardhë.

Një nga dy kështjellat e Kastriotëve

Në mesjetë, Petralba dhe Stelushi qenë dy fortesat kryesore të principatës së Kastriotëve. Nuk qenë ndërtime të reja të shekullit XV: origjina e vendbanimit të fortifikuar zbret në antikitetin e vonë, dhe muret e tij u riforcuan e u përdorën ndër shekuj, derisa i erdhi radha Kastriotëve t'i bënin qendër të zotërimit të tyre. Kjo është dëshmia e vazhdimësisë që kthehet vazhdimisht në këto troje — një vend i njëjtë që mban njëri mbi tjetrin gjurmët e disa epokave, sepse pozicioni strategjik nuk vjetërohet me perandoritë që kalojnë mbi të. Familja e Gjon Kastriotit e mbante Petralbën si një nga bërthamat e pushtetit të vet mbi Matin.

Ku besohet se lindi Gjergji

Një traditë e ngulitur e lidh këtë kala me lindjen e vetë Skënderbeut. Burimet nuk janë të prera — vendlindja e Gjergj Kastriotit mbetet ndër çështjet e padepërtueshme të historisë sonë, me më shumë se një kandidat — dhe prandaj kjo duhet thënë ashtu siç është: besim e traditë, jo fakt i vulosur nga dokumenti. Ajo që dihet me siguri është se zotërimi i Gjon Kastriotit shtrihej mbi këto male dhe se Petralba qe një nga fronet e tij. Për njëqind vjet arkeologjia nuk ka nxjerrë ende një provë përfundimtare mbi djepin e heroit, dhe ky heshtje e gurit është vetë pjesë e rrëfimit: shpesh kujtesa jonë kombëtare është mbajtur më fort nga tradita gojore sesa nga gërmimi.

1443: kur Petralba iu dorëzua Skënderbeut

Kur Gjergj Kastrioti ktheu shpatën kundër Perandorisë Osmane, Petralba ra në rrjetin e tij pa gjak. Barleti tregon se në vitin 1443, pasi mori Krujën e Petrelën, Skënderbeu u drejtua nga Petralba, dhe se qyteti i dërgoi të deleguar që ia dorëzuan atë vullnetarisht. Ky detaj nuk është i vogël: aty ku forca duhej të thyente mure, besa e përkatësisë hapte porta. Petralba u kthye kështu në një hallkë të asaj qëndrese së organizuar që, një vit më vonë, në Lidhjen e Lezhës, do të merrte trajtë të njësuar — një rrjet fortesash e principatash që, sikur t'i lihej koha, do të kishte qenë shtylla e një shteti. Osmani nuk ia lejoi kurrë atij rrjeti të ngrihej plotësisht, por ne e njohim sepse gurët e Petralbës e mbajnë ende.

Gërmadha që mban një emër

Sot Petralba është rrënojë. Muret janë shembur në pjesën më të madhe, dhe ç'ka mbetur duhet lexuar me sy të stërvitur mbi kurrizin e malit. Megjithatë, në vitin 1973 shteti ia njohu vlerën duke e shpallur Monument Kulture të kategorisë së parë — mbrojtja më e lartë që i jepet një trashëgimie. Ajo çka e mban gjallë Petralbën nuk është guri i saj, që bie ngadalë, por vendi që zë në hartën e kujtesës: kalaja e Kastriotëve mbi Mat, guri i bardhë ku takohen rruga, pushteti dhe legjenda e një populli që e ruajti emrin e vet përtej perandorive.

Burimet

• Marin Barleti, Historia e Skënderbeut (De vita et gestis Scanderbegi) — burimi më i hershëm, jep emrin latin Petra Alba dhe dorëzimin vullnetar të qytetit para Skënderbeut në vitin 1443.

• Koha.net, "Kalaja e Petralbës, kështjella kryesore e Kastriotëve" — Petralba e Stelushi si dy fortesat kryesore të Kastriotëve, kontrolli mbi luginën e Matit dhe Rrugën e Arbrit.

• Instituti i Monumenteve të Kulturës — shpallja e kalasë Monument Kulture i kategorisë së parë (1973).

• Wikipedia (sq/en), "Petralba / Guri i Bardhë" — vendndodhja mbi kurrizin ~778 m mbi Matin, mes fshatrave Guri i Bardhë e Fshat, gjendja e sotme si gërmadhë.

---

# Dielli: gazeta e diasporës shqiptare që lindi më 1909
https://zhurma.press/dielli/
Type: organization
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-08-08

Organi i Vatrës — gazeta shqiptaro-amerikane e themeluar në Boston më 15 shkurt 1909; ndër më jetëgjatat e shtypit shqiptar.

Dielli — gazeta shqiptaro-amerikane e Bostonit — doli për herë të parë më 15 shkurt 1909, si organ i shoqërisë atdhetare Besa-Besën. E themeloi Fan Noli; pak muaj më vonë timonin e mori Faik Konica. Kur më 1912 shoqëritë shqiptare të Amerikës u bashkuan në Vatra, Dielli u bë organi i saj zyrtar — dhe mbeti ndër gazetat më jetëgjata në gjithë historinë e shtypit shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Dielli doli për herë të parë më 15 shkurt 1909 në Boston, si organ i shoqërisë atdhetare Besa-Besën — një gazetë e tërë në shqip, e shtypur përtej oqeanit kur në atdhe shkolla shqipe ndalohej.

• E themeloi Fan Noli dhe pak muaj më vonë drejtimin e mori Faik Konica si kryeredaktor.

• Kur më 1912 shoqëritë shqiptare të Amerikës u bashkuan në Vatra, Dielli u bë organi i saj zyrtar dhe mbeti ndër gazetat më jetëgjata në historinë e shtypit shqiptar.

Besa-Besën dhe lindja e një gazete (1909)

Në fillim të shekullit të njëzetë, kolonia shqiptare e Masaçusetsit ishte një grumbull punëtorësh e mërgimtarësh që kërkonin njëri-tjetrin nëpër fabrikat dhe kafenetë e Bostonit. Prej tyre lindi shoqëria Besa-Besën, dhe prej shoqërisë lindi nevoja për një zë të shkruar. Numri i parë i Diellit u shtyp më 15 shkurt 1909 në Boston, si — sipas vetëpërkufizimit — «gazetë politike-atdhetare e shoqërisë Besa-Besën». Themeluesi ishte Fan Noli, i sapoardhur nga Egjipti, ndërsa administrimin e mori George Konda. Në një kohë kur atdheu ishte ende provincë e Perandorisë Osmane dhe shkolla shqipe ndalohej, një gazetë e tërë në gjuhën amtare — e shtypur përtej oqeanit — ishte akt politik në vetvete.

Konica, Noli dhe zëri letrar

Në vjeshtë të vitit 1909 mbërriti në Boston Faik Konica, i cili mori drejtimin e Diellit si kryeredaktor. Konica solli me vete disiplinën e prozës që kishte ushtruar te revista Albania e Brukselit dhe gjuhën therëse që do të bëhej markë e tij; Noli i shtoi peshën politike e organizative. Të dy — bashkëpunëtorë e ndonjëherë rivalë — e kthyen gazetën në laborator të shqipes së shkruar moderne, në një çast kur Kongresi i Manastirit (1908) sapo kishte njësuar alfabetin. Ndër vite, radha e kryeredaktorëve do të mblidhte emrat më të mëdhenj të mërgatës: Kristo Floqi, Kristo Dako, Kostë Çekrezi, Bahri Omari e më vonë Arshi Pipa — një breshëri intelektualësh që kaluan nëpër faqet e së njëjtës gazetë.

Organi i Vatrës dhe lufta për shtetin

Më 28 prill 1912, Besa-Besën dhe shoqëri të tjera shqiptaro-amerikane u shkrinë në Vatra, Federatën Panshqiptare të Amerikës, dhe Dielli u bë organi zyrtar i saj, me Kristo Kirkën administrator. Që andej, gazeta u shndërrua në zërin e shtypur të një lëvizjeje: nëpër kolonat e saj mërgata ndoqi shpalljen e pavarësisë nga Ismail Qemali në Vlorë, mblodhi ndihma për çështjen kombëtare dhe u bëri thirrje fuqive të mëdha të mos e copëtonin Shqipërinë në tryezat e paqes. Kur Vatra dhe zëri i saj mbronin kufijtë e një shteti të porsalindur, e bënin me shkronja shtypi — jo me armë.

Dielli si nyjë e rrjetit shqiptar

Historia e Diellit tregon një ligj të thjeshtë të rrjetit shqiptar: kombi u mendua shpesh më parë në mërgim se në atdhe. Bostoni ishte larg Vlorës e Manastirit, por lidhej me to nëpërmjet gjuhës — kodit që i mbante shqiptarët një popull, edhe kur i ndante oqeani. Gazeta ishte fill i këtij rrjeti: bartte te Komiteti i Kosovës e te kolonitë e tjera lajmin, poezinë, polemikën; i jepte diasporës ndjesinë se, edhe pa shtet, ekzistonte një komb që lexonte e shkruante në të njëjtën gjuhë. Ndaj Dielli s'ishte thjesht gazetë e një qyteti amerikan — ishte një prej vatrave ku u mbajt gjallë ideja kombëtare.

Nga Bostoni në Bronks: një shekull shtypi

Gjatë njëqind vjetësh, gazeta kaloi ngritje e rënie bashkë me vetë Vatrën. Vitet 1990–1994 e tronditën me ndërrime të shpeshta drejtimi; në dhjetor 2006 botimi u ndërpre për shkak të mosmarrëveshjeve mes redaksisë dhe këshillit të Vatrës. Por Dielli u ringjall më 2011 dhe vazhdon edhe sot, tashmë nga Bronksi i Nju-Jorkut, i botuar shqip e anglisht dhe i pranishëm në rrjet te gazetadielli.com. Me mbi një shekull jetë, mbetet një prej gazetave më jetëgjata në të gjithë historinë e shtypit shqiptar — dëshmi se një gazetë e nisur nga një pjesë punëtorësh mërgimtarë mund të mbijetojë më gjatë se shumë institucione të vetë atdheut.

Burimet

• Dielli (newspaper) — përmbledhje kronologjike: themelimi 1909, organ i Vatrës, kryeredaktorët, ndërprerja 2006 dhe rinisja 2011

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, 2010 — zërat "Dielli" dhe "Vatra"

• Nicholas Pano, "The Albanian-American Community", në Stephan Thernstrom (red.), Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups, 1980

• Dielli — «Vatra e Dielli në kulturën kombëtare» — arkivi historik i vetë gazetës

---

# Dagnum: kalaja e Zadrimës që ndezi luftën e Skënderbeut me Venedikun
https://zhurma.press/dagnum/
Type: place
Published: 2026-07-07
Updated: 2026-10-23

Kala dhe dioqezë mesjetare mbi Drin — nyja e Zadrimës ku u ndeshën Balshajt, Zaharajt, Dukagjinët e Kastriotët.

Aty ku Drini del nga grykat e maleve dhe fillon të përhapet mbi fushën pjellore të Zadrimës, ngrihet një kodër e ulët, rreth njëqind e njëzet metra mbi det, mbi të cilën dikur qëndronte Dagnumi — në gojën shqipe Danja ose Deja. Sot mbi të mbeten vetëm gurë të rrëzuar pak mbi qytetin e sotëm të Vau i Dejës. Por për katër shekuj kjo kala ishte një nyjë ku fatet e shtëpive të mëdha të Veriut — Balshajt, Zaharajt, Dukagjinët e Kastriotët — u lidhën, u përplasën dhe u zgjidhën. Ishte një kala e vogël që vuri në lëvizje dy perandori: një grindje për zotërimin e saj ndezi luftën e Skënderbeut me Republikën e Venedikut.

Pse ka rëndësi

• Dagnumi — në gojën shqipe Danja ose Deja — qëndronte mbi një kodër rreth 120 metra mbi det, pak mbi qytetin e sotëm të Vau i Dejës, ku Drini del nga malet drejt fushës së Zadrimës.

• Para se të ishte kala kufitare qe qendër kishtare: Dioqeza e Dejës u themelua rreth vitit 1000 dhe selia peshkopale mbijetoi deri rreth 1550.

• Deri më 1395 kalaja bënte pjesë në zotërimet e Balshajve; grindja për zotërimin e saj ndezi më vonë luftën e Skënderbeut me Republikën e Venedikut.

Kalaja mbi Drin

Vendi nuk u zgjodh rastësisht. Kodra e Dagnumit sundonte pikën ku Drini, pasi zbret nga malet lindore, çan drejt Adriatikut dhe përshkon fushat e Zadrimës e të Bushatit. Kush e mbante kalanë, kontrollonte njëkohësisht arat më të mira të krahinës dhe udhën e vjetër tregtare që lidhte Shkodrën, Lezhën dhe fushat e Kosovës. Ashtu si Durrësi në bregun jugor a Berati mbi Osum, Dagnumi ishte një nga ato pika ku gjeografia diktonte historinë: çdo fuqi që kalonte andej e donte kalanë, sepse pa të nuk mbahej Veriu.

Dioqeza e Dejës

Para se të ishte kala kufitare, Dagnumi ishte qendër kishtare. Dioqeza e Dejës u themelua rreth vitit 1000 dhe përmendet ndër episkopatat më të rëndësishme të Shqipërisë veriore në mesjetë. Në burimet e shkruara qyteti shfaqet që në shekullin XII, dhe rëndësia e tij rajonale duket edhe nga fakti se më 25 mars 1326 pikërisht këtu u nënshkrua një traktat paqeje mes Raguzës dhe fuqive fqinje. Selia peshkopale mbijetoi deri rreth vitit 1550, kur pushtimi osman e shuajti; në vitin 1933 emri iu rikthye si dioqezë titullare e Dagnumit — një kujtim i largët i një qendre që dikur mbante peshë shpirtërore mbi gjithë Zadrimën.

Nga Balshajt te Zaharajt

Në shekujt XI–XII vendi u përfshi për një kohë në mbretërinë e Dukljas, por qendra e gravitetit të tij mbeti gjithnjë shqiptare. Deri më 1395 Dagnumi bënte pjesë në zotërimet e Balshajve, princër të Arbërisë në Zetë. Atë vit Kostandin Balsha ia lëshoi kalanë Venedikut — por kastellani i saj, Koja Zaharia, nuk pranoi t'ua dorëzonte venedikasve. Më 1396 ai e rimori vetë Dagnumin dhe u shpall zot i Satit dhe i Dagnumit (dominus Sabatensis et Dagnensis). Kështu lindi zotërimi i Zaharajve, njërës prej shtëpive feudale më të shquara shqiptare, me seli pikërisht mbi këtë kodër. Koja Zaharia u martua me Bosa Dukagjinin, duke e lidhur familjen edhe me shtëpinë tjetër të madhe të Veriut — atë të Dukagjinëve.

Gjaku, dasma dhe lufta

Trashëgimtari i tij, Lekë Zaharia, hyri në historinë e madhe kur, më 1444, u bë një nga themeluesit e Lidhjes së Lezhës, besëlidhjes së parëve shqiptarë nën udhëheqjen e Skënderbeut. Por fati i Dagnumit u vendos jo në fushëbetejë, po nga një grindje mes vetë parëve. Sipas kronikave, Lekë Zaharia dhe Nikollë Dukagjini u ndeshën për dorën e Irene Dushmanit, bijës së vetme të princit të Zadrimës — një zënkë që shpërtheu në dasmën e Mamicë Kastriotit, motrës së Skënderbeut, rreth vitit 1445. Grindja u la me gjak: Lekë Zaharia u vra nga Dukagjini (burimet venedikase e vendosin vrasjen mes viteve 1444 dhe 1447). E ëma, Bosa, ia dorëzoi atëherë Dagnumin Venedikut.

Ky akt ndezi Luftën Shqiptaro-Venedikase të viteve 1447–1448. Skënderbeu, aleat i Dukagjinëve, e kërkoi kalanë për vete dhe, për të detyruar Venedikun, goditi qytetet bregdetare venedikase. Më 23 korrik 1448 ai kaloi Drinin me rreth dhjetë mijë burra dhe u përball me një ushtri prej pesëmbëdhjetë mijë venedikasish nën komandën e Daniele Iurichit — Beteja e Drinit, e cila u mbyll me fitore shqiptare. Paqja e 4 tetorit 1448 ia la Dagnumin Venedikut, por marrëveshja i çliroi duart Skënderbeut, që u kthye menjëherë përballë sulltan Muratit II. Një kala mbi Drin kishte mbajtur për muaj të tërë të përqendruar dy fuqi njëherësh.

Fundi osman

Dagnumi kishte njohur tashmë dorën osmane: më 1429 vojvoda Ismail e kishte pushtuar, para se Nikollë Dukagjini ta rimerrte rreth 1432 dhe osmanët ta rikthenin nën vete deri më 1435. Edhe pas paqes së 1448, kalaja mbeti mollë sherri: Lekë Dukagjini luftoi kundër Venedikut për të mes viteve 1456 e 1459. Fundi erdhi me përparimin osman: më 1474 osmanët e sulmuan dhe i rrëzuan fortifikimet, duke i dhënë fund sundimit të krishterë; brenda dekadës kalaja kishte kaluar përfundimisht nën Perandorinë Osmane. Emri i saj vazhdoi të ndryshonte sipas gjuhës së zotëruesit — Dagno, Danj, Dejë — por toka mbetej po ajo.

Sot mbi Vau i Dejës mbeten vetëm muret e rrënuara të një kalaje që pak kush e viziton. E megjithatë, Dagnumi meriton një vend në kujtesën shqiptare jo për madhështinë e gurit, por për atë që lidhi: ishte nyja ku u takuan e u ndeshën katër shtëpitë e mëdha të Veriut, ku një grindje familjare u kthye në luftë ndërmjet një princi shqiptar dhe një perandorie detare, dhe ku u duk qartë se, sado t'i ndërronin emrin, kjo ishte tokë e Arbërit.

Burimet

• Dagnum — përmbledhje historike: dioqeza, zotërimi i Balshajve e Zaharajve, pushtimet osmane dhe periudha venedikase (me referenca arkivore).

• Albanian–Venetian War (1447–1448) — shkaku (grindja për Dagnumin), Beteja e Drinit (23 korrik 1448) dhe paqja e 4 tetorit 1448.

• Lekë Zaharia dhe Zaharia family — shtëpia feudale e Dagnumit, themelimi i Lidhjes së Lezhës (1444) dhe rrethanat e vdekjes.

• Gjergj Bushati / studime mbi Dêjën mesjetare — Dêja në Mesjetë: Dagno-ja dhe dioqeza e saj gjatë Mesjetës (ResearchGate), për selinë peshkopale të Dejës.

---

# Rezoluta 1244: teksti që çliroi Kosovën dhe pengun që Beogradi mban ende
https://zhurma.press/rezoluta-1244/
Type: event
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-09-26

Rezoluta e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, 10 qershor 1999 — dokumenti që mbylli Luftën e Kosovës dhe e vendosi territorin nën administratë ndërkombëtare

Në mbrëmjen e 10 qershorit 1999, ndërsa avionët e NATO-s ndalonin fushatën e tyre 78-ditore mbi Jugosllavi, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara u mblodh në Nju-Jork dhe miratoi një dokument që do të përcaktonte fatin e Kosovës për nëntë vitet e ardhshme. Rezoluta 1244 e mbylli luftën, nxori forcat serbe nga Kosova, vendosi territorin nën një administratë ndërkombëtare të OKB-së dhe hapi rrugën për kthimin e mbi 800 mijë të dëbuarve. Ishte një fitore — dhe njëkohësisht një dyshim i ngrirë në letër: në të njëjtin tekst që çliroi Kosovën nga Beogradi, Këshilli riafirmoi «sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë». Ajo klauzolë, e shkruar për të bindur Rusinë e Kinën të mos e bllokonin rezolutën, do të bëhej argumenti juridik që Serbia do ta përsëriste për një çerek shekulli. Edhe këtu, si te Marrëveshja e Kumanovës një ditë më parë, shqiptarët ishin lënda e vendimit — territori, siguria, e ardhmja — por jo pala që uli dorën në tryezë.

Pse ka rëndësi

• Rezoluta 1244 u miratua më 10 qershor 1999 nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së me 14 vota pro dhe një abstenim (Kina); ajo mbylli fushatën 78-ditore të NATO-s mbi Jugosllavi.

• Ajo nxori forcat serbe nga Kosova, e vendosi territorin nën administratë ndërkombëtare të OKB-së dhe hapi rrugën për kthimin e mbi 800 mijë të dëbuarve.

• Në të njëjtin tekst, Këshilli riafirmoi "sovranitetin dhe integritetin territorial" të Republikës Federale të Jugosllavisë — klauzola që Serbia do ta përsëriste për një çerek shekulli.

Miratimi

Rezoluta 1244 u miratua më 10 qershor 1999 me 14 vota pro, asnjë kundër dhe një abstenim. Kina abstenoi: e kishte kritikuar ashpër ndërhyrjen e NATO-s pa mandat të Këshillit, por nuk e bllokoi rezolutën, sepse Republika Federale e Jugosllavisë tashmë e kishte pranuar planin e paqes. Rusia — mbrojtësja tradicionale e Beogradit — votoi pro, pasi teksti u zbut me referencën ndaj integritetit territorial jugosllav dhe me kuadrin e OKB-së në vend të komandës së NATO-s. Miratimi erdhi vetëm një ditë pas nënshkrimit të Marrëveshjes Teknike-Ushtarake të Kumanovës (9 qershor 1999): Kumanova ishte protokolli ushtarak që rregullonte tërheqjen; Rezoluta 1244 ishte korniza politike dhe juridike që i dha asaj legjitimitet ndërkombëtar.

Çfarë vendosi

Rezoluta kërkoi nga Republika Federale e Jugosllavisë një «tërheqje të plotë, të verifikueshme dhe të faznuar nga Kosova të të gjitha forcave ushtarake, policore dhe paraushtarake» — praktikisht largimin e aparatit shtetëror serb që kishte drejtuar dhunën e dy dekadave. Në vend të tij, ajo autorizoi dy prani ndërkombëtare:

Praninë civile — Misionin e Administratës së Përkohshme të OKB-së në Kosovë (UNMIK), që mori mbi vete pushtetin ekzekutiv, ligjvënës dhe gjyqësor mbi territorin: nga lëshimi i dokumenteve te administrimi i doganave, gjykatave dhe shërbimeve. Për herë të parë, Kosova qeverisej jo nga Beogradi, por nga një administratë e Kombeve të Bashkuara.

Praninë e sigurisë — Forcën e Kosovës (KFOR), me pjesëmarrje thelbësore të NATO-s, e ngarkuar me sigurinë, kthimin e refugjatëve dhe demilitarizimin. Rezoluta parashikonte gjithashtu një «autonomi substanciale dhe vetëqeverisje kuptimplote» për Kosovën, duke iu referuar marrëveshjes së Rambujesë — planit që Serbia kishte refuzuar ta nënshkruante në mars 1999 dhe refuzimi i të cilit kishte hapur rrugën për bombardimet.

Klauzola që Beogradi nuk e lëshoi kurrë

Në preambulën e saj, Rezoluta 1244 riafirmoi «angazhimin e të gjitha shteteve anëtare ndaj sovranitetit dhe integritetit territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë», duke iu referuar parimeve të Aktit Final të Helsinkit. Kjo formulë nuk ishte një lëshim ndaj Serbisë për hir të drejtësisë — ishte çmimi diplomatik për të siguruar votën ruse dhe abstenimin kinez. Por, njëherë e shkruar, ajo u bë guri i themelit të tërë argumentit serb kundër shtetësisë së Kosovës: Beogradi do ta citonte Rezolutën 1244 në çdo forum ndërkombëtar, nga Asambleja e Përgjithshme te Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, si provë se Kosova mbetej ligjërisht pjesë e Serbisë. Ironia historike qëndron pikërisht këtu: teksti që çliroi shqiptarët e Kosovës nga sundimi serb është i njëjti tekst që Serbia e mban ende sot si titullin e saj mbi ta.

Shqiptarët: objekt i vendimit, jo palë

Rezoluta 1244 është një shembull i qartë i një ligjësie që përsëritet në historinë moderne shqiptare: fati i kombit vendoset mbi kokën e tij, nga të tjerët. Parimet e dokumentit u hartuan nga vendet e G8-ës dhe rezolutën e votuan anëtarët e Këshillit të Sigurimit; shqiptarët nuk u pyetën. Ushtria Çlirimtare e Kosovës, që kishte luftuar në terren, nuk ishte palë — çarmatimi i saj u rregullua me një «marrëveshje» të veçantë me KFOR-in më 21 qershor 1999. Udhëheqja politike shqiptare, nga Ibrahim Rugova te përfaqësuesit e Rambujesë, kishte qenë e pranishme në procesin diplomatik, por jo autoritet nënshkrues i tekstit që përcaktoi statusin e vendit të tyre. Ashtu si te Konferenca e Londrës më 1913, kur kufijtë e Shqipërisë u vizatuan nga Fuqitë e Mëdha, edhe më 1999 arkitektura e së ardhmes së Kosovës u ndërtua në një sallë ku shqiptarët ishin tema, por jo zëri vendimtar. Dallimi — dhe ai ishte real — qëndronte se këtë herë vendimi i largoi tanket serbe dhe ktheu të dëbuarit në shtëpi.

Nga 1244 te shteti i pavarur

Korniza e Rezolutës 1244 mbajti për nëntë vjet. Nën administratën e UNMIK-ut u ndërtuan gradualisht institucionet e vetëqeverisjes; bisedimet për statusin përfundimtar, të drejtuara nga i dërguari i OKB-së Martti Ahtisaari, çuan në planin e tij të vitit 2007 për një pavarësi të mbikëqyrur. I bllokuar në Këshillin e Sigurimit nga vetoja ruse, plani nuk u miratua kurrë formalisht — por më 17 shkurt 2008 Kuvendi i Kosovës shpalli njëanshëm pavarësinë. Serbia e kundërshtoi duke iu kthyer, natyrisht, Rezolutës 1244.

Çështja shkoi te Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë. Më 22 korrik 2010, në mendimin e saj këshillimor, Gjykata vendosi se shpallja e pavarësisë nuk e kishte shkelur Rezolutën 1244: teksti, tha Gjykata, përcaktonte një kornizë të përkohshme administrimi dhe nuk i ndalonte autorët e shpalljes — që nuk ishin institucionet e përkohshme të vetëqeverisjes, por përfaqësuesit e popullit të Kosovës — të vepronin jashtë saj. Ishte një lexim që i hoqi Beogradit armën e tij kryesore juridike. Rezoluta 1244 mbetet ende sot teknikisht në fuqi, e pashfuqizuar, një relike e gjallë e vitit 1999 — por historia eci përtej saj, ashtu siç shqiptarët kanë ecur shpesh përtej kornizave që të tjerët ua vizatuan.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së u miratua më 10 qershor 1999 me 14 vota pro, asnjë kundër dhe një abstenim (Kina). Ajo kërkoi tërheqjen e plotë e të faznuar të forcave ushtarake, policore e paraushtarake të RFJ-së nga Kosova; autorizoi një prani civile ndërkombëtare (UNMIK) me pushtet administrativ dhe një prani sigurie (KFOR) me pjesëmarrje thelbësore të NATO-s; parashikoi «autonomi substanciale dhe vetëqeverisje kuptimplote» me referencë ndaj marrëveshjes së Rambujesë; dhe në preambulë riafirmoi sovranitetin e integritetin territorial të RFJ-së sipas parimeve të Aktit Final të Helsinkit. Miratimi pasoi një ditë pas Marrëveshjes Teknike-Ushtarake të Kumanovës (9 qershor 1999). Kosova shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008. Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në mendimin këshillimor, vendosi se shpallja e pavarësisë nuk shkelte Rezolutën 1244. Rezoluta mbetet formalisht në fuqi.

Burime. Teksti zyrtar i Rezolutës 1244 (1999) të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, S/RES/1244; procesverbali i votimit (S/PV.4011); Mendimi Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë «Përputhshmëria me të drejtën ndërkombëtare e shpalljes së njëanshme të pavarësisë lidhur me Kosovën» (22 korrik 2010); Marrëveshja Teknike-Ushtarake e Kumanovës (9 qershor 1999); për kontekstin, Noel Malcolm, Kosovo: A Short History. Enciklopeditë janë përdorur vetëm për kryqëzim; faktet mbështeten te dokumentet primare.

---

# Vatra: Federata Panshqiptare e Amerikës
https://zhurma.press/vatra/
Type: organization
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-31

Federata Panshqiptare e Amerikës — vatra e mërgimit që, nga Bostoni, mbrojti pavarësinë e Shqipërisë (1912)

Vatra — Federata Panshqiptare e Amerikës — u themelua më 28 prill 1912 në Boston, pak muaj para se flamuri i Ismail Qemal Vlorës të ngrihej mbi Vlorë. Emri do të thotë vetëm një gjë: vatra, zjarri i shtëpisë. Larg atdheut, mërgimtarët shqiptarë të Masaçusetsit ndezën një vatër ku do të ruhej flaka kombëtare kur në trojet amtare ajo rrezikohej të shuhej. Për një çerek shekulli, kjo shoqatë e vogël punëtorësh, tregtarësh e klerikësh do të vepronte si diçka shumë më e madhe se një klub emigrantësh: si zëri diplomatik dhe, në çastet më kritike, si një lloj qeverie shqiptare në mërgim.

Pse ka rëndësi

• Vatra u themelua më 28 prill 1912 në Boston, si bashkimi i shoqërive të vogla shqiptaro-amerikane (Besa-Besën, Flamuri i Krujës, Skënderbeu e të tjera) në një federatë të vetme.

• Emri do të thotë "zjarri i shtëpisë" — mërgimtarët e Masaçusetsit ndezën një vatër ku do të ruhej flaka kombëtare kur në atdhe ajo rrezikohej të shuhej.

• Për një çerek shekulli veproi si zë diplomatik i shqiptarëve dhe, në çastet më kritike, si një lloj qeverie shqiptare në mërgim.

Vatra si nyjë e rrjetit shqiptar

Historia e rrjetit shqiptar nuk mbaron te kufijtë e Ballkanit. Kur Traktati i Londrës i vitit 1913 la gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të sapoformuar, një degë e këtij rrjeti kishte kohë që kishte lëshuar rrënjë përtej Atlantikut. Punëtorët shqiptarë të fabrikave të Bostonit, Uster-it dhe Natik-ut e mbanin lidhjen me atdheun përmes shoqërive të vogla — Besa-Besë, Flamuri i Krujës, Shoqëria Kombëtare, Mirëbërësja, Skënderbeu. Ishte pikërisht kjo copëzim që Vatra erdhi ta kuronte: më 24 dhjetor 1911, me nismën e shoqatës Besa-Besën, filluan takimet për bashkimin e të gjitha organizatave shqiptaro-amerikane në një federatë të vetme. Takimet vazhduan derisa, më 28 prill 1912, Vatra u themelua zyrtarisht (regjistruar më 13 qershor 1912). Ajo çka gjuha, besa dhe kujtesa e përbashkët kishin mbajtur të lidhur për shekuj në Ballkan, tani mori formë institucionale në një qytet amerikan.

Themeluesit: Konica, Noli dhe rrethi i Dellit

Në krye të Vatrës qëndruan dy nga mendjet më të mprehta të Rilindjes së vonë. Faik Konica — eseist, kritik dhe stilist i pashoq i prozës shqipe — u bë udhëheqësi i saj afatgjatë dhe fytyra e saj intelektuale. Fan Noli — poet, përkthyes, historian dhe klerik — i dha lëvizjes zërin liturgjik e retorik. Bashkë me ta në aktin themelues qëndruan Kristo Floqi, Naum Cere, Kosta Kotta e të tjerë. Këta ishin të njëjtët njerëz që tashmë kishin themeluar në Boston, më 1909, gazetën Dielli — organin që do të bëhej zëri i Vatrës dhe që botohet ende sot, mbi një shekull më vonë, ndër gazetat shqiptare më jetëgjata në botë. Ishte i njëjti rreth që, vetëm pak vite më parë, kishte marrë pjesë në betejën për alfabetin te Kongresi i Manastirit: e njëjta brez rilindës, tani duke vepruar nga bregu tjetër i oqeanit.

Qeveria në mërgim: Lufta e Parë dhe Konferenca e Paqes

Prova më e madhe erdhi me shpërbërjen e perandorive pas Luftës së Parë Botërore, kur fati i Shqipërisë u vu sërish mbi tryezën diplomatike të fuqive të mëdha. Ndërsa shteti shqiptar ishte i pushtuar dhe pa përfaqësim të njohur, Vatra e mori mbi vete rolin që asnjë qeveri nuk mund ta luante: ajo "funksiononte dhe konsiderohej si një lloj qeverie shqiptare në mërgim". Më 29 dhjetor 1918, në një kuvend të jashtëzakonshëm, mërgimtarët mblodhën 150 mijë dollarë — një shumë e stërmadhe për punëtorë fabrikash — për të financuar delegatët shqiptarë në Konferencën e Paqes në Paris. Vatra dërgoi Nolin dhe Konicën në Evropë dhe përqendroi përpjekjet mbi delegacionin amerikan, në një kohë kur planet e fshehta të fuqive (skema Titoni–Venizelos) parashikonin copëtimin e mëtejshëm të tokave shqiptare. Kur Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve më 17 dhjetor 1920 dhe integriteti i saj u ruajt, mërgata e Bostonit kishte peshuar mbi peshoren e historisë shumë më rëndë se ç'do t'i takonte numrit të saj.

Nga vatra në atdhe — dhe kthimi mbrapsht

Njerëzit e Vatrës nuk mbetën vëzhgues. Fan Noli u kthye në Shqipëri, u bë peshkop i Kishës Ortodokse Autoqefale dhe, në qershor të vitit 1924, kryeministër i qeverisë së Revolucionit të Qershorit — një përpjekje reformatore që u përmbys brenda muajsh dhe e dërgoi sërish në mërgim. Faik Konica u emërua ministër i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara (1926–1939), duke e kthyer autoritetin e fituar në Vatër në përfaqësim shtetëror. Kështu vatra e ndezur në mërgim ushqeu drejtpërdrejt shtetin e ri: kuadrot, gazeta, paratë dhe legjitimiteti diplomatik rrodhën nga Bostoni drejt Tiranës e Vlorës. Sot ndikimi i Vatrës është kryesisht simbolik, por ajo ekziston ende dhe Dielli ndriçon ende — dëshmi se rrjeti shqiptar, sa herë është prerë brenda kufijve, ka gjetur mënyra ta rilidhë veten përtej tyre.

Burimet

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, 2010 — zërat "Vatra" dhe "Dielli"

• Nicholas Pano, "The Albanian-American Community", në Stephan Thernstrom (red.), Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups, 1980

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, 2012 — zërat për Fan Nolin dhe Faik Konicën

• Vatra, the Pan-Albanian Federation of America — përmbledhje kronologjike dhe akti themelues

---

# Prênk Bibë Doda, kapedani i fundit i Mirditës
https://zhurma.press/prenk-bibe-doda/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-29

Kapedani i fundit trashëgimtar i Mirditës — princi katolik malor që lidhi botën e bajrakëve me shtetin-komb (1860–1919).

Prênk Bibë Doda — i njohur ndryshe si Prênk Pasha — ishte kapedani i fundit trashëgimtar i Mirditës, princi i një krahine katolike malore që, e mbyllur në grykat e veta mes Fanit dhe Drinit, kishte ruajtur për shekuj një vetëqeverisje që as Perandoria Osmane nuk arriti ta shuante. I lindur më 1860 në Orosh, në zemër të Mirditës, dhe i vrarë në pritë më 22 mars 1919 pranë kënetave të Lezhës, jeta e tij përshkon tërë harkun e lëvizjes kombëtare shqiptare: nga Lidhja e Prizrenit te shpallja e Pavarësisë, nga Principata e Vidit te Kongresi i Durrësit. Figura e tij nuk kuptohet e vetmuar — ai ishte hallka e fundit e një rrjeti pushteti vendës, shtëpisë së Gjonmarkajve, që e mbajti Mirditën si një princëri të vogël shqiptare brenda perandorive që e rrethonin.

Pse ka rëndësi

• Prênk Bibë Doda — Prênk Pasha — lindi më 1860 në Orosh dhe qe kapedani i fundit trashëgimtar i Mirditës, i shtëpisë së Gjonmarkajve.

• Autoriteti i kapedanit nuk buronte nga një dekret perandorak, por nga Kanuni i Lekë Dukagjinit — që e bënte Mirditën një bashkësi bajrakësh me ligjin, kuvendin e kapedanin e vet.

• Pas Lidhjes së Prizrenit (1878) u arrestua me urdhër të Dervish Pashës dhe u internua në Anadoll; u vra në pritë më 22 mars 1919 pranë kënetave të Lezhës.

Shtëpia e Gjonmarkajve dhe kapedanati i Mirditës

Mirdita nuk ishte një fis i thjeshtë malësor: ishte një bashkësi bajrakësh — Oroshi, Spaçi, Kushneni, Fani, Dibrri — të lidhur nga një ligj i përbashkët i pashkruar dhe të udhëhequr nga një shtëpi e vetme trashëgimtare, ajo e Gjonmarkajve, që jepte kapedanin. Ky autoritet nuk buronte nga një dekret perandorak, por nga Kanuni i Lekë Dukagjinit — kodi që rregullonte besën, gjakun, mikpritjen dhe kufijtë, dhe që e bënte Mirditën një komb në miniaturë me ligjin, kuvendin dhe kapedanin e vet. Prênku e trashëgoi këtë detyrë si djalë i Bibë Dodë Pashës dhe i Hide Ajazit; emri i tij i plotë — Prênk, biri i Bibës, i biri i Dodës — mbante brenda vetes gjenealogjinë e një dinastie malore.

Ishte një pushtet i çuditshëm për sytë e perandorive: një princëri katolike, e armatosur, autonome, që ruante besnikërinë ndaj vetes më shumë se ndaj Stambollit. Pikërisht kjo autonomi e bëri shtëpinë e Gjonmarkajve njëherësh të domosdoshme dhe të rrezikshme për çdo pushtet që synonte të sundonte Veriun.

Rinia në Stamboll dhe vitet e internimit

I ri, Prênku e kaloi një pjesë të djalërisë në Stamboll dhe u kthye në Mirditë rreth vitit 1876. Kur shpërtheu Lidhja e Prizrenit (1878) — lëvizja e parë e madhe politike që kërkoi bashkimin e trojeve shqiptare në një njësi të vetme dhe mbrojtjen e tyre nga copëtimi — përfshirja e shtëpisë së tij në rezistencën malësore i kushtoi lirinë. Me urdhër të Dervish Pashës, ai u arrestua dhe u internua në Anadoll, larg maleve që e kishin lindur.

Osmanët nuk e trajtuan si të burgosur të thjeshtë: ia dhanë një gradë gjenerali brigade në oborrin e sulltan Abdyl Hamidit II, një mënyrë tipike e Portës për ta mbajtur pengun princëror pranë dhe njëkohësisht të nderuar. Në ato vite stambolliote, Prênku u afrua me radhët e Xhonturqve, lëvizjes reformiste që synonte të përmbyste absolutizmin hamidian. Ky ishte një paradoks i tërë brezit të tij: internuar nga perandoria, e megjithatë i endur në rrjetat e saj politike.

Kthimi i 1908-s dhe lëvizja kombëtare

Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 ia hapi dyert e kthimit. Qeveria e re llogariste se lirimi i kapedanit do të siguronte besnikërinë e Mirditës — dëshmi se sa peshë kishte ende shtëpia e Gjonmarkajve në ekuacionin e pushtetit në Veri. Deri më 1911, Prênku ishte deputet në parlamentin osman, ku ngriti zërin kundër rrezikut të copëtimit të trojeve shqiptare, tema që do t'i bëhej fatale kombit vetëm një vit më vonë, në Luftërat Ballkanike.

Me shpalljen e Pavarësisë dhe ngritjen e Principatës së Shqipërisë nën princ Vilhelm von Vid, roli i Prênkut u bë qendror. Kur në pranverë e verë të 1914-s shpërtheu kryengritja kundër qeverisë së re, princi Vid e emëroi Prênk Bibë Dodën ministër të Jashtëm — jo aq për ekspertizën diplomatike, sa për të siguruar mbështetjen e vullnetarëve katolikë të Mirditës dhe të malësisë veriore, të cilët Prênku i komandonte me mijëra. Ushtria e tij malësore, e vlerësuar në pesë deri në shtatë mijë burra, ishte një nga forcat më besnike që mbrojti principatën e brishtë në ditët e saj më të errëta.

Lufta, Kongresi i Durrësit dhe fundi te kënetat e Lezhës

Vitet e Luftës së Parë Botërore e gjetën Shqipërinë të ndarë mes ushtrive të huaja, dhe Prênku lëvizi mes tyre duke u përpjekur të ruante interesin e Mirditës dhe të kombit. Pas luftës, ai u ngrit në majat e jetës politike shqiptare: shërbeu si nënkryeministër në qeverinë e Turhan Pashë Përmetit, dhe në Kongresin e Durrësit të dhjetorit 1918 — kuvendi që formoi qeverinë e përkohshme për të mbrojtur çështjen shqiptare në Konferencën e Paqes — u zgjodh nënkryetar. Pas dyzet vjetësh që kishin nisur me internimin, kapedani i Mirditës ishte bërë një nga figurat e para të shtetit të ri.

Fundi erdhi shpejt dhe në errësirë. Më 22 mars 1919, ndërsa udhëtonte nga Durrësi drejt Shëngjinit në shoqëri të një oficeri britanik, Prênk Bibë Doda ra në një pritë pranë kënetave të Lezhës dhe u vra. Ai vdiq pa lënë trashëgimtar të drejtpërdrejtë. Kush e urdhëroi vrasjen nuk u vërtetua kurrë me siguri — rivalitetet e ashpra për pushtet në Shqipërinë e pasluftës lanë më shumë dyshime sesa përgjigje. Në një kohë kur kombi sapo po dilte nga lufta i pambrojtur në tryezën e fuqive të mëdha, humbja e një prej udhëheqësve të tij më me peshë ishte një goditje që tronditi jo vetëm Mirditën e kapedanëve, por mbarë vendin.

Trashëgimia

Meqë Prênku vdiq pa fëmijë, detyra e kapedanit kaloi te një i afërm i shtëpisë, Marka Gjoni, i cili do të mbante gjallë — dhe në vitin 1921 do të shpallte hapur — idenë e një Mirdite vetëqeverisëse. Kështu, edhe pas vdekjes së princit të fundit të vërtetë, rrjeti i pushtetit vendës që ai përfaqësonte nuk u shua menjëherë; ai u tërhoq, u riformësua, dhe mbeti një nga faktet e forta të politikës veriore deri sa shteti modern shqiptar i thithi më në fund të gjitha princëritë e vogla brenda vetes.

Në kujtesën kombëtare, Prênk Bibë Doda mbetet figura që lidh dy botë: botën e vjetër të bajrakëve, të besës dhe të Kanunit — të cilën po në ato dekada e mblidhte e shkruante françeskani Shtjefën Gjeçovi — dhe botën e re të shtetit-komb, të parlamenteve dhe të kongreseve. Historia e tij dëshmon se autoriteti shqiptar nuk nisi me shtetin e 1912-s: ai ekzistonte prej kohësh, i shpërndarë nëpër male e princëri, një rrjet i tërë pushteti vendës që rilindja kombëtare nuk e krijoi, por e trashëgoi.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në literaturën standarde referuese për lëvizjen kombëtare shqiptare dhe në burimet për shtëpinë e Gjonmarkajve dhe kapedanatin e Mirditës.

• «Prenk Bib Doda», enciklopedi — për datat, internimin në Anadoll, kthimin e 1908-s, ministrinë nën Vidin dhe vrasjen e 22 marsit 1919.

• «Kapetainate of Mirdita» — për strukturën e bajrakëve, shtëpinë trashëgimtare të Gjonmarkajve dhe autonominë e krahinës.

• Sarajet e Kapidan Gjon Marka Gjonit — historia familjare e shtëpisë së Gjonmarkajve dhe trashëgimia e kapedanatit pas 1919-s.

• «Vrasja e 22 marsit të vitit 1919», Radi & Radi Kulturë — kronikë shqiptare e vrasjes dhe jehonës së saj kombëtare.

---

# Shekspiri shqip: si «Othello» i Fan Nolit (1916) i dha gjuhës sonë dramën botërore
https://zhurma.press/shekspiri-shqip/
Type: heritage
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-29

Nga «Othello» i Nolit në Boston (1916) te një shekull përkthyesish — si e provoi shqipja se mund ta mbante kryeveprën e dramës botërore.

Në vitin 1916, në një shtypshkronjë shqiptare të Bostonit, doli një libër i hollë me kapak të thjeshtë: Othello, tragjedia e xhelozisë dhe e ngjyrës, e veshur për herë të parë me fjalë shqipe. Përkthyesi ishte një prift e atdhetar tridhjetëkatërvjeçar — Fan Noli. Me atë vëllim, gjuha shqipe, që sapo kishte fituar alfabetin e vet të njësuar (Manastir, 1908) dhe ende s'kishte shtet, mori në duar kryeveprën e dramës botërore. Ky është historiku i një akti të qetë por të madh: si e fitoi shqipja Shekspirin — dhe përse ai përkthim ishte, në thelb, një akt sovraniteti kulturor.

Pse ka rëndësi

• Fan Noli e nisi udhën e përkthyesit më 1916, kur ktheu në shqip «Othellon» — Shekspirin e parë në gjuhën tonë, botuar në Boston në gjirin e diasporës rreth federatës Vatra.

• Më 1926 panë dritën e botimit tri tragjedi të tjera nolane — «Hamleti», «Makbethi» dhe «Jul Cezari».

• Përkthimi qe akt kombëtar: shqipja, që sapo kishte fituar alfabetin e njësuar (Manastir, 1908) dhe ende s'kishte shtet, provonte se mund të thoshte gjithçka që thoshin gjuhët e mëdha të Evropës.

«Othello», 1916: Shekspiri i parë vishet me shqipen

Fan Noli e nisi udhën e përkthyesit më 1916, kur ktheu në shqip Othellon — Shekspirin e parë në gjuhën tonë. Vëllimi u botua në Boston, në gjirin e diasporës që rreth federatës Vatra mbante gjallë çështjen kombëtare në Amerikë. Nuk ishte rastësi që kryevepra e parë e zgjedhur qe pikërisht Othello: një dramë ku i huaji fisnik gjykohet nga ngjyra e jo nga vlera i fliste drejtpërdrejt një populli të vogël që Evropa e shihte me dyshim. Një dekadë më vonë, më 1926, panë dritën e botimit tri tragjedi të tjera nolane — Hamleti, Makbethi dhe Jul Cezari — dhe me to Noli vuri themelet e një kanoni: Shekspiri shqip kishte tashmë zërin e vet.

Përse një përkthim ishte akt kombëtar

Rilindja shqiptare e kuptoi herët se një gjuhë nuk mbrohet vetëm me pushkë e me shkolla, por edhe duke e detyruar të mbajë peshën e madhësisë njerëzore. Të përkthesh do të thoshte të provoje se shqipja mund të thoshte gjithçka që thoshin gjuhët e mëdha të Evropës. Kjo qe një traditë e tërë, jo një gjest i vetmuar: Naim Frashëri ktheu në shqip këngë të Iliadës homerike; Noli i dha gjuhës Shekspirin, Servantesin, Ibsenin dhe rubairat e Omar Khajamit; Ernest Koliqi solli poetët e mëdhenj të Italisë si shkollë për prozën shqipe; Lasgush Poradeci rrëmbeu Pushkinin, Gëten e Hajnen. Çdo përkthim ishte një tullë në ndërtesën e një gjuhe letrare të re. Shekspiri ishte kupola.

Njeriu që i dha shqipes edhe Perëndinë edhe Hamletin

Fan Noli e mbart këtë vepër brenda një jete të vetme që solli tri dhurata të mëdha për gjuhën. I njëjti njeri që meshoi i pari shqip (mesha e parë shqip, Boston, 22 mars 1908) dhe që i dha Kishës Ortodokse Shqiptare autoqefalinë, i dha letërsisë sonë edhe dramën më të lartë të botës. Për Nolin, liturgjia dhe Shekspiri ishin e njëjta luftë me armë të ndryshme: t'ia hapje shqipes regjistrin e lartë, atë ton madhështor që deri atëherë i mohohej si gjuhë «fshati». Kur Otello flet shqip me solemnitetin e një beje malësor, kur Hamleti pyet «të rrosh a të mos rrosh» në një toskërishte të rrahur, gjuha jonë del nga heshtja e detyruar dhe ulet në tryezën e madhe të kulturës evropiane.

Regjistri: një toskërishte madhështore

Përkthimet nolane nuk kërkojnë t'i rrinë Shekspirit fjalë për fjalë; ato e rikrijojnë. Noli mbrujti një toskërishte letrare të ngritur, që merr frymë me ritmin e epikës gojore shqiptare — të njëjtin ritëm që kishte mbajtur gjallë kujtesën e kombit ndër shekuj pa shtet e pa akademi. Ai shpiku e ngriti fjalë, i dha shqipes një fjalor abstrakt e madhështor që s'e kishte pasur, dhe provoi se vargu i bardhë shekspirian mund të kumbonte natyrshëm në gjuhën tonë. Prandaj përkthimet e tij mbeten të gjalla një shekull më vonë: nuk janë ura të përkohshme drejt origjinalit, por vepra letrare shqipe më vete.

Nga Noli te Luarasi: një shekull Shekspiri shqip

Puna që nisi Noli u bë detyrë brezash. Ende në ditët e para të diasporës amerikane, Jul Cezari u përkthye edhe nga Skënder Luarasi (1919), i cili më pas i fali shqipes gjashtë drama të tjera: Mbretin Lir, Rikardin II, Rikardin III, Tregtarin e Venedikut, Komedinë e keqkuptimeve dhe Si të doni. Gjatë shekullit që pasoi, korpusi u dyfishua me përkthimet e Vedat Kokonës, Alqi Kristos, Napoleon Tasit, Perikli Jorgonit e Kristaq Trajës. Sonetet janë kthyer në shqip nga mbi njëmbëdhjetë përkthyes, dhe Romeo dhe Zhulieta ka pasur më shumë se një zë. Kështu, nga një vëllim i vetëm i Bostonit të vitit 1916 lindi një bibliotekë e tërë: Shekspiri që flet shqip.

Skena: Shekspiri që flet shqip sot

Këto përkthime nuk mbetën në raft. Tragjeditë nolane e ato që erdhën pas tyre vazhdojnë të vihen në skenë në Tiranë e në Prishtinë, të studiohen në shkolla e universitete dhe të ribotohen brez pas brezi. Shekspiri shqip është sot pjesë e trashëgimisë sonë kulturore po aq sa e trashëgimisë angleze — dëshmi se një komb i vogël, kur zgjedh të përqafojë të universalen, nuk humbet identitetin por e zgjeron. Gjuha që dikur e quanin të papërshtatshme për letërsi u përgjigj duke pritur në gji Hamletin, Makbethin e Otellon. Kjo është, në fund, historia e vërtetë e Shekspirit shqip: jo si e mori Shqipëria Shekspirin, por si e provoi shqipja se mund ta mbante.

Burimet

• «Shekspiri dhe përkthyesi Fan Noli», Telegrafi — Noli e nisi më 1916 me «Othellon»; tri tragjeditë e tjera më 1926.

• «Skënder Luarasi në tempullin shekspirian», Dielli (Vatra, SHBA) — historiku i përkthimit të Shekspirit në shqip: Noli, Luarasi (Jul Cezari 1919 + gjashtë drama), Kokona, Kristo, Tasi, Jorgoni, Traja.

• Fan S. Noli, Vepra e plotë (vëll. 1–5) — përkthimet shekspiriane: Otello, Hamleti, Makbethi, Jul Cezari; si dhe Servantesi, Ibseni, Omar Khajami.

• «Fan S. Noli (1882–1965): The Founder of Albanian America», National Albanian Registry — regjistri i lartë toskërisht, ritmi i epikës gojore; veprat ende në skenë e në botim.

---

# Prizreni, djepi i Lidhjes dhe kryeqendra kulturore e shqiptarëve
https://zhurma.press/prizreni/
Type: place
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-08

Qyteti-djep i Lidhjes së Prizrenit dhe kryeqendra shpirtërore e shqiptarëve të Kosovës

Në grykën ku lumi Lumbardh zbret nga malet e Sharrit dhe çan qytetin më dysh, ngrihet Prizreni — qyteti që shqiptarët e Kosovës e mbajnë si kryeqendrën e tyre shpirtërore, si vendin ku guri, xhamia, kisha dhe fjala kanë jetuar pranë njëra-tjetrës për një mijë vjet. Por Prizreni nuk njihet vetëm për bukurinë e tij të ruajtur; ai njihet mbi të gjitha si qyteti ku u mendua Shqipëria. Sepse këtu, në verën e vitit 1878, delegatë nga të katër anët e trojeve u mblodhën nën një çati dhe, për herë të parë që nga koha e Skënderbeut, u përpoqën t'i jepnin një trup politik idesë se shqiptarët janë një komb i vetëm. Nga ai çast, emri i qytetit u lidh përgjithmonë me lindjen e vetëdijes kombëtare.

Pse ka rëndësi

• Prizreni njihet mbi të gjitha si qyteti ku më 10 qershor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit — përpjekja e parë serioze që nga koha e Skënderbeut për të bashkuar shqiptarët në një trup të vetëm politik.

• Më 18 qershor 1878 dyzet e shtatë delegatë nga katër vilajetet — Kosova, Shkodra, Manastiri, Janina — nënshkruan Kararnamenë, aktin që shpallte vendosmërinë për të mbrojtur trojet nga copëtimi.

• Vendbanimi është i banuar që nga epoka e bronzit; njihet si Theranda në antikitet dhe shfaqet si Prisdriana më 1019 — çdo perandori ia ndërroi emrin, asnjëra nuk e braktisi vendin.

• Sipas regjistrimit të 2011-s komuna numëronte 177.781 banorë, mbi 80 për qind shqiptarë; Kushtetuta e Kosovës e njeh Prizrenin si kryeqytetin historik e kulturor të vendit.

Nga Theranda te Prizreni — një qytet nën shumë emra

Kodra mbi të cilën shtrihet kalaja e Prizrenit ka qenë e banuar që nga epoka e bronzit, rreth dy mijë vjet para erës sonë. Në antikitet vendbanimi lidhet me emrin Theranda, ndërsa në burimet e para të shkruara mesjetare qyteti shfaqet si Prisdriana, i përmendur më 1019 nën perandorin bizantin Bazil II. Ashtu si te Durrësi dhe Berati, çdo fuqi që kaloi ia ndryshoi emrin qytetit sipas gjuhës së vet — bizantinë, sllavë e osmanë — por asnjëra nuk e braktisi vendin. Emri ndërronte; qyteti mbetej i domosdoshëm, sepse shtrihej mbi udhën tregtare që lidhte Adriatikun me Kostandinopojën dhe fushat e Dardanisë me detin. Ky pozicion e bëri Prizrenin një nyjë ku popullsia vendëse shqiptare jetoi krah tregtarëve dhe zejtarëve të çdo brezi perandorak, pa u shkëputur kurrë nga vendi i të parëve.

Kalaja dhe qyteti i vjetër

Zemra e Prizrenit është Kalaja, kështjella që kurorëzon kodrën dhe nga e cila zbret pamja e mbarë qytetit. Poshtë saj shtrihet një nga qytetet e vjetra osmane më të ruajtura në Ballkan: rrugica të ngushta me kalldrëm, çarshia e zejtarëve, dhe në qendër Shadërvani — sheshi me krua, vendtakimi historik i qytetit. Lumi Lumbardh (i quajtur edhe Bistrica e Prizrenit) e ndan qytetin në dy brigje të lidhura nga një urë e vjetër guri osmane, mbi të cilën ka kaluar jeta e Prizrenit për shekuj. Këtu shtëpitë prej guri, çezmat, hanet dhe punishtet nuk janë ruajtur si dekor turistik, por si një organizëm i gjallë ku ende punojnë argjendarët, rrobaqepësit dhe ëmbëltarët e qytetit.

Gurët e qytetit — xhamia, hamami dhe kisha

Prizreni është një ndër qytetet e paktë ku, brenda pak qindra metrave, ngrihen pranë njëra-tjetrës xhamia osmane, kisha bizantine e kisha katolike. Mbi çarshinë sundon Xhamia e Sinan Pashës, e ngritur më 1615 nga Sofi Sinan Pasha, me mure mbi dy metra të trasha dhe një minare ndër më të lartat e qytetit — një ndër monumentet më madhështore osmane të gjithë trevës. Pak më tej gjendet kompleksi i Gazi Mehmet Pashës, xhamia dhe hamami i të cilit u ndërtuan rreth viteve 1563–1564, kur qyteti ishte kryeqendra e Sanxhakut të Prizrenit nën Perandorinë Osmane, e cila e kishte marrë qytetin më 1455. Krahas tyre ruhen kisha të hershme mesjetare dhe katedralja katolike — dëshmi se Prizreni u ngrit si qytet ku bashkësi të ndryshme fetare, të gjitha me rrënjë vendëse, jetuan pranë njëra-tjetrës brez pas brezi. Ky bashkëqëndrim i gurit sakral nuk ishte tolerancë e importuar; ishte mënyra e vetme e mundshme e jetesës në një qytet takimi.

1878 — qyteti ku u mendua Shqipëria

Në qershor të vitit 1878, ndërsa Kongresi i Berlinit përgatitej të ndante trojet shqiptare mes shteteve fqinje, në qytetin e vjetër të Prizrenit u mblodh një kuvend delegatësh nga të katër vilajetet — Kosova, Shkodra, Manastiri dhe Janina. Nga ky kuvend lindi Lidhja e Prizrenit, e themeluar më 10 qershor 1878 — përpjekja e parë serioze për të bashkuar shqiptarët në një trup të vetëm politik që nga epoka e Skënderbeut. Më 18 qershor, dyzet e shtatë delegatë nënshkruan aktin e njohur si Kararname, që shpallte vendosmërinë e shqiptarëve për të mbrojtur tokat e tyre nga copëtimi. Në krye të lëvizjes qëndruan burra si Abdyl Frashëri, zëri politik i Lidhjes, dhe Sulejman Vokshi, shtylla e saj ushtarake. Ajo që i dha Prizrenit vendin e tij të përhershëm në kujtesën kombëtare nuk qe vetëm dokumenti, por vetë ideja: se një popull i shpërndarë në katër vilajete e nën një perandori ishte, në thelb, një komb i vetëm — i lidhur nga gjuha, nga besa dhe nga kujtesa e përbashkët. Kjo ide, e nisur në Prizren, u bë boshti i gjithë Rilindjes; poeti e vezir Pashko Vasa do ta këndonte pak vite më vonë në vargjet "Shqiptar' me u vllaznue".

Argjendi dhe filigrani

Ndër zejet që e bënë Prizrenin të njohur përtej kufijve, asnjëra nuk e përfaqëson më mirë durimin dhe finesën e qytetit se filigrani — arti i endjes së fillit të hollë të argjendit e të arit në lule, zogj e forma të imëta. Argjendarët e Prizrenit e kanë ushtruar këtë mjeshtëri prej shekujsh, duke e trashëguar nga usta te çirak brez pas brezi. Pas Luftës së Dytë Botërore, më 1946, nisi nisma për të bashkuar mjeshtrit në një kooperativë; punishtja Filigrani nisi punën më 1 janar 1947 me tetëdhjetë e një argjendarë. Filigrani i Prizrenit nuk është thjesht zbukurim: është një kod i qytetit i ruajtur me dorë, dëshmi se një traditë mund të mbijetojë vetëm nëse kalon e paprishur nga një brez te tjetri — ashtu siç kaloi vetë ideja e Lidhjes.

Prizreni sot — qyteti i gjallë

Sipas regjistrimit të vitit 2011, komuna e Prizrenit numëronte 177.781 banorë, duke e bërë të dytën më të madhe të Kosovës, me një popullsi mbi 80 për qind shqiptare krah bashkësive boshnjake, turke e rome që i japin qytetit karakterin e tij shumëngjyrësh. Kushtetuta e Kosovës e njeh Prizrenin si kryeqytetin historik e kulturor të vendit. Çdo gusht qyteti kthehet në një skenë të hapur filmi me Dokufest-in, festivalin ndërkombëtar të filmit dokumentar e të shkurtër, të themeluar më 2002, që i ka dhënë Prizrenit një jetë të re kulturore pa e prekur shtresën e vjetër. Por afërsia me kufijtë dhe me malet e Sharrit e bëri qytetin edhe dëshmitar të vuajtjes: në fshatrat përreth, si te Korisha, gjatë luftës së viteve 1998–1999 u kryen krime kundër civilëve shqiptarë, në kohën kur Ushtria Çlirimtare e Kosovës luftonte për çlirimin e vendit. Prizreni mbijetoi si qytet; kujtesën e humbjeve e mban si pjesë të historisë së tij.

Nyja që mban rrjetin

Në rrjetin shqiptar të vendeve e të ideve, Prizreni zë një vend të veçantë: nuk është thjesht një qytet i bukur me gurë të vjetër, por vendi ku ideja abstrakte e një kombi mori për herë të parë formë institucionale. Berati ruajti fjalën e shkruar dhe ikonën; Durrësi mbajti portën ndaj botës; Prizreni dha idenë politike — se shqiptarët, sado të ndarë nga perandoritë e kufijtë, ishin një. Nga verë e vitit 1878 e këtej, sa herë që shqiptarët kanë folur për bashkim, kanë folur — me vetëdije ose pa të — në gjuhën që u shpik në qytetin nën Sharr.

Burimet

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History — kapitujt mbi Prizrenin mesjetar e osman dhe mbi Lidhjen e Prizrenit (1878).

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo — zërat "Prizren", "League of Prizren", "Kararname".

• Teksti i vendimeve të Lidhjes së Prizrenit (Kararname, 18 qershor 1878) — arkivi i albanianhistory.net.

• Regjistrimi i Popullsisë i Kosovës 2011, Agjencia e Statistikave të Kosovës — të dhënat për komunën e Prizrenit.

• Dokufest — Festivali Ndërkombëtar i Filmit Dokumentar e të Shkurtër, Prizren (themeluar 2002); kooperativa "Filigrani", Prizren (1946–1947).

---

# Ernest Koliqi, mjeshtri që e ngriti prozën shqipe në art
https://zhurma.press/ernest-koliqi/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-31

Themeluesi i prozës moderne shqiptare dhe zë i shkollës letrare të Shkodrës

Ernest Koliqi është një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare — shkrimtari që, bashkë me Mitrush Kutelin, e ngriti tregimin shqip në lartësinë e artit letrar evropian. I biri i Shkodrës, ai e ktheu qytetin e tij në një shkollë të vërtetë letrare dhe la dy vëllime që mbeten gurë themeli të letërsisë sonë: Hija e maleve (1929) dhe Tregtar flamujsh (1935). Jeta e tij përshkoi disa epoka — mbretërinë, okupimin dhe pastaj mërgimin e gjatë — dhe në secilën prej tyre gjuha shqipe qëndroi si atdheu i vetëm e i pandashëm.

Pse ka rëndësi

• Ernest Koliqi (1903–1975) është një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare — shkrimtari që, bashkë me Mitrush Kutelin, e ngriti tregimin shqip në lartësinë e artit letrar evropian.

• Dy vëllimet e tij, «Hija e maleve» (1929) dhe «Tregtar flamujsh» (1935), mbeten gurë themeli të letërsisë shqipe.

• Jeta e tij përshkoi mbretërinë, okupimin dhe mërgimin e gjatë; në secilën epokë gjuha shqipe i qëndroi si atdheu i vetëm.

Nga Shkodra në Padovë

Ernest Koliqi lindi më 20 maj 1903 në Shkodër, në një familje tregtare të qytetit. Arsimin e parë e mori te jezuitët e Shkodrës, e më pas u dërgua në Itali, ku ndoqi kolegjin jezuit "Cesare Arici" në Breshia dhe vazhdoi studimet në Bergamo. Në Itali ai u njoh nga afër me letërsinë klasike italiane — me Danten, Petrarkën, Arioston e Tason — që do ta shoqëronin gjithë jetën si përkthyes. Në vitin 1937 mbrojti doktoratën në Universitetin e Padovës me një studim mbi epikën popullore shqiptare (Epica popolare albanese). Formimi i dyfishtë — malësia gege nga njëra anë, humanizmi italian nga tjetra — do të bëhej vula e veçantë e krijimtarisë së tij.

Themeluesi i prozës moderne

Vepra që e bëri emër ishte Hija e maleve, përmbledhje tregimesh e botuar në vitin 1929. Në të, Koliqi solli botën e maleve shqiptare — nderin, besën, Kanunin, dashurinë dhe vdekjen — të rrëfyer me një gjuhë gege të pasur, të kthjellët dhe të kursyer. Gjashtë vjet më vonë erdhi Tregtar flamujsh (1935), gjashtëmbëdhjetë tregime që e ngritën edhe më lart mjeshtërinë e tij: personazhe të gjalla, atmosferë e ngjeshur qytetare shkodrane dhe një ndjeshmëri e re psikologjike, deri atëherë e panjohur në prozën shqipe. Me këto dy libra Koliqi — bashkë me Kutelin në anën tjetër të vendit — e mbylli epokën e prozës didaktike të Rilindjes dhe hapi atë të tregimit modern artistik. Rreth tij lulëzoi ajo që sot njihet si shkolla letrare e Shkodrës: një brez shkrimtarësh, poetësh e dijetarësh që e bënë qytetin kryeqytetin e vërtetë kulturor të shqiptarëve në gjysmën e parë të shekullit XX. Përveç prozës, Koliqi la edhe poezinë dramatike Kushtrimi i Skanderbeut (1924), vëllimet me vargje Gjurmat e stinëve (1933) e Kangjelet e Rilindjes (1959) dhe romanin Shija e bukës së mbrûme (1960).

Gjuha si atdhe: ministri dhe shkollat

Përveç letërsisë, Koliqi ishte edhe organizator i palodhur i jetës kulturore: themeloi e drejtoi revista letrare si Illyria dhe Shkëndija (1940) dhe u vu në krye të katedrës së gjuhës e letërsisë shqipe në Universitetin e Romës më 1939. Po atë vit, në rrethanat e rënda të okupimit italian, ai mori postin e ministrit të Arsimit, të cilin e mbajti deri më 1941. Vendimi i tij më jetëgjatë erdhi në shtator 1941, kur Ministria dërgoi mbi katërqind mësues shqiptarë drejt Kosovës, trojeve shqiptare në Maqedoni e Mal të Zi dhe Çamërisë. Vetëm në vitin shkollor 1941–1942 u hapën mbi njëqind shkolla fillore shqipe dhe u themelua Normalja e Prishtinës — institucione që i mbijetuan regjimit që i lejoi dhe që u mësuan të lexonin e të shkruanin shqip brezave të tërë kosovarësh, të cilëve u ishte mohuar shkolla në gjuhën amtare.

Mërgimi dhe "Shêjzat"

Me përmbysjen e rendit të vjetër në fund të Luftës së Dytë Botërore, Koliqi u largua përgjithmonë nga Shqipëria dhe u vendos në Romë. Mërgimi tridhjetëvjeçar nuk e heshti: në universitet mbajti gjallë studimet shqiptare, përktheu në shqip poetët e mëdhenj italianë dhe, mbi të gjitha, themeloi më 1957 revistën Shêjzat (Le Pleiadi), të cilën e drejtoi deri më 1973. Për afro dy dekada Shêjzat qe periodiku kryesor kulturor i shqiptarëve në mërgim — një urë mes një letërsie që brenda kufirit ishte vënë nën thundër dhe një diaspore që kërkonte të ruante gjuhën e kujtesën. Aty botuan intelektualë shqiptarë të shpërndarë nga Amerika deri në Evropë; aty Koliqi vijoi të shkruante poezi, prozë e ese deri në fund.

Autori i ndaluar që u kthye

Në Shqipërinë komuniste, Koliqi u dënua me heshtje dhe me përbuzje. Emri i tij u fshi nga historia e letërsisë ose u përmend vetëm me damkën "tradhtar"; librat e tij u ndaluan, u hoqën nga bibliotekat dhe u mbajtën larg brezave të rinj. Një vepër që e kishte ngritur prozën shqipe në art u bë e paprekshme për lexuesin shqiptar për gjysmë shekulli. Ernest Koliqi vdiq më 15 janar 1975 në Romë, larg Shkodrës së tij, pa e parë kthimin. Por fjala i mbijeton regjimet: pas rënies së diktaturës, veprat e tij u ribotuan lirisht në Tiranë e në Prishtinë, hynë në programet shkollore dhe zunë vendin që u takonte — atë të një klasiku. Sot Hija e maleve dhe Tregtar flamujsh lexohen jo si dokumente të një kohe të harruar, por si prozë e gjallë — dëshmi se gjuha shqipe, kur i besohet një mjeshtri, mban brenda vetes një atdhe të tërë.

Burimet

• Robert Elsie, Ernest Koliqi (1903–1975), biografi letrare — albanianliterature.net / shkoder.net (bio e bazuar në Elsie): shkoder.net/en/ernest-koliqi-1903-1975.

• "Ernest Koliqi", Wikipedia (anglisht) — të dhëna për jetën, veprat dhe Shêjzat: en.wikipedia.org/wiki/Ernest_Koliqi.

• "Ernest Koliqi", Wikipedia (shqip): sq.wikipedia.org/wiki/Ernest_Koliqi.

• "Arsimi në Kosovë gjatë Luftës së Dytë Botërore", Wikipedia (shqip) — dërgimi i mësuesve dhe hapja e shkollave shqipe 1941–1942: sq.wikipedia.org.

---

# Ndoc Nikaj, ati i romanit historik shqiptar dhe botues shkodran
https://zhurma.press/ndoc-nikaj/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-09-29

Prifti shkodran që hapi shtypshkronjën e parë të Shkodrës dhe botoi gazeta kur alfabeti shqip ishte i ndaluar me ligj; vdiq në një qeli të diktaturës më 16 janar 1951, 86 vjeç.

Kur Shqipëria ende nuk kishte një shtet, e as të drejtën për të shtypur në gjuhën e vet, një prift shkodran i dha prozës shqipe formën e romanit. Dom Ndoc Nikaj — prozator, historian, gazetar e botues — hapi shtypshkronjën e parë të Shkodrës, botoi gazeta në një kohë kur alfabeti shqip ishte i ndaluar me ligj, dhe la pas një varg veprash që e bënë të njihet si ati i romanit historik shqiptar. Jeta e tij, e nisur nën Perandorinë Osmane, u mbyll në një qeli të diktaturës komuniste, ku vdiq më 16 janar 1951, tetëdhjetë e gjashtë vjeç.

Pse ka rëndësi

• Dom Ndoc Nikaj (1864–1951) ishte prift, prozator, historian e botues shkodran, i njohur si ati i romanit historik shqiptar.

• Ai hapi shtypshkronjën e parë private të Shkodrës dhe botoi gazeta në një kohë kur alfabeti shqip ishte i ndaluar me ligj.

• Jeta e tij, e nisur nën Perandorinë Osmane, u mbyll në një qeli të diktaturës komuniste, ku vdiq më 16 janar 1951.

Nga Shkodra e seminarit te meshari i vitit 1888

Ndoc Nikaj lindi në Shkodër më 1864 — disa burime e shënojnë vitin 1865 — në një qytet që ishte atëherë qendra e jetës kulturore katolike shqiptare. Mësimet e para i mori te françeskanët, e që i vogël hyri në kolegjin papnor të drejtuar nga jezuitët në Shkodër, një prej vatrave më të rëndësishme të arsimit shqiptar të kohës. U shugurua meshtar më 1888. Por thirrja e tij nuk mbeti vetëm brenda kishës: Nikaj e kuptoi priftërinë si shërbim ndaj kombit — ndaj gjuhës, kujtesës dhe dinjitetit të një populli që të tjerët kërkonin ta mbanin pa shkollë dhe pa shtyp.

Marzia dhe lindja e prozës romanore shqipe

Më 1892 Nikaj botoi në Shkodër veprën Marzia o ksctenimi n'filles t'vet, një tregim i gjatë që historiografia letrare e rendit ndër përpjekjet e para të romanit në gjuhën shqipe. Në një kulturë ku proza artistike sapo po zinte fill, ky ishte një hap themelvënës: shqipja po provohej jo vetëm si gjuhë lutjeje a kënge, por si gjuhë rrëfimi të gjatë, me personazhe, me subjekt e me thellësi. Gjatë jetës Nikaj shkroi mbi tridhjetë vepra, lëndën e të cilave e nxori nga vetë jeta shqiptare — nga zakonet e vjetra, nga besa, nga historia e njerëzve të thjeshtë.

"Shkodra e rrethueme" dhe romani historik

Kryevepra e tij mban titullin Shkodra e rrethueme, botuar në dy pjesë rreth vitit 1913. Romani rrëfen rrethimin e Shkodrës gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913), kur qyteti i qëndroi për muaj të tërë forcave malazeze. Duke marrë një ngjarje ende të nxehtë historike dhe duke e shndërruar në lëndë romani, Nikaj i dha letërsisë shqipe zhanrin e romanit historik — rrëfimin ku fati i një populli lexohet përmes fatit të personazheve. Prej kësaj vepre e prej të tjerave — Bukurusha (1918), Fejesa n'djep, Burbuqja e Lulet në thes (1920) — ai mbetet i njohur si themeluesi i romanit historik shqiptar.

Shtypshkronja dhe gazetat: shqipja kundër ndalesës

Ndër arritjet e tij më të mëdha ishte vetë akti i botimit. Më 1909 Nikaj themeloi shtypshkronjën e vet, "Shtypshkronja Nikaj", të parën shtypshkronjë publike të Shkodrës. Kjo ndodhi kur pushteti osman e ndalonte shtypin në gjuhën shqipe: të shtypje shqip ishte, në thelb, një akt kombëtar. Nga shtypi i tij dolën gazeta Koha (1910) dhe Besa Shqyptare (1913), të cilat mbajtën gjallë fjalën publike shqipe deri në vitet 1920. Nikaj nuk punonte i vetmuar: ai kishte bashkëpunuar edhe me revistën Albania të Faik Konicës në Bruksel, nën pseudonimin "Nakdomonici", pjesë e asaj rrjete të gjerë botuesish shqiptarë që, nga Shkodra te Brukseli, e ndërtuan kombin me shkronja para se ta ndërtonin me kufij.

Historia si kujtesë kombëtare

Nikaj e kuptoi se një komb pa histori të shkruar mbetet pa mbrojtje. Më 1902 botoi Historia e Shqypniis — një vepër e gjerë që doli fillimisht në Bruksel — dhe Historia e Turkiis, duke vënë theksin te Skënderbeu dhe qëndresa shqiptare kundër osmanëve. Për të, historia nuk ishte lëndë e ftohtë akademike, por kujtesë e gjallë që forcon vetëdijen e një populli. Kështu proza, gazeta dhe historia në duart e tij bëheshin një vegël e vetme: ngritja shpirtërore e kulturore e shqiptarëve.

Ndalimi, burgu dhe kthimi i emrit

Fundi i jetës së tij mban vulën e tragjedisë që pësoi gjithë elita kulturore shqiptare nën komunizëm. Më 9 shtator 1946, tetëdhjetë e dy vjeç, Dom Ndoc Nikaj u arrestua nga regjimi i ri, i lidhur — sipas akuzës — me kryengritjen e Postribës. U dënua me pesë vjet burg. Sipas dëshmive, i moshuar dhe i sfilitur nga kushtet e burgut, ai vdiq më 16 janar 1951, pa e mbaruar dënimin. Vepra e tij u mënjanua e u heshtua për dekada. Por koha e ktheu në vendin që i takon: sot Ndoc Nikaj njihet si një nga themeluesit e prozës moderne shqipe dhe si dëshmitar i asaj të vërtete të thjeshtë e këmbëngulëse — se gjuha, e shtypur me shkronja dhe e mbrojtur me besë, është ajo që e mban një komb gjallë kur çdo gjë tjetër i merret.

Burimet

• Wikipedia (anglisht), "Ndoc Nikaj" — biografia, veprat dhe kronologjia: en.wikipedia.org/wiki/Ndoc_Nikaj

• Wikipedia (shqip), "Ndoc Nikaj" — datat, botimet dhe shtypshkronja.

• KOHA.net, "155 vjet nga lindja e Ndoc Nikajt, autorit të romanit të parë në shqip" (2019).

• Radi & Radi, "Dom Ndoc Nikaj — shkrimtari që vdiq nga torturat në burg" — arrestimi më 1946, dënimi dhe fundi.

---

# Zef Serembe, poeti lirik arbëresh i mallit për Shqipërinë
https://zhurma.press/zef-serembe/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-08

Zëri lirik i Kalabrisë arbëreshe — malli për një atdhe të njohur vetëm në ëndërr

Zef Serembe (San Cosmo Albanese, 6 mars 1844 – São Paulo, 31 dhjetor 1901) është ndër zërat më të kulluar lirikë që ka njohur letërsia shqipe. I lindur në një fshat arbëresh të Kalabrisë, larg tokës për të cilën këndoi tërë jetën, ai e mbajti Shqipërinë si atdhe të ëndrrës — një vend të njohur vetëm nëpër rrëfimet e të parëve dhe nëpër mallin që s'e lëshoi kurrë. Jeta e tij qe një varg humbjesh: e fejuara e vdekur përtej detit, dorëshkrime të humbura rrugëve, mërgime që s'i dhanë prehje. Por nga kjo dhembje doli një poezi e ëmbël, e thellë dhe krenare, që sot e radhit mes lirikëve më të mëdhenj arbëreshë të Rilindjes.

Pse ka rëndësi

• Zef Serembe (1844–1901) ishte poet lirik arbëresh nga Kalabria, ndër zërat më të kulluar që ka njohur letërsia shqipe.

• I lindur larg atdheut, ai e mbajti Shqipërinë si vend të ëndrrës, të njohur vetëm nëpër rrëfimet e të parëve dhe mallin që s’e lëshoi kurrë.

• Nga një jetë humbjesh — e fejuara e vdekur përtej detit, dorëshkrime të humbura, mërgime pa prehje — doli një poezi që e radhit mes lirikëve më të mëdhenj arbëreshë të Rilindjes.

Strigari, një copë Shqipëri në Kalabri

Serembe u rrit në Strigari — emri arbërisht i San Cosmo Albanese-s, një prej fshatrave që arbëreshët e Italisë ngritën pas shekullit XV, kur valë familjesh shqiptare kaluan Adriatikun për t'i shpëtuar pushtimit osman të atdheut. Në malet e Kalabrisë dhe të Siçilisë, këto kolonia ruajtën për katër shekuj gjuhën, besën, ritin bizantin dhe zakonet e vjetra, duke u bërë një Shqipëri e vogël jashtë kufijve — një kujtesë e gjallë e një kombi që në vendlindje po mundohej të mos shuhej.

Në këtë botë Serembe mësoi shkronjat në Kolegjin e Shën Adrianit, në San Demetrio Corone, seminarin që qe bërë djepi i kulturës arbëreshe. Varfëria dhe shëndeti i brishtë e detyruan herët ta ndërpresë shkollimin dhe të kthehej në fshat, por vula e atij kolegji do t'i mbetej për tërë jetën.

Nën hijen e De Radës

Në Shën Adrian jepte mësim Jeronim de Rada (1814–1903), patriarku i letërsisë arbëreshe dhe zëri i parë i madh i saj. Serembe qe nxënës i tij dhe më vonë mik — hallkë e një brezi të tërë poetësh që Kalabria dhe Siçilia ia dhanë kombit pikërisht kur Shqipëria s'kishte ende një shtet e mezi kishte një shkollë në gjuhën e vet. De Rada, Françesk Anton Santori, Gabriele Dara, Zef Skiroi: një rrjet i tërë krijuesish që, larg atdheut, e mbajtën gjallë idenë e tij letrare. Serembe u rrit brenda këtij rrjeti, po zëri i tij do të dilte më i vetmuar e më i brendshëm se i të gjithëve.

Deti, humbja dhe mërgimi

Në rini Serembe u dashurua me një bashkëfshatare, që u shpërngul me familjen në Brazil dhe vdiq pak pas mbërritjes. I pushtuar nga kjo humbje — dhe nga mendimi që të gjente të paktën varrin e saj — ai mori detin për në Brazil në vitin 1874. Me një letër-porosi nga shkrimtarja Dora d'Istria, u prit në oborrin e perandorit Dom Pedro II. Por prehje s'gjeti as atje: i zhgënjyer, u kthye në Evropë.

Kthimi, në shtator 1875, i solli një goditje edhe më të rëndë. I vodhën tërë të hollat, me sa duket në portin e Marsejës, dhe iu desh të kthehej në Itali më këmbë; rrugës humbi shumë nga dorëshkrimet e veta. Në Livorno, dijetari arbëresh Dhimitër Kamarda i dha të hollat për biletën e trenit deri në Kozencë. Depresioni kronik e shoqëroi kudo dhe e bëri njeri të vetmuar e të pasigurt; Italia, gjithnjë e më tepër, po i bëhej dheu i huaj. Në vitin 1886 vizitoi ngulimet arbëreshe të Siçilisë, ku u lidh me folklorin e me të folmet e vendit; në vitin 1893 shkoi në Shtetet e Bashkuara, ku qëndroi rreth dy vjet; e në vitin 1897 mori përsëri detin drejt Amerikës së Jugut, duke provuar një jetë të re në Buenos Aires. U sëmur e u shua në vitin 1901, në São Paulo të Brazilit, në moshën 57-vjeçare — larg Strigarit dhe akoma më larg atdheut që s'e pa kurrë.

Vepra: pak e botuar, shumë e humbur

Fati endacak i Serembes e goditi rëndë edhe veprën. Shumë prej krijimeve — poezi, drama dhe një përkthim i Psalmeve të Davidit, që ai i ripunonte pareshtur — humbën përgjatë bredhjeve të tij. Sa qe gjallë botoi vetëm pak: përmbledhjen dygjuhëshe Poesie italiane e canti originali tradotti dall'albanese (Kozencë, 1883), sonetet italiane Sonetti vari (Napoli), dhe baladën lirike Il reduce soldato (Nju-Jork, 1895). Një poezi iu botua në revistën Arbri i ri të Zef Skiroit më 31 mars 1887. Vetëm në vitin 1926, njëzet e pesë vjet pas vdekjes, nipi i tij Kozmo Serembe mblodhi e botoi në Milano vëllimin Vjersha me 39 poezitë shqipe të xhaxhait. Disa vargje, ndërkaq, mbijetuan vetë — të ruajtura gojë më gojë nga fshatarët e San Cosmo Albanese-s, dëshmi e një popullariteti të rrallë për një poet që jetën e kaloi larg vendlindjes.

Malli si atdhe

Poezia e Serembes ka natyrë të trishtë e melankolike, po shpesh atdhetare e idealiste. Ai s'qe poet-kronist si Naim Frashëri a De Rada; nuk predikonte, vetëm ndiente e rikthehej në vetvete — dhe pikërisht kjo e afron me romantikët e mëdhenj evropianë. Këndoi për atdheun e humbur, për Ali Pashë Tepelenën, për Dora d'Istrian e për Domeniko Mauron; këndoi për natyrën, për miqësinë e për besimin. Në qendër rri malli: jo vetëm i tiji, po i tërë një kolektivi arbëresh që e ndiente veten të huaj përtej detit. «Arbria matanë detit, na kujton / se ne të huaj jemi te ky dhe!» — shkroi në vjershën Vrull, ku vetmia personale dhe vetmia e një populli bëhen një.

Në këtë zë të vetmuar rri edhe kodi që i mbajti bashkë arbëreshët për katër shekuj: gjuha si atdhe i bartur në gojë, besa si nder i trashëguar, kujtesa si e vetmja tokë që s'mund të vidhej. Serembe s'e pa kurrë Shqipërinë; e mbajti brenda vetes. Dhe pikërisht ngaqë e këndoi mallin pa e zbukuruar e pa e kthyer në parullë, zëri i tij mbetet ndër më të vërtetët e lirikës shqipe — dëshmi se një komb mund të mbijetojë, e madje të këndojë, edhe kur atdheun e ka vetëm në ëndërr.

Burimet

• Robert Elsie, «Zef Serembe (1844–1901)», Albanian Literature in Translation — albanianliterature.net (biografi dhe vepra).

• Robert Elsie, History of Albanian Literature, vëll. I, Social Science Monographs, Boulder / Columbia University Press, 1995 (kreu për poetët romantikë arbëreshë).

• «Giuseppe Serembe», Wikipedia (anglisht) — të dhëna biografike dhe kronologji e veprave.

• «Zef Serembe», Wikipedia (shqip) — jeta, mërgimet dhe bibliografia.

---

# Idriz Seferi, prijësi kaçak i Karadakut dhe qëndresa kombëtare në Kosovë
https://zhurma.press/idriz-seferi/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-22

Prijësi kaçak i Karadakut, që luftoi tri pushtime për një liri të vetme

Idriz Seferi (Sefer i Karadakut, 14 mars 1847 – Zhegër, 25 mars 1927) ishte prijësi kaçak i Karadakut që, bashkë me Isa Boletinin, mbajti Grykën e Kaçanikut në kryengritjen e vitit 1910 dhe luftoi me radhë kundër osmanëve, serbëve e bullgarëve.

Kur mali i Karadakut ndante tri kufij — atë të Gjilanit, të Preshevës dhe të Shkupit — mbi kreshtat e tij qëndronte për gjysmë shekulli një emër që tri perandori u përpoqën më kot ta shuanin: Idriz Seferi. Kaçak në kuptimin më të vjetër dhe më të pastër të fjalës — jo hajdut mali, po njeri i vënë jashtë ligjit të pushtuesit sepse s'pranoi asnjë ligj tjetër përveç atij të lirisë — Seferi e kaloi jetën me pushkën në dorë kundër osmanit, kundër serbit dhe kundër bullgarit, gjithnjë në të njëjtin truall e gjithnjë për të njëjtën çështje. Ai nuk qe strateg i shkolluar nëpër akademi; qe prijës i lindur i një populli malësor që e njihte secilën grykë e secilën stan si pëllëmbën e dorës.

Pse ka rëndësi

• Idriz Seferi (1847–1927) ishte prijësi kaçak i Karadakut, mali që ndante kufijtë e Gjilanit, Preshevës dhe Shkupit, dhe një nga simbolet e qëndresës kombëtare në Kosovë.

• “Kaçak” këtu do të thotë njeri i vënë jashtë ligjit të pushtuesit sepse s’pranoi asnjë ligj tjetër përveç atij të lirisë — jo hajdut mali.

• Ai e kaloi jetën me pushkë në dorë kundër osmanit, serbit e bullgarit, gjithnjë në të njëjtin truall e për të njëjtën çështje.

Djaloshi i Seferit, në zemër të Karadakut

Idriz Seferi lindi më 14 mars 1847 në fshatin Sefer të Karadakut, në atë brez malor mbi Preshevë që atëherë bënte pjesë në Vilajetin e Kosovës nën sundimin osman. Rridhte nga një familje me traditë të vjetër qëndrese; sipas kronikave, i ati u plagos në një përleshje pikërisht ditën që Idrizi erdhi në jetë. Bota që e rrethoi ishte ajo e malësisë shqiptare të fundshekullit të nëntëmbëdhjetë — një botë e mbajtur së bashku nga besa, nga nderi i shtëpisë dhe nga zakoni i vjetër, ku pushka trashëgohej si amanet. Ende i ri, kur zaptijet osmanë erdhën për të mbledhur taksat, thuhet se djaloshi rrëmbeu armën dhe i largoi — përballja e parë e një jete të tërë përballjesh.

Nën flamurin e Lidhjeve

Idriz Seferi nuk qe një kryengritës i vetmuar. Emri i tij hyn në historinë kombëtare nëpërmjet dy strukturave që i dhanë qëndresës shqiptare një trup e një zë: Lidhjes së Prizrenit (1878) dhe më vonë Lidhjes së Pejës (1899). Nëpërmjet tyre, malësori i Karadakut u lidh me rrjetin e gjerë të prijësve që kërkonin autonomi e mbrojtje të trojeve shqiptare — një rrjet që shtrihej nga Shkodra te Manastiri e nga Peja te Preshava, dhe që tregonte se hapësira shqiptare, sado e ndarë nga kufijtë e perandorive, mendonte e vepronte si një e tërë. Në këtë rreth Seferi u bë bashkëpunëtor i ngushtë i Isa Boletinit, krah për krah me të cilin do të hynte në betejat më të mëdha të kohës.

Gryka e Kaçanikut, 1910

Ngjarja që e ngriti Idriz Seferin në radhët e para të prijësve qe kryengritja e vitit 1910. Bashkë me Isa Boletinin, ai mblodhi luftëtarë nga fiset e Kosovës dhe udhëhoqi qëndresën kundër ushtrisë osmane që synonte t'i shtypte malësitë me forcë. Nën komandën e Seferit, kryengritësit morën Gjilanin dhe pastaj u ngritën për të mbajtur Grykën e Kaçanikut — kalimin e ngushtë ku terreni bëhet aleati më i mirë i mbrojtësit. Me disa mijëra burra dhe pa asnjë top artilerie, çetat e Seferit e mbajtën grykën disa ditë, nga 23 prilli deri në fillim të majit 1910, përballë një ushtrie osmane shumëfish më të madhe, duke i shkaktuar humbje të rënda. Luftimet më të ashpra u bënë nga 30 prilli deri më 2 maj, para se, të mbytur nga numri, malësorët të tërhiqeshin nga një forcë prej dhjetëra mijërash. Kaçaniku i vitit 1910 mbeti në kujtesë si një nga qëndresat më të lavdishme të malësisë kosovare kundër Stambollit.

Midis tri pushtimeve

Fati i Idriz Seferit qe të luftonte jo një, po tri sundime të njëpasnjëshme. Pas kryengritjeve kundër osmanit — 1910, 1911 dhe 1912, kjo e fundit në rrethinën e Ferizajt — erdhën Luftërat Ballkanike dhe një pushtim i ri. Kur ushtritë serbe hynë në Karadak, Seferi mblodhi rreth vetes mijëra burra të malit dhe u përpoq t'i ndalte në kufijtë e vjetër, ndërsa fshatra të tëra të Karadakut u dogjën gjatë asaj lufte. Në Luftën e Parë Botërore, kur Karadaku ra nën pushtimin bullgar, plaku i tashëm nuk uli armën: ai udhëhoqi një kryengritje kundër bullgarëve pranë vendlindjes së tij në Sefer dhe u zu rob prej tyre në vitin 1916. E megjithatë, as mosha e as robëria nuk e thyen. Pas Luftës, kur trojet e tij mbetën nën Mbretërinë e re jugosllave, Idriz Seferi u rreshtua sërish në Lëvizjen Kaçake kundër administratës serbe — të njëjtin mal, të njëjtën besë, të njëjtin qëndrim, tani përballë një pushtuesi të katërt.

Ushtari i përhershëm i lirisë

Idriz Seferi vdiq më 25 mars 1927 në Zhegër, afër Gjilanit, tetëdhjetëvjeçar, pasi kishte kaluar një jetë të tërë në armë — sipas kronikave, dhjetëra beteja gjatë një karriere ushtarake pothuaj gjysmëshekullore. Emri i tij, i heshtur për dekada nën sundimin jugosllav, u kthye me forcë në kujtesën publike të Kosovës së lirë: iu dha titulli Hero i Kosovës, iu ngritën përmendore në Gjilan e bust në Kaçanik, dhe emrin e tij e mbajnë sot shkolla, lagje e rrugë në trevat ku luftoi. Në figurën e tij, qëndresa shqiptare gjen një nga shprehjet e veta më të thjeshta dhe më të plota: një malësor i pashkolluar që e kuptoi lirinë jo si ide, po si detyrë të përditshme, dhe që e mbrojti të njëjtin truall — Gjilanin, Preshevën, Karadakun — pavarësisht se cili flamur mundohej ta mbulonte. Ai mbetet, siç e ka quajtur tradita popullore, ushtari i përhershëm i lirisë.

Burimet

• Wikipedia (anglisht), "Idriz Seferi" — të dhëna biografike, Lidhja e Prizrenit dhe e Pejës, Gryka e Kaçanikut 1910, qëndresa kundër osmanëve, serbëve dhe bullgarëve.

• Wikipedia (shqip), "Idriz Seferi" — lindja në Sefer të Karadakut, bashkëpunimi me Isa Boletinin, kryengritjet 1910–1912 dhe vdekja në Zhegër (1927).

• Fondacioni Hasan Prishtina, "Më 25 mars 1927 vdiq Idriz Seferi" — kronikë e jetës e betejave dhe e fundit të prijësit.

• Epoka e Re, "Idriz Seferi, ushtari i përhershëm i lirisë" — familja, vendlindja, Gryka e Kaçanikut dhe qëndresa e Karadakut. Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) — Gryka e Kaçanikut më 1910, robëria te bullgarët më 1916 dhe vdekja më 1927. George Gawrych, The Crescent and the Eagle (2006), f. 177 — kryengritja e vitit 1910. Rasim Rexhepi, «Marrja e Grykës së Kaçanikut», Bota Sot (29 prill 2010) — datat e luftimeve në grykë, 23 prill – 2 maj 1910.

---

# Çerçiz Topulli: kryengritësi i Gjirokastrës dhe çeta e vëllezërve Topulli
https://zhurma.press/cerciz-topulli/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-22

Kryengritësi i Gjirokastrës — çeta që e ktheu pushkën në argument politik për autonominë e pavarësinë shqiptare

Çerçiz Topulli (Gjirokastër, 20 shtator 1880 – Fusha e Shtojit pranë Shkodrës, korrik 1915) ishte kryengritësi i lëvizjes kombëtare shqiptare që, me të vëllanë Bajo Topullin, ngriti më 1906 çetën e parë të armatosur dhe më 18 mars 1908 theu rrethimin osman te Mashkullora.

Çerçiz Topulli (Gjirokastër, 20 shtator 1880 – Shkodër, korrik 1915) ishte kryengritësi që i dha lëvizjes kombëtare shqiptare një nga format e saj më të prekshme: çetën e armatosur në mal. Bashkë me të vëllanë, Bajo Topullin, ai e ktheu pushkën në argument politik në një kohë kur autonomia dhe pavarësia e Shqipërisë ishin ende fjalë të ndaluara në administratën osmane. Emri i tij mbeti i lidhur përgjithmonë me një fshat të vogël pranë Gjirokastrës — Mashkullorën — ku një grusht luftëtarësh i bënë ballë një ushtrie të tërë dhe hynë në këngë.

Pse ka rëndësi

• Çerçiz Topulli (1880–1915) ishte kryengritësi që i dha lëvizjes kombëtare shqiptare çetën e armatosur në mal, bashkë me të vëllanë Bajo Topullin.

• Në fillim të vitit 1906 vëllezërit ngritën çetën e parë; qëndresa te Mashkullora pranë Gjirokastrës e futi emrin e tij në këngë.

• Veprimtaria e tyre ishte hallka e brendshme, e armatosur, e rrjetit atdhetar që shtrihej nga malësia shqiptare deri te shtypshkronjat e diasporës.

Rrënjët gjirokastrite

Topulli lindi në Gjirokastër, në kohën kur qyteti bënte pjesë në Vilajetin e Janinës, në një familje toske të besimit bektashi, bir i Ago Topullit dhe i Hasije Mullait. Ishte më i vogli mes vëllezërve; mbi formimin e tij ndikoi drejtpërdrejt i vëllai, Bajo Topulli, mësues dhe një nga zërat e parë të organizuar të atdhetarizmit në jug. Në atë brez, ideja kombëtare nuk qarkullonte lirisht brenda perandorisë: ajo udhëtonte me gazetat e mërgatës, me abetaret e fshehura dhe me shoqëritë e klubet që lindnin njëkohësisht në Sofje, Bukuresht, Kajro e Boston. Vëllezërit Topulli u bënë hallka e brendshme, e armatosur, e asaj rrjete të gjerë që shtrihej nga malësia shqiptare deri te shtypshkronjat e diasporës.

Çeta e vëllezërve Topulli

Në fillim të vitit 1906, Çerçizi dhe Bajua ngritën atë që historiografia e njeh si çetën e parë të armatosur të lëvizjes kombëtare shqiptare. Nuk ishte thjesht një grup të arratisurish: ishte një institucion i malit, me besë për ligj dhe me qëllim politik të qartë — të mbronte fshatarin, të godiste padrejtësinë osmane dhe të mbante gjallë kërkesën për shkolla e administratë në gjuhën shqipe. Çeta veproi për afro tre vjet në krahinat e Gjirokastrës e të Korçës, duke e ndërprerë veprimtarinë vetëm gjatë dimrit të 1906–1907, kur udhëheqësit e saj u tërhoqën jashtë kufijve, në Sofje e Bukuresht, pranë qendrave të mërgatës. Zëri i Çerçizit doli edhe në shtypin e diasporës: në janar 1907, thirrja e tij «Nga malet e Shqipërisë» u botua në gazetën Shpresa e Shqypëniis, ftesë e hapur për kryengritje të armatosur.

Mashkullora, 1908

Pikëmbërritja e kësaj rruge erdhi në vitin 1908. Më 25 shkurt, Çerçiz Topulli me shokët e tij ekzekutuan bimbashin osman të Gjirokastrës — një akt që tronditi administratën dhe e detyroi atë të lëshonte ushtrinë kundër çetës. Më 18 mars 1908, në fshatin Mashkullorë pranë Gjirokastrës, rreth njëqind e pesëdhjetë ushtarë osmanë të ardhur nga Janina e rrethuan grupin e vogël të Topullit. Beteja zgjati deri në mbrëmje; nën errësirë, çeta e theu rrethimin dhe u tërhoq drejt maleve pa u shpartalluar. Ngjarja u kthye menjëherë në simbol: qëndresa e Mashkullorës u përjetësua në këngët popullore polifonike të jugut, si «Hyri prilli, doli marsi» dhe «Te Rrapi në Mashkullorë», që e mbajtën gjallë kujtesën e saj brez pas brezi. Për lëvizjen kombëtare, ajo qe dëshmi se pushteti osman mund të sfidohej edhe me armë, jo vetëm me peticione.

Nga kryengritja te shteti

Kur shpërtheu Revolucioni Xhonturk, në verën e 1908-s, Topulli u përfshi në valën e re: ai zbriti me çetën në Pogradec më 21 korrik 1908 dhe u takua me udhëheqës të lëvizjes, në një moment kur shpresohej se regjimi i ri do t'u njihte shqiptarëve të drejtat kombëtare. Ato shpresa u zbehën shpejt, por hapësira e lejuar për pak kohë u shfrytëzua: u hapën klube e shkolla shqipe, dhe çështja e alfabetit u vendos në Kongresin e Manastirit të nëntorit 1908. Topulli iu përkushtua tashmë ndërtimit të një jete kombëtare të organizuar. Kur Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë, më 28 nëntor 1912, ai vuri veten në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit, duke luftuar për mbrojtjen e tërësisë territoriale të shtetit të porsalindur në një Ballkan të përfshirë nga luftërat.

Vdekja: Shkodra, 1915, dhe kthimi në Gjirokastër

Fundi i tij erdhi në veri. Në korrik të vitit 1915, në Fushën e Shtojit pranë Shkodrës, Çerçiz Topulli u vra në përleshje me forcat malazeze që kishin pushtuar zonën. Ishte vetëm tridhjetë e katër vjeç. Vdekja e tij larg vendlindjes — atdhetari i jugut që ra duke mbrojtur veriun — u lexua si vula e një jete të tërë të kushtuar një kauze mbarëshqiptare, ku Gjirokastra dhe Shkodra ishin e njëjta shtëpi. Në vitin 1937, eshtrat e tij u sollën përsëri në Gjirokastër, aty ku kishte nisur gjithçka. Kthimi i tyre mbylli një hark simbolik: rrjeti që perandoritë ishin përpjekur ta shtypnin — çeta, gazeta, shkolla, besa e malit — u rikthye si kujtesë e pavdekshme, e ngulitur në gur, në këngë dhe në emrin që sot mban një nga shkollat dhe sheshet e qytetit të gurtë.

Burimet

• Çerçiz Topulli — Wikipedia (anglisht): jetëshkrimi, çeta e vitit 1906, vrasja e bimbashit (25 shkurt 1908), rrethimi i Mashkullorës (18 mars 1908), vdekja në Shkodër dhe rikthimi i eshtrave në Gjirokastër (1937).

• Çerçiz Topulli — Wikipedia (shqip): datat, vendlindja, familja Topulli dhe konteksti i lëvizjes kombëtare.

• «Çerçiz Topulli» — Odea Academy: Komiteti «Për lirinë e Shqipërisë», thirrja «Nga malet e Shqipërisë» në gazetën Shpresa e Shqypëniis (janar 1907) dhe përpjekja e Mashkullorës.

---

# Voskopoja: metropoli kulturor dhe tregtar i Ballkanit të shekullit XVIII
https://zhurma.press/voskopoja/
Type: place
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-17

Qyteti mbi mal që u bë metropol i tregtisë dhe i artit ballkanik, para se ta shuanin shkatërrimet.

Në shekullin XVIII, mbi një rrafshnaltë malore rreth njëzet kilometra në perëndim të Korçës, u ngrit një nga qytetet më të pasura e më të qytetëruara të gjithë Ballkanit osman. Voskopoja — e njohur në dokumentet perëndimore me emrin Moscopolis — ishte njëkohësisht një nyjë tregtare që lidhte brigjet e Adriatikut me panairet e Evropës Qendrore dhe një vatër dijeje me akademi, bibliotekë e shtypshkronjë. Sipas vlerësimeve të historianëve, në kulmin e vet, para vitit 1769, ajo mbante një popullsi që llogaritet nga njëzet mijë deri në disa dhjetëra mijëra banorë — më e madhe se Athina, Sofja apo Beogradi i asaj kohe. Ishte një qytet i përzier, me shumicë vllahe (arumune) dhe me elemente shqiptare e greke; por lavdinë e vet më të qëndrueshme ia dhanë mjeshtrit shqiptarë të furçës, afresket e të cilëve mbijetojnë ende sot mbi muret e kishave.

Pse ka rëndësi

• Në shekullin XVIII Voskopoja (Moscopolis) ishte një nga qytetet më të pasura e të qytetëruara të Ballkanit osman, me akademi, bibliotekë e shtypshkronjë.

• Në kulmin e vet, para vitit 1769, llogaritej me njëzet mijë deri në disa dhjetëra mijëra banorë — më e madhe se Athina, Sofja apo Beogradi i asaj kohe.

• Pasurinë ia dha tregtia me karvane që lidhte Adriatikun me Venedikun, Vjenën e Lajpcigun; afresket e mjeshtrave shqiptarë të furçës mbijetojnë ende sot mbi muret e kishave.

Metropoli mbi rrafshnaltën

E ngjeshur në një lartësi mbi 1.100 metra, Voskopoja s'kishte as det e as fushë; pasurinë ia dha tregtia me karvane. Prej saj nisnin rrugët që çonin leshin, cohën dhe mallrat e Lindjes drejt Venedikut, Vjenës, Lajpcigut e Budapestit, dhe prej andej ktheheshin ari, ide dhe libra. Emri Voskopoja shfaqet në dokumente osmane që në shekujt XVI–XVII, dhe historiani Pëllumb Xhufi ka argumentuar se, për një vendbanim të izoluar në lartësi malore, prejardhja e emrit lidhet më fort me greqishten polis (qytet) sesa me kuptimin sllav "fushë". Në kulmin e vet, kronikat i njohin qytetit dhjetë deri dymbëdhjetë mijë ndërtesa, njëzet e katër kisha, një spital, një jetimore dhe një bibliotekë — një infrastrukturë urbane e rrallë për kohën në këtë cep të perandorisë.

Akademia e Re dhe shtypshkronja

Mbi këtë bazë tregtare u ngrit dija. Një kolegj grek funksiononte në qytet që rreth vitit 1700; në vitin 1738 e mori drejtimin dijetari Sevastos Leontiadis, i cili e ngriti shkollën në një shkallë më të lartë. Në vitin 1744 institucioni u pagëzua Akademia e Re (greqisht Nea Akadimia, ose Ellinikon Frontistirion), dhe në 1750 u strehua në një godinë të re e madhështore. Shpirti i saj u bë Theodor Kavalioti (1718–1789), i cili nga viti 1750 e drejtoi Akademinë për më shumë se njëzet vjet, duke dhënë gramatikë, poezi, filozofi e teologji dhe duke shkruar vetë manualet e nevojshme.

Bashkë me akademinë punonte shtypshkronja. E themeluar rreth vitit 1720 (sipas disa burimeve 1731) nga murgu Georgios Konstantinidis, ajo ishte shtypshkronja e parë e Ballkanit osman jashtë Konstandinopojës — e dyta në perandori pas asaj të Stambollit. Prej saj dolën rreth njëzet libra, kryesisht letërsi fetare dhe tekste shkollore në greqisht; ndër to, "Hyrje në gramatikë" e Kavaliotit (1760). Arsimi këtu synonte helenizimin e bashkësive jogreqishtfolëse të Ballkanit — e megjithatë, pikërisht nga ky mjedis mbeti një nga dëshmitë më të hershme të shkruara të gjuhës shqipe. Në veprën Protopeiria, botuar në Venedik më 1770, Kavalioti përfshiu një fjalor tregjuhësh me 1.170 fjalë greqisht, arumanisht e shqip — të cilin studiuesi suedez Johann Thunmann e ribotoi më 1774 duke i shtuar edhe përkthimin latinisht. Njëçerek shekulli më vonë, voskopojari Daniel Moscopoliti hartoi një fjalor katërgjuhësh (greqisht, shqip, arumanisht e bullgarisht, 1794). Kështu, pavarësisht qëllimit të tyre asimilues, këto fjalorë ruajtën për gjuhësinë disa nga fjalët e para të shqipes të hedhura ndonjëherë në shtyp.

Kishat me afreske: David Selenica dhe vëllezërit Zografi

Në qoftë se dija e Voskopojës u shpërnda me rrënimin, arti i saj mbeti i ngulitur në mur. Nga njëzet e katër kishat, disa u rezistuan shekujve dhe sot janë Monumente Kulture. Kisha e Shën Kollit, e ngritur më 1721, u zbukurua nga David Selenica — i njohur si Selenicasi, nga Selenica e Kolonjës — me ndihmësit e tij Kostandin e Kristo; afresket e naosit u përfunduan më 1726. Selenica, që punoi edhe në Malin Athos (Lavra e Madhe, 1715) e në Kastoria (1727), renditet bashkë me Onufrin dhe Kostandin Shpatarakun ndër figurat më të mëdha të artit shqiptar pasbizantin dhe njihet si themelues i shkollës piktorike të Korçës.

Një çerek shekulli më vonë, në vitin 1750, kamaren e së njëjtës kishë e pikturuan vëllezërit Zografi — Kostandin e Athanas nga Dardha e Korçës, që vendasit i thërrisnin "Kostë e Thanas Korçari". Aktivë midis viteve 1736 e 1783, ata lanë afreske edhe në kishën e Shën Thanasit dhe në manastirin e Shën Kozmait e Damianit në Vithkuq, ku cikli i tyre i Apokalipsit njihet si më i plotë i asaj periudhe. Ata nënshkruanin greqisht "nga dora e Kostandinit dhe Athanasit nga Korça", dhe Kostandini shpesh firmoste thjesht Konstantinos Arvanitis — Kostandini shqiptar. Selenica, vëllezërit Zografi dhe Çetirët formuan një rrjet mjeshtrash që lidhi Voskopojën me Vithkuqin, Kastorian e Malin Athos: një shkollë e tërë kombëtare, e lindur mbi këtë mal.

Shkatërrimet dhe kujtesa

Lulëzimi nuk zgjati. Në vitin 1769, çeta të parregullta e sulmuan dhe e shkatërruan pjesërisht qytetin, si hakmarrje për pjesëmarrjen e banorëve në përgatitjet e një kryengritjeje të mbështetur nga Rusia (kryengritja e Orllovit, 1770). Rënia kulmoi me shkatërrimin e vitit 1788, kur fushata e Ali Pashë Tepelenës e katandisi metropolin në fshat; valë të tjera dhune ndodhën edhe në vitet pasuese. Tregtia u zhvendos, popullsia u shpërnda: refugjatët e Voskopojës mbollën në trojet habsburgase — në Vjenë, Budapest e më tej — një pjesë të madhe të diasporës arumune, duke e bërë qytetin e humbur atdhe të parë të një bote të tërë të shpërngulur.

Sot Voskopoja është një fshat malor me rreth një mijë banorë. Por drita që ndezi dikur nuk u shua krejt: kishat e mbetura ruhen si monumente — Shën Kolli që nga viti 1948 — dhe afresket e Selenicës e të Zografëve restaurohen dhe studiohen ende. Mbi ato mure, dora e mjeshtrave shqiptarë i mbijetoi rrënimit të qytetit që e ushqeu. Voskopoja mbetet dëshmi se, edhe kur metropolet shuhen, arti dhe fjala e shkruar dinë të kthehen — dhe se kujtesa e një populli nuk digjet bashkë me çatitë.

Burimet

• Wikipedia (anglisht), zërat Moscopole, New Academy (Moscopole) dhe Moscopole printing house — konsultuar për datat, popullsinë, akademinë dhe shtypshkronjën.

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, Londër, 2013) — për shtypshkronjën dhe figurën e Grigorit të Durrësit; edhe materialet te elsie.de.

• Max Demeter Peyfuss, Die Druckerei von Moschopolis, 1731–1769: Buchdruck und Heiligenverehrung im Erzbistum Achrida (Böhlau, Vjenë, 1989) — studim themelor mbi shtypshkronjën e Voskopojës dhe Akademinë e Re.

• Ilias Vitaliotis, Piktura murale e kishave të Voskopojës / Moschopolis në kuadrin e pikturës pasbizantine (sh. 17–18) (2018) — për afresket e David Selenicës dhe të vëllezërve Zografi.

• Pëllumb Xhufi — hulumtime mbi emrin dhe historinë e Voskopojës, mbi të cilat mbështetet leximi i etimologjisë së toponimit.

---

# Dedë Gjo Luli: malësori që ngriti flamurin mbi Deçiq
https://zhurma.press/dede-gjo-luli/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-10

Prijësi i Hotit që ngriti flamurin shqiptar mbi Deçiq më 6 prill 1911 — një vit e gjysmë para Vlorës.

Më 6 prill 1911, luftëtarët e Hotit morën majën e Bratilës mbi Deçiq, dhe me urdhër të Dedë Gjo Lulit, Nikë Gjelosh Luli ngriti aty flamurin kuq e zi. Ishte hera e parë pas katër shekujsh që flamuri shqiptar valëvitej publikisht mbi territor të marrë me armë. Vlora do të vinte pas nëntëmbëdhjetë muajsh.

Pse ka rëndësi

Sepse Deçiqi e zhvendos datën e fillimit. Në rrëfimin e zakonshëm, pavarësia shqiptare nis më 28 nëntor 1912 në një sallë në Vlorë. Deçiqi tregon se vendimi ishte marrë tashmë në mal, nga fshatarë të armatosur që nuk kishin as diplomaci as mbështetje të huaj — vetëm shtatë bajraqe dhe një betim. Shteti u shpall në qytet; u fitua në mal.

Malësori

Dedë Gjo Luli lindi në nëntor 1840 në Traboin të Hotit, në Malësinë e Madhe — zonë malore mes Shkodrës dhe Podgoricës që Perandoria Osmane e kishte administruar gjithmonë me kompromis, sepse nuk arrinte ta kontrollonte drejtpërdrejt. Nuk ishte bej, nuk kishte shkollim, nuk fliste gjuhët e diplomacisë. Ishte krye i një bajraku, dhe autoriteti i tij vinte nga e vetmja gjë që kishte peshë atje: fjala e mbajtur.

Pse u ngrit Malësia

Reformat centralizuese të qeverisë xhonturke pas vitit 1908 — regjistrimi, taksat e reja, shërbimi ushtarak i detyrueshëm dhe mbi të gjitha çarmatimi — ishin sulm i drejtpërdrejtë mbi mënyrën e jetesës malësore. Për një fshat që mbrohej vetë prej shekujsh, dorëzimi i armës nuk ishte masë administrative; ishte fundi i vetëqeverisjes. Kryengritjet shpërthyen në 1910 dhe u rindezën në pranverën e 1911-ës.

Shtatë bajraqet

Ajo që e bëri 1911-ën të ndryshme nga revoltat e mëparshme ishte bashkimi. Krerët e shtatë bajraqeve — Hoti, Gruda, Kastrati, Kelmendi, Shkreli, Triesha dhe Koja — u betuan bashkë për flamurin. Në një shoqëri ku gjakmarrja dhe ndarjet fisnore kishin qenë pengesa historike e çdo veprimi të përbashkët, ai betim ishte arritja politike, jo beteja.

Deçiqi

Beteja u zhvillua rreth kodrës së Deçiqit, pozicion që kontrollonte rrugën drejt Tuzit. Malësorët e morën majën e Bratilës dhe ngritën flamurin — akt që nuk kishte vlerë ushtarake, por kishte gjithçka tjetër: ishte deklaratë se lufta nuk bëhej më për taksa e as për privilegje krahinore, por për një komb. Lajmi doli jashtë kufijve përmes shtypit europian dhe e ktheu çështjen shqiptare në temë diplomatike.

Memorandumi

Kryengritja nuk mbeti vetëm ushtarake. Më 23 qershor 1911, në Gërçë të Malit të Zi, udhëheqësit malësorë miratuan një memorandum drejtuar Fuqive të Mëdha me kërkesa konkrete: njohje të kombësisë shqiptare, shkolla në gjuhën shqipe, administratë me nëpunës që dinin shqip, dhe shërbim ushtarak brenda territorit shqiptar. Ishte program shtetformues i shkruar nga njerëz që i quanin "fshatarë të egër".

Fundi

Osmanët ofruan amnisti dhe lëshime të pjesshme; kryengritja u shua pa u shtypur. Një vit e gjysmë më vonë erdhi 28 nëntori 1912, dhe pas tij ndarja e trojeve nga Konferenca e Ambasadorëve: Malësia e Madhe, vendi i Deçiqit, mbeti jashtë kufirit të shtetit të ri. Dedë Gjo Luli u vra më 24 shtator 1915, në moshën 74-vjeçare, nga forcat malazeze që kontrollonin zonën — një fund që e përmbledh ironinë e gjithë historisë: njeriu që ngriti i pari flamurin vdiq në anën e gabuar të kufirit që ai flamur ndihmoi ta krijonte.

Trashëgimia

Gjergj Fishta i kushtoi këngën e 28-të të "Lahutës së Malcís". Shtëpia e tij në Traboin është sot shtëpi-muze. Në kalendarin kombëtar, 6 prilli mbahet si dita e flamurit të Deçiqit — një datë që rrallë përmendet jashtë Malësisë, por që mban një fakt të thjeshtë: kërkesa e 1878-ës për autonomi u kthye në kërkesë për pavarësi jo në një kongres, por mbi një kodër, me pushkë dhe me një copë stof.

Burimet

• Ded Gjo Luli — Wikipedia

• Battle of Deçiq — Wikipedia

• Malesia.org — Ngritja e flamurit në Bratilë, 1911

• Koha Jonë — Kryengritja e malësorëve dhe flamuri i Deçiqit

---

# Kalaja e Rozafës: fortesa ilire që ruan dy mijë vjet kujtesë mbi Shkodër
https://zhurma.press/kalaja-e-rozafes/
Type: place
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-22

Libri i gurtë ku Iliria, Venediku dhe Perandoria Osmane shkruan njëra mbi tjetrën

Kalaja e Rozafës është fortesa mbi kodrën shkëmbore të Shkodrës, aty ku Buna del nga liqeni për t'u takuar me Drinin; muret e saj më të hershme datojnë në shekujt IV–III p.e.s., dhe mbi to shtresohen ato veneciane e osmane.

Mbi një kodër shkëmbore rreth njëqind e tridhjetë metra të lartë, atje ku Buna del nga liqeni i Shkodrës për t'u takuar me Drinin, ngrihet një nga fortesat më të vjetra e më të ngarkuara me kujtesë të gjithë botës shqiptare: Kalaja e Rozafës. Muret e saj nuk i përkasin një kohe të vetme. Janë një kronikë guri ku lexohen njëra mbi tjetrën shtresat ilire, veneciane e osmane, dhe ku, në themel, rri një legjendë që i ka dhënë kështjellës emrin — Rozafa, gruaja që u muros për të mbajtur muret në këmbë.

Pse ka rëndësi

• Muret e kalasë ruajnë njëra mbi tjetrën shtresa ilire, veneciane e osmane; muret më të hershme datojnë në shekujt IV–III para erës sonë.

• Këtu ngrihej Skodra, kryeqyteti i mbretërisë ilire — i fisit të Labeatëve dhe Ardianëve; Genti mbeti mbreti i fundit ilir, i mundur nga Roma në vitin 168 p.e.s.

• Emrin ia dha legjenda e Rozafës, gruaja që u muros për të mbajtur muret në këmbë.

Skodra, kryeqyteti ilir

Këtu, në pikëtakimin e ujërave, ilirët ngritën qytetin e Skodrës. Muret më të hershme të kalasë datojnë në shekujt IV–III para erës sonë, kur Skodra u bë një nga qendrat kryesore të mbretërisë ilire — kryeqyteti i fisit të Labeatëve dhe i Ardianëve. Emrat që lidhen me këtë mbretëri, Agroni, mbretëresha Teuta dhe mbi të gjithë Genti, janë ndër më të njohurit e antikitetit ilir. Historiani romak Tit Livi e quajti Skodrën "vendin më të fortë të Labeatëve", të mbrojtur nga vetë natyra me lumenj e shkëmb.

Genti mbeti mbreti i fundit i ilirëve. Kur ai kaloi krah Perseut të Maqedonisë kundër Romës, legjionet nuk vonuan: në vitin 168 para erës sonë ushtria romake e Lucius Anicius Galit e mundi Gentin nën muret e Skodrës brenda pak javësh. Mbreti u çua rob në Romë për të zbukuruar triumfin e komandantit, dhe mbretëria ilire pushoi së qeni. Por qyteti mbeti në këmbë — një pikë ku Roma, dhe më pas Bizanti, do të mbanin përherë roje.

Nga Justiniani te Balshajt e Venediku

Në shekullin e gjashtë, historiani bizantin Prokopi e përmend Skodrën ndër fortesat e rindërtuara nën perandorin Justinian, shenjë se vendi nuk e humbi kurrë rëndësinë ushtarake. Në mesjetën e vonë kalaja kaloi te dera e Balshajve, zotër të Zetës, të cilët e mbajtën derisa forcat osmane e pushtuan për një kohë të shkurtër më 1392. Pak vjet më vonë ajo ra në duart e Republikës së Venedikut, e cila i njohu vlerën strategjike dhe e ripërtëriu tërësisht. Midis viteve 1407 dhe 1414 venedikasit forcuan mure e kulla, dhe deri nga viti 1468 ndërtuan sistemin e portës me barbakan që edhe sot pret vizitorin në hyrje. Pjesa më e madhe e mureve që shohim sot mban vulën e kësaj pune veneciane.

Rrethimi i madh i vitit 1478

Prova më e rëndë erdhi në fund të shekullit të pesëmbëdhjetë. Në verën e vitit 1478, sulltan Mehmedi II erdhi vetë para mureve të Shkodrës, ku forcat osmane ishin vendosur që në maj. Mbrojtësit shqiptarë e venedikas i bënë ballë muaj me radhë topave e sulmeve, deri në pranverën e vitit 1479, kur uria dhe mungesa e municioneve, jo armiku, e detyruan qytetin të dorëzohej sipas marrëveshjes së paqes që Venediku bëri me Portën. Këtë qëndresë e përjetësoi një dëshmitar okular, prifti shkodran Marin Barleti, i cili në veprën latine De obsidione Scodrensi (Rrethimi i Shkodrës), botuar më 1504, e ngriti mbrojtjen e Shkodrës në një nga tregimet e para të mëdha të letërsisë shqiptare.

Nën osmanët kalaja mori pamjen që ruan në pjesë edhe sot. Brenda mureve u ngrit Xhamia e Fatihut, që mban emrin e pushtuesit; udhëtari osman Evlija Çelebi e përshkroi fortesën me kulla, porta e njëqind banesa ushtarake. Në shekullin e tetëmbëdhjetë e të nëntëmbëdhjetë kalaja u bë qendra e pashallëkut të fuqishëm të Bushatllinjve; më 1787 vetë ushtria osmane rrethoi këtu Kara Mahmud pashën, dhe më 1830 veziri i fundit i Shkodrës, Mustafa pasha, ia dorëzoi çelësat Perandorisë. Kështu u mbyll roli i saj ushtarak, i pandërprerë prej më shumë se dy mijë vjetësh.

Legjenda e Rozafës

Por emrin kalaja nuk e ka nga mbretërit, po nga një grua. Legjenda tregon për tre vëllezër që punonin ditë e natë të ngrinin murin, po çka ndërtonin ditën, shembej natën. Një plak i urtë u tha se muri do të qëndronte vetëm po të flijohej njëra nga tri nuset — ajo që të nesërmen do të sillte bukën në kala. Të tre u dhanë besë se s'do t'u thoshin grave gjë, por dy më të mëdhenjtë e thyen besën dhe i paralajmëruan bashkëshortet. Vetëm Rozafa, nusja e vëllait më të vogël, erdhi pa dijeni, dhe kur mësoi fatin, e pranoi për hir të besës së burrave.

Duke u murosur, ajo la një porosi që i dha legjendës gjithë butësinë e saj: t'i linin jashtë murit njërin sy që të shihte të birin, njërën dorë që ta përkëdhelte, njërën këmbë që t'i tundte djepin dhe njërin gji që ta ushqente foshnjën. Prandaj, thotë populli, guri i kalasë edhe sot kullon i lagësht — janë qumështi dhe lotët e nënës për djalin e vogël. Motivi i njeriut të murosur në themel, si çmim që ndërtimi të mbahet, njihet në mbarë Ballkanin, po pak variante e arrijnë përsosjen njerëzore të baladës shqiptare të Rozafës, ku flijimi lidhet ngushtë me besën — kodin që në kulturën shqiptare ka peshën e ligjit.

Kalaja e Rozafës sot: shtresat që flasin

Sot Kalaja e Rozafës është muze në qiell të hapur. Në tri oborret e saj, midis sternave, kullës cilindrike dhe pallatit venecian të Kapitanerisë, gërmimet vazhdojnë të nxjerrin dëshmi të reja; një ekspeditë arkeologjike polake zbuloi më 2014 një hamam të shekullit të katërmbëdhjetë. Kush ngjitet lart sheh njëherësh liqenin, Bunën, Drinin dhe qytetin, të njëjtën panoramë që panë ilirët, venedikasit dhe osmanët. Pikërisht kjo e bën Rozafën të veçantë: nuk është një monument i një perandorie të vetme, po një libër guri ku secila kohë shkroi një faqe pa fshirë të mëparshmen. Mbi të gjitha, ajo mbetet dëshmi se kujtesa shqiptare ruhet njësoj në gur si në gjuhë e në besë — dhe se, si muret e Rozafës, qëndron ngase dikush pagoi çmimin për ta mbajtur në këmbë.

Burimet

• Tit Livi (Titus Livius), Ab Urbe Condita, librat XLIV–XLV — rrethimi i Skodrës dhe mundja e mbretit Gent nga Lucius Anicius Gali (168 p.e.s.).

• Marin Barleti, De obsidione Scodrensi (Rrethimi i Shkodrës), Venedik 1504 — dëshmi okulare e rrethimit osman të viteve 1478–1479.

• Robert Elsie, studime mbi folklorin dhe letërsinë shqiptare — balada popullore e murosjes së Rozafës.

• Wikipedia (shqip), zëri "Kalaja e Shkodrës" — përmbledhje e shtresave ilire, veneciane e osmane, dhe e gjetjeve arkeologjike.

---

# Aleksandër Xhuvani, gjuhëtari që punoi tërë jetën për pastërtinë e shqipes
https://zhurma.press/aleksander-xhuvani/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-17

Gjuhëtari dhe mësuesi që i vuri themelet pastërtisë e njësimit të shqipes

Ka njerëz që një komb i njeh nga zëri, dhe të tjerë që e njeh nga heshtja e durueshme me të cilën i ndërtojnë veglat e mendimit. Aleksandër Xhuvani (Elbasan, 14 mars 1880 – Tiranë, 22 nëntor 1961) i takon të dytëve. Gjuhëtar dhe pedagog, ai e kaloi gjithë jetën e vet të gjatë mbi një detyrë të vetme e të pandërprerë: t'i jepte shqipes pastërti, rregull dhe njësi — që fjala e ndarë ndër dialekte e pashallëqe të bëhej një gjuhë e vetme letrare, e denjë për shkollën, për shkencën dhe për shtetin. Puna e tij nuk bën zhurmë; ajo qëndron në themelet e çdo faqeje që shqiptari i sotëm shkruan drejt.

Pse ka rëndësi

• Aleksandër Xhuvani (1880–1961) ishte gjuhëtar e pedagog që e kaloi tërë jetën duke i dhënë shqipes pastërti, rregull dhe njësi letrare.

• Qëllimi i punës së tij ishte ta bënte fjalën e ndarë ndër dialekte e pashallëqe një gjuhë të vetme letrare, të denjë për shkollën, shkencën dhe shtetin.

• U shkollua në Elbasan e në Fakultetin e Filologjisë të Athinës (1903–1906) dhe botoi shkrimin e parë më 1905 në revistën «Albania» të Faik Konicës.

Nga Elbasani te Athina

I biri i një prifti nga Shtërmeni, Xhuvani mori mësimet e para në Elbasan dhe u shkollua në gjimnazin e Çotilit, para se t'i drejtohej Fakultetit të Filologjisë të Universitetit të Athinës, ku studioi nga viti 1903 deri më 1906. Ishte koha e Rilindjes, kur dashuria për gjuhën ishte njëkohësisht dashuri për atdheun. Që më 1905 ai botoi shkrimin e parë në revistën «Albania» të Faik Konicës — hyrje simbolike në një jetë të tërë kushtuar fjalës së shkruar shqip.

Në gusht të vitit 1906 shkoi në Napoli, ndër arbëreshët e Italisë, ku dha mësim në kolegjin e Shën Mitër Koronës dhe u lidh me Luigj Gurakuqin. Më vonë e gjejmë në Kajro, ku me Mihal Turtullin, Filip Shirokën e Andon Zako Çajupin themeloi shoqërinë atdhetare «Bashkimi» dhe drejtoi gazetën «Shkreptima». Tashmë vija e jetës së tij ishte e qartë: kudo ku rrihte një zemër shqiptare, atje duhej të mbërrinte edhe gjuha e shkruar shqip.

Normalja e Elbasanit dhe misioni pedagogjik

Pas Kongresit Kombëtar të Elbasanit (2–8 shtator 1909), që vendosi hapjen e një shkolle për të përgatitur mësues shqiptarë, më 1 dhjetor 1909 u çel Shkolla Normale e Elbasanit — e para shkollë e mesme kombëtare në trojet shqiptare. Xhuvani iu përgjigj thirrjes me entuziazëm dhe qëndroi ndër mësuesit e parë të saj, krah Gurakuqit e Sotir Pecit; më vonë do të drejtonte për vite të tëra këtë institucion që formoi brezat e parë të mësuesve të Shqipërisë.

Nga katedra doli edhe pedagogu-autor. Xhuvani i pajisi shkollat shqipe me tekstet që u mungonin: «Fillime të pedagogjisë», «Psikologjia», «Didaktikë e edukatë» dhe monografia për Johann Heinrich Pestaloccin, mendimtarin zviceran të arsimit popullor. Për gjysmë shekulli mësimdhënieje e hartimi tekstesh, shteti do t'i jepte titullin «Mësues i Popullit» — njohje e një jete të dhënë klasës dhe fjalës.

«Për pastërtinë e gjuhës shqipe»

Zemra e veprës shkencore të Xhuvanit rreh te kujdesi për pastërtinë e shqipes. Në veprën e tij më të njohur, «Për pastërtinë e gjuhës shqipe» (1956), ai mblodhi e sistemoi një doktrinë të tërë: fjalët e huaja që kishin zënë vend pa nevojë duheshin zëvendësuar jo me trillime, po me pasurinë e gjallë të gjuhës popullore e të dialekteve. Ai besonte se shqipja e kishte brenda vetes lëndën për të emërtuar botën e re — mjaftonte të dëgjohej fshati, katundi, gojëdhëna, dhe fjala e vjetër të ngrihej sërish në përdorim.

Prandaj Xhuvani ishte mbledhës i palodhur i leksikut popullor dhe një nga studiuesit e parë të fjalëformimit, morfologjisë e sintaksës së shqipes. Puna e tij synonte pasurimin e gjuhës letrare, sidomos zhvillimin e terminologjisë në gramatikë, në letërsi e në shkencat pedagogjike — fusha ku shqipja duhej të fitonte fjalorin e vet të saktë e të njësuar.

Ndërtuesi i normës

Purizmi i tij nuk mbeti teori. Si drejtues i Sektorit të Gjuhësisë e të Letërsisë në Institutin e Shkencave (1947–1953), Xhuvani udhëhoqi hartimin e udhëzuesve të njëpasnjëshëm të drejtshkrimit dhe pati rol qendror në konferencat që rregulluan shkrimin e shqipes. Nën kujdesin e tij u realizua «Fjalori i gjuhës shqipe» i vitit 1954, gur themeltar i leksikografisë sonë moderne; e vetë ai përgatiti botimin e dytë të «Fjalorit të gjuhës shqipe» të Kostandin Kristoforidhit (1961), duke lidhur kështu në një zinxhir të vetëm dy breza rilindës të fjalorit shqip.

Në këto vite lindi edhe bashkëpunimi i njohur me Eqrem Çabejn: bashkë hartuan studimet themelore «Parashtesat» (1956) dhe «Prapashtesat e gjuhës shqipe» (kjo e fundit e botuar më 1962, pas vdekjes së tij). Ishte punë e imët, e heshtur mbi grimcat më të vogla të fjalës — pikërisht ato grimca mbi të cilat qëndron rregulli i një gjuhe të tërë. Njësimi i plotë i shqipes letrare do të vulosej më 1972, njëmbëdhjetë vjet pasi Xhuvani u nda nga jeta; por themelet mbi të cilat u ngrit ai njësim ishin gdhendur, ndër të tjerë, nga duart e tij.

Trashëgimia

Për një komb të ndarë me kufij shtetërorë, gjuha mbetet kodi që e mban të tërën. Kristoforidhi e kish quajtur shqipen «gjuhën amtare» që duhej shpëtuar; Xhuvani e mori atë amanet dhe e ktheu në normë të shkruar, të mësueshme, të njësuar. Nga fjalori i tij te teksti shkollor, nga katedra e Normales te sektori i gjuhësisë, ai lidhi në një vijë të vetme rilindjen kulturore me shtetin modern.

Sot Universiteti i Elbasanit mban emrin e tij, dhe vepra e tij e mbledhur nisi të botohej më 1980. Por përmendorja më e vërtetë e Aleksandër Xhuvanit nuk është prej guri: është çdo fjalë shqipe e shkruar drejt, e pastër dhe e njësuar — pasuri e përbashkët e një populli që fjalën e vet e njeh më në fund si një të vetme.

Burimet

• Aleksandër Xhuvani, Për pastërtinë e gjuhës shqipe (Tiranë, 1956) — vepra bazë e purizmit gjuhësor të autorit.

• «Aleksandër Xhuvani» — Wikipedia (versioni shqip), të dhëna biografike, arsimimi (Universiteti i Athinës 1903–1906), veprat pedagogjike e gjuhësore, drejtimi i Sektorit të Gjuhësisë (1947–1953). sq.wikipedia.org

• «Aleksandër Xhuvani (1880–1961)», profil albanologjik — Shkenca.org: pastërtia dhe pasurimi i shqipes, bashkëpunimi me Eqrem Çabejn (Parashtesat 1956, Prapashtesat 1962), botimi i dytë i Fjalorit të Kristoforidhit (1961). shkenca.org

• «Kongresi Kombëtar i Elbasanit (2–8 shtator 1909)» dhe hapja e Shkollës Normale të Elbasanit (1 dhjetor 1909) — Shqipopedia / Shqipëria.com, konteksti i veprimtarisë pedagogjike të Xhuvanit.

---

# Ndre Mjeda: prifti-poet që i latoi shqipes gjuhën dhe alfabetin
https://zhurma.press/ndre-mjeda/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-10

Prifti jezuit i Shkodrës që bashkoi vargun klasik me ndërtimin e alfabetit e të gramatikës shqipe

Ndre Mjeda (Shkodër, 20 nëntor 1866 — Shkodër, 1 gusht 1937) qëndron ndër zërat më të kulluar lirikë të Rilindjes veriore: prift, poet dhe gjuhëtar që bashkoi vargun e latuar me klasicizëm me punën e mundimshme të njeriut që i ndërton një kombi alfabetin, gramatikën dhe kujtesën. I formuar për afro tri dekada nëpër kolegjet jezuite të Evropës, ai u kthye në Shkodër jo si i huaj, por si mjeshtër që e vuri gjithë atë dituri në shërbim të një gjuhe të vetme — shqipes.

Pse ka rëndësi

• Ndre Mjeda (1866–1937) ishte prift jezuit, poet e gjuhëtar i Rilindjes veriore, ndër zërat më të kulluar lirikë të saj.

• Përveç poezisë, ai punoi për të ndërtuar për shqipen alfabetin, gramatikën dhe kujtesën — dituri që e mblodhi nga afro tri dekada formimi nëpër kolegjet jezuite të Evropës.

• U formua ndër manastire e kolegje në Spanjë e Itali (Valencia, Kremona, Kieri) para se ta vinte gjithë atë dije në shërbim të gjuhës shqipe.

Jetimi që Jezuitët e çuan nëpër Evropë

I mbetur jetim herët nga i ati, Mjeda u regjistrua me përkrahjen e jezuitëve në kolegjin saverian të Shkodrës, ku vijoi mësimet nga viti 1877 deri më 1880. Më 27 mars 1880 hyri në Shoqërinë e Jezusit, të Provincës së Venecias, dhe që andej nisi një udhëtim të gjatë formimi: manastiri kartuzian "Porta Coeli" pranë Valencias në Spanjë, ku studioi letërsi; retorikë, latinisht e italisht në një institut jezuit; pastaj kolegjet gregoriane në Kremona dhe në Kieri të Torinos. Nga 1887 deri më 1891 dha muzikë në kolegjin "Marco Girolamo Vida" të Kremonës, kurse më vonë studioi teologji në fakultetin gregorian të Krakovit dhe shërbeu si bibliotekar e profesor logjike e metafizike në Kraljevica. Në këtë kohë njohu veprat albanologjike të Gustav Meyer-it dhe Holger Pedersen-it — takim që do t'i ndizte një interes të përjetshëm për historinë e shqipes. Më 1898, mes fërkimeve të Vatikanit me Perandorinë Austro-Hungareze, Mjeda u përjashtua nga urdhri jezuit, por mbeti prift katolik deri në fund të jetës.

Bashkimi, Agimi dhe beteja e alfabetit

Kthimi në atdhe e ktheu Mjedën në një nga arkitektët e shkrimit shqip. Më 1899, nën abatin Preng Doçi, u bë famullitar dhe u anëtarësua në shoqërinë letrare "Bashkimi" të Shkodrës, që botonte libra shqip. Pak më vonë, bashkë me të vëllanë, themeloi shoqërinë "Agimi", të përkrahur edhe nga Anton Xanoni. Për të Mjeda ndërtoi alfabetin e vet, mbi parimin shkencor një tingull — një shkronjë, duke përdorur shenja diakritike me kroatishten si model. Me këtë alfabet botoi një varg këndimesh për shkollat shqipe, ndër to Këndime për shkollat e para të Shqypnisë. Në shtator 1902 u ftua në Hamburg, në Kongresin e 13-të Ndërkombëtar të Orientalistëve, ku lexoi kumtesën De pronunciatione palatalium in diversis albanicae linguae dialectis — mbi shqiptimin e qiellzoreve në dialektet e shqipes. Më 1908, si përfaqësues i "Agimit", mori pjesë në Kongresin e Manastirit, ku shqiptarët e ndarë nën perandori u ulën së bashku për t'i dhënë gjuhës një kod të vetmin shkrimor. Alfabeti ishte, në thelb, besa e një populli të shpërndarë: një mënyrë e vetme për të shkruar Shkodrën e Manastirin, Kosovën e Arbëreshinë.

Juvenilia dhe "Andrra e jetës"

Poezinë Mjeda e nisi që në vitet e studimit. Vjersha melankolike Vaji i bylbylit u shfaq në broshurën Scahiri Elierz (Shkodër, 1886), ndërsa Vorri i Skanderbegut i takon po asaj periudhe — tema e mërgimtarit që e merr malli për atdheun nën zgjedhë, aq e njohur në letërsinë e Rilindjes. Më 1892 shkroi Gjûha shqype, kushtuar gjuhëtarit Gustav Meyer. Por kryevepra e tij poetike mban titullin Juvenilia, botuar në Vjenë më 1917 nga shtypshkronja Gj. M. Vernay — një përmbledhje e çmuar për pastërtinë e gjuhës dhe përsosjen klasike të formës. Në zemër të saj rri Andrra e jetës, poema në tri pjesë — Lokja, Trina dhe Zoga — që përmes fatit të një familjeje të varfër malësore, nënës dhe dy bijave, rrëfen tragjedinë e njerëzve që jetonin në buzë të jetës, në mjerim e padije. Me rreth 296 vargje, në strofa katërvargëshe, ajo mbetet një nga poemat sociale-psikologjike më të arrira të letërsisë sonë. Në fazën e dytë të krijimtarisë, pas Luftës së Parë Botërore, Mjeda u kthye te tingëllimat me Scodra dhe Lissus — kjo e fundit një libërth me dymbëdhjetë sonete (1928) — ku, përmes historisë së lashtë të qyteteve, thërret të kaluarën ilire.

Gjuhëtari që ringjalli të vjetrit

Puna e Mjedës në gjuhësi ishte po aq e rëndësishme sa vargu. Ai u mor me gramatikë, leksikologji e filologji, duke lënë ndër të tjera Vërejtje mbi artikuj e përemna pronës të gjuhës shqipe (1934). Mbi të gjitha, qe ndër të parët që studioi dhe transkriptoi veprat e letërsisë së vjetër shqipe: transkriptoi pjesërisht Pjetër Bogdanin (1930) dhe Pjetër Budin (1932), shkroi për dialektin shqiptar të Istries (1932) dhe për Perikopenë e ungjillit të shekujve XIV–XV (1933). Duke lidhur letërsinë katolike të veriut me Rilindjen, Mjeda i dha traditës së shkruar shqipe një fill të pandërprerë — dëshmi se ky shkrim nuk kishte lindur në shekullin XIX, po vetëm ishte penguar të rritej.

Deputeti që foli për Kosovën

Mjeda nuk qëndroi larg jetës publike. Gjatë administrimit austro-hungarez u thirr në Shkodër si anëtar i Komisisë Letrare Shqipe, dhe në maj 1917 ndërmori një ekspeditë shkencore në krahinën e Elbasanit, folmja e së cilës ishte zgjedhur si bazë e shqipes së njësuar. Më 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës dhe u rizgjodh në dhjetor 1923. Në korrik 1921 mbajti një fjalim të fuqishëm në parlament për masakrat serbe në Kosovë — zë i qartë pan-shqiptar në një kohë kur kufijtë sapo kishin ndarë trojet. Pas rikthimit të Ahmet Zogut, u tërhoq nga politika; qe i burgosur në Shkodër nga 14 janari deri më 2 mars 1925. Që nga viti 1930 dha mësim gjuhë e letërsi shqipe në kolegjin jezuit të Shkodrës, deri sa vdiq nga një atak në zemër më 1 gusht 1937.

Trashëgimia

Ndre Mjeda la pas një dëshmi të rrallë se dituria dhe atdhedashuria mund të jetojnë në të njëjtin njeri pa u zhurmuar. Prifti që kish mësuar filozofinë në Krakov e latinishten në Kremona, e vuri gjithë atë kulturë evropiane në shërbim të një gjuhe të vogël — dhe pikërisht kjo e bën të madhe. Në vargun e tij të latuar dhe në alfabetin që ndihmoi të ngrihej, Shqipëria e shpërndarë gjeti një mënyrë të vetme për të folur me vetveten. Sot Mjeda lexohet si një nga themeluesit e lirikës moderne shqipe dhe si punëtor i heshtur i asaj që e bën një komb komb: fjala e shkruar, e ruajtur dhe e trashëguar.

Burimet

• Robert Elsie, Histori e letërsisë shqiptare dhe biografia e Ndre Mjedës (albanianliterature.net / elsie.de).

• "Ndre Mjeda", Wikipedia (versioni anglisht dhe shqip) — biografia, veprat dhe kronologjia e dokumentuar.

• Ndre Mjeda, Juvenilia (Vjenë: shtypshkronja Gj. M. Vernay, 1917), përfshirë poemën Andrra e jetës.

• Ndre Mjeda, Vërejtje mbi artikuj e përemna pronës të gjuhës shqipe (1934); transkriptimet e Bogdanit (1930) dhe Budit (1932).

---

# Kruja: kalaja-kryeqytet e Skënderbeut dhe zemra e qëndresës shqiptare
https://zhurma.press/kruja/
Type: place
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-16

Fortesa mbi shkëmb që tri herë ktheu mbrapsht perandorinë — kryeqendra e Arbrit dhe e Skënderbeut.

Mbi një kodër shkëmbore në shpatin e malit të Sarisalltikut, njëzet kilometra në veri të Tiranës dhe pak mbi luginën e Ishmit, ngrihet Kruja — qyteti-kështjellë që për një çerek shekulli qe kryeqendra e qëndresës shqiptare kundër Perandorisë Osmane. Emri i saj mban në rrënjë fjalën shqipe krua, burimi që rrjedh nga shkëmbi; dhe pikërisht si një burim i vazhdueshëm qëndrese ka hyrë Kruja në kujtesën kombëtare. Këtu, brenda mureve eliptike të një fortese që tri herë ktheu mbrapsht ushtritë e sulltanëve, u sfidua fuqia më e madhe e kohës — jo me numra, por me terren, me besë dhe me një udhëheqës që dinte ta luftonte armikun jashtë mureve.

Pse ka rëndësi

• Kruja u mor nga trupat e Gjergj Kastriotit — Skënderbeut — më 1443 dhe u bë krye-fortesa e Lidhjes së Lezhës; nga këtu ai drejtoi një luftë çerek-shekullore kundër Perandorisë Osmane.

• Kalaja ktheu mbrapsht dy rrethime të mëdha: atë të sulltan Muratit II më 1450, dhe atë të Mehmetit II nga qershori 1466 deri më 23 prill 1467, kur Ballaban Pasha u vra dhe Skënderbeu hyri sërish në qytet.

• Taktika e tij përmbyste logjikën e rrethimit: brenda mureve linte një garnizon të vogël, ndërsa vetë godiste kampet osmane nga pyjet përreth dhe u priste karvanët e furnizimit.

• Emri mban në rrënjë fjalën shqipe krua; qyteti përmendet si Kroai që në shekullin VII dhe rreth vitit 1190 u bë zemra e Principatës së Arbrit. Kalaja ra më 1478, dhjetë vjet pas vdekjes së Skënderbeut.

Emri dhe vendi

Vendbanimi përmendet për herë të parë me emrin Kroai (në greqishten bizantine Κροαί) në dokumente të fillimit të shekullit të 7-të. Në latinishten mesjetare u njoh si Croia ose Croya, ndërsa gjatë sundimit osman mori emrin Akçahisar — "kështjella e bardhë". Pozita e saj është vetë strategjia: një shkëmb i vetmuar që sundon rrugën midis fushës bregdetare dhe maleve të brendshme, i vështirë për t'u rrethuar dhe i pamundur për t'u marrë me sulm ballor. Kalaja ka trajtë eliptike, me perimetër rreth 804 metra dhe një sipërfaqe prej 2,5 hektarësh. Gërmimet arkeologjike të vitit 1978 dëshmuan se kodra ishte e banuar që në shekullin III para erës sonë, ndërsa muret e para të fortesës u ngritën në shekujt V–VI të erës sonë.

Nga Principata e Arbrit te Kastriotët

Në shekullin IX Kruja përmendet si qendër peshkopale, dhe rreth vitit 1190 u bë zemra e njësisë së parë politike të dheut të Arbrit në mesjetë — Principata e Arbrit, e udhëhequr nga Progoni. Kur kjo principatë u shkri, territoret e saj hynë në Mbretërinë e Arbrit të porsathemeluar, dhe në shekujt XIII–XIV Kruja qe kryeqendra e shtetit të Arbrit. Nëpër këta shekuj qyteti kaloi dorë më dorë: bizantinë, Topiajt, e në vitin 1343 edhe Perandoria Serbe. Pas betejës së Savrës, Topiajt u bënë vasalë osmanë, dhe Kruja u la në zotërim të familjeve arbërore që u rreshtuan brenda hapësirës osmane, deri sa u përfshi si nënnjësi administrative në Sanxhakun e Arbrit. Ky ishte terreni politik i copëtuar mbi të cilin do të ndërtohej, brenda pak vitesh, një bashkim i papritur.

Kryeqendra e Skënderbeut

Në vitin 1443 Kruja u mor nga trupat shqiptare të udhëhequra nga Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — dhe u bë krye-fortesa e Lidhjes së Lezhës, aleancës së principatave shqiptare të formuar një vit më pas. Nga këtu Skënderbeu drejtoi një luftë çerek-shekullore. Mënyra e tij e qëndresës u bë legjendë pikërisht sepse ktheu përmbys logjikën e rrethimit: në kështjellë linte një garnizon të vogël, rreth dy mijë burra, ndërsa vetë fshihej nëpër pyjet dhe grykat përreth, godiste kampet osmane natën dhe u priste karvanët e furnizimit. Muret mbanin armikun në vend; terreni dhe befasia e gërryenin. Për t'i siguruar ushqim e trupa aleate, Skënderbeu ia besoi për një kohë kështjellën mbretit Alfons V të Napolit; më vonë biri i tij, Ferrante — të cilit Skënderbeu i kishte çuar trupa në Italinë e Jugut — ia ktheu si feud, në shenjë mirënjohjeje. Kruja qëndronte kështu në një rrjet aleancash që shtrihej nga Venediku te Papati e Napoli.

Tri rrethimet

Rrethimi i parë erdhi në vitin 1450, kur sulltan Murati II, bashkë me princin trashëgimtar Mehmet, solli një ushtri të stërmadhe para mureve. Skënderbeu la brenda një garnizon prej rreth katër mijë burrash nën komandën e Vranë Kontit (Kont Urani), ndërsa vetë sulmonte kampet dhe furnizimet osmane. Deri në shtator kampi osman ishte në rrënim nga uria dhe sëmundjet; ushtria pranoi se Kruja nuk merrej me forcën e armëve, e ngriti rrethimin dhe u tërhoq drejt Edrenesë, ku Murati vdiq atë dimër. Rrethimi i dytë, nga qershori 1466 deri më 23 prill 1467, u prijësua nga vetë sulltan Mehmeti II, pushtuesi i Konstandinopojës. Ai la para Krujës komandantin Ballaban Pasha — një shqiptar i rritur në ushtrinë osmane përmes devshirmesë — dhe ndërtoi një fortesë të re në Elbasan për të mbajtur nën presion trojet e Skënderbeut. Ndërkohë Skënderbeu shkoi në Itali të kërkonte ndihmë nga Papa Pali II dhe Ferdinandi I i Napolit; me kthimin mblodhi rreth 13.400 burra, mes tyre shumë venedikas, e ndau ushtrinë në tri pjesë dhe rrethoi rrethuesit. Ballaban Pasha u vra në betejë, forcat osmane u shpartalluan, dhe më 23 prill 1467 Skënderbeu hyri sërish në Krujë.

Qëndresa mbijetoi edhe udhëheqësin e saj. Skënderbeu vdiq në vitin 1468, dhe garnizoni i Krujës u përforcua me trupa të Republikës së Venedikut. Por pa figurën që e mbante rrjetin bashkë, presioni osman u bë i pandalshëm: në vitin 1478 kështjella ra më në fund në duart e pushtuesit. Brenda mureve u ngrit një hamam dhe xhamia e Fatih Sulltan Mehmetit, nga e cila sot qëndron vetëm minarja — një gjurmë e ndryshimit që erdhi pas rënies.

Kruja e vjetër: pazari, teqja dhe muzetë

Poshtë kalasë shtrihet pazari i vjetër, një rrugicë e kalldrëmtë me dyqane fasadëdrunjta, një nga tregjet më të vjetra e më të njohura të Shqipërisë, ku ende sot punohen e shiten qilima, punime dore dhe objekte tradicionale. Brenda mureve ruhet Teqja e Dollmës (Haxhi Mustafa Baba), një teqe bektashiane e shpallur monument kulture në vitin 1973, që dikur numëronte rreth 360 varre të shenjta dhe njihej si "Horasani i vogël". Përballë saj gjenden hamami dhe rrënojat e xhamisë së pas-rënies. Sot kalanë e kurorëzon Muzeu Kombëtar "Gjergj Kastrioti Skënderbeu", i përuruar më 1 nëntor 1982 dhe i ngritur në formën e një kulle të Shqipërisë së Veriut; pavijonet e tij rrëfejnë kronologjikisht historinë e antikitetit, të principatave shqiptare dhe të qëndresës, e ruajnë objekte si një këmbanë e vitit 1462 dhe shpata origjinale të shekullit XV. Pak më tej, në shtëpinë e familjes Toptani — një ndërtesë e tipit çardak e vitit 1764 — u hap më 20 nëntor 1989 Muzeu Etnografik, ku 90 për qind e objekteve janë origjinale dhe pothuajse të gjitha funksionale, disa prej tyre pesëqindvjeçare.

Kruja mbetet kështu një vend ku guri ruan kujtesën: një shkëmb që u bë kryeqytet, një garnizon i vogël që mbajti gjatë, dhe një emër — krua — që nuk shterron. Nga fortesa e Arbrit te muzeu që sot vizitohet nga mijëra veta, ajo dëshmon se qëndresa nuk matet me numrin e ushtarëve, por me lidhjen e njerëzve me tokën dhe me njëri-tjetrin.

Burimet

• Fortress of Krujë / Kalaja e Krujës — Wikipedia (sq/en). sq.wikipedia.org

• Krujë — Wikipedia (historia, emri, principata e Arbrit, Topiajt). en.wikipedia.org

• Siege of Krujë (1450) — Wikipedia (Murati II, Vranë Konti, garnizoni 4.000). en.wikipedia.org

• Siege of Krujë (1466–1467) — Wikipedia (Mehmeti II, Ballaban Pasha, 23 prill 1467). en.wikipedia.org

• Muzeu Kombëtar "Gjergj Kastrioti Skënderbeu" — Wikipedia (përurimi 1 nëntor 1982). sq.wikipedia.org

• Muzeu Etnografik i Krujës & Teqja e Dollmës — Wikipedia (shtëpia Toptani 1764; teqja monument kulture 1973). sq.wikipedia.org

---

# Filip Shiroka: poeti i mërgimit dhe dallëndyshja e atdheut
https://zhurma.press/filip-shiroka/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-22

Poeti shkodran i mërgimit — inxhinieri që i këndoi Shqipërisë prej Lindjes së Afërt; autor i 'Shko dallëndyshe'.

Filip Shiroka (Shkodër, 1859 – Bejrut, 14 nëntor 1935) ishte poet i Rilindjes dhe inxhinier hekurudhash, që rreth vitit 1880 mori rrugën e mërgimit drejt Lindjes së Afërt dhe shkroi «Shko dallëndyshe», një nga vjershat më të dashura të lirikës shqipe.

Ka një dallëndyshe që fluturon nëpër tërë poezinë shqipe të mërgimit, dhe atë e nisi nga larg një shkodran që s'do ta shihte më atdheun: Filip Shiroka (1859–1935). Inxhinier hekurudhash nëpër shkretëtirat e Lindjes së Afërt, poet i mallit në orët e lira, ai u bë një nga zërat më të ëmbël e më të dhembshëm të Rilindjes — njeriu që e deshi Shqipërinë më fort pikërisht se e pa gjithnjë nga larg.

Pse ka rëndësi

• Filip Shiroka (1859–1935) lindi në Shkodër në një familje qytetare katolike; arsimin e parë e mori te françeskanët, ndër ta At Leonardo De Martino.

• Pas dështimit të Lidhjes së Prizrenit dhe presionit osman, rreth vitit 1880 mori rrugën e mërgimit drejt Lindjes së Afërt, ku punoi inxhinier hekurudhash midis Bejrutit e Kajros.

• Kryepoezia e tij, «Shko dallëndyshe», u bë një nga vjershat më të dashura të lirikës shqipe; krijimtaria u përmblodh në vëllimin «Zâni i zêmrës» (1933).

Biografia: nga Shkodra në Lindjen e Afërt

Filip Shiroka lindi më 1859 në Shkodër, në një familje qytetare katolike. Arsimin e parë e mori te françeskanët, ndër ta edhe At Leonardo De Martino, një nga edukatorët-poetë të shquar të kohës. Vështirësitë familjare e detyruan të hapte më 1877 një punishte libralidhjeje në qytetin e tij. Por koha ishte e trazuar: pas dështimit të Lidhjes së Prizrenit (1878–1881) dhe presionit osman, Shiroka mori rrugën e mërgimit, si mijëra shqiptarë të tjerë, drejt Lindjes së Afërt rreth vitit 1880. Atje punoi si inxhinier në ndërtimin e hekurudhave, duke kaluar jetën midis Bejrutit, Kajros dhe qyteteve të tjera — larg maleve të Veriut që s'do t'i harronte kurrë.

«Shko dallëndyshe» dhe Zâni i zêmrës

Poezinë Shiroka e shkroi kryesisht midis viteve 1896 dhe 1903, shpesh nën pseudonimet Geg Postrippa dhe Ulqinaku — ky i fundit kujtim i mbrojtjes së Ulqinit, temë së cilës i kushtoi edhe vargje. Vargu i tij është i thjeshtë, muzikor dhe i ngarkuar me një dhembje të kthjellët: malli për atdheun, kujtimi i Shkodrës, dhimbja e të qenit larg. Kryepoezia e tij, Shko dallëndyshe, ku poeti i lutet zogut shtegtar t'i çojë të fala tokës amtare, u bë një nga vjershat më të dashura të lirikës sonë — një lutje e tërë brezash mërgimtarësh të mbyllur në pak vargje. Krijimtaria e tij u përmblodh më vonë në vëllimin Zâni i zêmrës (1933), përgatitur për botim nga shkrimtari shkodran Ndoc Nikaj.

Atdhetari në mërgim

Shiroka nuk qe vetëm poet i nostalgjisë; qe edhe punëtor i çështjes kombëtare nga larg. Mbajti korrespondencë e bashkëpunim me figura si Faik Konica e Nikollë Ivanaj, shkroi për gazeta italiane, mblodhi këngë popullore të Veriut dhe, më 1921, u zgjodh kryetar i shoqërisë "Vëllazëria shqiptare në Egjipt". Në këtë ai ishte tipik i një brezi: diaspora shqiptare e Egjiptit, Rumanisë, Italisë e Amerikës qe një nga djepet e vërteta të Rilindjes — aty ku, larg syrit të Perandorisë, mund të botohej shqipja, të mblidheshin para, të mendohej shteti që ende s'ekzistonte. Mërgimi, për Shirokën dhe për shokët e tij, s'qe arratisje; qe front tjetër i të njëjtës luftë.

Dallëndyshja që u kthye

Filip Shiroka vdiq më 14 nëntor 1935 në Bejrut, larg tokës për të cilën kishte kënduar tërë jetën. Trupin e mbajti Lindja e Afërt; por vargu iu kthye. Sot Shko dallëndyshe mësohet përmendësh, dhe emri i Shirokës qëndron ndër lirikët e parë të mërgimit shqiptar — dëshmi se atdheu nuk matet me kilometra, dhe se një popull mund të mbahet gjallë edhe nga ata që e duan prej së largu. Dallëndyshja që ai nisi njëherë drejt Shqipërisë, në fund, e solli poetin në shtëpi.

Burimet

• Filip Shiroka, Zâni i zêmrës (përgatiti për botim Ndoc Nikaj, Shkodër, 1933).

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (1995) dhe A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012), zëri "Shiroka, Filip".

• Encyclopædia Britannica dhe Wikipedia — jeta, datat (1859 Shkodër – 1935 Bejrut), mërgimi në Lindjen e Afërt, pseudonimet, "Vëllazëria shqiptare në Egjipt" (1921).

---

# Berati: qyteti i një mbi një dritareve
https://zhurma.press/berati/
Type: place
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-10-10

Qyteti i një mbi një dritareve — ku ikona, fjala shqipe dhe kisha kombëtare gjetën strehë nën të njëjtën kodër

Mbi grykën ku lumi Osum çan malin dhe zbret drejt fushës, ngrihet një qytet që shqiptarët e kanë quajtur me dashuri qyteti i një mbi një dritareve — shtëpi të bardha të hipura njëra mbi tjetrën në faqen e kodrës, sikur çdo brez t'i kishte lënë brezit tjetër një dritare më shumë për të parë. Berati nuk është thjesht një nga qytetet më të vjetra të banuara pa ndërprerje në Shqipëri; është vendi ku tri gjëra që e përkufizojnë kulturën shqiptare gjetën strehë nën të njëjtin qiell: ikona, fjala e shkruar shqip dhe kisha kombëtare. Ilirë, bizantinë, osmanë e shqiptarë kanë ndërtuar mbi njëri-tjetrin këtu pa e rrënuar atë që gjetën — dhe pikërisht kjo shtresëzim pa këputje e bën Beratin një muze të gjallë, jo një gërmadhë.

Pse ka rëndësi

• Një nga qytetet më të vjetra të banuara pa ndërprerje në Shqipëri, mbi grykën e lumit Osum — "qyteti i një mbi një dritareve".

• Vendi ku gjetën strehë tri shtylla të kulturës shqiptare: ikonat, fjala e shkruar shqip dhe kisha kombëtare.

• I njohur më parë si Antipatrea (kështjellë ilire e dasaretëve), pastaj Pulkeriopolis e Beligrad — shtresim ilir-bizantin-osman-shqiptar pa këputje.

Antipatrea — qyteti nën emra të shumtë

Vendbanimi i parë i njohur mbi kodrën e Beratit është qyteti antik i Antipatreas, një kështjellë ilire e trevës së dasaretëve, të cilën historiani romak Tit Livi e përmend kur romakët e pushtuan rreth vitit 200 para erës sonë, gjatë luftërave të tyre kundër Maqedonisë. Nën Bizantin qyteti mori emrin Pulkeriopolis, dhe më vonë, nga fqinjësia sllave, u quajt Beligrad — "qyteti i bardhë" — nga i cili rrjedh emri i sotëm Berat. Ky varg emrash nuk është kuriozitet gjuhësor: ashtu si te Durrësi, çdo fuqi që kaloi e ribatizoi qytetin sipas gjuhës së vet, por asnjëra nuk e braktisi. Emri ndryshonte; vendi mbetej i domosdoshëm.

Kalaja — kështjella që ende jeton

Zemra e Beratit është Kalaja, kështjella që kurorëzon kodrën. Muret që shohim sot i përkasin kryesisht shekullit të trembëdhjetë, por themelet e para zbresin deri në shekullin e katërt para erës sonë. Ajo që e bën të rrallë — jo vetëm në Shqipëri, por në gjithë Evropën — është se brenda mureve të saj ende jetojnë njerëz: familje beratase banojnë mes kishave bizantine dhe shtëpive prej guri, ashtu siç kanë banuar pa ndërprerje për shekuj. Brenda kalasë numërohen dhjetëra kisha bizantine, kryesisht të shekullit të trembëdhjetë, krahas xhamive të ngritura pas ardhjes osmane më 1417. Ky bashkëqëndrim i kishës dhe xhamisë brenda të njëjtave mure është vetë dëshmia që Berati u ngrit si qytet takimi, ku bashkësi fetare të ndryshme jetuan pranë njëra-tjetrës për breza me radhë.

Mangalemi dhe Gorica — dy brigje, një qytet

Poshtë kalasë, qyteti zbret në dy lagje historike që shohin njëra-tjetrën përtej Osumit: Mangalemi në këmbë të kodrës dhe Gorica në bregun përballë, të lidhura nga një urë e vjetër guri osmane. Është pamja e këtyre dy faqeve — rreshta shtëpish të bardha me dritare të mëdha të vendosura njëra mbi tjetrën, që kapin dritën e mëngjesit mbi lumë — që i dha Beratit epitetin e tij të njohur. Kjo arkitekturë e ruajtur, tipike e periudhës osmane dhe e ruajtur pothuajse e paprekur, është arsyeja për të cilën qyteti do të njihej më vonë ndërkombëtarisht.

Onufri dhe e kuqja që mban emrin e tij

Në shekullin e gjashtëmbëdhjetë, Berati u bë djepi i shkollës më të rëndësishme të ikonografisë post-bizantine në trojet shqiptare, të themeluar nga mjeshtri Onufri, protopapi i Elbasanit. Ikonat dhe afresket e tij dallohen për një të kuqe të ndezur, të pangjashme, që kritikët e artit e quajtën thjesht e kuqja e Onufrit — një ngjyrë që u bë firma e tij dhe e shkollës që la pas. Ndikimi i kësaj shkolle u shtri deri në Kostur e më tej. Sot vepra e saj ruhet në Muzeun Kombëtar Ikonografik "Onufri", i vendosur brenda katedrales së Fjetjes së Shën Mërisë në Kala — një nga koleksionet më të pasura të ikonave shqiptare, që dëshmon se Berati nuk ishte vetëm strehë e artit, por qendër që e prodhonte.

Kodikët e Beratit — ungjijtë e purpurt

Thesari më i vjetër që qyteti ruajti janë Kodikët e Beratit — dorëshkrime të lashta të ungjijve. Beratinus-1, i njohur si Kodiku i Purpurt i Beratit, është shkruar në shekullin e gjashtë dhe është një nga vetëm pak dorëshkrime të tilla të mbijetuara në botë; Beratinus-2 i përket shekullit të nëntë. Vlera e tyre për historinë e tekstit të Dhiatës së Re është aq e madhe sa më 2005 UNESCO i regjistroi në programin "Kujtesa e Botës". Që dy kodikë kaq të vjetër u ruajtën pikërisht në Berat, brez pas brezi, tregon peshën e qytetit si qendër fetare e librore shumë përpara se emri i tij të hynte në listat botërore.

Shkolla letrare — divani i parë shqip

Berati nuk ishte vetëm qytet ikonash dhe kodikësh; ishte edhe një nga vatrat kryesore të bejtexhinjve, poetëve myslimanë që shkruan shqip me alfabet arab. Këtu, rreth vitit 1731, Nezim Frakulla hartoi divanin e parë të tërësishëm në gjuhën shqipe — një vepër që vërtetoi se shqipja mund të mbante peshën e një poezie të kultivuar, jo vetëm të fjalës së përditshme. Pak pas tij, Sulejman Naibi, bir i vetë qytetit, e vazhdoi këtë traditë brenda asaj që studiuesit e quajtën shkolla letrare e Beratit. Në një kohë kur asnjë shtet nuk e mbronte gjuhën, ishin këto vargje — të shkruara në një qytet provincial osman — që e mbajtën shqipen të gjallë si gjuhë letërsie.

Aty ku kisha shqiptare u shpall e pavarur

Peshën e tij simbolike Berati e mbajti edhe në shekullin e njëzetë. Më shtator 1922, në këtë qytet u mblodh Kongresi i Beratit, që shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare — pra të drejtën e saj për t'u qeverisur vetë dhe për të lutur në gjuhën shqipe, jashtë varësisë nga Patrikana e Kostandinopojës. Nuk ishte rastësi që kjo ndodhi pikërisht në Berat: qyteti që kishte ruajtur kodikët, që kishte ushqyer shkollën e Onufrit dhe që kishte dëgjuar divanin e parë shqip, ishte vendi i natyrshëm ku kisha kombëtare mori formë. Berati e mbylli kështu një rreth që e kishte nisur shekuj më parë — fjala, ikona dhe kisha, të gjitha shqip, nën të njëjtën kodër.

Trashëgimi Botërore

Më 2008, qendra historike e Beratit u shtua në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, si zgjerim i vendit ku ndodhej tashmë Gjirokastra (e regjistruar më 2005) — të dyja të shpallura si shembuj të rrallë të një qyteti të ruajtur mirë të periudhës osmane. Njohja ndërkombëtare nuk i dha Beratit asgjë që ai nuk e kishte pasur tashmë; ajo thjesht vuri një vulë mbi atë që beratasit e dinin prej kohësh: se qyteti i tyre është një ndër dëshmitë më të plota se si një bashkësi shqiptare mund të ruajë njëkohësisht gurin, ikonën, librin dhe fjalën përgjatë dy mijë e pesëqind vjetësh, pa i lëshuar asnjërën.

Burimet

• UNESCO World Heritage Centre — "Historic Centres of Berat and Gjirokastra", vendi nr. 569 (zgjerimi i Beratit, 2008).

• UNESCO Memory of the World Register — "Codex Beratinus" (Kodikët e Beratit), regjistruar 2005.

• Muzeu Kombëtar Ikonografik "Onufri", Berat — Agjencia Kombëtare e Turizmit.

• Robert Elsie, History of Albanian Literature — kapitulli mbi bejtexhinjtë dhe shkollën letrare të Beratit.

• Tit Livi, Ab Urbe Condita — përmendja e Antipatreas gjatë fushatës romake (rreth 200 p.e.s.); referuar përmes historiografisë moderne.

---

# Visarion Xhuvani: kryepiskopi që i dha shqipes altarin
https://zhurma.press/visarion-xhuvani/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-09-26

Kryepiskopi i parë shqiptar i Kishës Ortodokse Autoqefale (1929–1937) — shqipja në altar, njëzet vjet burg

Ka kombe që e fituan pavarësinë politike para asaj shpirtërore, dhe Shqipëria qe një prej tyre. Kur flamuri u ngrit në Vlorë më 1912, besimtarët ortodoksë të vendit ende i faleshin një kishe që lutej greqisht dhe udhëhiqej nga Fanari i Stambollit. Visarion Xhuvani (1890–1965) qe njeriu i kishës që e ktheu këtë varësi në vetëvendosje: kryepiskopi i parë shqiptar i Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, prifti që kërkoi që shqiptari të lutej në gjuhën e vet dhe që e pagoi këtë kërkesë me njëzet vjet burg. Historia e tij është historia e një kombi që kërkoi të zotëronte edhe altarin, jo vetëm shtetin — dhe e mohimit të gjatë që i erdhi nga jashtë.

Pse ka rëndësi

• Visarion Xhuvani (1890–1965) lindi në Elbasan, ndoqi formimin teologjik në Shkollën «Rizarion» të Athinës dhe u shugurua prift më 1919.

• Në Kongresin e Beratit, 10–12 shtator 1922, ku u shpall autoqefalia e Kishës Ortodokse Shqiptare nga Patriarkana e Stambollit, ai mori pjesë si përfaqësues i Durrësit.

• U bë kryepiskopi i parë shqiptar i kishës autoqefale — dhe e pagoi këtë me njëzet vjet burg.

Nga Elbasani te Athina

Xhuvani lindi më 14 dhjetor 1890 në Elbasan, në një familje ortodokse të qytetit. Shkollën fillore e mori aty, ndërsa formimin teologjik e ndoqi në Shkollën Teologjike "Rizarion" të Athinës — institucioni ku shkolloheshin brezat e klerit ortodoks të Ballkanit. U shugurua prift më 1919 dhe shërbeu për një kohë pranë komuniteteve ortodokse jashtë atdheut, mes tyre në Sofje. Ky formim i dyfishtë — shkollimi grek dhe ndërgjegjja kombëtare shqiptare — do të përcaktonte gjithë jetën e tij: një njeri i rritur brenda traditës që do të mohonte pikërisht pretendimin e asaj tradite për të folur në emër të shqiptarëve.

Përfshirja e tij në jetën publike nisi herët. Në Kongresin e Lushnjës të vitit 1920 — kuvendi që rithemeloi shtetin shqiptar pas rrezikut të copëtimit — Xhuvani mori pjesë si përfaqësues i prefekturës së Elbasanit. Ndërgjegjja se kisha ishte një hallkë e panjohur e ndërtimit të kombit e shoqëroi që në këtë çast: një komb që sapo kishte shpëtuar shtetin duhej të fitonte edhe zërin e vet shpirtëror.

Kongresi i Beratit, 1922: autoqefalia si vetëvendosje

Çasti themelues erdhi më 10–12 shtator 1922, kur në Berat u mblodh kongresi kishtar që shpalli autoqefalinë — pavarësinë — e Kishës Ortodokse Shqiptare nga Patriarkana Ekumenike e Stambollit. Xhuvani mori pjesë si përfaqësues i Durrësit. Vendimi ishte i njëjti akt vetëvendosjeje që shqiptarët e kishin bërë tashmë politikisht: administrimi kishtar do të kalonte te kleri vendës dhe liturgjia do të mund të mbahej në gjuhën shqipe, jo vetëm në greqisht. Qeveria shqiptare i njohu vendimet dhe e kishte nxitur vetë mbledhjen — kishë dhe shtet ecnin drejt të njëjtit synim.

Kjo nuk ishte një grindje liturgjike, por një çështje identiteti. Për një komb që shekuj me radhë ishte ndarë nga feja — myslimanë, katolikë, ortodoksë — ideja se ortodoksi mund të lutej shqip pa qenë "grek" ishte pjesë e po asaj pune që Rilindja e kishte nisur me abetaren dhe alfabetin: kthimi i shqipes në gjuhë të plotë, të denjë edhe për altarin. Autoqefalia e vitit 1922 e vendosi kishën ortodokse brenda kombit, jo mbi kufi.

Kryepiskopi: shqipja në altar dhe heshtja e Fanarit

Shugurimi i Xhuvanit peshkop ndodhi më 3 maj 1925 — por jo në duart e Patriarkanës greke, që refuzoi t'i shugurojë peshkopë shqiptarë të një kishe që s'e njihte. Sipas historisë së Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, shugurimi u krye në Kotorr, nga një peshkop serb dhe një kryepeshkop rus i mërguar — një zgjidhje e detyruar nga mohimi i Stambollit, jo një zgjedhje doktrinare. Më 20 shkurt 1929 u zgjodh kryepiskop, dhe autoriteti i tij u konfirmua në kongresin panortodoks të Korçës më 19 qershor 1929, ku u shpall "kryepeshkop" i mbarë Shqipërisë.

Si kryepiskop, Xhuvani mbrojti me këmbëngulje shqipen si gjuhë të kishës dhe iu kundërvu kërkesave për ruajtjen e greqishtes që vinin nga misionarët e Patriarkanës. Përgjigja e Stambollit qe e ashpër: Fanari nuk e njohu Sinodin e vitit 1929 dhe shpalli të shkishëruar klerin që kishte marrë pjesë. Ky mohim — kisha-mëmë që refuzon të njohë kishën-bijë — është e njëjta linjë që përshkon gjithë historinë shqiptare të kësaj periudhe: e drejta për të ekzistuar si komb u fitua brenda vendit shumë përpara se të pranohej nga jashtë.

Zogu, njohja e 1937-ës dhe rrëzimi

Në çështjet kishtare Xhuvani u mbështet nga Ahmet Zogu, që e shihte kishën kombëtare si shtyllë të shtetit të ri. Por njohja përfundimtare nga Patriarkana pati një çmim. Pas bisedimesh të gjata, në vitin 1937 Stambolli lëshoi tomosin e njohjes së autoqefalisë — me kushtin që rangu i Xhuvanit të ulej dhe drejtimi t'i kalonte një sinodi të pranueshëm për Fanarin. Kështu, më 26 maj 1937, mandati i tij si kryepiskop mori fund. Njohja që kombi e priste prej pesëmbëdhjetë vjetësh erdhi bashkë me heqjen e njeriut që kishte luftuar më shumë për të — një kthesë e hidhur, por edhe dëshmi se autoqefalia tashmë ishte fakt që as Stambolli s'mund ta zhbënte.

Xhuvani nuk u tërhoq nga jeta kishtare. Gjatë viteve 1942–1945 shërbeu si peshkop i Beratit, Vlorës, Kaninës e Myzeqesë, duke mbajtur gjallë praninë e klerit shqiptar në një kohë lufte e pushtimi.

Burreli: kur emri deshi të fshihej

Regjimi komunist që doli fitimtar nga lufta nuk e duroi as autoritetin kishtar as figurat kombëtare të pavarura prej tij. Xhuvani u arrestua më 1947 dhe u dënua më 22 dhjetor me njëzet vjet burg. Pjesën më të madhe të dënimit e kaloi në burgun e Burrelit — të njëjtin vend ku shteti përpiqej t'i fshinte emrat nga toka — ku ndau qelinë me figura të tjera të mohuara të kulturës e klerit shqiptar. U lirua më 27 nëntor 1962, i sëmurë e i thyer, dhe vdiq më 15 dhjetor 1965, në ditën pas 75-vjetorit të lindjes.

Vepra e tij mbeti: përkthimi i teksteve liturgjike, mes tyre Mesharit, dhe "Jeta e Shën Jon Vladimirit" — përpjekja për t'i dhënë ortodoksisë shqiptare një trup tekstesh në gjuhën e vet. Kisha që ai ndihmoi të lindte i mbijetoi si diktaturës që e burgosi, ashtu edhe mohimit që i erdhi nga jashtë.

Trashëgimia

Visarion Xhuvani i takon një brezi që e kuptoi kombin si diçka që duhej ndërtuar në çdo fushë njëherësh — shtet, shkollë, alfabet, kishë. Ai nuk qe teolog i heshtur në qeli, por një njeri kishe që e vendosi ortodoksinë shqiptare në rrjetin e gjerë të Rilindjes: gjuha si e drejtë, besa ndaj kombit si detyrë, dhe dinjiteti i një populli që kërkoi të lutej në gjuhën me të cilën jetonte. Se njohja zyrtare i erdhi vonë e me çmim, se regjimi e futi në burg, nuk e zvogëlon aktin: kur ai u ngjit në altar duke folur shqip, një pjesë e kombit fitoi një zë që s'e kishte pasur më parë.

Burimet

• Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë (KOASH), Historia e Kishës — për Kongresin e Beratit (10–12 shtator 1922), formimin e Sinodit të Shenjtë (shkurt 1929), shugurimin e Xhuvanit dhe njohjen e vitit 1937. orthodoxalbania.org.

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zëri për Visarion Xhuvanin: datat, formimi te "Rizarion", roli në lëvizjen për autoqefali dhe fati nën komunizëm.

• Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATA/ATSH) — përvjetorët e Kongresit të Beratit dhe shpalljes së autoqefalisë (10 shtator 1922).

• Botime të veprës së tij: Vepra — Për Kishën Ortodokse Shqiptare (albanianorthodox.com); përkthimet e teksteve liturgjike dhe "Jeta e Shën Jon Vladimirit". Datat e jetës kryqëzuar edhe me Wikipedia-n shqip.

---

# Lasgush Poradeci: poeti i liqenit dhe lirika moderne shqiptare
https://zhurma.press/lasgush-poradeci/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-17

Zëri më i pastër lirik i shqipes — poeti i liqenit të Pogradecit, i heshtur nga diktatura, i kthyer si klasik.

Ka poetë që i këndojnë kombit, dhe ka poetë që i këndojnë qiellit — dhe në rrallë, të njëjti varg bën të dyja. Lasgush Poradeci (1899–1987) qe zëri më i pastër lirik që ka dhënë gjuha shqipe: poeti i liqenit të Pogradecit dhe i yjeve mbi të, mjeshtri që e ktheu shqipen në muzikë. Nëse Naim Frashëri i dha kombit ndërgjegjen dhe Fishta epikën, Lasgushi i dha atë që asnjë komb nuk e ka pa e quajtur veten të rritur: poezinë e kulluar, vargun që s'i shërben asgjëje tjetër veç bukurisë dhe të vërtetës së brendshme.

Pse ka rëndësi

• Llazar Gusho, i njohur si Lasgush Poradeci, lindi më 27 dhjetor 1899 në Pogradec, në breg të liqenit të Ohrit.

• Zëri më i pastër lirik i gjuhës shqipe — poeti i liqenit që e ktheu shqipen në muzikë.

• Studioi në Universitetin e Bukureshtit dhe mbrojti doktoratën në filologji në Universitetin e Gracit më 1933.

Nga liqeni i Pogradecit te Evropa

Llazar Gusho — që bota do ta njihte si Lasgush Poradeci — lindi më 27 dhjetor 1899 në Pogradec, në breg të liqenit të Ohrit, në një Shqipëri ende nën Perandorinë Osmane. Ai liqen do të bëhej atdheu i vërtetë i poezisë së tij, kthehej në të si te një burim gjithë jetën. Shkollën e mesme e nisi në gjimnazin rumun të Manastirit (1909–1916) dhe e vijoi në Liceun Léonin të Athinës. Më pas mori rrugën e madhe europiane: studioi në Universitetin e Bukureshtit, në qendër të diasporës së madhe shqiptare të Rumanisë, dhe më 1933 mbrojti doktoratën në filologji romano-gjermanike në Universitetin e Gracit, në Austri. Nga një fshat mbi liqen te doktoratat e Europës Qendrore — ky qe rrugëtimi i një djali që poezinë e mori seriozisht si shkencë.

Vallja e yjve dhe Ylli i zemrës

Vepra poetike e Lasgushit është e vogël në vëllim dhe e pamatë në thellësi. Dy përmbledhjet e tij themelore — Vallja e yjve (1933) dhe Ylli i zemrës (1937) — u botuan të dyja në Rumani, dhe mjaftuan për ta vendosur ndër majat e letërsisë shqipe. Në to, natyra e Pogradecit — liqeni, mbrëmja, ylli, vala — bëhet gjuhë e një metafizike të tërë: dashuria, koha, vdekja, bashkimi i shpirtit me gjithësinë. Vargu i tij ka një muzikalitet të rrallë, gati magjik; fjalët zgjidhen jo vetëm për kuptim, por për tingull, si nota. Lasgushi nuk përshkruan botën — ai e këndon atë. Me të, shqipja dëshmoi se mund të mbante poezinë më të hollë, atë që deri atëherë dukej privilegj i gjuhëve "të mëdha".

Poeti i kthyer në përkthyes

Erdhi pastaj heshtja. Pas vitit 1944, regjimi komunist nuk e ndaloi Lasgushin me listë e me burg, siç bëri me të tjerë — e ndaloi më butë dhe jo më pak mizor: nuk e la të ishte poet. Estetika e realizmit socialist s'kishte vend për një lirik mistik, individualist, që këndonte yjet e jo traktorët. Për vite mbeti pa punë (1944–1947); më pas e strehuan si përkthyes në shtëpinë botuese "Naim Frashëri", ku dha në shqip vepra të mëdha të letërsisë europiane e ruse. Poeti më i madh lirik i vendit e kaloi gjysmën e dytë të jetës duke përkthyer zërat e të tjerëve, ndërsa i veti mbetej pothuajse i pabotuar. U tërhoq në pension më 1974 dhe vdiq në varfëri më 12 nëntor 1987 në Tiranë — pak vjet para se vendi që s'e lejoi të fliste të fillonte ta shpallte gjeni.

Kthimi te drita

Me lirinë erdhi edhe rikthimi. Sot Lasgush Poradeci njihet gjerësisht si një nga tre-katër poetët më të mëdhenj që ka pasur shqipja — themeluesi i lirikës moderne shqiptare, mësuesi i heshtur i çdo brezi poetësh që erdhi pas tij. Vargjet e tij mësohen përmendësh, liqeni i Pogradecit mban emrin e tij në kujtesën kombëtare, dhe "vallja e yjve" këndon ende. Heshtja që iu imponua doli e përkohshme; muzika mbeti. Sepse poezia e vërtetë, si liqeni i tij, mund të mbulohet me akull për një stinë — por nën të, uji rrjedh gjithnjë.

Burimet

• Lasgush Poradeci, Vallja e yjve (Constanța/Bukuresht, 1933) dhe Ylli i zemrës (Bukuresht, 1937).

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (1995) dhe A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012), zëri "Poradeci, Lasgush".

• Encyclopædia Britannica dhe Wikipedia — datat, formimi (Manastir, Athinë, Bukuresht, Graz 1933), vepra dhe pjesa e përkthimeve në shtëpinë botuese "Naim Frashëri".

---

# Tirqit: pantallonat prej shajaku që përkufizojnë burrin e malësisë veriore
https://zhurma.press/tirqit/
Type: heritage
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-31

Të bardha, të ngushta, të qëndisura me gajtan të zi — tirqit ishin gjysma burrërore e një kostumi malësor që kufijtë e shekullit XX e ndanë mbi letër, jo në thelb.

Çfarë janë tirqit

Tirqit janë pantallonat e gjata dhe të ngushta që përbëjnë themelin e veshjes burrërore në malësinë veriore shqiptare — atë botë Gegësh që shtrihet nga bregdeti i Ulqinit deri në lartësitë e Dukagjinit. Qëndisen prej shajaku apo zhguni, një pëlhurë leshi të endur e më pas të shtypur (të filcuar) derisa fijet të mbyllen dhe stofi të bëhet i ngjeshur, i ngrohtë dhe pothuajse i papërshkueshëm nga shiu i maleve. Ngjyra më e njohur, ajo që ka mbetur si shenjë dalluese në sytë e vëzhguesve dhe në kujtesën popullore, është e bardha — por dokumentimi etnografik i Malësisë së Gjakovës tregon po ashtu variante kafe dhe të zeza, shenjë se kostumi kishte nuanca vendore brenda së njëjtës gjuhë të përbashkët qëndisjeje.

Pse ka rëndësi

• Tirqit janë pantallonat e gjata e të ngushta prej shajaku (zhguni) që përbëjnë themelin e veshjes burrërore në malësinë veriore shqiptare, nga bregdeti i Ulqinit deri në lartësitë e Dukagjinit.

• Kostumi tradicional burrëror shqiptar ka katër forma — fustanella, këmisha e gjatë me dollamë, tirqit dhe poturet; tirqit përcaktojnë figurën e malësorit të veriut, fustanella mbetet shenja e burrit të jugut.

• Ajo që e ngre tirqin nga stof pune në pjesë kostumi festiv është gajtani — kordoni i hollë leshi i zi, i qepur mbi sipërfaqen e bardhë në vija e spirale gjeometrike.

Të veshura ngushtë mbi këmbë, tirqit nuk ishin thjesht mbulesë nga të ftohtit; ishin një deklaratë trupore. Burri malësor qëndronte, ecte dhe kërcente ndryshe brenda tyre — një disiplinë trupi që vetë stofi e imponon.

Katër rrugët e veshjes burrërore shqiptare

Kostumi tradicional burrëror shqiptar nuk ka një formë të vetme, por katër: veshja me fustanellë, ajo me këmishë të gjatë e dollamë (ose cibun), veshja me tirq dhe veshja me poture — pantallona të shkurtra deri te gjuri. Tirqit janë ato që përcaktojnë figurën e malësorit të veriut, ndërsa fustanella mbetet shenja e burrit të jugut. Kjo ndarje veri–jug në kostumin mashkullor nuk është e rastësishme: ajo pasqyron të njëjtën vijë ndarëse që gjendet edhe te veshja e gruas, ku xhubleta e veriut qëndron përballë formave të tjera në jug. Dy gjysma të një trupi të vetëm etnografik, të veshura ndryshe sipas gjeografisë, jo sipas ndonjë kufiri identiteti.

Gajtani: gjuha e zezë e qëndisjes

Ajo çka e ngre tirqin nga stof i thjeshtë punues në pjesë kostumi festiv është gajtani — një kordon i hollë leshi, i zi, i qepur mbi sipërfaqen e bardhë në vija e spirale gjeometrike. E njëjta artizanëri gajtani shfaqet mbi xhubletën e gruas dhe mbi jelekun apo xhamadanin e burrit, sikur i njëjti alfabet dekorimi të përshkonte tërë kostumin malësor, burrëror e grarak njëlloj. Nuk është stoli e rastit: është nënshkrim i një traditë qëndisjeje që lidh pjesët e ndryshme të veshjes në një sistem të vetëm vizual.

Kompleti i plotë i malësorit

Tirqit nuk vishen kurrë vetëm. Mbi kokë vjen plisi ose qeleshja, kapela e bardhë prej leshi të filcuar; nën to, këmisha; sipër, jeleku ose xhamadani — pjesa më e qëndisur dhe më festive e tërë kompletit; dhe rreth belit, brezi i gjerë prej leshi që mbyll e shtrëngon të gjithë figurën. Secila pjesë mban një detyrë të vet, por bashkë përbëjnë një njësi të vetme vizuale: koka e bardhë, trupi i qëndisur, brezi që e lidh gjithçka. Ky është kostumi që udhëtarët e shekullit XIX e përshkruanin si njërin ndër më dinjitozët e Ballkanit.

Një rajon, katër shtete

Zona ku vishej ky kostum nuk njihte kufij shtetesh — sepse ata kufij ende nuk ekzistonin si të tillë. Malësia e Madhe, Dukagjini, Tropoja dhe Malësia e Gjakovës, Nikaj-Merturi, anët e Gjilanit e Gjakovës në Kosovë, vetë Ulqini sot brenda Malit të Zi, dhe malësitë shqiptare të Maqedonisë — të gjitha ndanin të njëjtën gjuhë leshi, gajtani dhe prerje. Shekulli XX erdhi dhe hodhi mbi këtë hartë kufij shtetesh që sot e ndajnë atë botë në katër vende të ndryshme. Por kostumi vetë, ashtu siç e tregojnë etnografitë e ruajtura, nuk ishte katër folklore fqinje që rastësisht ngjanin njëri-tjetrit — ishte një rajon i vetëm kulture materiale, që kufijtë e ndanë mbi letër, jo në themel.

Vështrimi shkencor

Referenca standarde për studimin e veshjes shqiptare mbetet vepra e Andromaqi Gjergjit, Veshjet shqiptare në shekuj, e cila vendos tirqit brenda tipologjisë së përgjithshme të kostumit kombëtar. Disa studiues kanë vënë re paralele midis elementesh të veshjes tradicionale shqiptare — përfshirë punimin e leshit të filcuar — dhe traditave të lashta ilire; kjo mbetet një paralelizëm i propozuar shkencërisht, jo një vazhdimësi e provuar, dhe duhet trajtuar si hipotezë, jo si fakt i mbyllur. E njëjta kujdes vlen edhe për vetë artin e filcimit të leshit: ai është zanat i lashtë e i përbashkët në një hapësirë shumë më të gjerë se ajo shqiptare, dhe tirqit e trashëgojnë atë zanat pa e monopolizuar origjinën e tij.

Burimet

Ky ekspozitë mbështetet te tipologjia etnografike e veshjeve popullore shqiptare dhe te dokumentimi i kostumit malësor verior; lidhja e mundshme me traditat ilire trajtohet shprehimisht si hipotezë shkencore, jo si fakt i vërtetuar.

• Wikipedia (sq) — Veshjet popullore shqiptare (tipologjia e kostumit burrëror; veshja me tirq)

• Wikipedia (sq) — Etnografia e Tropojës / Malësia e Gjakovës (tirq zhguni të bardhë, kafe e të zezë)

• Wikipedia (en) — Albanian traditional clothing (Tirqe: long pants worn by men)

---

# Anton Çetta: folkloristi që pajtoi gjakun
https://zhurma.press/anton-cetta/
Type: person
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-09-29

Profesor në Universitetin e Prishtinës, lindur në Gjakovë më 1920; udhëhoqi pajtimin e gjaqeve që e ktheu Kanunin kundër anës së tij më të errët (1920–1995).

Ka kombe që, kur u kanoset rreziku, kërkojnë shpëtimin te jashtë — te aleatë, te fuqi të huaja, te institucione që s'i kanë. Shqiptarët e Kosovës, në prag të viteve '90, e kërkuan te brenda: te vetë kodi i tyre i lashtë, ai që prej shekujsh kishte mbajtur gjallë nderin por edhe kishte derdhur gjak vëlla me vëlla. E kthyen Kanunin kundër vetvetes së tij më të errët, dhe prej tij nxorën një forcë bashkuese që as ushtri, as parlament, as flamur shteti s'e kishin dhënë ndonjëherë.

Pse ka rëndësi

• Anton Çetta lindi më 1920 në Gjakovë; ishte profesor në Universitetin e Prishtinës, studiues i letërsisë gojore shqipe dhe anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

• Autoriteti i tij nuk ishte politik, fetar as ushtarak, por i dijes mbi traditën — dhe pikërisht ai autoritet e bëri njeriun që mijëra familje e dëgjuan kur u kërkoi ta linin gjakun.

• Lëvizja e pajtimit nisi në shkurt 1990, nga studentë e intelektualë, si përgjigje ndaj heqjes së autonomisë së Kosovës në 1989–1990: nëse shqiptarët duhej të bashkoheshin për të mbijetuar, gjaku i papajtuar mes tyre duhej hequr i pari.

Në qendër të kësaj përmbysjeje historike qëndronte një njeri i qetë, profesor universiteti, mbledhës gojëdhënash e përrallash: Anton Çetta. Nuk ishte as politikan, as klerik, as prijës i armatosur. Ishte dijetar i fjalës shqipe, dhe pikërisht ky autoritet — autoriteti i dijes mbi traditën — e bëri njeriun që mijëra familje e dëgjuan kur u kërkoi të linin mënjanë gjakun, në çastin kur kombi kishte nevojë për çdo krah e çdo zë të bashkuar.

Njeriu dhe folkloristi

Anton Çetta lindi më 3 janar 1920 në Gjakovë, qytet që historikisht ka qenë një nga djepet e kulturës shqiptare në Kosovë. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, arsimin e mesëm në Tiranë e në Korçë, ndërsa studimet për filologji romane i përfundoi në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Beogradit. Nga viti 1960 deri më 1968 ligjëroi letërsi të vjetër shqipe, histori të letërsisë dhe latinisht në Universitetin e Prishtinës; nga 1968 e tutje drejtoi Degën e Folklorit në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Mes viteve 1953 dhe 1987 botoi gjashtëmbëdhjetë vëllime folklori të mbledhur nëpër të gjitha anët e Kosovës — përralla, mite, balada, legjenda, këngë. Ishte anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK), i njohur e i respektuar në rrethet akademike si njëri prej ruajtësve më të përkushtuar të trashëgimisë gojore shqiptare. Ishte, pra, njeri i arkivit të gjallë të popullit — dhe pikërisht kjo njohuri e thellë e shpirtit popullor do ta bënte zërin më të fuqishëm moral të Kosovës në një moment historik.

Plaga e gjakmarrjes

Gjakmarrja — institucion i lashtë i së drejtës zakonore shqiptare, i kodifikuar në Kanunin e Lekë Dukagjinit — kishte mbetur, në disa treva të Kosovës, plagë e hapur edhe në shekullin e njëzetë. Familje të tëra jetonin të mbyllura pas dyerve, brezni pas brezni, për shkak të gjaqeve të pashlyera. Ishte një humbje e dyfishtë: humbje jetësh dhe humbje force, pikërisht në kohën kur uniteti i kombit bëhej çështje mbijetese përballë politikës së Beogradit zyrtar.

Si u ngrit lëvizja

Fundi i viteve 1980 solli goditjen që do të bëhej katalizator: heqja e autonomisë së Kosovës nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit, në 1989–1990, dhe valë represioni që rëndonte mbi shqiptarët. Nisma, në shkurt 1990, lindi nga dy ish-të burgosura politike nga Peja — Hava Shala dhe Myrvete Dreshaj — rreth të cilave u mblodhën studentë, profesorë e aktivistë të rinj, me një ide të thjeshtë e të fuqishme: nëse shqiptarët duhet të bashkohen për të mbijetuar si komb, gjaku i papajtuar mes tyre duhet të hiqet i pari. Pajtimi i parë i Shalës u bë në fshatin Raushiq të Dukagjinit, me një familje që kërkoi vetë ndërmjetësimin e saj. Këto dy gra shkuan pastaj te Anton Çetta dhe i kërkuan ta merrte misionin — jo vetëm sepse figura e tij, plak i urtë e njohës i traditës pa interesa politike, i jepte lëvizjes një autoritet moral që asnjë parti s'mund ta jepte, por edhe për një arsye krejt praktike: aktivistët e rinj mund të arrestoheshin në çdo javë, ndërsa emri i një profesori të Institutit Albanologjik do t'i siguronte lëvizjes vazhdimësi. Kujtesa publike e mban lëvizjen nën një emër të vetëm; regjistri thotë se ajo nisi nga dy gra. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve u përhap shpejt në fshatra e qytete, me tubime pajtimi që u shumuan gjatë 1990 e në vazhdim, deri në 1992.

Verrat e Llukës dhe rituali i faljes

Kulmi simbolik i lëvizjes ndodhi më 1 maj 1990, në Verrat e Llukës, fushë pranë Deçanit, ku u mblodhën qindra mijëra vetë — një nga tubimet popullore më të mëdha në historinë e Kosovës. Atje, para turmës, familje ngrinin dorën dhe shpallnin faljen e gjakut publikisht e pa kusht, duke hequr dorë nga gjaku dhe nga çdo shpërblim material për të, me formulën që u bë simbol i vetë lëvizjes: «për hakun e gjakut, për Shqipërinë e për rininë». Bilanci i vitit të parë, shkurt 1990 – shkurt 1991, numëron 1.169 gjaqe, 477 plagë dhe 865 ngatërresa të falura; deri më 1992 fushata kishte mbyllur së paku 1.200 gjaqe vdekjeprurëse, ndërsa studimet e vlerësojnë se gjatë tri viteve 1990–1992 rreth një e treta e krejt popullsisë së Kosovës mori pjesë në kuvendet e pajtimit. Çetta udhëtoi edhe jashtë vendit për të ndërmjetësuar mes familjeve të mërguara, deri në Konektikat të Shteteve të Bashkuara.

Çfarë kuptoi

Kjo nuk ishte thjesht traditë e ripërtërirë; ishte kod i lashtë i rikanalizuar drejt një qëllimi krejt të ri: qëndresës kombëtare paqësore. Besa dhe falja e gjakut, instrumente të Kanunit që dikur rregullonin marrëdhëniet brenda fshatit, u bënë papritur infrastrukturë civile për një popull që s'kishte as shtet, as ushtri për t'u mbrojtur. Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve u bë kështu një nga themelet mbi të cilat u ndërtua rezistenca paqësore e viteve '90 në Kosovë, e lidhur ngushtë me figurën e Ibrahim Rugovës dhe Lidhjen Demokratike të Kosovës — dëshmi se organizimi qytetar shqiptar nuk pati nevojë të huazonte kod nga jashtë; e nxori nga vetja.

Trashëgimia

Anton Çetta vdiq më 3 nëntor 1995 në Prishtinë, i mbetur në kujtesën kolektive jo thjesht si studiues i folklorit, por si njeriu që tregoi se dinjiteti i një populli mund të mbrohet edhe pa armë, edhe pa shtet — vetëm me fjalën e dhënë dhe me autoritetin moral që dijetari i vërtetë e fiton nga populli i vet. Rasti i tij mbetet shembull i rrallë botëror i vetorganizimit moral masiv, i nisur e i udhëhequr jo nga politikanë, po nga një mësues i traditës gojore.

Burimet

• Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo (2000)

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998)

• «Anton Çetta» — Wikipedia

• Oral History Kosovo, Reconciliation of the Blood Feuds Campaign 1990–1991

• Prishtina Insight, «We'll do it»: The Women Who Pioneered Blood Feud Reconciliation in Kosovo

---

# Durrësi: porta 2500-vjeçare mes Ilirisë, Romës e Bizantit
https://zhurma.press/durresi/
Type: place
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-17

Epidamnos / Dyrrachium / Durazzo — porta perëndimore e Via Egnatia-s, çelësi mesdhetar drejt Lindjes për 2500 vjet.

Në brigjet e Adriatikut, pak qytete shqiptare kanë mbajtur mbi supe kaq shumë histori sa Durrësi. Themeluar para gati dy mijë e gjashtëqind vjetësh, ai ka qenë skaji perëndimor i njërës prej rrugëve më të rëndësishme që lidhën Lindjen me Perëndimin, dhe porta përmes së cilës perandori pas perandorie kanë hyrë e kanë dalë nga trojet shqiptare. Ta zotëroje Durrësin, për shekuj me radhë, do të thoshte ta zotëroje çelësin e rrugës drejt Bizantit dhe drejt botës greko-romake të Lindjes. Ky nuk është një qytet ku historia thjesht ka ndodhur — është një qytet që perandoritë e kanë kërkuar, e kanë luftuar dhe e kanë rindërtuar, sepse pa të, rruga drejt Lindjes mbetej e mbyllur.

Pse ka rëndësi

• Themeluar rreth vitit 627 p.e.s. si Epidamnos nga kolonistë grekë të Korinthit e Korkyrës, në bashkëpunim me fisin ilir të taulantëve.

• Skaji perëndimor i Via Egnatia-s — porta që lidhte trojet shqiptare me Bizantin dhe botën greko-romake të Lindjes.

• Qytet i takimit mes botës greke dhe asaj ilire që nga themelimi, i kërkuar e rindërtuar nga perandori pas perandorie.

Epidamnosi — themelimi grek-ilir

Qyteti lind rreth vitit 627 para erës sonë, themeluar nga kolonistë grekë të ardhur nga Korinthi dhe Korkyra, në bashkëpunim me taulantët, një fis ilir vendas që zotëronte trevën. Emri i tij i parë ishte Epidamnos. Ky bashkëpunim mes kolonëve grekë dhe ilirëve vendas nuk është një detaj margjinal: që në lindjen e tij, Durrësi është një qytet i takimit — pikë ku bota greke e Mesdheut dhe bota ilire e brigjeve ballkanike bashkëjetojnë e ndërtojnë së bashku, jo një vendbanim i imponuar nga jashtë mbi një tokë të zbrazët. Epidamnosi rritet si portë detare mbi një gjiri që lidh brendinë ilire me rrjetin e qyteteve-shtete greke përtej detit.

Dyrrahu dhe Via Egnatia — porta drejt Lindjes

Pas vitit 229 para erës sonë — viti që mbyll Luftën e Parë Ilire — romakët e pushtojnë qytetin dhe e riemërtojnë Dyrrachium. Vetë ndryshimi i emrit tregon peshën që romakët i japin vendit: emri i vjetër, Epidamnos, u dukej i keqshenjtë për shkak të tingëllimit të tij të afërt me fjalën latine "damnum" — humbje, dëm. Nën administrimin romak, Dyrrachiumi bëhet skaji perëndimor i Via Egnatia-s, rrugës që kalonte përgjatë Ballkanit deri në Selanik dhe më tej drejt Konstandinopojës. Kjo është pika qendrore e gjithë historisë së qytetit: Durrësi nuk është thjesht një vendbanim bregdetar, është koka perëndimore e një prej arterieve më të rëndësishme që lidhnin Romën me Lindjen. Kushdo që donte të lëvizte ushtri, tregti apo ide mes Italisë dhe Bizantit, duhej të kalonte nëpër këtë portë.

Betejat për portën

Pikërisht sepse ishte portë e domosdoshme, Durrësi u bë fushëbetejë mes fuqive më të mëdha të kohës së tij, jo njëherë. Në vitin 48 para erës sonë, gjatë luftës civile romake, Pompeu e mbajti qytetin dhe ia kundërshtoi me sukses Jul Cezarit — një dështim lokal për Cezarin, i cili megjithatë do të merrte fitoren vendimtare pak kohë më vonë, në Farsalë. Më shumë se një mijë vjet më vonë, në vitin 1081, normani Robert Guiscard mundi këtu vetë perandorin bizantin Aleksi I Komnen, në një nga betejat më domethënëse të përballjes mes Perëndimit normand dhe Lindjes bizantine. Dy beteja, ndarë nga një mijëvjeçar, të luftuara për të njëjtin qytet — sepse asnjë fuqi mesdhetare nuk mund të lëvizte drejt Lindjes pa e zotëruar më parë këtë portë.

Amfiteatri dhe qyteti i shtresave

Gjurmët më monumentale të kësaj historie shumështresore qëndrojnë ende në themelet e qytetit të sotëm. Amfiteatri i Durrësit, ndërtuar në shekullin e dytë të erës sonë, mund të mbante deri në rreth njëzet mijë spektatorë dhe mbetet amfiteatri më i madh në gjysmishullin ballkanik. I harruar për shekuj nën shtresat e qytetit modern, amfiteatri u rizbulua vetëm në vitin 1966 nga arkeologu Vangjel Toçi dhe u gërmua më tej gjatë viteve '80 — dëshmi se sa nga Durrësi antik ende fle nën këmbët e banorëve të sotëm. Sot ai figuron në listën paraprake të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Se një qytet i një perandorie provinciale mund të ndërtojë një monument të kësaj shkalle, tregon qartë peshën që Roma i jepte Dyrrachiumit — jo si stacion i thjeshtë kalimi, por si qendër me rëndësi të vërtetë strategjike e simbolike.

Venecia, osmanët dhe jetëgjatësia mesjetare

Sundimi venecian në qytet fillon në vitin 1205; nën Venecien qyteti mban emrin Durazzo. Ky emërtim i tretë — pas Epidamnos dhe Dyrrachium — është vetë dëshmia e vazhdimësisë së interesit të huaj për këtë portë: çdo fuqi mesdhetare që kalon nëpër histori e ribatizon qytetin sipas gjuhës së vet, por asnjëra nuk e braktis. Osmanët e pushtojnë qytetin më 1501, duke e sjellë përfundimisht nën administrim otoman. Përgjatë gjithë kësaj kohe të gjatë mesjetare, qyteti nuk shpëton nga forcat e natyrës: një tërmet i rëndë rreth vitit 1273 dhe një tjetër më 1926 e dëmtojnë seriozisht, duke e detyruar të rindërtohet përsëri e përsëri — ashtu siç e kanë rindërtuar edhe pushtuesit që kanë ardhur e kanë ikur mbi të.

Kryeqytet i shtetit të ri

Kur Shqipëria e pavarur kërkon një qendër administrative në fillimet e veta të brishta, sytë kthehen sërish nga Durrësi. Qyteti është kryeqyteti i shkurtër i shtetit shqiptar në vitin 1914, nën Princin Wilhelm të Wiedit, dhe sërish në periudhën 1918–1920. Zgjedhja nuk është e rastësishme: një komb i ri, i dalë nga shekuj sundimesh të huaja, e kthen instinktivisht vështrimin drejt portës që gjithmonë e ka lidhur këtë tokë me botën përtej detit. Sot, me 113.249 banorë sipas censusit të vitit 2011, Durrësi mbetet ajo çfarë ka qenë që nga koha e kolonëve korinthas e taulantëve: jo skaji i një perandorie, por pragu ku Shqipëria vazhdon të takojë botën.

Burimet

• Wikipedia — "Durrës" (anglisht), enciklopedi e lirë.

• UNESCO World Heritage Centre — Amfiteatri i Durrësit, listë paraprake e Trashëgimisë Botërore.

• Enciklopedia Britannica — zëri "Durrës".

---

# Plisi: kësula e bardhë e shajakut, gjysma burrërore e kostumit kombëtar
https://zhurma.press/plisi/
Type: heritage
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-31

Plisi, kësula e bardhë prej shajaku, është gjysma burrërore e kostumit kombëtar shqiptar — e veshur mbi fustanellën në jug dhe mbi tirqit në veri, kundërpjesa e xhubletës.

Ka një send që, i vënë në krye, s'ka nevojë të flasë: e bardha e tij lajmëron para se fjala të hapë gojën. Plisi — i quajtur edhe qeleshe ose qylaf, sipas krahinës që e vesh — është kësula pa strehë, e punuar prej shajaku, leshi të shtypur e ngjeshur derisa bëhet i fortë si dërrasë e butë. Larg së qeni thjesht mbulesë koke, plisi ka qenë, brez pas brezi, një gjuhë e heshtur përkatësie.

Pse ka rëndësi

• Plisi (edhe qeleshe a qylaf) është kësula e bardhë pa strehë, e punuar prej shajaku leshi të ngjeshur derisa bëhet i fortë.

• Forma dhe lartësia e tij ndryshojnë nga krahina në krahinë — një gjuhë e heshtur përkatësie.

• Zejtarët e Prizrenit e të Prishtinës e punonin pa qepje e pa astar: vetëm lesh, ujë i nxehtë e dorë.

Çka është plisi

Në themel, plisi është një kësulë e bardhë, pa strehë, e qëndisur prej shajaku — një endje leshi e trashë, e shtypur me duar e me ujë të nxehtë derisa merr formë të fortë e të qëndrueshme. Lartësia dhe forma e tij nuk janë të njëjta kudo: ndryshojnë nga krahina në krahinë, nga fshati në fshat, sikurse ndryshon edhe theksi e kënga.

Puna vetë ishte një zeje. Në Prizren, në Prishtinë e në qendra të tjera, zejtarët zgjidhnin leshin më të bardhë të dhenve, e lanin, e ngjeshnin me ujë të nxehtë e me dorë derisa merrte trup të fortë e thuajse të papërshkueshëm nga shiu, dhe pastaj e formonin sipas kallëpit të krahinës. Pa qepje, pa astar: vetëm leshi, uji dhe koha. Një kësulë e tillë mbante ngrohtë në dimrin e maleve dhe freskët në vapën e fushës, dhe zgjaste sa një jetë njeriu.

Fjala plis dhe format e lashta

Vetë fjala «plis», dikur, nuk emërtonte një formë të vetme, po çdo mbulesë koke a rrobe të bërë prej shajaku. Regjistrat e vjetër përmendin forma të ndryshme e ngjyra të ndryshme: gjysmë-veze ose ovale, të shtypura e të sheshta, me majë, madje edhe formën e njohur si «kësula frigjike». Deri nga shekulli i 17-të, shqiptarët mbanin një kësulë më të gjatë, të cilën francezët e quanin «Capelet» — një paraardhëse, jo identike me plisin e sotëm.

Një hartë krahinore

Forma ovale — ajo që sot e njohim më së shumti si «plisin» — u bë e dukshme e mbizotëruese kryesisht në rreth 200 vitet e fundit, e veshur sidomos në Kosovë dhe në Malësi. Është një detaj që s'duhet fshehur pas gjuhës së «lashtësisë së pandërprerë»: forma ovale është relativisht e re, edhe pse vetë ideja e kësulës prej shajaku është shumë më e vjetër. Në krahina të tjera, plisi merr fytyra të tjera: me majë përreth Gjirokastrës e rrethinave të saj, i shtypur në Shqipërinë e mesme e lindore. Në veri, e sidomos në Kosovë, shqiptarët shpesh e shoqëronin plisin me çallmë — një copë pëlhure e mbështjellë rreth kokës — ose me shall.

Plisi si kufi identiteti

Nga majat e Malësisë e të Kosovës e deri në trevat e tjera ku shqiptarët kanë jetuar, i njëjti send prej shajaku përsëritet — një lloj pasaporte e ngjeshur, e heshtur, e përkatësisë shqiptare. Plisi është gjysma burrërore e kostumit kombëtar, i veshur mbi fustanellën e palosur në jug dhe mbi tirqit e bardhë në veri, ashtu si xhubleta është gjysma femërore e po asaj veshjeje. Por e bardha s'ka qenë e vetmja: pikturat e shekullit të 19-të të Edward Lear-it dëshmojnë se shqiptarët vishnin edhe kësula të kuqe, jo vetëm të bardha — variant që mbijeton sot te arvanitasit e Greqisë. Autorë të lashtë grekë e latinë e përmendin plisin, si kësulë edhe si copë pëlhure mbuluese; në Greqi, forma i lidhet kësulës frigjike dhe është veshur më shumë nga peshkatarë, detarë e barinj. A e ka trashëguar plisi diçka nga ajo botë e lashtë ilire që rrethonte të njëjtat male? Mbetet një hipotezë e popullarizuar, jo një fakt i vërtetuar — por vetë ngulmimi i idesë së kësulës prej shajaku nëpër shekuj, nëpër kufij që s'kanë qenë kurrë të vetë shqiptarëve, flet për një rrjet identiteti që s'është lejuar kurrë të tregohet i plotë.

Hipoteza e vazhdimësisë ilire ka edhe emrin e vet: arkeologu Aleksandër Stipçeviç, në sintezën e tij mbi ilirët, e lidhi kësulën e sotme prej leshi me mbulesat e kokës të figuruara në gurët e lashtësisë. Ithtarët e saj sjellin edhe një krahasim vizual të njohur — fotografitë e Isa Boletinit në fillim të shekullit XX, ku silueta e bardhë pa strehë ngjason me atë të figurave antike. Është argument analogjie, jo dëshmi e drejtpërdrejtë: midis gurit dhe fotografisë nuk shtrihet një zinxhir dokumentesh. E shënojmë, pra, si hipotezë të nderuar e jo si fakt të mbyllur — sepse pesha e plisit nuk varet nga tre mijë vjet të pavërtetuar, po nga ata treqind që i kemi të dokumentuar mbi kokat e njerëzve që e mbajtën.

Nën diktaturë dhe sot

Regjimi komunist e shtyu plisin e bardhë në skaj: te të rinjtë u zhduk pothuajse fare, dhe mbeti kryesisht kësulë e pleqve. Sot e gjejmë sërish, jo si përditshmëri, po si pjesë e kostumit kombëtar — në festat zyrtare, në koncerte, në festivale folklorike — një shenjë dinjiteti e jo nostalgjie a kitschi.

Në diasporë plisi bën punën e vet të vjetër: në një sallë të largët, mbi një kokë, ai e thotë pa fjalë se kush je. Aty e pret edhe rreziku — kur kësula del nga konteksti dhe vishet vetëm për fotografi, bie në rekuizitë. Plisi e ka peshën sepse dikur ishte i përditshëm: e mbajtën burra që punuan tokën dhe u varrosën me të. Bashkë me flamurin kombëtar dhe me këngën popullore, ai bën pjesë në atë gramatikë simbolesh me të cilën shqiptarët folën kur fjala ishte e ndaluar — gjysma burrërore e veshjes kombëtare që s'u lëshua kurrë.

Burimet

• Plisi (lashtësi), Wikipedia në shqip

• Qeleshe, Wikipedia (anglisht)

• Veshjet tradicionale shqiptare, Wikipedia në shqip

• Aleksandër Stipçeviç, Ilirët: historia, jeta, kultura (Stipčević, The Illyrians: History and Culture, 1977) — mbi hipotezën e prejardhjes së kësulës prej leshi.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — etnografi e veshjes shqiptare.

• Prishtina Insight, «The untold story of the Albanian plis» — mbi prodhimin dhe variantet krahinore.

---

# Xhubleta, fundi-kambanë i grave malësore: një kujtesë ilire e endur në lesh
https://zhurma.press/xhubleta/
Type: heritage
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-07-31

Në malësitë e veriut shqiptar, xhubleta mbetet fundi-kambanë me lesh të endur, i mbrojtur tashmë nga UNESCO si trashëgimi urgjente për t'u ruajtur.

Një kambanë prej leshi, e ardhur nga thellësia e kohës

Poshtë kanunit të Lekë Dukagjinit dhe përtej tij, në fshatrat e Malësisë së Madhe, të Kelmendit, të Dukagjinit e të Rugovës, gratë vishnin dikur një fund që nuk i ngjante asnjë vishjeje tjetër evropiane: xhubletën, një fund-kambanë prej leshi të ngjeshur, që i jepte trupit femëror një formë të valëzuar, gati arkitekturore. Sot ajo mban një njohje ndërkombëtare që pak objekte të kulturës materiale shqiptare e kanë marrë: në vitin 2022, UNESCO-ja e futi në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Kërkon Mbrojtje Urgjente, nën emrin «Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage», nr. 01880. Që dosja u pranua pikërisht në vitin e 110-vjetorit të Pavarësisë (1912) i dha njohjes edhe një peshë simbolike, ndonëse arsyeja themelore ishte tjetër: rrezikimi real i një zanati që po plaket bashkë me duart që e njohin.

Pse ka rëndësi

• Xhubleta është fundi-kambanë prej leshi të ngjeshur i grave të Malësisë së Madhe, Kelmendit, Dukagjinit e Rugovës — një formë që nuk i ngjante asnjë veshjeje tjetër evropiane.

• Në vitin 2022 UNESCO-ja e futi në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale që Kërkon Mbrojtje Urgjente, njohje që pak objekte të kulturës materiale shqiptare e kanë marrë.

• Nuk qepet si fund i zakonshëm: mbahet varur mbi supe me dy rripa, ndërtohet nga 13 deri në 17 shirita filci dhe kërkon punën e muajve — pa modele të shkruara, vetëm me dorë e me memorie.

Fundi që mbahet mbi supe: ndërtimi dhe dy format e tij

Xhubleta nuk qepet si fund i zakonshëm; ajo mbahet varur mbi supe me anë të dy rripave, dhe struktura e saj është ajo e një konstruksioni, jo thjesht e një cope pëlhure. Trupi i saj përbëhet nga 13 deri në 17 shirita filci dhe 5 pjesë të tjera filci, të cilat bashkohen për të krijuar formën kambanë; gjoksi dhe pjesa e mbuluar nga përparësja qëndisen me lesh të zi, të thurur me grep. Vala e kambanës theksohet posaçërisht në pjesën e pasme, aty ku pesha e leshit të ngjeshur bie e lirë. Ekzistojnë dy tipa kryesorë — një xhubletë e ngushtë dhe një tjetër e gjerë — secila me përdorimin dhe rastin e vet. Ta bësh një xhubletë prej fillimit deri në fund është puna e muajve për një grua të aftë në zanat: leshi duhet të ngjishet, të lyhet e të formohet, majat e qëndisjeve të llogariten, e gjithë kjo pa modele të shkruara, vetëm me dorë e me memorie.

Ngjyra, në ditët tona, ka mbetur vetëm në dy variante: e bardhë për vajzat e pamartuara, e zezë për gratë e martuara — një kod i thjeshtë, binar, që lexohet nga çdo fshatar në një çast. Por kjo thjeshtësi është vetë e re. Një autor i shekullit XVII shkroi se as pallua nuk kishte kaq shumë ngjyra sa xhubletat e grave të Kelmendit — fjali që tregon një paletë dikur të pasur, të larmishme, e cila u ngushtua gradualisht, gjatë afërsisht dy shekujve të fundit, ndërsa vetë veshja tërhiqej drejt maleve më të thella e më të izoluara, atje ku mbijetesa e kërkonte thjeshtësinë në vend të shfaqjes.

Gjuha e simboleve: dielli, hëna, gjarpri dhe syri i keq

Përgjatë sipërfaqes së xhubletës shfaqen simbole që nuk janë thjesht zbukurim, por një gjuhë. Dielli, hëna, yjet, shqiponjat dhe gjarpërinjtë (Vitorja) përsëriten në motive gjeometrike, të thjeshtëzuara deri në abstragim, me një arkaizëm që bie në sy edhe syrit jo-specialist. Disa prej këtyre motiveve i përkasin repertorit fetar ilir të jugut; të tjera kanë funksion apotropaik të qartë — mbrojnë nga e keqja, nga sëmundja, nga frymët e liga dhe nga syri i keq. Studiuesit kanë vënë re se disa stolisje përputhen me zinxhirë ilirë të gjetur në tuma varrimi në Shqipëri, ndërsa disa motive në formë dore ripërsërisin formën e amuletave ilire. Xhubleta, në këtë kuptim, funksionon si një dokument i shkruar me gjilpërë e lesh: një grua malësore që e vesh, pa e ditur medoemos etimologjinë e çdo simboli, mban mbi vete një sistem mbrojtjeje shekullor.

Nga bronzi te bleta: hipoteza e një origjine shumë të lashtë

Vetë forma kambanë e xhubletës i ngjan figurave neolitike ballkanike dhe figurave të epokës së bronzit ilir, si dhe figurave nga rajone të tjera mesdhetare të datuara në mijëvjeçarin e dytë para erës sonë; forma të ngjashme kambanë shfaqen edhe te perëndeshat dhe vallëzueset e paraqitura në monumente të epokës romake në Ballkan. Këto janë paralele shkencore, jo prova të vazhdimësisë së drejtpërdrejtë — por vazhdimësia si mundësi, e mbajtur gjallë brez pas brezi në lesh e stoli, mbetet një nga aspektet më prekëse të xhubletës.

Po aq intriguese, edhe pse ende hipotezë, është vetë historia e emrit. Disa gjuhëtarë e nxjerrin fjalën «xhubletë» nga një formë proto-shqipe që do të thoshte «bletë» (*jú-(m)blit-ā), e cila nga ana e saj vjen prej një rrënje ballkano-indoevropiane *h₁sú-melit, «që ka mjaltë të mirë». Lidhjen e xhubletës me bletën disa studiues e vënë paralel me kulturën mesdhetare e minoike të lashtë, ku miti i Zeusit dhe nimfës Melissa lidh hyjnitë me mjaltin dhe bletën. Është, theksojmë, një hipotezë etimologjike e propozuar, jo një fakt i mbyllur — por një hipotezë që, po të vërtetohej, do të bënte nga xhubleta jo vetëm një veshje, por një fjalë-fosil, të mbijetuar që para shqipes së sotme.

Një rrjet i vetëm malësor, jo katër folklore të ndara

Harta politike e sotme e ndan zonën ku xhubleta jetoi në katër shtete, por vetë veshja nuk e njeh atë ndarje. Ajo mbahej në Malësinë e Madhe, në Kelmend, në Dukagjin dhe në malësinë e Shkodrës brenda kufijve të sotëm të Shqipërisë; në Rugovë, brenda Kosovës; dhe në krahinat shqiptare të Malit të Zi dhe të Maqedonisë së Veriut. Kjo nuk është katër tradita që rastësisht ngjajnë me njëra-tjetrën — është një zonë e vetme e kulturës materiale, e lidhur nga të njëjtat teknika filci, i njëjti kod ngjyrash, i njëjti repertor simbolesh: një rrjet zanatçie malësore që kufijtë administrativë të shekullit XX e ndanë në letër, por nuk e ndanë dot në themel. Referenca standarde shqiptare për veshjet tradicionale, «Veshjet shqiptare në shekuj» e Andromaqi Gjergjit, mbetet pika e nisjes për këdo që kërkon të hartojë këtë gjeografi zanati përtej kufijve.

Pse UNESCO e quajti «urgjente»

Kualifikimi «urgjente» nuk është formalitet burokratik, është një diagnozë. Rrethi i grave që dinë ende ta veshin xhubletën në përditshmëri po plaket; numri i grave që dinë ende ta bëjnë me duart e tyre, nga fillimi deri në fund, është i vogël dhe zvogëlohet; malësitë ku ajo lindi po zbrazen nga banorët, drejt qyteteve e drejt emigrimit; dhe veshja industriale, e lirë e universale, e ka zëvendësuar prej kohësh atë të përditshme malësore. Kjo s'është histori vajtimi. Është përshkrim i ndershëm i një zanati që po hollohet, jo që ka vdekur — dhe pikërisht sepse ende ka fije që lidhin të tashmen me atë traditë, njohja e UNESCO-s hap një dritare, të ngushtë por reale, për ta mbajtur gjallë atë që ende mund të mbahet.

Burimet

Ky ekspozitë mbështetet te dokumentimi zyrtar i UNESCO-s për elementin «Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage» (2022), te përmbledhja enciklopedike me bibliografi etnografike, dhe te kronika e pranimit të dosjes në UNESCO. Etimologjia «bletë» dhe paralelet e lashta ilire jepen si hipoteza shkencore të propozuara, jo si fakte të mbyllura; kodi i ngjyrave, ndërtimi dhe repertori simbolik janë të dokumentuar.

• UNESCO — Trashëgimia Kulturore Jomateriale: “Xhubleta, skills, craftsmanship and forms of usage” (Lista e Mbrojtjes Urgjente, 2022)

• Wikipedia — Xhubleta (histori, përshkrim, simbolikë; me bibliografi etnografike)

• Shqiptarja.com — Dosja e xhubletës pranohet në UNESCO (2022)

---

# Xhemijeti: beteja parlamentare për tokën, gjuhën dhe besimin, 1919–1925
https://zhurma.press/xhemijeti/
Type: organization
Published: 2026-07-06
Updated: 2026-08-17

Shoqata Islame për Mbrojtjen e të Drejtave (1919–1925): zëri parlamentar i shqiptarëve, boshnjakëve dhe turqve në Mbretërinë SKS kundër reformës agrare, kolonizimit dhe ndalimit të shkollës shqipe.

Lindja e një zëri të ligjshëm (1918–1919)

Në gusht 1918, ndërsa harta e Ballkanit ende po rishkruhej, myslimanët e atij trekëndëshi që Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve do ta quante zyrtarisht «Serbia e Jugut» – Maqedonia e Vardarit, Kosova, Rrafshi i Dukagjinit (Metohija) dhe Sanxhaku – filluan të organizohen. Më 18 dhjetor 1919, në Shkup, kjo lëvizje mori formë të plotë institucionale: İslam Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti, «Shoqata Islame për Mbrojtjen e të Drejtave», e njohur shqip si Xhemijeti (nga turqishtja cemiyet, «shoqatë») dhe serbisht si Džemijet.

Pse ka rëndësi

• Xhemijeti — «Shoqata Islame për Mbrojtjen e të Drejtave» — mori formë institucionale më 18 dhjetor 1919 në Shkup dhe bashkonte shqiptarë, boshnjakë e turq jo mbi bazë etnike të ngushtë, por mbi interesin e përbashkët: tokën, shkollën, vakëfin.

• Zgjodhi armën më pak të pritshme, votën: 8 deputetë në zgjedhjet e 1920-s (1.87% të votave) dhe 14 deputetë më 1923 (3.28%) — kulmi i ndikimit të tij.

• Programi mbronte pronarët myslimanë e shqiptarë kundër reformës agrare që i shpronësonte, bashkë me gjuhën dhe besimin.

Ishte formacion i pazakontë për kohën e vet: bashkonte shqiptarë, boshnjakë dhe turq nën një çadër të vetme, jo mbi bazë etnike të ngushtë, por mbi interesin e përbashkët material dhe fetar – toka, shkolla, vakëfi. Udhëheqësi i parë ishte Nexhip Draga, nga Mitrovica; drejtimin më vonë e mori Ferat (Ferhat) beu Draga, po ashtu nga Mitrovica, ish-kryebashkiak i qytetit dhe kombëtar shqiptar i bindur.

Rruga parlamentare

Xhemijeti zgjodhi armën më pak të pritshme për një popullsi që historia e kishte mësuar t'i besojë pushkës më shumë se urnës: votën. Në zgjedhjet për Kuvendin Konstituent të 1920-s, partia fitoi 8 deputetë (1.87% të votave) – hyrje modeste, por reale, në institucionet e një shteti që e kishte përfshirë me forcë popullsinë e vet. Po atë vit, Xhemijeti hyri në koalicion me Partinë Popullore Radikale të Nikola Pashiçit, llogaritje pragmatike që i dha peshë më të madhe në Beograd.

Zgjedhjet e 1923-shit treguan se strategjia po jepte fryte: 14 deputetë, 3.28% të votave – kulmi i ndikimit të Xhemijetit, momenti kur zëri parlamentar i myslimanëve të «Serbisë së Jugut» dukej faktor i vërtetë, jo thjesht simbolik, në politikën jugosllave.

Çfarë mbrohej: toka, gjuha, besimi

Programi ishte i qartë dhe konkret: mbrojtja e pronarëve myslimanë e shqiptarë kundër reformës agrare që i shpronësonte sistematikisht; ndalimi i kolonizimit të Kosovës me kolonë sllavë, që po ndryshonte demografinë e krahinës me mbështetjen e shtetit; legalizimi i shkollimit në gjuhën shqipe, të ndaluar në sistemin arsimor zyrtar; dhe mbrojtja e autonomisë fetare e vakëfnore nga shtetëzimi. Këto nuk ishin kërkesa retorike, po përgjigje ndaj politikave konkrete që prekën jetën e përditshme të familjeve.

Dy fytyra të një refuzimi

Xhemijeti nuk vepronte në vakum. Në të njëjtën kohë dhe në të njëjtat troje, Azem Galica dhe kaçakët e Drenicës mbanin gjallë fytyrën e armatosur të kundërshtimit ndaj po atij shteti, po asaj reforme agrare, po atij kolonizimi. Ndërsa Xhemijeti e çonte betejën në foltoren e Kuvendit në Beograd, kaçakët e çonin në malet e Drenicës – përgjigje ndaj së njëjtës dhunë strukturore, me mjete të ndryshme: njëra ligjore e parlamentare, tjetra e armatosur. Bashkë me presedentin qytetar të Lidhjes së Prizrenit dhe me veprimtarinë e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës në diasporë, ato formonin një spektër të plotë refuzimi – nga salla e Kuvendit te mali.

Fundi: 1924–1925

Suksesi i Xhemijetit e bëri të rrezikshëm. Në 1924, kur partia refuzoi të mbështeste buxhetin e kryeministrit Nikola Pashiç, aleanca pragmatike u thye, dhe Pashiçi organizoi shtypjen e saj. Në janar 1925, Ferat Draga u arrestua; u dënua me njëzet vjet burg (dënim i përsëritur në 1927), dhe vetë partia u shpërbë. Zgjedhjet e po atij viti e treguan rrënimin në shifra të thata: nga 14 deputetë e 3.28% të votave vetëm tre vjet më parë, në zero vende dhe 0.51%.

Rënia e Xhemijetit nuk ishte thjesht fundi i një partie; ishte mbyllja e një dritareje – dëshmi se sistemi lejonte zë ligjor myslimanëve e shqiptarëve vetëm sa kohë ai zë mbetej i pafuqishëm për t'u bashkuar me forca të tjera kundër Beogradit. Në çastin kur Xhemijeti provoi të bëhej diçka më shumë se klient parlamentar, u shtyp me të njëjtën shpejtësi si kaçakët në mal. Kujtesa e tij sot kujton se rezistenca shqiptare e asaj periudhe nuk kishte një fytyrë të vetme, por shumë – dhe se të gjitha, e ligjshmja dhe e armatosura, u përballën në fund me të njëjtin mur.

Burimet

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History — për politikën jugosllave ndaj Kosovës mes dy luftërave, reformën agrare dhe kolonizimin.

• Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo — për jetën politike shqiptare në Mbretërinë SKS dhe organizimet myslimane.

• Wikipedia, hyrja «Džemijet» — për të dhënat zgjedhore (1920, 1923, 1925), themelimin në Shkup dhe arrestimin e Ferat Dragës.

---

# Kadri Prishtina: hoxha që lidhi kaçakët e Kosovës me shtetin shqiptar
https://zhurma.press/hoxhe-kadri-prishtina/
Type: person
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-07-31

Dijetari islam që themeloi Komitetin e Kosovës — ura mes kaçakëve dhe shtetit shqiptar (1878–1925)

Ndër figurat që lidhën fenë, dijen dhe politikën në kalimin nga sundimi osman te shteti shqiptar, pak e bënë këtë me kaq qëndrueshmëri sa Hoxhë Kadri Prishtina (1878–1925). I lindur në Prishtinë, ai u bë njëkohësisht dijetar islam, i burgosur politik, diplomat i pazyrtë dhe ministër drejtësie — një jetë e vendosur tërësisht në shërbim të një ideje: se Kosova dhe Shqipëria ishin një trup i vetëm, i ndarë dhunshëm nga vija e Londrës e vitit 1913.

Pse ka rëndësi

• Hoxhë Kadri Prishtina (1878–1925) ishte dijetar islam i formuar në Medresenë e Fatihut në Stamboll, i burgosur rreth katër-pesë vjet në kalanë e Jedikules — ku humbi një këmbë nga gangrena — dhe më vonë ministër drejtësie i shtetit shqiptar.

• Më 1 maj 1918, në Shkodër, themeloi dhe udhëhoqi Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, që kundërshtonte kufirin e imponuar nga Traktati i Londrës i vitit 1913.

• Komiteti nuk ishte vetëm zë diplomatik: organizoi dhe financoi luftën guerile të kaçakëve në Kosovë e Shkup, të udhëhequr nga Azem Galica dhe Shote Galica.

Emri i tij mbetet i lidhur pazgjidhshmërisht me Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, organizatën që ai themeloi dhe udhëhoqi zyrtarisht, dhe që bëri urën mes kaçakëve të armatosur në malet e Kosovës dhe institucioneve të reja të shtetit shqiptar në Tiranë e Lushnjë.

Nga Prishtina te Stambolli: dijetari

Kadri Prishtina lindi më 1878 në Prishtinë, në Vilajetin e Kosovës të Perandorisë Osmane. Arsimimin fillestar në gjuhën turke e mori në vendlindje, më pas vazhdoi shkollimin në Shkup, para se të zhvendosej në Stamboll, ku ndoqi shkolla pedagogjike dhe Medresenë e Fatihut, njërën nga institucionet më të njohura të dijes islame në kryeqytetin osman. Aty u formua si hoxhë — titull që do ta shoqërojë gjatë gjithë jetës dhe që tregon burimin fetar të autoritetit të tij moral.

Më 4 shkurt 1902 iu bashkua lëvizjes së Xhonturqve, atëherë ende nëntokësore, e cila kërkonte kufizimin e pushtetit absolut të sulltanit. Angazhimi i tij në qarqet reformiste e vuri në shënjestër të autoriteteve: më 1904 u arrestua për refuzimin të zbulonte autorin e një ese të diskutueshme mbi çështje fetare islame. Pasoi burgimi prej rreth katër deri pesë vitesh në kalanë e Jedikules në Stamboll, një nga vendburgimet më të ashpra të perandorisë. Aty humbi një këmbë nga gangrena. U lirua vetëm pas Revolucionit Xhonturk të 1908-s. Shëndeti i tij i brishtë në vitet e mëvonshme e ka rrënjën pikërisht në atë burgim.

Komiteti i Kosovës

Pas Luftërave Ballkanike dhe Traktatit të Londrës (1913), Kosova mbeti jashtë kufijve të shtetit shqiptar të porsalindur, nën administrim serb e malazez. Për Kadri Prishtinën, kjo ndarje ishte një padrejtësi që kërkonte veprim të organizuar, jo vetëm brengë. Që nga maji 1915 kishte marrë formë një bërthamë veprimtarësh me këtë synim; më 1 maj 1918, në Shkodër, ajo u kristalizua zyrtarisht si Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, i njohur thjesht si Komiteti i Kosovës. Kadri Prishtina u bë themeluesi dhe udhëheqësi i tij zyrtar, si dhe përfaqësuesi kryesor i komitetit përballë autoriteteve të huaja.

Qëllimi ishte i qartë: të kundërshtohej kufiri i imponuar nga Traktati i Londrës, të çlirohej Kosova dhe trojet e tjera shqiptare nën sundim serb e malazez, dhe të bashkoheshin të gjitha tokat e banuara nga shqiptarët me shtetin amë. Përkrah tij vepronin Hasan Prishtina, Bajram Curri, Bedri Pejani si sekretar, dhe Hysni Curri si zëvendës — një rrjet emrash që lidhte diasporën politike shqiptare në Shkodër me rezistencën e armatosur në malet e Kosovës.

Kahu i armatosur dhe shteti

Komiteti nuk mbeti thjesht një zë diplomatik: ai organizoi dhe financoi drejtpërdrejt luftën guerile të kaçakëve në Kosovë e Shkup, të udhëhequr nga Azem Galica e Shote Galica. Më 6 maj 1919, komiteti thirri një kryengritje që mobilizoi rreth 10.000 vetë nën komandën e Azem Galicës — një nga përpjekjet më të mëdha të armatosura për të kthyer me forcë atë që diplomacia ndërkombëtare kishte vendosur me stilolaps.

Në të njëjtën kohë, Kadri Prishtina ndërtonte edhe një front tjetër, atë institucional. Pas Kongresit të Lushnjës (1920), u emërua Ministër Drejtësie në qeverinë e re shqiptare. Më 1921 u zgjodh nënkryetar i Parlamentit shqiptar, dhe në dhjetor të po atij viti mori sërish postin e Ministrit të Drejtësisë, në qeverinë e shkurtër të Hasan Prishtinës. Po atë vit, 1921, themeloi në Shkodër gazetën Udha e së Vërtetës, tribunë ku çështja e Kosovës vazhdonte të mbahej gjallë me shkrim, njësoj siç mbahej gjallë me pushkë në malet e veriut. Dy kahet — lufta e kaçakëve dhe puna parlamentare — ishin, në sytë e tij, dy anë të së njëjtës betejë.

Fundi dhe trashëgimia: rrjeti i mohuar

Ngritja e Ahmet Zogut në pushtet solli fundin institucional të Komitetit të Kosovës, i cili u ndalua. Deri më 1924–1925, shumë prej udhëheqësve të tij ose u vranë ose u detyruan të largoheshin nga vendi. Kadri Prishtina vetë, i dobësuar prej kohësh nga sekuelat e burgimit të Jedikules, vdiq më 20 janar 1925 në Shkodër, në moshën 46–47 vjeç, pas një sëmundjeje të zgjatur.

Jeta e tij mbetet dëshmi e një rrjeti panshqiptar që Traktati i Londrës u përpoq ta ndante me një vijë në hartë, por që njerëz si ai vazhduan ta rindërtonin — me dije fetare, me organizim politik, me parlament e me shtyp — deri në fund. Suksesi i plotë i asaj përpjekjeje nuk erdhi kurrë: Kosova mbeti e ndarë, kaçakët u shtypën, komiteti u shpërbë. Por rrjeti që ai përfaqësoi — lidhja mes hoxhës së Prishtinës, kaçakut të malit dhe ministrit të Tiranës — tregon sa gjerë dhe sa e vendosur ishte përpjekja shqiptare për të mos e pranuar ndarjen si përfundimtare, edhe kur historia, përkohësisht, e ktheu në disfatë.

Burimet

• Wikipedia (anglisht): Kadri Prishtina

• Wikipedia (anglisht): Committee for the National Defence of Kosovo

• Gazeta Dielli — profil mbi Hoxhë Kadri Prishtinën

• IslamGjakova.net — biografi e Hoxhë Kadri Prishtinës

---

# Kushtetuta e 1974-ës: institucionet e një republike pa emrin e saj
https://zhurma.press/kushtetuta-1974/
Type: event
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-09-26

Kushtetuta jugosllave që i dha Kosovës institucionet e një republike pa emrin e saj — dhe autonomia që u hoq me ligj në 1989.

Kushtetuta që i dha Kosovës gjithçka, veç emrit

Më 21 shkurt 1974, Jugosllavia socialiste miratoi kushtetutën e saj të katërt dhe të fundit — tekstin më të gjatë kushtetues në Evropë të kohës dhe kornizën juridike që do të përcaktonte statusin e Kosovës për një brez të tërë. Ajo kushtetutë e ngriti Krahinën Socialiste Autonome të Kosovës aq lart brenda federatës sa i dha pothuajse çdo atribut të një republike: kushtetutën e vet, kuvendin, gjyqësorin, bankën, presidencën dhe një zë të drejtpërdrejtë në vendimmarrjen federale. Gjithçka, përveç një gjëje — emrit "republikë" dhe të drejtave që fshiheshin pas tij. Pikërisht ai boshllëk midis fuqisë reale dhe emërtimit formal do të bëhej çarja nga e cila do të rridhte gjithë historia e mëvonshme e Kosovës.

Pse ka rëndësi

• Më 21 shkurt 1974 Jugosllavia socialiste miratoi kushtetutën e saj të katërt dhe të fundit — kornizën juridike që përcaktoi statusin e Kosovës për një brez të tërë.

• Ajo i dha Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës pothuajse çdo atribut të një republike: kushtetutën e vet, kuvendin, gjyqësorin, bankën, presidencën dhe një zë të drejtpërdrejtë në vendimmarrjen federale.

• Mungonte vetëm një gjë — emri «republikë» dhe të drejtat që fshiheshin pas tij; pikërisht ai boshllëk midis fuqisë reale dhe emërtimit formal u bë çarja nga e cila rrodhi gjithë historia e mëvonshme e Kosovës.

Federata e decentralizuar e vitit 1974

Kushtetuta e vitit 1974 ishte kulmi i një logjike që Jugosllavia titiste e kishte ndjekur me dekada: shpërndarja e pushtetit larg qendrës, drejt republikave dhe krahinave. Ajo e riorganizoi Presidencën federale në një organ kolegjial prej nëntë anëtarësh — nga një për secilën prej gjashtë republikave dhe nga një për secilën prej dy krahinave autonome, Kosovës dhe Vojvodinës, plus kryetari i Lidhjes së Komunistëve — me një kryesim që rrotullohej. Sistemi i "delegatëve" e ndërtonte pushtetin nga poshtë lart, nga kuvendet komunale te ai federal. Ishte një arkitekturë e menduar për të mbajtur në ekuilibër një vend shumëkombësh pas Titos, i cili do të vdiste gjashtë vjet më vonë, në vitin 1980, duke ua lënë këtë kushtetutë si testament institucional.

Dy krahina me atributet e një republike

Në letër, Kosova mbetej krahinë brenda Republikës Socialiste të Serbisë. Në praktikë, kushtetuta e vitit 1974 e bëri atë njësi federale në gjithçka veç titullit. Kosova fitoi kushtetutën e vet krahinore, Kuvendin e vet, Gjykatën Kushtetuese dhe Gjykatën Supreme, Bankën Kombëtare të krahinës dhe mbrojtjen territoriale. Mori përfaqësim të drejtpërdrejtë në të gjitha organet federale — përfshirë vendin e vet në Presidencën nëntëkrerëshe të vendit — jashtë çdo ndërmjetësimi të Beogradit. Territori i saj nuk mund të ndryshohej pa pëlqimin e Kuvendit të Kosovës, dhe krahina gëzonte një të drejtë vetoje ndaj vendimeve të vetë Serbisë. Për herë të parë, shqiptarët e Kosovës kishin një kornizë juridike ku fati i tyre vendosej, në masë të madhe, nga institucionet e tyre.

Vija e hollë juridike: kombe kundër kombësive

Por brenda kësaj arkitekture rrinte një asimetri që do të përcaktonte gjithçka. Kushtetuta jugosllave e njihte të drejtën e vetëvendosjes, deri në shkëputje, vetëm për "kombet" e Jugosllavisë — dhe kombet ishin republikat. Shqiptarët klasifikoheshin si "kombësi", jo si "komb" shtetformues, sepse shteti-amë i tyre, Shqipëria, ndodhej jashtë federatës. Kjo do të thoshte se Kosova, sado fuqi reale të mbante, nuk kishte të njëjtën të drejtë juridike për t'u ngritur në republikë të plotë apo për t'u shkëputur. E njëjta kushtetutë që i dha Kosovës institucionet e një republike ia mohoi statusin dhe të drejtat përfundimtare të saj. Nga kjo çarje do të ushqeheshin të dyja pakënaqësitë e mëvonshme: kërkesa shqiptare "Kosova Republikë" dhe ankesa serbe se krahinat po e zbraznin Serbinë nga brenda.

Lulëzimi i një dekade

Dekada që pasoi vitin 1974 mbetet, sipas shumë historianëve, periudha më e mirë e Kosovës brenda Jugosllavisë. Mbi bazën e autonomisë së re lulëzoi një jetë institucionale shqiptare që më parë kishte qenë e paimagjinueshme: Universiteti i Prishtinës, i themeluar në vitin 1970 dhe i konsoliduar nën autonominë, u bë qendra e një arsimi të lartë në gjuhën shqipe; u ngrit Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës; lulëzuan shtypi, botimet, teatri dhe televizioni në shqip; flamuri dhe simbolet kombëtare gjetën një hapësirë të ligjshme. Një brez i tërë u shkollua në gjuhën e vet, brenda institucioneve të veta — përvojë që, kur autonomia u hoq një dekadë më vonë, do të bëhej vetë baza mbi të cilën shqiptarët ndërtuan shtetin e tyre paralel.

Nga zbrazja te heqja

Ekuilibri filloi të plaste në fillim të viteve '80. Protestat studentore të vitit 1981, që kërkonin "Kosova Republikë", u shtypën ashpër dhe u përdorën në Beograd si dëshmi se autonomia e vitit 1974 kishte shkuar shumë larg. Kah fundi i dekadës, ngritja e Sllobodan Millosheviqit e ktheu këtë ndjesi në program politik. Mes viteve 1987 dhe 1989 u shtruan dhjetëra amendamente kushtetuese që synonin t'ia rikthenin Serbisë kontrollin mbi krahinat. Më 23 mars 1989, nën presion dhe në praninë e forcave të rendit, Kuvendi i Kosovës "miratoi" ndryshimet që hoqën në thelb autonominë e dhënë nga kushtetuta e vitit 1974. Në shtator 1990, kushtetuta e re e Serbisë e mbylli përfundimisht kornizën. Kështu, e njëjta autonomi që ishte dhënë me ligj u hoq me ligj — një zbrazje juridike që i hapi rrugën çdo gjëje që erdhi pas.

Kuptimi i një teksti të harruar

Kushtetuta e vitit 1974 rrallë përmendet me emër sot, por ajo është pika zero e gjithë historisë bashkëkohore të Kosovës. Ajo është masa juridike ndaj së cilës matet çdo pretendim i mëvonshëm: kur shqiptarët e Kosovës thoshin se u ishte marrë diçka që u takonte, ajo diçka ishte pikërisht statusi i vitit 1974. Heqja e tij në vitin 1989, deklarata e korrikut 1990, Kushtetuta e Kaçanikut, shteti paralel i Rugovës — të gjitha janë përgjigje ndaj humbjes së asaj kornize. Ironia qëndron në thelbin e saj: ishte një kushtetutë që i dha Kosovës fuqinë e një republike duke i mohuar emrin, dhe pikërisht kjo gjysmë-e drejtë, kjo autonomi e madhe por e pambrojtur nga çdo garanci përfundimtare, e la Kosovën të ekspozuar ndaj ditës kur dikush do të vendoste thjesht t'ia hiqte.

Burimet

Kushtetuta e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë (21 shkurt 1974).

Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998).

Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press, 2000).

Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo (Columbia University Press, 1998).

---

# Kalaja e Prezës: një sy vëzhgimi mbi fushën e Tiranës, me katër shtresa kohësh
https://zhurma.press/kalaja-e-prezes/
Type: place
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-08-17

Kullë vëzhgimi mbi fushën e Tiranës — katër shtresa kohësh mbi një kodër që s'u braktis kurrë

Mbi një kodër që sundon fushën e Tiranës, pak kilometra larg pistave të sotme të Aeroportit Ndërkombëtar "Nënë Tereza", qëndrojnë muret e Kalasë së Prezës. Nuk qe kurrë një kështjellë e madhe — përmasat e saj modeste e tregojnë vetë këtë — por një sy i hapur mbi rrugët që kalonin poshtë, pjesë e një rrjeti shikimesh e komunikimesh që lidhte fushën me kalanë e Krujës. Në gurët e saj janë ngjitur, njëri mbi tjetrin, katër kohë të ndryshme, shenjë se vendi i mbijetoi perandoritë që kaluan mbi të, edhe kur pushtetet ndryshuan emra e gjuhë.

Pse ka rëndësi

• Kalaja e Prezës ngrihet mbi një kodër që sundon fushën e Tiranës, pranë sotëm të Aeroportit “Nënë Tereza”.

• Me plan katërkëndor rreth 80x50 metra dhe pesë kulla, s’qe kurrë fortesë e madhe por një postë vëzhgimi.

• Lidhej me kalanë e Krujës në një rrjet shikimesh; gurët e saj ruajnë katër shtresa kohore.

Kodra dhe fusha që vëzhgonte

Kalaja ngrihet mbi një kodër sipër fshatit Prezë, në buzë të fushës së Tiranës. Plani i saj është katërkëndor, rreth 80 me 50 metra, i fortifikuar në cepat nga katër kulla të rrumbullakëta. Nga muri perëndimor — ana më e ekspozuar, me hendekun më të gjatë mes kullave — del një kullë e pestë, katërkëndore, e shtuar posaçërisht aty ku mbrojtja ishte më e dobët. Në jug, një kullë tjetër katërkëndore mbron hyrjen e vetme të kalasë. Për shkak të përmasave të vogla dhe mureve modeste, kalaja s'u mendua kurrë si qendresë e madhe, por si postë vëzhgimi mbi rrugët e rëndësishme që kalonin nën të — një hallkë sysh, jo një fortesë sfidash.

Katër shtresat e kohës

Arkeologët dhe studiuesit numërojnë katër faza ndërtimi të dallueshme mbi këtë kodër. Së pari, ngritja e mureve rrethuese fortifikuese. Së dyti, rindërtimi i vetë këtyre mureve perimetrike, shenjë se kalaja u dëmtua e u ngrit sërish të paktën një herë. Së treti, ndërtime brenda mureve, jetë e organizuar prapa mbrojtjes. Së katërti, në një kohë krejt tjetër dhe pa lidhje me sistemin mbrojtës, u ngrit kulla e sahatit. Katër shtresa, katër momente — dhe asnjëra nuk fshiu plotësisht të mëparshmen. Sipas gjase, muret e para u ngritën në fillim të shekullit XV nga principata e Topiajve, që zotëronte këtë zonë të fushës së Tiranës.

Gjëegjëza e datimit: Barleti kundër vitit 1570

Vetë datimi i kalasë është një rast që tregon sa vështirë rindërtohet e kaluara jonë mesjetare nga dokumente të pakta e të shpërndara. Një traditë e vendit e lidh themelimin e parë me perandorin bizantin Justinian, në shekullin VI — një gojëdhënë që nuk mund të verifikohet me dokument bashkëkohës, por që flet për thellësinë e shtresave të kujtesës mbi këtë kodër. Dëshmitari i parë i sigurt është historiani human Marin Barleti, i cili, duke përshkruar afrimin e ushtrisë osmane drejt Krujës, përmend fushën e Tiranës mes Krujës dhe një qyteti të Parthinëve që quhej Prezë — dhe që ai e gjeti tashmë të bërë gërmadhë. Pra, nga rreth viti 1466, Preza ishte tashmë e shkretuar; ajo duhet të ishte ngritur shumë më herët e braktisur herët, ndoshta që në fillimet e luftërave të Skënderbeut. Një relacion anonim osman i vitit 1570 flet për një rindërtim nga osmanët — por, ngaqë Barleti e kishte gjetur tashmë të rrënuar një shekull më parë, studiuesit e konsiderojnë këtë datim të pasaktë. Disa burime në gjuhë të huaj shkojnë edhe më tej, duke e quajtur Prezën një nga kalatë kryesore të qëndresës shqiptare gjatë viteve 1443–1468 — pohim që bie ndesh drejtpërdrejt me dëshminë e Barletit. Të dyja rrëfimet nuk pajtohen, dhe pikërisht ky mospajtim është pjesë e vetë historisë: arkivi shqiptar mesjetar mbijeton vetëm në copa, dhe rindërtohet me kujdes, jo me siguri.

Topiajt dhe korridori i qëndresës

Ajo çka dihet me më shumë siguri është konteksti: në fillim të shekullit XV, kjo pjesë e fushës së Tiranës ndodhej nën principatën e Topiajve, një nga shtëpitë feudale që, bashkë me familjet e tjera të veriut e të mesit të vendit, do të mblidheshin më vonë, në 1444, në Lidhjen e Lezhës për të bashkuar forcat kundër pushtimit osman. Kalaja e Prezës qëndronte pikërisht mbi një nga rrugët që lidhnin fushën me kalanë e Krujës, selinë e Gjergj Kastriotit — Skënderbeut. Edhe nëse deri në mesin e shekullit XV ishte tashmë gërmadhë, ajo mbeti pjesë e gjeografisë së korridorit që lëvizja e qëndresës mbulonte: një kodër që, e banuar apo e shkretuar, vazhdonte të shënonte një pikë sysh mbi rrugët e luftës.

Xhamia dhe kulla e sahatit: vazhdimësia

Shekuj më vonë, brenda po atyre mureve, u ngrit një xhami, në shekullin XVI — një nga xhamitë më të vjetra në Shqipëri, ende në përdorim sot. Rreth viti 1800–1850, në periudhën osmane, u shtua Kulla e Sahatit, jashtë vetë sistemit mbrojtës, si shenjë e një jete tjetër, më paqësore, mbi këtë kodër. Në shekullin XIX, albanologu dhe eksploruesi gjerman Johann Georg von Hahn kaloi nga Preza dhe e përshkroi në shënimet e tij. Sot kalaja është shpallur monument kulture — po ajo kodër, muret e para tashmë të mbuluara nga shtresa mbi shtresë ndërtimi, secila e dëshmuar prej kohës së vet.

Ç'mbetet sot

Kalaja e Prezës nuk është një gërmadhë e vdekur për turistë të rastit. Fshati vazhdon të jetojë përreth saj, xhamia brenda mureve mbetet e hapur për faljet e së premtes, dhe brenda vetë kalasë funksionon sot një restorant, ndërsa mbrëmjeve njerëzit ngjiten të shohin perëndimin mbi fushën e Tiranës nga po ai vend prej nga vëzhgonin rojet mesjetarë. Si Antigonea apo Foinike, dy vendbanime të tjera antike shqiptare që mbijetuan nën emra e kujtesë përtej perandorive që i sunduan, Preza dëshmon një të vërtetë të thjeshtë: vendi mbetet, edhe kur pushteti mbi të ndryshon disa herë brenda pak shekujsh. Është një grimcë e atij rrjeti më të gjerë prej së cilit janë edhe Ilirët në thellësi të kohës — vazhdimësi shqiptare e ndërtuar jo mbi një moment lavdie, por mbi qëndresën e heshtur të një kodre që mbahet ende në këmbë.

Burimet

• Marin Barleti, Historia e Skënderbeut (De vita et gestis Scanderbegi) — dëshmitari më i hershëm, e përmend Prezën si qytet tashmë të bërë gërmadhë rreth vitit 1466.

• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien (1854) — përshkrim nga kalimi i albanologut gjerman nëpër Prezë në shekullin XIX.

• Wikipedia (sq/en), "Kalaja e Prezës / Prezë Castle" — plani, katër fazat e ndërtimit, dhe datimet e xhamisë e të kullës së sahatit.

• Instituti i Monumenteve të Kulturës — klasifikimi zyrtar i kalasë si monument kulture.

---

# Sulejman Vokshi: shtylla ushtarake e Lidhjes së Prizrenit
https://zhurma.press/sulejman-vokshi/
Type: person
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-08-17

Organizatori dhe komandanti ushtarak i Lidhjes së Prizrenit (1815–1890) — njeriu që e bëri të prekshëm autoritetin shqiptar nga Shkupi te Presheva.

Kur historia e Lidhjes së Prizrenit tregohet, ajo shpesh rrëfehet si vepër e mendjeve — memorandume, kërkesa drejtuar Fuqive të Mëdha, projekti i një autonomie. Por çdo lëvizje politike ka edhe një shtyllë kurrizore ushtarake, dikë që e kthen vendimin e kuvendit në autoritet mbi terren. Për Lidhjen, ai njeri ishte Sulejman Vokshi: organizatori dhe komandanti që, për pak muaj, e bëri të prekshme një gjë deri atëherë të pamundur — një administratë e armatosur shqiptare që shtrihej nga Shkupi te Presheva.

Pse ka rëndësi

• Sulejman Vokshi (1815–1890), nga Vokshi i Gjakovës, ishte komandanti i forcave të armatosura të Lidhjes së Prizrenit dhe kryetar i komisionit të financave të Komitetit Qendror — funksion që në qeverinë e përkohshme të Lidhjes i afrohej atij të një ministri lufte.

• Në janar 1881 forcat nën komandën e tij, bashkë me Haxhi Zekën, morën Shkupin më 4 janar dhe Prishtinën më 18 janar, duke e shtrirë autoritetin e Lidhjes edhe mbi Mitrovicën, Lumën, Gucinë, Vushtrrinë e Preshevën.

• Atë autoritet e shtypi me armë ekspedita osmane e Dervish Pashës më 1881; Vokshi u kap më 1885, u dënua fillimisht me vdekje, iu zbut dënimi në internim e punë të detyruar dhe vdiq më 1890 në Gjakovë.

Nga Vokshi i Gjakovës te uprisjet e Tanzimatit

Sulejman Vokshi lindi më 1815 në Voksh, në rrethinën e Gjakovës, në një familje spahinjsh me tradita luftarake. Jeta e tij publike nis herët dhe në kundërshtim: gjatë reformave të Tanzimatit ai merr pjesë me armë në kryengritjen kundër Dervish Çarës (1843–1844), pas së cilës Porta e Lartë e internon në Anadoll. Ky do të mbetej ritmi i gjysmës së parë të jetës së tij — arrestime dhe internime të përsëritura, sipas burimeve deri në pesëmbëdhjetë a njëzet herë. Kur Lidhja u themelua në 1878, Vokshi nuk ishte një emër i ri: ishte tashmë një prijës popullor i njohur në mbarë Kosovën.

Shtylla ushtarake e Lidhjes

Në kuvendin e Prizrenit të vitit 1878 Vokshi mori pjesë si delegat i Gjakovës dhe nënshkroi Kararnamen, aktin themelues të Lidhjes. Brenda strukturës ai zuri një vend të dyfishtë: kryetar i komisionit të financave të Komitetit Qendror dhe, mbi të gjitha, oficer i shtabit e komandant i forcave të armatosura — funksion që në qeverinë e përkohshme të Lidhjes i afrohej atij të një ministri të luftës. Si drejtues i degës së Gjakovës, ai qe ndër organizatorët e ngjarjeve që çuan në përplasjen me pushtetin osman në atë qytet.

Roli i tij ushtarak u prov në kufi. Vokshi qe ndër udhëheqësit e mbrojtjes së Plavës dhe Gucisë ndaj pretendimeve territoriale të Malit të Zi — beteja që përfunduan me prapësimin e forcave malazeze dhe që i dhanë Lidhjes autoritetin e saj më konkret: ushtrinë që mbron një kufi.

Dimri i 1881-shit: një autoritet i prekshëm

Momenti kulmor erdhi në fillim të vitit 1881. Kur Lidhja kaloi në fazën e saj autonomiste — një qëndrim që Vokshi e mbajti pas riorganizimit të dhjetorit 1880 — forcat nën komandën e tij, në bashkëpunim me Haxhi Zekën, morën nën kontroll qytete kyçe: Shkupin më 4 janar dhe Prishtinën më 18 janar 1881, e më pas Mitrovicën. Për një çast të shkurtër, autoriteti administrativ dhe ushtarak i Lidhjes u shtri mbi Shkup, Prishtinë, Mitrovicë, Lumë, Guci, Vushtrri e Preshevë — jo si kërkesë në letër, por si pushtet i ushtruar.

Ishte pikërisht kjo prekshmëri që Stambolli nuk mund ta lejonte. Ekspedita ushtarake osmane e vitit 1881, e udhëhequr nga Dervish Pasha, u dërgua për ta shpartalluar Lidhjen dhe për ta rikthyer rajonin nën administratën e drejtpërdrejtë të Perandorisë. Autoriteti shqiptar që Vokshi kishte ndërtuar u thye me forcë — jo sepse dështoi si ide, por sepse u shtyp si fakt.

Burgu, falja dhe kujtesa

Vokshi mbeti ndër të pathyerit deri në fund. U kap më 1885 dhe fillimisht u dënua me vdekje; dënimi iu zbut me ndërhyrjen e sulltan Abdylhamitit II në internim dhe punë të detyruar, e më vonë u lirua me amnisti. Vdiq më 1890 në Gjakovë. Gati një shekull më vonë, në përvjetorin e Lidhjes së Prizrenit, ai u shpall Hero i Popullit, dhe emri i tij mban sot shkolla në të dyja anët e kufirit.

Historia e Sulejman Vokshit është, në thelb, historia e vetë Lidhjes: një rrjet shqiptar i autoritetit kombëtar që u ngrit për një çast mbi kufijtë e vilajeteve — nga Shkupi te Presheva — dhe që u lejua të jetonte vetëm aq sa duheshin dëshmuar mundësia e tij. Kërkesa për autonomi që Lidhja parashtroi mbeti e papërmbushur; por vazhdimësia e saj — te Lidhja e Pejës e vitit 1899 dhe më tej — tregon se ideja nuk u shua bashkë me ushtrinë e Vokshit.

Burimet

Sulejman agë Vokshi — Wikipedia (shqip) — biografia, roli në Lidhje, fushata e janarit 1881, arrestimi 1885.

Lidhja e Prizrenit — Wikipedia (shqip) — konteksti i Lidhjes dhe ekspedita osmane e Dervish Pashës (1881).

Radio Kosova e Lirë — Sulejman Vokshi (1815–1890) — internimet, mbrojtja e Plavës e Gucisë, shtrirja e autoritetit.

---

# Kushtetuta e Kaçanikut: shteti shqiptar i lindur në fshehtësi
https://zhurma.press/kushtetuta-e-kacanikut/
Type: event
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-10-10

Më 7 shtator 1990, deputetët shqiptarë të shkarkuar nga Kuvendi i Kosovës u mblodhën fshehurazi në Kaçanik dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës, themelin juridik të shtetit paralel të vazhduar një dekadë të tërë.

Një popull jashtë kuvendit të vet

Në vitin 1989, nën udhëheqjen e Sllobodan Millosheviqit, Serbia ndryshoi kushtetutën e vet dhe hoqi autonominë që Kosova gëzonte sipas kushtetutës jugosllave të vitit 1974. Ajo autonomi i kishte dhënë Kosovës institucionet e veta — kuvend, këshill ekzekutiv, gjyqësor — dhe një zë të drejtpërdrejtë brenda federatës. Ndryshimi kushtetues i vitit 1989 e zbrazi këtë kornizë nga brenda, në një klimë gjendjeje të jashtëzakonshme dhe me praninë e dukshme të forcave ushtarake në krahinë. Institucionet e Kosovës, të ndërtuara mbi atë autonomi, u gjendën papritur pa bazën e tyre juridike, ndërsa deputetët shqiptarë të Kuvendit filluan të përjashtoheshin, në praktikë, nga vendimmarrja mbi fatin e vet.

Pse ka rëndësi

• Në vitin 1989 Serbia e Millosheviqit hoqi autonominë që Kosova gëzonte sipas kushtetutës jugosllave të vitit 1974, duke i lënë institucionet e krahinës pa bazën e tyre juridike.

• Më 2 korrik 1990, të mbyllur jashtë ndërtesës së vet, 114 nga 123 deputetët shqiptarë miratuan në rrugë një Deklaratë Kushtetuese; Beogradi u përgjigj më 5 korrik 1990 duke shpërbërë formalisht Kuvendin e Kosovës.

• Të shpërbërë zyrtarisht, deputetët u mblodhën fshehurazi më 7 shtator 1990 në Kaçanik dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës.

Deklarata e 2 korrikut dhe shpërbërja e Kuvendit

Më 2 korrik 1990, të mbyllur jashtë ndërtesës së vet nga forcat e rendit, 114 nga 123 deputetët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës nuk u tërhoqën. Ata u mblodhën në rrugë dhe miratuan një Deklaratë Kushtetuese, duke shpallur Kosovën njësi të barabartë e të pavarur brenda federatës jugosllave. Ishte një akt paradoksal në kuptimin e vet të fjalës: një kuvend që kishte humbur qasjen te salla e tij ligjëronte nga trotuari, duke pohuar se përjashtimi fizik nuk i hiqte legjitimitetin institucional. Përgjigjja e Beogradit erdhi pas tri ditësh: më 5 korrik 1990, Kuvendi i Serbisë shpërbeu formalisht Kuvendin e Kosovës dhe këshillin e tij ekzekutiv, duke fshirë nga letra institucionin që sapo kishte folur.

Kaçaniku, 7 shtator 1990

Të shpërbërë zyrtarisht, deputetët shqiptarë nuk u shpërndanë e as nuk u dorëzuan. Më 7 shtator 1990, ata u mblodhën fshehurazi në qytetin e Kaçanikut dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës — akti që historia do ta njohë si Kushtetuta e Kaçanikut. Vetë fshehtësia e mbledhjes ishte pjesë e mesazhit: një organ që ishte shpallur i shpërbërë nga ligji serb vazhdonte të ligjëronte, larg syve të autoriteteve, sikur shpërbërja të mos kishte ndodhur kurrë. Dokumenti e përcaktonte Kosovën si shtet demokratik i popullit shqiptar dhe i popujve e pakicave të tjera që jetonin në të. Ishte, në thelb, themelimi i një shteti brenda kufijve të një shteti tjetër: një kushtetutë e shkruar dhe e miratuar pa territor nën kontroll efektiv, pa njohje ndërkombëtare, pa asnjë nga instrumentet zakonore të sovranitetit — vetëm me vullnetin e një trupi përfaqësues që refuzoi të pranonte fundin e vet ligjor.

Pavarësia dhe referendumi

Një vit më vonë, më 22 shtator 1991, i njëjti kuvend shpalli pavarësinë e plotë të Kosovës, duke e shpënë më tej logjikën e nisur në Kaçanik. Në javët e fundit të po atij muaji, nga 26 deri më 30 shtator 1991, u organizua një referendum i fshehtë dhe jozyrtar për sovranitetin dhe pavarësinë — një ushtrim demokratik i zhvilluar tërësisht jashtë kontrollit dhe njohjes së shtetit serb. Pjesëmarrja qe pothuajse e përgjithshme dhe rezultati dërrmues në favor të po-së — një shprehje vullneti aq e gjerë sa e bënte të vështirë çdo mohim moral, edhe pse asnjë shtet nuk e njohu procesin juridikisht, përveç Shqipërisë.

Shteti paralel

Në vitin 1992 u mbajtën zgjedhje paralele brenda vetë Republikës së shpallur, të organizuara sërish pa aparatin e një shteti të njohur, vetëm me strukturat që shqiptarët e Kosovës ia kishin ndërtuar vetes. Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) fitoi, dhe Ibrahim Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës së vetëshpallur. Vetëm Shqipëria e njohu zyrtarisht atë shtet. Prej andej e gjatë gjithë dekadës, shqiptarët e Kosovës ndërtuan dhe mbajtën në këmbë një shtet paralel të plotë: arsim shqip paralel, në shtëpi private dhe hapësira të improvizuara kur institucionet publike iu mbyllën, kujdes shëndetësor paralel, dhe një sistem financimi i mbështetur pjesërisht nga një kontribut prej 3 për qind i kërkuar diasporës shqiptare në botë. E gjithë kjo arkitekturë — shkolla, klinika, arkë e përbashkët — qëndroi mbi një kod të vetëm: qëndresa jo e dhunshme, e udhëhequr nga Rugova dhe LDK-ja, e disiplinuar deri në kufijtë e vetëkontrollit kolektiv, e mbajtur gjallë nga një ndjenjë detyrimi të përbashkët midis atyre brenda Kosovës dhe atyre në mërgim. Kjo strategji e qëndresës pasive erdhi në krizë kah fundi i dekadës, ndërsa përshkallëzimi i dhunës në terren e bëri gjithnjë e më të vështirë për t'u mbajtur.

Kuptimi i një shteti të padukshëm

Kushtetuta e Kaçanikut nuk qëndron e vetme si tekst juridik; ajo është hallka që lidh gjithë zinxhirin — nga kuvendi i përjashtuar te deklarata e korrikut, nga shpërbërja e dhunshme te kushtetuta e fshehtë, nga referendumi klandestin te shteti paralel dhe kontributi i diasporës. Ajo tregon një shoqëri të tërë që u riorganizua nga e para, jo si reagim i çastit, por si projekt afatgjatë, i disiplinuar dhe i qëndrueshëm, i ndërtuar hap pas hapi mbi solidaritetin e brendshëm dhe angazhimin e mbajtur. Mohimi — shpërbërja e kuvendit, mosnjohja ndërkombëtare — ishte i vazhdueshëm, por ashtu edhe përgjigja: institucione, jo armë; letra kushtetuese, jo thirrje për revoltë. Është pikërisht ky kontrast që e bën Kushtetutën e Kaçanikut një nga aktet më domethënëse të vetorganizimit shqiptar në shekullin e njëzetë — dëshmi se një popull, kur i mohohet salla e vet, mund të vazhdojë të ligjërojë.

Burimet

Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan, 1998).

Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo (Pluto Press, 2000).

Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press, 2000).

Julie A. Mertus, Kosovo: How Myths and Truths Started a War (University of California Press, 1999).

---

# Besa: fjala e dhënë që zuri vendin e ligjit te një popull pa shtet
https://zhurma.press/besa/
Type: organization
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-08-09

Fjala e dhënë si ligj — besnikëria që mbajti bashkë një popull pa shtet

Në një botë ku shqiptarët për shekuj jetuan pa shtet të vetin — të ndarë mes perandorish, malësi e pashallëqe — diçka duhej të zinte vendin e ligjit të shkruar, të gjykatës dhe të kontratës. Ai institucion nuk qe as ushtri, as administratë: qe një fjalë. Besa — fjala e dhënë, e mbajtur si e shenjtë dhe e padhunueshme — qe infrastruktura morale mbi të cilën një popull i shpërndarë mundi të bënte marrëveshje, të lidhte aleanca dhe t'i besonte të nesërmes.

Pse ka rëndësi

• Besa — fjala e dhënë, e mbajtur si e shenjtë dhe e padhunueshme — ishte guri i themelit të Kanunit dhe mekanizmi që lejoi krahina të tëra të vetëqeveriseshin pa asnjë pushtet qendror.

• Fjala është trashëgim i lashtë indoevropian, e afërt me latinishten fides; u huazua nga shqipja në greqisht si μπέσα, me po atë kuptim — fjalë nderi.

• Dy nga aktet themeltare të historisë shqiptare u vulosën me betim: Besëlidhja e Lezhës (1444) dhe Lidhja e Prizrenit (1878); gjatë Luftës së Dytë Botërore afër 2000 hebrenj kërkuan e gjetën strehë në Shqipëri.

Në kulturën shqiptare besa shihet si diçka e shenjtë, përdhosja e së cilës do të qe e pamendueshme. Sipas studiuesve, besa — bashkë me nderin dhe burrninë — përbën një nga themelet e së drejtës zakonore. Ajo nuk qe thjesht premtim personal: qe mekanizmi që i lejoi krahina të tëra të vetëqeverisen, të pajtoheshin dhe të mbroheshin, në mungesë të çdo pushteti qendror që t'ua garantonte këto gjëra.

Fjala dhe origjina e saj

Fjala besë është një trashëgim i lashtë indoevropian dhe ka ngjashmëri me latinishten fides — që në lashtësi kishte kuptim etik e juridik («besnikëri», «fjalë e dhënë») përpara se krishterimi t'i jepte ngjyrimin fetar të «besimit». I njëjti rrënjë ka dhënë në shqip edhe feja. Kaq e fortë qe kjo fjalë, sa u huazua nga gjuha shqipe në greqisht si μπέσα (bésa), me po atë kuptim: fjalë nderi. Prej besës vjen edhe mbiemri besnik — «i besueshëm», «i përkushtuar» — dhe emrat e përveçëm Besnik e Besa, ende sot ndër më të përhapurit mes shqiptarëve.

Ligji i një populli pa shtet

Besa qe guri i themelit të Kanunit, kodit zakonor që drejtoi jetën e malësive shqiptare. Në shoqërinë fisnore të malësorëve, ajo qe një institucion i mirëfilltë: fiset betoheshin bashkë — jepnin besën — për të luftuar kundër qeverisë ose për të ruajtur autonominë e tyre. Besa rregullonte marrëdhëniet brenda fisit dhe midis fiseve; ajo lidhte grupe të ndryshme në një trup të vetëm në kohë kryengritjesh, dhe dobësohej sapo shuhej vullneti për ta zbatuar. Vetë qeveria osmane e njihte këtë forcë: në raportet e saj për trazirat, «besa» përmendej si çelës i bashkimit shqiptar, dhe shpesh Stambolli u përpoq ta shfrytëzonte për të bashkëpunuar me fiset apo për të vulosur marrëveshje.

Përtej politikës së ditës, besa mbarte edhe një dimension më të thellë — atë të amanetit, porosisë së të parëve. Këtu besnikëria kërkohej jo ndaj një njeriu, por ndaj një çështjeje që i tejkalon brezat: bashkimi, çlirimi, pavarësia kombëtare. Nuk qe rastësi që dy nga aktet themeltare të historisë shqiptare u vulosën pikërisht me betim: Besëlidhja e Lezhës (1444), ku Skënderbeu bashkoi princat kundër osmanëve, dhe Lidhja e Prizrenit (1878), që lindi nga një besë e përbashkët për mbrojtjen e trojeve.

Dëshmitë e para të shkruara

Gjurma më e hershme e këtij koncepti gjendet, sipas Ardian Klosit e Ardian Vehbiut, te Statutet e Shkodrës, ku shfaqet folja bessare — «të betohesh». Më pas, në meshtarin e përkthyer nga Gjon Buzuku (1555), fjala përdoret në kuptimin e besimit fetar: «O gruo, e madhe äshte besa jote» (lat. O mulier, magna est fides tua). Në fillim të shekullit XIX, Marko Boçari, në fjalorin e tij greqisht-shqip, e përktheu μπέσα me greqishten θρησκεία — «fe», «besim». Kjo lëvizje kuptimore, nga «fjalë nderi» te «besim», tregon sesa qendrore qe besa: ajo qëndronte aty ku te popuj të tjerë qëndronte feja ose ligji.

Besa ndaj të huajit: 1943–1944

Shprehja më rrënjësore e besës nuk qe mbrojtja e vet fisit, por e të huajit të pambrojtur. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ndërsa Evropa dorëzonte hebrenjtë e vet, në Shqipërinë e vogël kërkuan strehë afër 2000 hebrenj. Shumica u pritën mirë nga popullsia vendase — pavarësisht se vendi ishte i pushtuar fillimisht nga Italia fashiste e më pas nga Gjermania naziste. Shqiptarët i fshehën në fshatra malore dhe i shpunë deri në portet e Adriatikut, prej ku ikën drejt Italisë; të tjerë u bashkuan me rezistencën. Në Shqipërinë brenda kufijve të saj u vranë vetëm pesë hebrenj vendas, të një familjeje të vetme. Kjo mbrojtje, e ushtruar në emër të nikoqirllëkut dhe të besës, bëri që dhjetëra familje shqiptare të nderohen më vonë si «të Drejtë mes Kombeve».

Por besa është ideal, jo garanci: aty ku shteti dhe kolaboracionizmi u imponuan, ajo u thye. Për 500 hebrenjtë e Kosovës historia qe krejt tjetër — rreth 40 për qind nuk i mbijetuan luftës. Në 1944, divizioni «Skënderbeu» i Waffen-SS-it arrestoi e dorëzoi te gjermanët 281 hebrenj nga Kosova, të deportuar pastaj drejt Bergen-Belsenit. Të dyja të vërtetat qëndrojnë bashkë: aty ku besa u mbajt, njerëz u shpëtuan; aty ku u tradhtua, njerëz vdiqën. Zhurma nuk e rrëfen njërën pa tjetrën.

Besa e thyer dhe letërsia

Fuqia e besës matet edhe me peshën e thyerjes së saj. Në të drejtën zakonore, vrasja e besës — dhunimi i fjalës së dhënë ose i mikut nën mbrojtje — qe ndër fajet më të rënda, që hapte gjakun. Vetë gjakmarrja, ai institut i errët i Kanunit, njihte një besë të përkohshme: armikut i jepej një afat qetësie, gjatë të cilit hakmarrja pezullohej dhe të dy palët mund të lëviznin pa frikë. Ismail Kadareja, në romanin Prilli i thyer, e ktheu këtë mekanizëm — besën, gjakun dhe afatin që rrjedh — në një nga rrëfimet më të njohura të letërsisë shqipe, duke e bërë besën të kuptueshme për një botë që kurrë s'kishte jetuar nën Kanun.

Sot besa nuk është më ligj. Por si fjalë dhe si masë e njeriut, ajo mbijeton — në gjuhë, në emra, në mënyrën si shqiptarët ende e maten njëri-tjetrin. Ajo mbetet dëshmia se një popull mund të ndërtojë rend jo mbi shtet e dhunë, por mbi peshën e një fjale të dhënë.

Burimet

• Besa (Albanian culture) — Wikipedia (etimologjia, institucioni, dëshmitë e para: Statutet e Shkodrës, Buzuku 1555, Marko Boçari).

• The Holocaust in Albania — Wikipedia (strehimi i ~2000 hebrenjve; divizioni SS «Skënderbeu» dhe 281 hebrenjtë e Kosovës).

• Ardian Klosi & Ardian Vehbiu, mbi bessare te Statutet e Shkodrës.

• Ismail Kadare, Prilli i thyer — për besën dhe gjakmarrjen në letërsi.

---

# Kanuni i Lekë Dukagjinit: ligji pa shtet
https://zhurma.press/kanuni-i-leke-dukagjinit-ligj-pa-shtet/
Type: organization
Published: 2026-07-05
Updated: 2026-10-10

Kodi i pashkruar që qeverisi malësinë veriore për shekuj

Në shekujt kur pushteti osman zbriste dobët në malet e Shqipërisë së veriut, banorët e këtyre krahinave nuk mbetën pa ligj. Ata jetuan nën një rend tjetër, të pashkruar, të bartur brez pas brezi nëpër fjalë, kuvende dhe betime — Kanuni, tradicionalisht i lidhur me emrin e Lekë Dukagjinit, fisnik i shekullit XV dhe bashkëkohës i Skënderbeut.

Pse ka rëndësi

• Kanuni ishte një arkitekturë juridike e plotë — me procedurë, të drejtë pronësore, hierarki detyrimesh e institucione paqeje — që u lejoi popullsive të tëra të vetëqeveriseshin pa asnjë shtet qendror.

• Për shekuj jetoi vetëm në kujtesë: pa dorëshkrim origjinal e pa arkiv, rregullat kalonin nga plaku te i riu nëpër kuvendet e Dukagjinit, Mirditës, Pukës, Shalës, Shoshit e Nikaj-Mërturit.

• Prifti françeskan Shtjefën Gjeçovi i mblodhi nenet nga goja e malësorëve dhe i botoi te «Hylli i Dritës» midis 1913-s dhe 1924-s; botimi i plotë, me 1.263 nene, doli postum më 1933.

Kanuni nuk qe as thjesht zakon popullor, as mbeturinë besëtytnie. Qe një arkitekturë e plotë juridike, me procedurë, të drejtë pronësore, hierarki detyrimesh e institucione paqeje të veta, që i lejoi popullsi të tëra të vetëqeverisen pa ndërmjetësimin e asnjë shteti qendror. Vetë fjala «kanun», nga greqishtja kanón përmes arabishtes qānūn dhe osmanishtes, do të thotë rregull, masë — emërtim që tregon sesi ata që e bartën e konceptonin si diçka me peshë të mirëfilltë juridike, jo si përrallë apo traditë e zbehtë.

Origjina dhe emri

Fjala «kanun» ka bërë një udhë të gjatë para se të arrinte në male. Rrënja e saj është greqishtja kanón, rregull; arabishtja e mori si qānūn, dhe në Perandorinë Osmane kanuni ishte rregullorja administrative që plotësonte sheriatin dhe vullnetin e sulltanit. Shqiptarët e veriut e huazuan fjalën e administratës që i sundonte dhe ia vunë rendit të tyre të pashkruar. Zgjedhja nuk qe rastësi: ata e panë veten jo si mbajtës zakonesh të parregullta, por si popullsi me kanun — me ligj.

Emri i dytë i kodit vjen nga një derë fisnike. Pas vitit 1355, kur u shemb sundimi serb mbi viset shqiptare, vendi u nda midis disa dinastive feudale; në veri sunduan Topiajt, Balshajt dhe Dukagjinët. Vetë toponimi Dukagjin, shënon Robert Elsie, rrjedh nga duka dhe Gjin — duka Gjin — dhe sot mbulon dy krahina: malësinë në lindje të Shkodrës e në veri të Drinit, vendin e Shalës e të Shoshit, dhe rrafshin perëndimor të Kosovës, me Pejën, Gjakovën e Prizrenin. Lekë Dukagjini (1410–1481), pinjolli më i njohur i kësaj dere, mbetet figurë e dokumentuar dobët: sipas Elsie, mendohet të ketë qenë princ i shekullit XV e rival i Skënderbeut, dhe nuk dihet nëse e përmblodhi vetë kodin apo thjesht i dha emrin.

Bartja gojore nëpër malësi

Për shekuj me radhë, Kanuni jetoi vetëm në kujtesë. Nuk pati asnjë dorëshkrim origjinal, asnjë arkiv qendror: rregullat kalonin nga plaku te i riu, nga kuvendi në kuvend, nëpër malësitë e Dukagjinit, të Lezhës, të Mirditës, të Shalës, të Shoshit e të Nikaj-Mërturit, dhe përtej, në rrafshin e Dukagjinit në Kosovën e sotme perëndimore. Kjo bartje gojore nuk e bëri Kanunin më pak rigoroz — përkundrazi, e detyroi të mbetej i qartë, i mësueshëm përmendësh dhe i zbatueshëm pa asnjë institucion shkrimi, në një shoqëri ku vetë shkrim-leximi qe i kufizuar. Malësorët e zbatonin me rreptësi dhe i jepnin përparësi mbi çdo ligj tjetër, kishtar apo laik, që përpiqej të zbriste në male: me këtë kod fiset e veriut ruajtën identitetin, autonominë dhe mënyrën e tyre të jetesës, edhe pse për pesë shekuj ishin, të paktën në letër, pjesë e Perandorisë Osmane.

Kodifikimi i Gjeçovit

Puna e parë për ta ngulitur këtë trashëgimi gojore në shkrim i takoi priftit françeskan Shtjefën Gjeçovi (1874–1929), i lindur në Janjevë të Kosovës. Gjeçovi i mblodhi nenet nga goja e malësorëve në famullitë malore ku shërbeu — në Lag të Kurbinit, në Gomsiqe, në Theth e në Rubik të Mirditës. Pjesët e para i botoi më 1898 dhe 1899 në revistën «Albania» të Faik Konicës, dhe pjesë shumë më të gjera, në vazhdime, në revistën françeskane të Shkodrës «Hylli i Dritës», midis viteve 1913 dhe 1924. Më 14 tetor 1929 Gjeçovi u vra pranë Zymit, në famullinë e tij mes Prizrenit e Gjakovës, pa e parë veprën të shtypur si libër më vete; botimi përfundimtar, me 1.263 paragrafë të numëruar, doli postum në Shkodër më 1933. Pa këtë punë kodifikuese, Kanuni do të kishte mbetur çështje kujtese të pashkruar, e ekspozuar ndaj harresës dhe deformimit.

Arkitektura e kodit

Teksti i kodifikuar nga Gjeçovi nuk është një grumbullim i çrregullt zakonesh, por një ndarje sistematike në dymbëdhjetë libra: kisha; familja; martesa; shtëpia, bagëtia e prona; puna; kalimi i pronës; fjala e gojës; nderi; dëmet; kanuni kundër krimeve; kanuni i pleqnisë, domethënë procedura gjyqësore; dhe, në fund, lirimet e përjashtimet. Kjo strukturë e brendshme — nga e drejta familjare te ajo pronësore, nga procedura te sanksioni — tregon një jurisprudencë të plotë, jo një listë rregullash të shpërndara.

Besa, nderi dhe mikpritja

Në themel të gjithë ndërtesës qëndrojnë tri institucione: besa, fjala e dhënë që funksiononte si armëpushim i garantuar dhe si detyrim absolut personal; nderi, matësi qendror i vlerës shoqërore të njeriut e të shtëpisë; dhe mikpritja, sipas së cilës mysafiri ishte i paprekshëm brenda shtëpisë që e priste, pavarësisht kush ishte apo nga vinte. Zbatimin dhe ruajtjen e këtyre parimeve e siguronte pleqësia, kuvendi i burrave — trupa gjykuese dhe ndërmjetësuese që vendoste mosmarrëveshjet pa pasur nevojë për asnjë gjykatë të shtetit.

Gjakmarrja e kufizuar

Gjakmarrja shpesh paraqitet nga jashtë si vetë thelbi i Kanunit, madje si dëshmi prapambetjeje. Në të vërtetë, Kanuni e trajtonte gjakmarrjen si mjet i fundit, jo si qëllim: një mekanizëm rivendosjeje nderi që vetë kodi e kufizonte rreptësisht përmes besës, armëpushimeve të detyrueshme dhe ndërhyrjes së pleqësisë si ndërmjetëse. Ishte pikërisht kjo arkitekturë rregullash, jo mungesa e tyre, që e dallonte Kanunin nga dhuna e paorganizuar: një sistem që kërkonte ta frenonte hakmarrjen aq sa e njihte atë.

Kanunet motra

Kanuni i Lekë Dukagjinit nuk qe i vetmi kod i llojit të vet. Në krahina të tjera shqiptare u zhvilluan variante paralele: Kanuni i Skënderbegut në Krujë, Dibër e në Shqipërinë e Mesme, Kanuni i Malësisë së Madhe, Kanuni i Lumës, Kanuni i Labërisë. Secili mbante gjurmët e vet krahinore, por të gjithë ndanin të njëjtën logjikë themelore — vetëqeverisje përmes besës, nderit dhe pleqësisë. Kanuni i Lekë Dukagjinit u bë më i njohuri sepse ishte i kodifikuari më i plotë, jo sepse ishte i vetmi.

Shekulli XX dhe pajtimi i Çettës

Rendi që Kanuni përfaqësonte mbeti ligji i vërtetë i malësive edhe në prag të shtetit shqiptar. Në janar 1899, në Lidhjen e Pejës, që u mblodh për të ringjallur Lidhjen e Prizrenit, shumë delegatë kërkuan që gjykatat të gjykonin vetëm sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit. Ana e tij më e errët u ndje po aq fort: në vitet e para të shekullit XX gjakmarrja i rralloi rëndë fiset e veriut. Pas Luftës së Dytë Botërore shteti komunist në Shqipëri i ndaloi me ligj praktikat zakonore dhe gjakmarrja u kufizua ndjeshëm; në Kosovë, mijëra familje mbetën të mbërthyera në heshtje në gjak deri në fund të viteve 1980. Me shembjen e institucioneve shtetërore në fillim të viteve 1990, në Kosovë e në veri të Shqipërisë u ripërtërinë valë gjakmarrjesh. Kjo rimarrje nuk ishte thelbi i Kanunit, por simptomë e mungesës së shtetit funksional. Përgjigjja erdhi po nga brenda po asaj tradite: folkloristi Anton Çetta drejtoi në Kosovë, midis 1990 dhe 1991, një lëvizje të gjerë pajtimi që, sipas Elsie, pajtoi mbi 900 gjaqe — dëshmi se vetë instrumentet e paqes që Kanuni kishte krijuar shekuj më parë mbetën të gjalla dhe të afta të thirreshin sërish, kur shoqëria pati nevojë për to.

Si u lexua nga jashtë

Edith Durham e dokumentoi kodin dhe shoqërinë malore në High Albania (1909). Udhëtarja britanike nuk e romantizoi malësinë: e pa me sy vëzhgues dhe la një dëshmi të drejtpërdrejtë të Kanunit në veprim — burim parësor që studiuesit e përdorin ende.

Dyzet e pesë vjet më vonë, Margaret Hasluck e analizoi si sistem të drejte zakonore në The Unwritten Law in Albania (1954), duke e krahasuar me kode të tjera malore. Të dyja veprat e trajtojnë Kanunin si ligj, jo si folklor — dallim që ka rëndësi.

Dhe Ismail Kadare e çoi në letërsinë botërore me Prillin e thyer (1978), ku cikli i gjakut bëhet figurë e burgosjes njerëzore nën ligje që askush nuk i zgjodhi. Shkëmbimi ishte i dyanshëm: Kadareja i dha Kanunit lexues në dhjetëra gjuhë, dhe Kanuni i dha Kadaresë njërën nga temat e tij të mëdha.

Burimet

Ky material mbështetet në burimet e mëposhtme:

• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (botim postum, Shkodër, 1933) — ribotim i tekstit, Internet Archive

• Margaret Hasluck, The Unwritten Law in Albania (Cambridge University Press, 1954).

• Leonard Fox (përkth.), The Code of Lekë Dukagjini (Nju Jork, 1989), botim dygjuhësh.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (2010) — zërat Kanun of Lekë Dukagjini, Kanun of the Mountains, Gjeçovi, Dukagjini, Blood feuding, League of Peja, History

• Encyclopaedia Britannica — kanun (Ottoman law code)

• Wikipedia — Kanun (Albania)

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, për vetëqeverisjen e malësive.

---

# Zogu I: mbreti që ndërtoi shtetin me armë e borxh të huaj
https://zhurma.press/ahmet-zogu/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-08-09

Prijësi i Matit që u bë Mbret i Shqiptarëve (1895–1961) — arkitekti paradoksal i shtetit modern shqiptar.

Ahmet Zogu (1895–1961) përmbledh, në një jetë të vetme, paradoksin themelor të shtetit shqiptar në fillimet e tij. Prijës malësor i Matit, u bë kryeministri më i ri i Evropës në moshën 27-vjeçare, president i një republike të porsaformuar, e më pas Mbret i Shqiptarëve. Historia e tij nuk është thjesht historia e një njeriu ambicioz, por e një kombi të vogël, të pavarur vetëm prej vitit 1912 e të shkatërruar nga Lufta e Parë Botërore, që kërkoi të ndërtojë shtet modern pa kapital vetjak — dhe që e gjeti financimin e domosdoshëm herë në pushkët e Beogradit, herë në arkat e Romës. Zogu ngriti administratën e parë funksionale, ushtrinë, monedhën dhe kodin civil të Shqipërisë moderne; e njëkohësisht, shpesh me të njëjtën dorë, hipotekoi copa të sovranitetit të vendit. Të dyja këto të vërteta duhen mbajtur bashkë, jo zgjedhur njëra kundër tjetrës.

Pse ka rëndësi

• Ahmet Zogu (1895–1961) u bë kryeministri më i ri i Evropës në moshën 27-vjeçare, pastaj president i një republike të porsaformuar dhe më në fund Mbret i Shqiptarëve.

• Ai ngriti administratën e parë funksionale, ushtrinë, monedhën dhe kodin civil të Shqipërisë moderne.

• Shtetin e ndërtoi pa kapital vetjak: financimin e gjeti herë në pushkët e Beogradit, herë në arkat e Romës — dhe shpesh me të njëjtën dorë hipotekoi copa të sovranitetit. Të dyja këto të vërteta duhen mbajtur bashkë.

Origjina dhe Mati

Lindi më 8 tetor 1895 në kalanë e Burgajetit, në Mat, atëherë territor i Perandorisë Osmane, me emrin Ahmed Muhtar bej Zogolli; emrin e thjeshtoi në Ahmet Zogu pas vitit 1922. I ati, Xhemal pasha Zogolli, dhe e ëma, Sadije hanëm Toptani, e lidhnin me dy nga shtëpitë më të vjetra të elitës shqiptare: Zogollinjtë ishin bajraktarë trashëgimtarë të Matit prej shekujsh, kurse Toptanajt zotëronin peshë të ngjashme rreth Tiranës. U arsimua në Stamboll, në shkollën ushtarake e më pas në liceun e Galatasarait — formim tipik për një djalë feudal të fundshekullit osman, i menduar për administratë dhe ushtri, jo për jetë provinciale.

Ngjitja politike

Zogu hyri në politikën shqiptare të shtetit të ri me shpejtësinë e dikujt që kishte mjetet e trashëguara për ta bërë: emër, klan, armë. Më 26 dhjetor 1922, në moshën 27-vjeçare, u bë kryeministri më i ri i Evropës. Një vit më vonë, në shkallët e Parlamentit në Tiranë, iu shty një atentat me armë; ai hyri brenda dhe e mbajti fjalimin e planifikuar duke gjakosur — episod që u bë shpejt pjesë e legjendës së tij politike, shenjë e një metode që bashkonte gjithnjë forcën fizike me formën institucionale.

Revolucioni i Qershorit dhe kthimi me armë

Në 1924 opozita demokratike, e mbledhur rreth klerikut e intelektualit Fan Noli, e detyroi Zogun në mërgim përmes Revolucionit të Qershorit. Qeveria e Nolit (qershor–dhjetor 1924) propozoi reforma radikale — tokësore, administrative, europianizuese — por nuk pati kohën, paranë, apo aleatët për t'i zbatuar. Zogu, i dënuar me vdekje in absentia, u kthye më 13 dhjetor 1924 në krye të mbi një mijë malësorësh matjanë dhe vullnetarësh të ushtrisë së bardhë ruse, të financuar nga Beogradi — sipas disa burimeve, me mbështetje edhe britanike. Qeveria e Nolit ra më 24 dhjetor 1924; Noli mori rrugën e mërgimit. Ishte hera e parë, por jo e fundit, që Zogu do të financonte pushtetin e vet shqiptar me para e armë të huaja.

Republika e 1925-s

Më 21 janar 1925 Asambleja Kushtetuese shpalli Republikën Shqiptare; ditë më pas, Zogu u zgjodh president, me kompetenca që tejkalonin normën republikane dhe që e afronin postin me një monarki të fshehur pas emrit. Ishte forma e parë e shtetit shqiptar të konsoliduar rreth një njeriu të vetëm — eksperiment që do të zgjaste tre vjet para se të shndërrohej hapur në atë çka tashmë ishte në praktikë.

Rruga nga Roma: borxhi italian

Shteti i ri nuk kishte kapital vetjak për t'u modernizuar, dhe Zogu e gjeti atë kapital te Italia. Në 1925 u themelua Banka Kombëtare e Shqipërisë, e kontrolluar nga kapitali italian, dhe Roma shtriu një kredi 50 milionë franga ari përmes shoqërisë SVEA — para që ndërtuan rrugë e ura, por që lidhën thesarin shqiptar te Roma për dekada. Marrëveshjet politike e ndoqën paranë: Pakti i parë i Tiranës (27 nëntor 1926) ishte traktat miqësie që e tërhoqi Shqipërinë zyrtarisht në sferën italiane; Pakti i dytë (22 nëntor 1927) ishte aleancë ushtarake 20-vjeçare. Zogu blinte kohë dhe infrastrukturë me monedhën e vetme që kishte: pavarësinë e ardhshme.

Mbretëria e 1928-s dhe kodet

Më 1 shtator 1928 Zogu u shpall Zog I, Mbret i Shqiptarëve — hapi që formalizoi fuqinë personale të ndërtuar prej vitesh. E njëjta periudhë solli edhe momentin më ambicioz të projektit të tij shtetëror: një Kod Civil (1928) i ndërtuar sipas modeleve europiane, napoleonike në frymë, që synonte të vendoste një ligj të vetëm, modern e laik, sipër shoqërisë së fiseve — një besë e ligjit që do t'i detyronte të gjithë bajraktarët, madje edhe familjen e vet. Në krah të kodit u zgjeruan gjimnazet shtetërore (Shkodër, Tiranë) dhe u shtuan bursat jashtë vendit, në Austri, Itali, Francë. Kriza e Madhe e viteve '30 do ta ngadalësonte këtë ritëm modernizimi pikërisht kur po fillonte të jepte fryte.

Geraldina dhe trashëgimtari

Më 27 prill 1938 Zogu u martua me kontesha Geraldine Apponyi, aristokrate me origjinë hungareze-amerikane — martesë që i solli mbretërisë shqiptare një pamje dinastie europiane. Më 5 prill 1939 lindi trashëgimtari, princi i kurorës Leka — vetëm dy ditë para se pushtimi t'i vinte fund gjithë ndërtimit institucional të mbretit.

7 prilli 1939 dhe mërgimi

Më 7 prill 1939 Italia fashiste pushtoi Shqipërinë; Zogu, Geraldina dhe djali foshnjë Leka u larguan në mërgim. Rruga e mërgimit kaloi nëpër Greqi, Turqi, Angli, Egjipt, Shtetet e Bashkuara e Francë — një jetë e tërë e dytë e kaluar larg vendit që kishte qeverisur për shtatëmbëdhjetë vjet. Vdiq më 9 prill 1961 në Suresnes, pranë Parisit. Eshtrat e tij u riatdhesuan dhe u varrosën në Tiranë në nëntor 2012, pothuajse gjysmë shekulli pas vdekjes.

Trashëgimia

Historiografia shqiptare mbetet e ndarë për Zogun: për disa, arkitekti i shtetit të parë modern shqiptar; për të tjerë, sundimtari që shiti copa sovraniteti për ta mbajtur. Të dyja lexime kapin një pjesë të së vërtetës, sepse vetë projekti i tij ishte i dyfishtë prej fillimit — modernizim i financuar nga jashtë, autoritet vendës i mbështetur në armë të huaja. Zogu la pas administratë, ushtri, monedhë dhe kod ligjor që Shqipëria s'i kishte pasur kurrë më parë; la pas edhe një thesar të lidhur me interesat e Romës që pushtimi i 1939-s do ta shpalosi si dobësi strukturore, jo thjesht personale.

Lexo më thellë: Ahmet Zogu: nga kryeministër te mbret — eseja narrative mbi ngjitjen dhe rënien e tij.

Zogu nuk qe as tradhtar, as shpëtimtar i pastër, por udhëheqësi i vetëm i një shteti pa kapital, pa institucione të vjetra e pa aleatë të fortë, që zgjodhi të huazojë fuqi kudo që e gjeti — te Beogradi fillimisht, te Roma më pas — për të ndërtuar diçka që Shqipëria kurrë nuk e kishte pasur. Tragjedia e tij është strukturore, jo thjesht morale: shteti i vogël në një lagje me fqinjë të mëdhenj e të etur. Dinjiteti qëndron pikërisht këtu, në atë që u përpoq të ndërtojë me mjetet që kishte — jo në pretendimin se do të kishte mundur ta bënte pa kosto.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e vendosur mbi jetën dhe sundimin e Ahmet Zogut: vepren studimore të historianit Bernd J. Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania (1984) — monografia standarde mbi periudhën; punën e albanologut Robert Elsie; Noel Malcolm për kontekstin ballkanik; dhe jetëshkrimin e vendosur në historiografinë shqiptare. Riatdhesimi i eshtrave në Tiranë u krye në nëntor 2012.

---

# Lidhja e Pejës: përpjekja e dytë e rrjetit shqiptar
https://zhurma.press/lidhja-e-pejes/
Type: organization
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-08-17

Përpjekja e dytë e rrjetit shqiptar (1899–1900): kur besa u kthye në armë politike dhe programi i Prizrenit u ringrit në Pejë si kërkesë për autonomi — para se plumbi ta heshtte Haxhi Zekën.

Janar 1899. Në Pejë, nën borën e Rugovës, po mblidheshin burra që rrjeti shqiptar e njihte mirë — të njëjtin gjak, të njëjtën gjuhë, të njëjtën frikë të përbashkët se çka mbetej nga vendi po ndahej pa i pyetur. Tetëmbëdhjetë vjet më parë, një trup i ngjashëm ishte shpartalluar me forcë në Prizren. Tani, në një shtëpi peje, rrjeti po provonte të ngrihej sërish — kësaj here me emrin Lidhja e Pejës, e njohur edhe si Besa-Besë. Historia shqiptare e di këtë ritëm: e godasin, bie, dhe rilind atje ku më së paku e presin.

Pse ka rëndësi

• Lidhja e Pejës (e njohur edhe si Besa-Besë) ishte një trup politiko-ushtarak i formuar në janar 1899 në Pejë, në Vilajetin e Kosovës — përpjekja e dytë e organizuar e botës shqiptare pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit më 1881.

• Kuvendi u mbajt nga 23 deri më 29 janar 1899 me rreth 450 delegatë, të ardhur edhe nga vilajetet e Manastirit e të Janinës; më 29 janar u betua besa mbi Kur'an dhe u zgjodh kryetar Haxhi Zeka.

• Programi kishte dymbëdhjetë pika, kryesisht mbrojtje territori dhe besnikëri formale ndaj Sulltanit — por një prej tyre, kërkesa për arsim në gjuhën shqipe, tregonte idenë kombëtare që po lindte pas asaj maske.

Çfarë ishte

Lidhja e Pejës qe një trup politiko-ushtarak i formuar në janar 1899 në Pejë (osmanisht İpek), në Vilajetin e Kosovës. Erdhi si përgjigje ndaj dy kërcënimeve që lëviznin njëkohësisht: reformat që Porta e Lartë kërkonte t'i imponojë Vilajetit të Kosovës — reforma që, sipas frikës së delegatëve, do t'u hapnin dyert pretendimeve serbe mbi territorin — dhe presionet e drejtpërdrejta serbe mbi kufijtë e vilajetit vetë. Lidhja u organizua si përgjigje e armatosur dhe diplomatike njëherësh, dhe mori përkrahje e inkurajim nga Austro-Hungaria, e cila kishte interesin e vet për të penguar zgjerimin serb drejt Adriatikut.

Pas Prizrenit: rrjeti që u ngrit prapë

Për ta kuptuar Pejën, duhet kthyer te Lidhja e Prizrenit, e formuar në 1878 si përgjigja e parë e organizuar e botës shqiptare ndaj ndarjes së tokave të saj nga fuqitë e mëdha. Ajo Lidhje u shtyp me armë nga ushtria osmane e Dervish Turgut Pashës në 1881, udhëheqësit e saj u internuan a u vranë, dhe struktura u shpërbë zyrtarisht. Por një rrjet nuk vdes vetëm sepse i digjet selia: mbeti kujtesa, mbetën lidhjet farefisnore dhe besëtare mes krahinave, mbeti përvoja se si organizohet një kuvend, si mblidhet një forcë, si shkruhet një peticion drejt Stambollit. Tetëmbëdhjetë vjet heshtjeje të detyruar nuk qenë harresë — qenë pritje. Kur reformat e reja u shfaqën si kërcënim konkret në fund të shekullit, i njëjti rrjet, me shumë prej të njëjtëve emra e familjeve, u riorganizua në Pejë. Ishte vazhdim, jo kopje.

Kuvendi i Pejës, janar 1899

Nga 23 deri më 29 janar 1899 u mbajt në Pejë një kuvend i madh — rreth 450 delegatë, sipas burimeve deri edhe 500, të ardhur jo vetëm nga Vilajeti i Kosovës por edhe përfaqësues nga Vilajeti i Manastirit dhe Vilajeti i Janinës. Ishte, në vetvete, një dëshmi e shtrirjes së rrjetit: kur rreziku prekte një cep, krerët e tjerë të botës shqiptare vinin, sepse e dinin që kufijtë e rrezikut nuk përkonin me kufijtë e vilajeteve. Më 28 janar delegatët ranë dakord të formonin Lidhjen, dhe të nesërmen, më 29 janar, u kryen dy akte themeltare: u betua besa mbi Kur'an, dhe u zgjodh kryetar i Komitetit Haxhi Zeka, plak lufte nga Tropoja që kishte qenë vetë anëtar i Komitetit Qendror të Lidhjes së Prizrenit njëzet vjet më parë. Programi që dolën ta miratonin kishte dymbëdhjetë pika, shumica prej tyre të përqendruara te mbrojtja e territorit dhe besnikëria formale ndaj Sulltanit — një Lidhje konservatore në formë, jo revolucionare. Por brenda atyre dymbëdhjetë pikave gjendej një farë e vetme që shkonte përtej mbrojtjes: kërkesa për arsim në gjuhën shqipe. Ishte pika që tregonte se çfarë po lindte pas maskës së besnikërisë osmane — një ide kombëtare, ende e ndrojtur, por e gjallë.

Besa si armë politike

Ajo që ndau Lidhjen e Pejës nga çdo tjetër tubim krahinor ishte përdorimi i besës jo si formulë e thjeshtë mikpritjeje, po si teknologji politike. Betimi i 29 janarit pezulloi gjakmarrjet në gjithë rajonin — akt që në shoqërinë e Kanunit barazohej me çarmatosjen e brendshme të vetes. Familje që ishin në hasmëri prej brezash u detyruan të flinin njësoj, sepse Lidhja e kishte kuptuar diçka të thjeshtë e të rëndë njëkohësisht: një popull që digjet nga brenda nuk mund të mbrohet nga jashtë. Besa u kthye nga mekanizëm i paqes shtëpiake në kusht paraprak të luftës kombëtare. Kjo është arsyeja pse emri i dytë i Lidhjes — Besa-Besë, "besë për besë" — nuk ishte thjesht poetik. Ishte përshkrim i saktë i mekanikës: besa e brendshme u shkëmbye për besën e jashtme, atë ndaj çështjes së përbashkët.

Midis dy zjarreve

Lidhja e Pejës veproi në një hapësirë të ngushtë e të rrezikshme. Nga njëra anë, Porta e Lartë donte besnikëri pa autonomi — donte ushtarë e taksa nga shqiptarët, jo një vilajet të vetin. Nga ana tjetër, rrethet serbe e shihnin çdo organizim shqiptar në Kosovë si pengesë për synimet e tyre territoriale, dhe punonin njëkohësisht me diplomaci e me agjentë të fshehtë. Austro-Hungaria e mbështeti Lidhjen sepse i shërbente interesit të vet gjeopolitik — të kufizonte depërtimin serb drejt bregdetit — jo sepse ndante synimin final të lëvizjes shqiptare. Kërkesa e Lidhjes ishte modeste në letër: një vilajet autonom shqiptar brenda kufijve të Perandorisë Osmane, jo shkëputje. Por vetë fakti që 450 burra nga tri vilajete ishin gati të betoheshin e të armatoseshin për të, e bënte Lidhjen të rrezikshme për të tria palët njëherësh — Stambollin, Beogradin, dhe çdo fuqi që preferonte një Ballkan shqiptaresh të përçarë e të pambrojtur.

Shtypja dhe plumbi i 1902-shit

Ashtu si Prizreni para saj, Peja u përball me forcën. Në vitin 1900 ushtria osmane goditi Lidhjen pas një përplasjeje të armatosur, dhe veprimtaria e saj organizative u mbyll. Por shtypja ushtarake nuk mjaftoi për t'i heshtur krerët e saj — prandaj erdhi rruga tjetër, ajo e plumbit të fshehtë. Më 21 shkurt 1902, në Pejë, Haxhi Zeka u vra nga Adem Zajmi, agjent i qarqeve shoviniste serbe, me mbështetjen a të paktën me pëlqimin e heshtur të autoriteteve osmane vendore. Ishte vrasje me shenjë të qartë politike: hiqe kryetarin, dhe struktura mbetet pa qendër. E njëjta logjikë kishte funksionuar edhe kundër Lidhjes së Prizrenit njëzet vjet më parë — godit kokën, jo vetëm trupin. Zeka, që kishte luftuar krah Bajram Curri në kryengritjet e 1893-shit dhe krah Sulejman Vokshit e Kadri Bajrit në vitet 1881 dhe 1884–85, ra si njëri prej atyre burrave që rrjeti shqiptar humbiste vazhdimisht, brez pas brezi, pikërisht kur dukeshin më të domosdoshëm.

Trashëgimia

Lidhja e Pejës nuk arriti vilajetin autonom që kërkoi. Por ashtu si Prizreni, ajo la diçka që nuk vritej me plumb: precedentin, gjuhën organizative, kujtesën se një kuvend prej katërqind e ca burrash mund të betohej mbi besë dhe të pezullonte gjakmarrjet për një çështje më të madhe se fisi. Ai precedent nuk u zbeh — u trashëgua. Kur, një dekadë e gjysmë më vonë, figura si Isa Boletini dhe Hasan Prishtina u ngritën si zëdhënës të lëvizjes kombëtare kosovare, ata nuk filluan nga zeroja — vazhduan një fill që Prizreni e kishte hapur dhe Peja e kishte mbajtur gjallë përmes shtypjes dhe gjakut. Fillimi 1878, vazhdimi 1899, pika e mbërritjes 1912: rrjeti shqiptar, sado herë të goditur, vazhdoi të gjente rrugë të ngrihej prapë.

Burimet Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe studimet standarde: Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan / NYU Press) — për kontekstin e vilajeteve dhe presionin serbo-osman; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press) — për zhvillimin organizativ të lëvizjes kombëtare dhe rolin e Haxhi Zekës; Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History (I.B. Tauris) — për vrasjen e Zekës dhe pasojat politike; Kristo Frashëri / Akademia e Shkencave e Shqipërisë — për kronologjinë e lëvizjes kombëtare shqiptare. Datat kyçe: 23–29 janar 1899 (Kuvendi i Pejës); 28 janar 1899 (vendimi për formimin e Lidhjes); 29 janar 1899 (betimi i besës dhe zgjedhja e Haxhi Zekës); 1900 (shtypja ushtarake osmane); 21 shkurt 1902 (vrasja e Haxhi Zekës në Pejë).

---

# Isa Boletini: bajraktari që e çoi pushkën e Kosovës te kuvendi i Vlorës
https://zhurma.press/isa-boletini/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-10-10

Bajraktari i Boletinit që solli pushkën e maleve të Kosovës deri te kuvendi i Vlorës — në një shtet që Kosovën do ta linte jashtë kufijve.

Isa Boletini (1864–1916) është një nga figurat më të dukshme të rezistencës së armatosur në malësinë e Kosovës në fillim të shekullit XX — bajraktar nga fshati Boletin, pranë Mitrovicës, trashëgimtar i një familjeje bajraktarësh të lidhur me besën dhe armën si detyrim shoqëror. Rruga e tij nuk qe e drejtvizuar: filloi si besnik i Sulltan Abdyl Hamitit II, madje komandoi një repart roje personale për të, para se të kthehej kundër urdhrave të Stambollit. Ai qëndron si nyje mes dy botëve që historiografia shpesh i trajton ndaras — kryengritjet malore të Kosovës dhe kuvendi diplomatik i Vlorës — dhe si dëshmi e një paradoksi që mbetet i hapur: shteti që ndihmoi ta sillte në jetë, në nëntor 1912, do ta linte tokën e tij, Kosovën, jashtë kufijve të vet.

Pse ka rëndësi

• Bajraktar nga Boletini pranë Mitrovicës, prijës i rezistencës së armatosur në malësinë e Kosovës në fillim të shekullit XX.

• Nisi si besnik i Sulltan Abdyl Hamitit II — komandoi një repart roje personale për të — para se të kthehej kundër urdhrave të Stambollit.

• Lidh kryengritjet malore të Kosovës me kuvendin e Vlorës; shteti shqiptar që lindi në nëntor 1912 e la Kosovën jashtë kufijve.

Kush ishte

Isa Boletini lindi më 15 janar 1864 në fshatin Boletin, afër Mitrovicës, në atë kohë pjesë e Perandorisë Osmane. I përkiste një familjeje bajraktarësh të malësisë së Mitrovicës — një traditë ku prijësia lokale ishte njëkohësisht ushtarake, gjyqësore dhe morale, e mbështetur te besa si kod rregullues i jetës së përditshme dhe i marrëdhënieve mes fiseve. Në rininë e tij, Boletini u bë figurë me peshë brenda këtij rendi malësor, ku autoriteti nuk vinte nga tituj zyrtarë, por nga aftësia për të mbrojtur njerëzit e vet dhe për të mbajtur fjalën e dhënë.

Për një pjesë të hershme të jetës, Boletini ishte besnik i Sulltan Abdyl Hamitit II, deri në atë masë sa komandoi një repart roje personale për të. Kur në vitin 1908 shpërtheu revolucioni i Xhonturqve, ai fillimisht e mbështeti, por shpejt ktheu qëndrim dhe iu kundërvu, ndërsa reformat e reja binin ndesh me interesat e malësisë shqiptare. Në vitin 1909, autoritetet osmane vunë mbi kokën e tij një shpërblim prej 300 lirash — shenjë e qartë e sa i rrezikshëm e konsideronin.

Kryengritjet e Kosovës (1910)

Në kryengritjen shqiptare të vitit 1910, Boletini u vu në krye të një force prej rreth 2.000 vetësh. Luftimet u zhvilluan në rrethinat e Ferizajt (Firzovikut) dhe drejt Prizrenit, ndërsa në Carralevë forcat e tij mbajtën një qëndresë dy-ditore kundër njësive osmane. Këto beteja, edhe pse pjesë e një konflikti ende brenda kufijve të perandorisë, treguan një gjë të re: se malësia e Kosovës kishte kapacitetin ushtarak dhe organizativ për t’u kthyer në forcë politike me peshë rajonale.

Viti 1912 dhe rruga për në Vlorë

Kulmi i kësaj force erdhi në kryengritjen e madhe të vitit 1912. Forcat kryengritëse arritën të pushtonin Shkupin (Üsküb) në gusht 1912, duke e detyruar qeverinë osmane të pranonte kërkesat shqiptare. Ngjarja funksionoi si katalizator i një zinxhiri ngjarjesh më të gjerë: dy muaj më vonë, në tetor 1912, shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike, e cila do të ndryshonte rrënjësisht hartën politike të Ballkanit.

Në këtë kontekst të përmbysjes së shpejtë, Boletini shkoi në Vlorë. Ai ishte i pranishëm te shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali, dhe zakonisht paraqitet si një nga figurat mbrojtëse të kuvendit të Vlorës — prania e tij e armatosur, e ardhur drejtpërdrejt nga malësia luftarake e Kosovës, ishte vetë simbolikë. Fotografia e tij ikonike nga kjo periudhë — me fishekzorrë të kryqëzuara në kraharor dhe plis të bardhë — mbetet një nga imazhet më të njohura të momentit të pavarësisë shqiptare.

Kufijtë që e lanë jashtë

Ironia që shënon jetën e Boletinit u vulos në Londër, në vitin 1913. Fuqitë e mëdha, në negociatat për kufijtë e shtetit të ri shqiptar, vendosën një kufi që linte Kosovën jashtë territorit të Shqipërisë së pavarur, duke ia caktuar Serbisë dhe Malit të Zi. Njeriu që kishte marrë pjesë në themelimin e shtetit shqiptar u gjend, brenda pak muajsh, me tokën e vet amtare jashtë atij shteti — një paradoks që historiografia shqiptare e mban të hapur si plagë strukturore, jo si retorikë.

Rezistenca e fundit dhe vdekja në Podgoricë

Boletini nuk e pranoi këtë ndarje si përfundimtare dhe vazhdoi rezistencën edhe gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore. Ai u vra më 23 ose 24 janar 1916 në Podgoricë të Malit të Zi, në një përleshje me armë me xhandarë malazezë. Rrethanat e sakta të ngjarjes mbeten të diskutueshme në burime të ndryshme, ndërsa disa nga njerëzit e tij humbën jetën së bashku me të në të njëjtën përleshje.

Mali i Zi: tri pritje dhe një levë

Marrëdhënia e Boletinit me Cetinën nuk ishte strehë, ishte llogari — e të dy palëve. Rindërtuar mbi studimin e historianit serb Bogumil Hrabak, ndërtuar vetë mbi arkivat diplomatike malazeze e serbe, del një model që përsëritet: Mali i Zi e priti tri herë — 1910, 1911, 1915 — dhe çdo herë motivi ishte i njëjti, ta përdorte si levë kundër Stambollit, e më vonë kundër interesave shqiptare në kufijtë e rinj.

Pas dështimit të kryengritjes së pranverës 1910 ai kaloi kufirin me bijtë dhe një grusht besnikësh. Cetina e mbajti duke e zhvendosur nga Andrijevica në Nikshiq — zyrtarisht për siguri kufitare, në fakt larg syve të Portës. Konsulli malazez në Shkodër e vlerësonte se kthimi i tij te kryengritësit do të kishte «peshë të konsiderueshme». Konsulli serb në Shkup ishte më i thatë: Boletinin dhe Sulejman Batushën i përshkruante si njerëz që do të «dëgjonin vetëm urdhra» — mjete, jo aleatë.

Boletini e luante lojën nga ana tjetër. Në gusht 1912 kaloi kufirin me Batushën dhe 250 veta, me pushkë ruse dhe para malazeze; aleanca u shpërnda shpejt. Kur u bë e qartë se Cetina po përgatitej ta shfrytëzonte luftën kundër Turqisë për t'u zgjeruar mbi troje shqiptare, ia ktheu shpinën, mbajti fjalime kundër Serbisë dhe nisi tetëqind veta drejt kufirit. Para ushtrisë serbe u tërhoq në Shqipëri dhe vazhdoi organizimin e çetave me Hasan Prishtinën dhe Bajram Currin.

Bilanci i kësaj periudhe nuk është i pastër, dhe një skedë nuk e ka punën ta pastrojë. Në Kuvendin e Junikut (21–25 maj 1912) Boletini u rreshtua kundër vijës së Shqipërisë së pavarur që mbronte Ismail Qemali, duke favorizuar marrëveshjen me regjimin e ri osman; burimet regjistrojnë njëkohësisht kontakte me qarqet turkofile të Prishtinës për amnisti të përgjithshme.

Viti 1915 e gjeti në pozitë të kundërt me 1910-ën: u kthye në Mal të Zi jo si kartë presioni, por si armik i shënjestruar. U vra nga xhandarët e njësisë «Krilaši» te Ura e Ribnicës. Data mbetet e kontestuar në burime: «Pobjeda» (Titograd, 1980) e vendos më 19 janar 1916, ndërsa Tafil Boletini — dëshmi e mbledhur nga Skënder Luarasi — këmbëngul për 23 janarin.

Kthimi në Boletin (2015)

Eshtrat e tij u varrosën fillimisht në Podgoricë. Në vitin 1998 u zhvarrosën dhe u dërguan në Mitrovicë, ndërsa në 2011 u transferuan në Prishtinë për ekzaminim mjeko-ligjor. Riatdhesimi përfundimtar erdhi më 10 qershor 2015, kur eshtrat e tij u varrosën në fshatin e tij të lindjes, Boletin, me nderime shtetërore, në një ceremoni ku foli edhe presidenti i atëhershëm i Shqipërisë, Bujar Nishani.

Para kësaj zgjidhjeje, kishte qarkulluar edhe një propozim tjetër — që eshtrat e Boletinit të varroseshin në Vlorë, propozim i lidhur me emrat e Edi Ramës dhe Hashim Thaçit. Ky variant u hodh poshtë në favor të Boletinit, sipas dëshirës së vetë familjes — zgjedhje që e ktheu figurën e tij aty ku kishte filluar gjithçka, në malësinë që e kishte formuar.

Trashëgimia

Isa Boletini mbetet pika ku takohen dy regjistra të historisë shqiptare që rrallë lexohen bashkë: rezistenca e armatosur, e bazuar te besa, e maleve të Kosovës, dhe akti diplomatik i themelimit të shtetit në Vlorë. Jeta e tij tregon se pavarësia shqiptare e 1912-s nuk qe vetëm produkt kancelarish evropiane, por edhe i një rrjeti njerëzish e besnikërish të lidhura që nga malësia deri te salla e kuvendit. Që ky rrjet të përfundonte me përjashtimin e vetë Kosovës nga harta e re, nuk është hero-kult për t’u kremtuar, por një fakt historik për t’u mbajtur mend me dinjitet — jo si viktimizëm, por si pjesë e kujtesës që e bën historinë shqiptare të plotë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e vendosur mbi jetën e Isa Boletinit dhe kryengritjet shqiptare të 1910–1912: veprën e albanologut Robert Elsie; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); dhe raportimin bashkëkohor për riatdhesimin e eshtrave më 10 qershor 2015, përfshirë Balkan Insight. Data dhe rrethanat e sakta të vdekjes (23 ose 24 janar 1916) janë paraqitur ashtu si ndryshojnë mes burimeve.

• Bogumil Hrabak, «Arbanaški prvak Isa Boljetinac i Crna Gora (1910–1912)», Istorijski zapisi, Cetinë, 1977 — mbi arkivat diplomatike malazeze e serbe.

• Millovan Gjillas, Besudna zemlja, Nju Jork, 1956 — versioni letrar i vrasjes te Ura e Ribnicës.

• Dëshmia e Tafil Boletinit, mbledhur nga Skënder Luarasi — data e vrasjes.

---

# Jani Vreto: nga Zosimea te shtypshkronja shqipe e Bukureshtit
https://zhurma.press/jani-vreto/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-09-26

Nga Zosimea e Janinës te shtypshkronja e Bukureshtit — njeriu që shkroi statutin e shkronjës shqipe.

Në rrjetin e shpërndarë të Rilindjes Kombëtare — një komb pa shtet, që ndërtoi alfabetin, shtypshkronjën dhe letërsinë e vet nga Stambolli në Bukuresht e në Kajro — Jani Vreto zë vendin e statutarit dhe të shtypësit: njeriu që i dha lëvizjes shqiptare kornizën ligjore të shoqërisë së saj kryesore dhe makinerinë prej metali që shtypi fjalën shqipe për herë të parë me shkronja të veta. Pa emrin e tij, statuti i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip nuk do të kishte formë, dhe pa shtypshkronjën që drejtoi në Bukuresht, veprat e Naim Frashërit nuk do të kishin dalë kurrë prej dorëshkrimit.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 14 janar 1822 në fshatin Postenan afër Leskovikut dhe u shkollua në gjimnazin “Zosimea” të Janinës.

• Hartoi statutin e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, duke i dhënë lëvizjes kornizën ligjore.

• Drejtoi shtypshkronjën shqipe të Bukureshtit, ku dolën për herë të parë me shkronja të veta veprat e Naim Frashërit.

Rrënjët në Postenan dhe shkollat e Janinës

Jani Vreto lindi më 14 janar 1822 në fshatin Postenan, afër Leskovikut, në Vilajetin e Janinës. Mësimet e para i mori në vendlindje, nga Nikolla Ikonomi, që i dha njohuritë e para të greqishtes dhe shqipes. Vazhdoi shkollimin në një shkollë greke në Vurban, afër Konicës, dhe më pas, nga viti 1843 deri më 1847, ndoqi gjimnazin e njohur «Zosimea» të Janinës, një nga qendrat më të rëndësishme arsimore të Ballkanit osman, ku u formuan disa nga mendjet që do të udhëhiqnin më vonë lëvizjen kombëtare shqiptare.

Në vitin 1854 u vendos në Stamboll, ku i ati punonte si tregtar; atje punoi si sekretar në një shoqëri duhani, duke siguruar jetesën ndërsa qyteti i perandorisë e tërhiqte gjithnjë e më shumë drejt rrethit të intelektualëve shqiptarë që po formohej.

Rrjeti i Stambollit

Nga fillimi i viteve 1870, Vreto u lidh ngushtë me udhëheqësit e lëvizjes kombëtare shqiptare në Stamboll: Hasan Tahsinin, Sami Frashërin, Pashko Vasën dhe Ferid Pashë Vlorën. Korrespondoi me figura shqiptare në Egjipt — Thimi Mitkon, Spiro Dinen, Thimi Thoma Krejin — dhe në Itali, me Dhimitër Kamardën dhe Jeronim De Radën. Ky ishte rrjeti i vërtetë i Rilindjes: jo një organizatë me qendër të vetme, por një bashkësi korrespondence dhe besimi që lidhte Stambollin me Kajron, Bukureshtin dhe Kalabrinë, pa asnjë shtet që t'i mbante bashkë përveç gjuhës dhe qëllimit.

Në vjeshtën e vitit 1877, Vreto ishte një nga themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, me qendër në Stamboll. Një vit më vonë, në 1878, botoi në greqisht «Apologjinë» (Konstantinopojë, 1878), një mbrojtje sistematike të origjinës, gjuhës, territoreve të banuara dhe të drejtave të shqiptarëve, e shkruar si përgjigje ndaj polemikave të shtypit grek, veçanërisht të gazetës «Neologos». Në të njëjtën periudhë, rreth Kongresit të Berlinit, qëndroi krah Abdyl Frashërit në mbrojtje të çështjes së popullsisë shqiptare.

Alfabeti: një komision dhe një humbje fisnike

Në fillim të vitit 1879, Vreto u caktua në komisionin që do të vendoste alfabetin përfundimtar të shqipes. Ai vetë mbështeste një alfabet me bazë greke, të lidhur me teorinë pellazgjike, sipas së cilës shqiptarët dhe grekët ndanin një paraardhës të lashtë të përbashkët. Më 19 mars 1879, komisioni miratoi alfabetin 36-shkronjësh të Sami Frashërit, kryesisht latin — të njohur si «alfabeti i Stambollit». Vreto e pranoi vendimin dhe vazhdoi punën për shoqërinë dhe shtypin, shenjë e disiplinës që e karakterizonte rrjetin: bindjet personale u nënshtroheshin nevojës së përbashkët për një standard të vetëm.

Shoqëria dhe shtypshkronja

Më 12 tetor 1879, Vreto ishte bashkëthemelues i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll, dhe vetë ai shkroi statutin e saj, «Kanonizmën» — dokumenti që i dha shoqërisë formën ligjore dhe rregullat e brendshme mbi të cilat u ndërtua puna botuese e Rilindjes. Në verën e vitit 1881, udhëtoi në Bukuresht për të mobilizuar bashkësinë shqiptare të vendosur në Rumani dhe themeloi një degë të shoqërisë atje. Kur autoritetet osmane e ndaluan shoqërinë në Stamboll, qendra e saj u zhvendos vetë në Bukuresht.

Aty, Vreto ngriti dhe drejtoi shtypshkronjën e parë shqipe, në vitin 1886 — instrumentin qendror të lëvizjes, aparatin që bëri të mundur që fjala shqipe të dilte e shtypur, e qëndrueshme, e përsëritshme. Në atë shtypshkronjë u botuan shumë prej veprave të Naim Frashërit, poetit kombëtar të Shqipërisë. Vreto punoi gjithashtu për revistën «Drita», e riemërtuar më vonë «Dituria». Rreth vitit 1882 u nis nga Bukureshti drejt Egjiptit, për të zhvilluar përmbajtje kombëtare e kulturore mes bashkësisë shqiptare atje — një lëvizje tjetër nëpër të njëjtin rrjet të shpërndarë.

Mohimi

Çmimi i kësaj pune u pagua personalisht. Metropoliti ortodoks i Gjirokastrës e shkishëroi Vreton, duke e akuzuar për herezi për shkak se, sipas fjalëve të përdorura kundër tij, po «krijonte një çështje shqiptare». Autoritetet osmane, nga ana e tyre, ndaluan shoqërinë që ai vetë kishte ndihmuar ta themelonte. Të dyja goditjet — kishtare dhe shtetërore — synonin të njëjtën gjë: të mohonin se ekzistonte një komb shqiptar i dallueshëm, me gjuhë, histori dhe të drejta të veta. Vreto nuk u tërhoq; e zhvendosi thjesht punën atje ku mund të vazhdonte — në Bukuresht, në Egjipt, kudo që rrjeti kishte një gjymtyrë tjetër.

Trashëgimia

Vepra më e njohur e Jani Vretos është poema epike «Histori e Skënderbeut». Shkroi gjithashtu traktatin moral «Mirëvetija», «Apologjinë» në greqisht (1878), si dhe shkrime mbi alfabetin dhe drejtshkrimin e shqipes. Vdiq më 9 korrik 1900 në Athinë. Emri i tij mbetet i lidhur përgjithmonë me statutin që i dha formë ligjore lëvizjes shqiptare dhe me shtypshkronjën që e bëri fjalën shqipe një send të prekshëm, të shumëfishueshëm, që nuk mund të ndalej më me një dekret apo me një shkishërim.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura: Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); si dhe në veprën e vetë Jani Vretos dhe në arkivat e Rilindjes Kombëtare. Datat e jetës: 14 janar 1822 (Postenan, Leskovik) – 9 korrik 1900 (Athinë).

---

# Lea Ypi: filozofe politike — nga Tirana te katedra e LSE-së
https://zhurma.press/lea-ypi/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-09-28

Stërmbesa e një kryeministri të viteve 1920 dhe mbesa e një të burgosuri politik; sot mban Katedrën «Ralph Miliband» në LSE (lindur 1979).

Lea Ypi mishëron, në një jetë të vetme akademike, harkun e plotë të përvojës shqiptare gjatë një shekulli. E lindur në Tiranë më 8 shtator 1979, stërmbesa e Xhafer Ypit — kryeministër i Shqipërisë më 1921–1922 — dhe mbesa e një të burgosuri politik që vuajti 15 vjet nën regjimin komunist, ajo trashëgoi në origjinën e vet edhe kulmin edhe rrënimin e shtetit shqiptar modern. Sot mban Katedrën «Ralph Miliband» për Politikë dhe Filozofi në London School of Economics, e zgjedhur në Academia Europaea më 2020 dhe anëtare e British Academy që nga 2024. Rruga e saj — nga Tirana e komunizmit të vonë, nëpër Romë e Firence, deri te një ndër katedrat më të respektuara të botës akademike anglosaksone — e ka bërë një nga zërat që kanë sjellë përvojën shqiptare në qendër të mendimit politik botëror.

Pse ka rëndësi

• Lindi në Tiranë më 8 shtator 1979 — stërmbesa e kryeministrit Xhafer Ypi dhe mbesa e një të burgosuri politik që vuajti 15 vjet nën komunizëm.

• Mban Katedrën «Ralph Miliband» për Politikë dhe Filozofi në London School of Economics.

• E zgjedhur në Academia Europaea (2020) dhe anëtare e British Academy (2024); solli përvojën shqiptare në qendër të mendimit politik botëror.

Kush është

Lea Leman Ypi lindi më 8 shtator 1979 në Tiranë. Është stërmbesa e Xhafer Ypit, i cili shërbeu si kryeministër i Shqipërisë në fillim të viteve 1920, në periudhën e monarkisë; gjyshi i saj, në anën tjetër të po asaj familjeje, u burgos për 15 vjet nga qeveria komuniste që erdhi më pas. Mes këtyre dy skajeve — kulmi i shtetit të ri shqiptar dhe dënimi nën diktaturën që e pasoi — u formua fëmijëria e saj në Shqipërinë e Enver Hoxhës. Kreu studimet universitare në Universitetin «Sapienza» të Romës, ku mori diplomën në filozofi (2002) dhe atë në letërsi (2004). Më pas vazhdoi në Institutin Universitar Evropian në Firence, ku mori gradën Master of Research (2005) dhe doktoraturën në Teori Politike (2008), me tezën «Statist cosmopolitanism», të përgatitur nën udhëheqjen e Peter Wagner. Sot mban titullin Ralph Miliband Professor of Politics and Philosophy në London School of Economics (LSE), një nga katedrat më të spikatura në shkencat politike të botës anglosaksone. Më 2020 u zgjodh anëtare e Academia Europaea, ndërsa më 2024 u pranua si Fellow i British Academy — dy nga njohjet më të larta akademike evropiane.

Filozofia

Puna akademike e Lea Ypit përqendrohet te mendimi i Kantit dhe i Iluminizmit, te Marksi dhe marksizmi, te teoria demokratike, teoritë e drejtësisë, migracioni dhe të drejtat territoriale, partizaneria politike, si dhe historia intelektuale ballkanike dhe iluministe. Librat e saj akademikë ndjekin këtë hark tematik: «Global Justice and Avant-Garde Political Agency» (Oxford University Press, 2012); «Kant and Colonialism», bashkëredaktuar me Katrin Flikschuh (OUP, 2014); «The Meaning of Partisanship», shkruar bashkë me Jonathan White (OUP, 2016); «Migration in Political Theory», bashkëredaktuar me Sarah Fine (OUP, 2016); dhe «The Architectonic of Reason» (OUP, 2021), studim mbi unitetin sistematik të arsyes te Kanti. Për kontributin në shkencat politike, iu dha Çmimi Brian Barry i British Academy, si dhe një Leverhulme Prize — njohje që e vendosin mes zërave më të rëndësishëm bashkëkohorë të teorisë politike normative.

«Free» dhe kthimi te Shqipëria

Më 2021, shtëpia botuese Penguin botoi «Free: Coming of Age at the End of History», kujtimet e Lea Ypit mbi fëmijërinë e saj në Shqipërinë komuniste të Enver Hoxhës dhe mbi rrënimin e regjimit në 1990–1991 e pasojat e tij të hidhura. Libri rrëfen, me sytë e një fëmije që rritet mes dy botëve, përplasjen mes lirisë së premtuar nga socializmi dhe lirisë së premtuar nga liberalizmi perëndimor, duke vënë në pikëpyetje triumfalizmin e «fundit të historisë» që shoqëroi rënien e komunizmit në Evropën Lindore. «Free» fitoi Çmimin Ondaatje (2022) dhe Çmimin Slightly Foxed për Biografinë e Parë (2022), dhe u përzgjodh në listën e ngushtë të Baillie Gifford Prize dhe të Costa Book Award për Biografi. Vepra është përkthyer në mbi 35 gjuhë, duke e bërë përvojën shqiptare të lexueshme në një shkallë të paprecedentë. Më 2025, Penguin botoi vazhdimin e këtij rrëfimi jetësor, «Indignity: A Life Reimagined».

Rrjeti

Historia e familjes Ypi është vetë historia e Shqipërisë së shekullit XX, e ngjeshur në tri breza: një stërgjysh në majë të shtetit të ri shqiptar nën monarki, një gjysh i burgosur 15 vjet nga shteti që erdhi pas tij, dhe një stërmbesë që sot flet për lirinë nga një katedër e emërtuar në zemër të akademisë perëndimore. Lea Ypi nuk shkruan as si nostalgjike e socializmit, as si triumfaliste e liberalizmit të pasluftës së ftohtë; qëndrimi i saj është dinjitet, jo viktimizim. Në këtë kuptim, ajo vazhdon një traditë të gjatë shqiptare — atë të Faik Konicës dhe Ismail Kadaresë — të detyrimit të letrave botërore t'i bëjnë vend Shqipërisë, duke e kthyer përvojën e një kombi të vogël, me shtetin e tij të thyer e të rindërtuar, në filozofi universale mbi vetë kuptimin e lirisë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në bibliografinë akademike të Lea Ypit, të publikuar nga Oxford University Press dhe Penguin; regjistrin publik të katedrës së saj në LSE dhe të zgjedhjeve në Academia Europaea (2020) dhe British Academy (2024); regjistrat e Çmimit Ondaatje dhe të Çmimit Slightly Foxed për Biografinë e Parë; dhe referenca standarde biografike. Datat dhe faktet janë kryqëzuar.

---

# Pashko Vasa: veziri osman që shkroi 'O moj Shqypni'
https://zhurma.press/pashko-vasa/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-10-22

Vaso pashë Shkodrani — nga konsullata britanike te vezirati i Malit të Libanit, dhe te vargu që u bë kushtrim kombëtar

Pashko Vasa (Shkodër, 17 shtator 1825 – Bejrut, 29 qershor 1892), i njohur si Vaso pashë Shkodrani, ishte vezir osman, mytesarrif i Malit të Libanit dhe autori i vjershës «O moj Shqypni» (1880), me vargun «Feja e shqyptarit asht shqyptaria».

Pak biografi e mbajnë të gjithë shekullin e nëntëmbëdhjetë shqiptar brenda një jete të vetme. Pashko Vasa — Vaso pashë Shkodrani — nisi si nëpunës i një konsullate britanike në Shkodrën osmane, u bë oficer i Risorgimento-s italiane në llogoret e Venedikut, u ngjit deri në gradën e vezirit dhe qeverisi Malin e Libanit në emër të Sulltanit, dhe megjithatë e mbylli emrin te një varg i vetëm shqip që u bë kushtrim kombëtar. Katolik nga një derë mirditore, veziri osman, poeti i "O moj Shqypni" — ai është dëshmia më e plotë se sa larg shkonte një jetë shqiptare në atë shekull, dhe sa e gjerë ishte rrjeti që kombi po ndërtonte pa pasur ende një shtet ku të mbështetej.

Pse ka rëndësi

• Pashko Vasa (Shkodër, 17 shtator 1825 – Bejrut, 29 qershor 1892) mbajti brenda një jete të vetme gjithë shekullin XIX shqiptar: sekretar i konsullatës britanike në Shkodër, oficer kryengritës në Italinë e 1848-s, dhe më 10 korrik 1883 vezir e mytesarrif i Malit të Libanit.

• Më 1880 botoi vjershën «O moj Shqypni, e mjera Shqypni» — shtatëdhjetë e dy vargje në dialektin e Shkodrës, ku vendosi refrenin që i kaloi mbi kokë kishës e xhamisë: «Feja e shqyptarit asht shqyptaria.»

• Në Stamboll punoi me Hasan Tahsinin, Jani Vreton e Sami Frashërin për alfabetin e shqipes dhe botoi broshurën «L’alphabet latin appliqué à la langue albanaise» (1878); firma e tij ishte e para në memorandumin e 20 qershorit 1878 drejtuar kontit Andrássy.

• Shkroi në disa gjuhë sepse jetoi në disa botë — «La vérité sur l’Albanie et les Albanais» (1879), një gramatikë të shqipes për të huajt (1887) dhe romanin frëngjisht «Bardha de Témal» (1890). Eshtrat iu atdhesuan në Shkodër më 1978.

Kush ishte

Vasa lindi më 17 shtator 1825 në Shkodër, bir i Hilë Gjokë Vasës dhe i Drande Gjergjes, në një familje katolike me prejardhje mirditore të vendosur prej kohësh në qytet — në atë shtëpi ku sot ndodhet shtëpia-muzé e Pashko Vasës. Një motër e tij do të ishte e ëma e imzot Luigj Bumçit. Pasi kreu mësimet e para në vendlindje, shërbeu nga viti 1842 deri më 1847 si sekretar i konsullatës britanike në Shkodër — një post që i dha çelësin e gjuhëve: italishten, frëngjishten, turqishten e greqishten i përsosi aty, dhe më vonë shtoi anglishten, serbishten e arabishten. Ky zotërim gjuhësh do të bëhej vetë biografia e tij.

Rebeli i Italisë

Më 1847 shkoi në Itali, pikërisht kur ziente kryengritja për liri. Në Bolonjë u caktua oficer i Rojës Qytetare dhe u fut në radhët e forcave kryengritëse, i frymëzuar nga Mazzini, Garibaldi e Gioberti; nga Bolonja i shkroi dy letra atdhetarit e dijetarit Niccolò Tommaseo në qershor e korrik 1848. Kur Daniele Manin shpalli Republikën jetëshkurtër të Venedikut, Vasa qëndroi krah kryengritësve në rrethimin austriak te Mestre. Me hyrjen e austriakëve më 28 gusht 1849 u largua drejt Ankonës, ku u kap dhe, si shtetas osman, u ekstradua në Stamboll. Nga ajo përvojë doli libri i tij i parë, La mia prigionia (1850) — burgimi im, sipas modelit të kujtimeve të famshme të Silvio Pellicos. Rebeli i dështuar i një revolucioni italian u kthye në perandori si përkthyes — dhe që andej nisi ngjitja.

Ngjitja në perandori

Më 1850 u punësua pa pagesë në Zyrën e Përkthimit të Sarajit Perandorak; brenda pak vitesh ishte nëpunës me rrogë. Inteligjenca e terxhumanit tërhoqi Ahmet Xhevdet Pashën, i cili e mori me vete si sekretar e përkthyes në luftën me Malin e Zi (1860–61) dhe në misionin në Bosnjë — përvojë që Vasa e ktheu në libër, La Bosnie et l'Herzégovine (1865). Prej andej gradat vinin njëra pas tjetrës: drejtor në Halep më 1868, anëtar i gjykatave penale e civile pranë Ministrisë së Drejtësisë, këshilltar i Vilajetit të Kosovës më 1877, e më 1879 këshilltar i Vilajetit të Edrenesë — ku shërbente edhe Ismail Qemali. Kulmi erdhi më 10 korrik 1883: me titullin vezir, u emërua mytesarrif i Malit të Libanit, me qendër në Bejrut. Atë post e mbajti nëntë vjet, derisa ndërroi jetë më 29 qershor 1892, pak para se t'i mbaronte mandati dhjetëvjeçar. U varros në kodrinën e Hazmiehut, në periferi të Bejrutit. Perandoria e kishte dekoruar me medaljet "Osmanije" e "Mexhidije" — nderime që tregojnë sa lart e çmonte, dhe sa pak e dinte se ç'shkruante ky nëpunës i saj për kombin e vet.

Nyja e Stambollit: alfabeti dhe Lidhja

Ndërsa ngjitej në hierarkinë osmane, Vasa ishte njëkohësisht një nga nyjat e rrethit shqiptar të Stambollit që po ndërtonte të ardhmen e kombit. Së bashku me Hasan Tahsinin, Jani Vreton dhe Sami Frashërin, ai punoi për krijimin e një alfabeti të shqipes dhe botoi një broshurë 16-faqéshe, L'alphabet latin appliqué à la langue albanaise (1878); ishte anëtar i Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip (1879). Kur u ngrit Lidhja e Prizrenit, firma e tij ishte e para në memorandumin që paria shqiptare e Stambollit i dërgoi më 20 qershor 1878 ministrit austro-hungarez të Jashtëm, kontit Andrássy, duke kërkuar që t'u njiheshin të drejtat kombëtare. Pas Aksionit të Gjakovës, ai i shpjegoi ambasadorit Zichy historinë e shqiptarëve dhe ia paraqiti të shkruar në frëngjisht një promemorie me titullin La vérité sur l'Albanie et les Albanais — "e vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët", një nga dëshmitë e para që kërkonte t'i shpjegonte Evropës se kush ishte ky komb.

"O moj Shqypni" — vargu që tejkaloi fenë

Më 1880 Vasa botoi vjershën që do t'ia mbante emrin gjallë kur postet e vezirit të harroheshin: O moj Shqypni, e mjera Shqypni. Vargjet — shtatëdhjetë e dy në dialektin e Shkodrës — u shtypën për herë të parë brenda studimit gjuhësor Zur albanesischen Sprachenkunde (1881) të gjuhëtarit çek Jan Urban Jarník, e prej andej u përhapën në broshura e fletushka anembanë Perandorisë Osmane. Në një kohë kur perandoritë e ndanin popullin sipas fesë, veziri katolik shkroi vargun që u bë refren i një kombi: "Feja e shqyptarit asht shqyptaria." Ishte një thirrje që i kalonte mbi kokë kishën e xhaminë dhe e vendoste kombësinë mbi ndarjen fetare — pikërisht nga një njeri që e njihte perandorinë nga brenda dhe e dinte se mbi ç'vijë ndarjeje mbahej. Ende sot ai varg lexohet, riinterpretohet e kundërshtohet — Zhurma i ka kushtuar një trajtesë mënyrës si motoja e Pashko Vasës po riinterpretohet sot.

Vepra

Vasa shkroi në disa gjuhë, sepse jetoi në disa botë. Përveç kujtimeve nga Italia e studimit mbi Bosnjën, la një përmbledhje vjershash italisht, Rose e spine (1873); një Esquisse historique sur le Monténégro (1872); traktatin La vérité sur l'Albanie et les Albanais (Paris, 1879); një gramatikë të shqipes për të huajt, Grammaire albanaise (1887); dhe Bardha de Témal (Paris, 1890), një roman frëngjisht mbi jetën shqiptare — një nga romanet e parë me temë shqiptare. Vepra e tij është vetë harta e një jete: shqip për kombin, frëngjisht për Evropën, italisht për rininë, dhe gjithnjë me shqiptarët në qendër.

Rrjeti që s'u lejua të ngrihej

Jeta e Pashko Vasës është biografia e tërë rrjetit shqiptar të shekullit XIX të ngjeshur në një njeri. Ai lidhi konsullatën britanike me Risorgimenton italian, administratën perandorake osmane me qelën e Rilindjes në Stamboll, Bejrutin me Shkodrën. Ishte njëkohësisht vezir i një perandorie dhe nyjë e një lëvizjeje që kërkonte një shtet të cilin ajo perandori nuk ia jepte. Ky është kontradiksioni që Zhurma e lexon jo si tradhti e as si oportunizëm, por si dëshmi e një rrjeti të gjerë e të aftë, që kishte njerëz në çdo qendër fuqie të kohës — dhe që megjithatë u la pa shtetin ku ai rrjet të mund të mblidhej. Më 1978, me rastin e njëqindvjetorit të Lidhjes së Prizrenit, eshtrat e tij u atdhesuan në varrezat e dëshmorëve të Shkodrës — kthimi i vonuar në qytetin nga i cili kishte nisur udhën.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura: Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); si dhe Arkivi Qendror Shtetëror (AQSH) dhe Akademia e Studimeve Albanologjike. Datat e jetës: 17 shtator 1825 (Shkodër) – 29 qershor 1892 (Bejrut); disa burime japin 26 qershor. Titulli i njohur zyrtar: Vaso pashë Shkodrani.

---

# Gjiri i Gramës: mbishkrimet e detarëve mbi shkëmbin e Karaburunit
https://zhurma.press/gjiri-i-grames/
Type: place
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-07-31

Guri që flet: mbi 1500 mbishkrime lutjesh detarësh, nga guroret e lashta deri te gjurmët osmane.

Në brigjet perëndimore të gadishullit të Karaburunit, aty ku shkëmbinjtë e Rrëzës së Kanalit zbresin drejt Detit Jon, hapet një gji i ngushtë — as njëqind metra i gjerë — që prej kohësh mban emrin Gjiri i Gramës, ose Gramata. Emri vjen nga greqishtja e vjetër γράμματα (grámmata), "shkronja" ose "mbishkrime", dhe s'është emër i rastësishëm: mbi shkëmbinjtë e këtij gjiri, brez pas brezi, janë gdhendur afër 1500 mbishkrime, që nga shekulli III para erës sonë e deri në shekujt XV–XVI. Sot gjiri bën pjesë në Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, të parin park detar të Shqipërisë, i njohur për shpellat e tij ku strehohet foka e rrallë e Mesdheut dhe për ujin e kaltërremë që rrallëkush e sheh ndryshe veçse nga barka.

Pse ka rëndësi

• Gjiri i Gramës është një gji i ngushtë — as njëqind metra i gjerë — në brigjet perëndimore të Karaburunit; emri vjen nga greqishtja γράμματα, «shkronja» ose «mbishkrime».

• Mbi shkëmbinjtë e gjirit janë gdhendur afër 1500 mbishkrime, nga shekulli III para erës sonë deri në shekujt XV–XVI; shumica votive, me fjalën εὐπλοϊα — «lundrim i mbarë».

• Që në shekullin III p.e.s. vendi shërbeu edhe si gurore gëlqerori; sot bën pjesë në Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, të parin park detar të Shqipërisë.

Gjiri dhe guroja

Historia e vendit fillon si punë, jo si lutje. Që në shekullin III para Krishtit, Grama shërbeu si gurore gëlqerori: gjurmët e prerjes në gur ruhen ende në të dy anët e gjirit, dëshmi e një pune që zgjati shekuj. Po vendndodhja e bëri gjirin edhe diçka tjetër — një strehë natyrore për anijet që lundronin bregdetin, një vend ku era e keqe apo deti i trazuar detyronin ekuipazhet të kërkonin qetësi mes shkëmbinjve. Guroret dhe streha bënë që me kohë, në të njëjtin gur, të mblidheshin dy lloj njerëzish: ata që punonin gurin dhe ata që kalonin mespërmes tij — detarë, ushtarë, tregtarë, madje edhe piratë.

Regjistri i gurtë i detit

Ata që ndaleshin në Gramë linin gjurmë me dorën e tyre — jo emra rastësisht të harruar, por lutje të qëllimshme, gdhendur në gur për t'i mbijetuar kohës. Shumica e mbishkrimeve janë votive: fjala greke εὐπλοϊα (euploia), "lundrim i mbarë", përsëritet gjer në zë, herë si falënderim për udhëtimin e kryer, herë si lutje për atë që pritej të fillonte. Shpesh mbishkrimi shënon emrin e detarit dhe emrin e anijes së tij — dy të dhëna që sot na lejojnë ta lexojmë gjirin si një regjistër udhëtarësh, shtrirë përgjatë shekujve, nga greqishtja e lashtë e deri te turqishtja osmane e periudhave më të vona.

Dioskurët dhe emrat e anijeve

Në shumë prej mbishkrimeve antike, lutja për lundrim të mbarë i drejtohet Dioskurëve — Kastorit dhe Poluksit, binjakëve hyjnorë që tradita mesdhetare i konsideronte mbrojtës të detarëve; në mbishkrimet mesjetare, në vend të tyre, thirret Zoti. Disa prej emrave që dalin në gur njihen edhe nga historia më e gjerë: një mbishkrim i vitit 48 para Krishtit lidhet me Pompeun, ndërsa një tjetër, kushtimor, i vitit 86 para Krishtit, u urdhërua në nder të Silës, pas fitores së tij ndaj Mitridatit VI — edhe pse vetë Sila s'e pa kurrë me sy këtë gji. Një mbishkrim i shekullit XIV lidhet me perandorin bizantin Joan V Paleologu. Kështu, guri i Gramës mban njëkohësisht emra të mëdhenj të historisë dhe emra anijesh e detarësh të thjeshtë, të barabartë përpara po asaj lutjeje.

Dora vendase mes gjuhëve, dhe gjiri sot

Ajo çka e bën Gramën veçanërisht domethënëse nuk është vetëm larmia e gjuhëve të gdhendura në të njëjtin gur — greqishtja e lashtë, latinishtja, greqishtja bizantine, turqishtja osmane — por prania, mes tyre, e mesapishtes, një gjuhë e lidhur me ilirishten. Gjuha vendase nuk qëndroi jashtë këtij regjistri ndërkombëtar: ajo u gdhend krah greqishtes dhe latinishtes, shenjë se dora vendase ishte e pranishme që në themel të këtij udhëkryqi mesdhetar, jo si e ardhur më vonë, por si pjesëmarrëse që në fillim. Korpusi i plotë i mbishkrimeve u botua nga Arben Hajdari, Johany Reboton, Saïmir Shpuza dhe Pierre Cabanes, në studimin "Les inscriptions de Grammata (Albanie)" (Revue des Études Grecques, 2007), punë që bëri të mundur leximin sistematik të kësaj arkive guri. Sot Gjiri i Gramës ruhet si monument natyror brenda Parkut Kombëtar Detar Karaburun-Sazan — shkëmbinjtë, shpellat dhe uji i tij mbeten po aq mbresëlënës sa mbishkrimet që mbajnë, dëshmi e gjallë se bregdeti shqiptar ka qenë, për mijëvjeçarë, jo skaj i botës mesdhetare, por një prej udhëkryqeve të saj.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në botimin shkencor të korpusit të mbishkrimeve dhe në dokumentimin e statusit mbrojtës të gjirit.

• Arben Hajdari, Johany Reboton, Saïmir Shpuza & Pierre Cabanes, «Les inscriptions de Grammata (Albanie)», Revue des Études Grecques, vëll. 120 (2007) — botimi i plotë i korpusit të mbishkrimeve, kronologjia dhe gjuhët.

• Parku Kombëtar Detar Karaburun-Sazan — statusi i gjirit si monument natyror, ekosistemi i shpellave dhe habitati i fokës së Mesdheut.

• «Rock inscriptions of the Bay of Grama» — përmbledhje referuese e korpusit dhe e kronologjisë (bazuar në botimin Cabanes et al., 2007).

---

# Parashqevi Qiriazi: e vetmja grua në Kongresin e Manastirit (1908)
https://zhurma.press/parashqevi-qiriazi/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-10-23

Mësuese; delegatja e vetme grua e Kongresit të Manastirit (1908) dhe sekretare e komisionit të alfabetit

Në rrjetin e Rilindjes kombëtare shqiptare — rrjet që lidhi Manastirin me Korçën, Stambollin, Amerikën dhe Parisin nëpërmjet një kodi të vetëm, gjuhës — Parashqevi Qiriazi është nyja që solli brenda atij projekti kolektiv vetëpërkufizimi gjysmën e kombit që shpesh mbetej jashtë tij: vajzat dhe gratë.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Manastirit, nëntor 1908, fiksoi alfabetin modern të shqipes në një kohë kur kombi ende s'kishte shtet të vetin.

• Mes delegatëve pothuajse tërësisht burra, Parashqevi Qiriazi ishte gruaja e vetme — e dërguar si zëdhënëse e shkollës së vajzave të Korçës dhe sekretare e komisionit njëmbëdhjetë-anëtarësh që punoi mbi alfabetin.

• Ajo nuk e themeloi shkollën e vajzave: e trashëgoi më 1904 nga motra Sevasti, pas studimeve në Stamboll dhe një masteri në Oberlin College.

Origjina dhe shkolla e familjes Qiriazi

Lindi rreth viti 1880–1886 — burimet nuk pajtohen mbi vitin e saktë; disa e vendosin lindjen aty rreth 1880-s, të tjerë e datojnë më saktë më 27 maj 1886 — në Manastir (sot Manastiri/Bitola, në Maqedoninë e Veriut), qytet që në fund të shekullit XIX ishte një nga qendrat e para të Rilindjes shqiptare. Familja Qiriazi, ortodokse shqiptare me rrënjë në krahinën e Korçës, dha kombit dy nga figurat më të rëndësishme të arsimit shqip: vëllain e madh, Gjerasim Qiriazin, ungjillor protestant që dha nismën për shkollën e parë shqipe të vajzave, dhe motrën e madhe, Sevasti Qiriazin, mësuesen dhe drejtoreshën e parë të asaj shkolle, hapur në Korçë më 23 tetor 1891. Parashqevi ishte fëmijë në atë kohë; nuk ishte as themeluese, as mësuese e parë e shkollës — ajo do ta trashëgonte institucionin, nuk e krijoi.

Formimi: Stambolli, Oberlin, kthimi si drejtoreshë (1904)

Rruga e saj personale përsëriti, në miniaturë, gjeografinë e vetë Rilindjes. Studioi në Kolegjin Amerikan për Vajza në Stamboll, ku mori diplomën universitare, dhe më pas ndoqi një master në Oberlin College, në Shtetet e Bashkuara. Kur u diplomua më 1904 dhe u kthye në Korçë, e bëri jo si e huaja e formuar larg, po si trashëguesja e detyrës: zëvendësoi motrën Sevasti si drejtoreshë e shkollës së vajzave, duke mbyllur kështu rrethin mes shkollës themeluar nga vëllai, drejtuar fillimisht nga motra, dhe tashmë udhëhequr prej saj.

Kongresi i Manastirit (1908): alfabeti dhe gruaja e vetme

Nëntori i vitit 1908 solli në Manastir kongresin që do të fikste alfabetin modern të gjuhës shqipe — akti themeltar i standardizimit kombëtar, në një kohë kur kombi ende s'kishte shtet të vetin. Mes delegatëve, pothuajse të gjithë burra, qëndronte një grua e vetme: Parashqevi Qiriazi, e dërguar si zëdhënëse e shkollës së vajzave të Korçës. Sipas rrëfimit historik të pranuar, ajo shërbeu si sekretare e komisionit njëmbëdhjetë-anëtarësh që punoi mbi alfabetin — pozicion që e vendosi pikërisht atje ku kombi po vendoste si do ta shkruante gjuhën e vet.

Abetarja dhe mësimi i kombit për t'u lexuar

Vitin pasues, 1909, botoi në Manastir, nën shtëpinë botuese "Bashkimi i Kombit", "Abetare për shkollat e para" — një nga abetaret e para shqipe për fëmijë, shkruar me alfabetin e sapo-vendosur në kongres. Nëse kongresi kishte dhënë kodin, abetarja ishte mjeti që e çonte atë kod te brezi që do ta përdorte: vajzat dhe djemtë e shkollave të para. Ishte hallka e drejtpërdrejtë mes vendimit të Manastirit dhe klasës së shkollës në Korçë.

Shtypi i mërgatës dhe Parisi (1917–1920)

Rrjeti i Rilindjes nuk mbyllej brenda kufijve të Ballkanit; kishte një hallkë të fuqishme edhe në diasporë. Parashqevi bashkëthemeloi dhe redaktoi revistën "Yll' i Mëngjesit", botuar në Shtetet e Bashkuara mes viteve 1917 dhe 1920 për komunitetin shqiptar të mërgimit — revistë me profil arsimor e grash, që mbante gjallë të njëjtin projekt gjuhësor-kombëtar përtej Atlantikut. Më 1919, në Konferencën e Paqes në Paris, ishte një nga shumë të paktat gra delegate që përfaqësuan të drejtat kombëtare shqiptare — përsëri, siç kishte ndodhur në Manastir, një nga fare pak gra në një sallë ku vendosej fati i kombit.

Trashëgimia

Vazhdoi punën arsimore në Tiranë deri në vitet e fundit të jetës; vdiq më 17 dhjetor 1970. Në 2020, UNESCO përkujtoi 50-vjetorin e vdekjes së saj — njohje ndërkombëtare e vonuar, por e drejtë, për një jetë të shtrirë mes Manastirit, Korçës, Stambollit, Amerikës dhe Parisit, gjithmonë rreth të njëjtit bosht: gjuha si kod i një kombi ende pa shtet, dhe e drejta e gjysmës femërore të atij kombi për ta mësuar e për ta shkruar këtë kod.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studime të mirënjohura: Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2013); zëri "Parashqevi Qiriazi" në Wikipedia (me kryqëzim burimesh); përkujtimi i UNESCO-s për 50-vjetorin e vdekjes së saj (2020); si dhe regjistrimet historike të Kongresit të Manastirit (nëntor 1908). Viti i lindjes jepet ashtu si e japin burimet, të cilat nuk pajtohen mes tyre (rreth 1880 ose 27 maj 1886); data e vdekjes: 17 dhjetor 1970, Tiranë.

---

# Shtjefën Gjeçovi: kodifikuesi i Kanunit
https://zhurma.press/shtjefen-gjecovi/
Type: person
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-10-10

Frati françeskan që kodifikoi Kanunin e Lekë Dukagjinit — dhe u vra për punën e tij me gjuhën e kujtesën shqiptare (1874–1929)

Shtjefën Gjeçovi ishte klerik françeskan, mësues, folklorist dhe arkeolog — njeriu që një ligj të jetuar vetëm në gojën e malësorëve e ktheu në dokument të shkruar. Lindi në Janjevë të Kosovës më 12 korrik 1874 dhe u vra në Zym të Hasit më 14 tetor 1929, në Kodër Rrezina, ndërsa vazhdonte të mësonte shqipen dhe të mblidhte gojëdhënat e popullit pasi pushteti jugosllav kishte mbyllur pothuajse çdo shkollë shqipe. Emri i tij lidhet përjetësisht me Kanunin e Lekë Dukagjinit — kodin e pashkruar të besës, mikpritjes dhe gjakut, të cilin ai i pari e mblodhi, e rendit dhe e la si trashëgim për brezat. Por Gjeçovi ishte më shumë se kodifikuesi i një ligji: ishte një hallkë e rrjetit intelektual françeskan verior, nga Troshani te Shkodra, që mbajti gjallë gjuhën dhe kujtesën shqiptare nën trysninë e njëpasnjëshme të perandorive dhe mbretërive.

Pse ka rëndësi

• Klerik françeskan, mësues, folklorist e arkeolog; lindi në Janjevë të Kosovës më 12 korrik 1874, u vra në Zym të Hasit më 14 tetor 1929.

• I pari që mblodhi, rendi e shkroi Kanunin e Lekë Dukagjinit — kodin e pashkruar të besës, mikpritjes dhe gjakut.

• Hallkë e rrjetit intelektual françeskan verior (Troshan–Shkodër) që mbajti gjallë gjuhën dhe kujtesën shqiptare nën perandori e mbretëri.

Fëmijëria dhe formimi françeskan

Me emrin e pagëzimit Hilë, Shtjefën Konstantin Gjeçovi-Kryeziu e kishte prejardhjen familjare nga Kryeziu i Pukës, por lindi larg malësisë amtare, në Janjevë të Kosovës, në vitin 1874. Në moshë të re, në 1884, u dërgua në kolegjin françeskan të Troshanit, në vilajetin e Shkodrës — vatra që formoi breza të tërë klerikësh-intelektualë të Veriut. Katër vjet më vonë, në 1888, kaloi në kuvendin e Fojnicës, në Bosnjë, për noviciatin, dhe vazhdoi studimet në Dervent e Banja Llukë, para se t'i përfundonte në institutin françeskan të Kreshevës krah për krah me Pashk Bardhin. U shugurua prift në 1896 dhe e mbajti meshën e parë në Troshan, aty ku kishte filluar rrugëtimin.

Vitet e famullive nëpër Veri

Jeta e Gjeçovit pas shugurimit ishte një vargan famullish nëpër tërë Shqipërinë e Veriut: Zllakuqani, pastaj rreth 1899–1905 Laçi-Sebaste, një zëvendësim i shkurtër i Bardhit në shkollën e Borgo-Erizzos në 1905–1906, Gomsiqja nga 1907 deri 1915, Thethi në 1916–1917, Rubiku në 1919–1921, Vlora nën pushtim italian në 1920, Shkodra në 1921. Më 7 qershor 1923 u bë sekretar i Provincës Françeskane, dhe në 1926 mori famullinë e Zymit të Hasit, atëherë brenda Mbretërisë së Jugosllavisë.

Kudo që shkoi, Gjeçovi nuk u mjaftua me detyrën e priftit. Ishte korrespondent i Komisisë Letrare të Shkodrës, u përpoq t'ua mësonte shqipen komuniteteve të Thethit dhe Prekalit, dhe ishte pjesë e një komiteti që u kundërvu shpërnguljes së detyruar të shqiptarëve. Të gjitha këto e vendosin në një traditë të qartë: klerikun që e sheh detyrën fetare të pandashme nga ruajtja e gjuhës dhe e kombit.

Kanuni — vepra e jetës

Mbledhjet e para të lëndës kanunore i bëri në 1898–1899. I botoi fillimisht në revistën "Albania" të Faik Konicës, në Bruksel e Londër, ndër 1897–1898, nën pseudonimin "Lkêni i Hasit" — nën të cilin dolën edhe dymbëdhjetë poezitë e para. Vazhdoi botimin sistematik në "Hylli i Dritës", organin françeskan të Shkodrës, ndër vitet 1913–1924. Përmbledhja e plotë — 1.263 nene, të renditura në 12 kapituj — doli e botuar nga françeskanët vetëm në 1933, katër vjet pas vdekjes së tij. Gjeçovi konsiderohet folkloristi i parë shqiptar që ndërmori punë fushore sipas kritereve metodologjike të kohës; metoda e saktë e mbledhjes — a ekzistonte apo jo një pyetësor — nuk është ruajtur në dokumentacion.

Vepra letrare dhe etnografike

Përtej Kanunit, la pas një trashëgimi letrare të gjerë: dramat "Dashtunija e atdheut" (1901), "Kushtrimi asé Mark Kuli Kryeqitas" (1903), "Shqiptari ngadhënjyes" (1904), "Princi i dy Dibrave asé Mojs Golemi" (1904) dhe "Katër të lumtun asé Edipi i Shqipnis" (1926); romanet "Mnera e Prezës" (1902) dhe "Rrafgime" (1903); përkthime nga "Attilio Regolo" i Metastasios, "Vajza e Orleansit" e Shilerit/Bergamos (1915), "Quo Vadis" i Sienkiewiczit (1916, i pabotuar), dhe nga Foscolo. Punën e tij etnografike e dëshmojnë artikuj si "Përralla popullore" (1903), "Doke dekësh" (1907), "Rrnesa e kombit shqiptar nder malcina" (1908) dhe "Vajtorëja" (1917–1920). Pas vdekjes mbetën rreth tridhjetë e tetë vepra origjinale të pabotuara; një pjesë e dorëshkrimeve humbën atëherë.

Arkeologjia dhe zbulimet

Interesi i Gjeçovit shkoi edhe më thellë në kohë, drejt gjurmëve para-osmane të vendit. Në artikullin "Trashigime thrako-ilirjane", botuar në "Hylli i Dritës" në 1924, hodhi dritë mbi shtresat më të lashta të trashëgimisë shqiptare. Po atë vit, bashkë me Simon Shuteriqin, zbuloi kambanën e Sopotit të Bërzeshtës. Koleksioni i tij arkeologjik u ekspozua në Ekspozitën Botërore Misionare të Vatikanit në 1925, dhe më vonë u bë bazë e një muzeu në kuvendin françeskan të Shkodrës.

Vrasja e 1929-ës

Gjeçovi u vra sepse nuk pushoi së mësuari shqipen — pasi autoritetet jugosllave kishin mbyllur shkollat e pakta shqipe — dhe sepse nuk ndërpreu ekspeditat e tij folklorike e arkeologjike. Vrasja e tij, në Kodër Rrezina afër Zymit të Hasit, u lexua nga bashkëkohësit si shprehje e një fanatizmi ortodoks serb kundër katolikëve. Trupin e tij e mbarti françeskani shok Lorenc Mitroviq krah martirit tjetër kombëtar, Luigj Paliq — dy trupa, një varr i përbashkët kujtese.

Vendi në rrjetin e kujtesës

Gjeçovi nuk është thjesht një emër në historinë e Kanunit; është dëshmi se sa fort lidheshin gjuha, ligji dhe kujtesa gojore në atë që mund të quhet një rrjet qytetërimi që fuqitë e kohës — perandoria osmane, pastaj mbretëria jugosllave — u përpoqën ta copëtonin. Ai shkroi kur të tjerët heshtnin, dhe u vra pikërisht për këtë shkrim. Nëpër Rilindjen Kombëtare dhe pas saj, arkivistët françeskanë të Veriut — prej të cilëve Gjeçovi mbetet figura qendrore — dëshmuan se një komb mund të mbijetojë edhe pa shtet, për sa kohë dikush e shkruan ligjin e tij të pashkruar.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në botimet e vetë Gjeçovit dhe në literaturën standarde referuese për françeskanizmin shqiptar të Veriut.

• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (botim postum, Shkodër, 1933) — vepra themelore.

• «Hylli i Dritës», organi françeskan i Shkodrës — ku Gjeçovi botoi lëndën kanunore ndër vitet 1913–1924.

• «Albania» e Faik Konicës (Bruksel–Londër, 1897–1909) — botimet e para të Gjeçovit me pseudonimin «Lkêni i Hasit».

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zëri për Shtjefën Gjeçovin dhe letërsinë françeskane të veriut.

---

# «Bagëti e Bujqësi»: poema e 1886-s ku një popull pa shtet e pa veten në gjuhën e vet
https://zhurma.press/bageti-e-bujqesi/
Type: event
Published: 2026-07-04
Updated: 2026-10-10

Poema pastorale e 1886-s që i dha lexuesit shqiptar veten, në gjuhën e vet

«Bagëti e Bujqësi» është poema që Naim Frashëri botoi më 1886 në Bukuresht — kryevepra e tij pastorale dhe një nga tekstet themeltare të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Titulli emërton dy shtylla të jetës fshatare shqiptare: kopenë dhe arën. Por poema është shumë më tepër se një përshkrim bujqësor: është akti me të cilin një popull pa shtet vendosi ta shohë veten në pasqyrën e gjuhës së vet.

Pse ka rëndësi

• «Bagëti e Bujqësi» është poema pastorale që Naim Frashëri botoi më 1886 në Bukuresht — kryevepra e tij dhe një nga tekstet themeltare të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

• Naimi e shkroi nga Stambolli, larg maleve që përshkruan: dashuria për tokën shqiptare është kujtesë, jo përditshmëri. Vargu hyrës «O malet' e Shqipërisë e ju o lisat' e gjatë!» mësohet përmendsh brez pas brezi.

• Të shkruaje letërsi në shqip në vitet 1880 ishte vetë akt rilindës: shqipja e shtypur ishte e penguar, alfabeti mori sanksionin e parë vetëm më 1879 dhe u njësua përfundimisht në Kongresin e Manastirit më 1908.

Çfarë është

Poema është një vepër e gjatë pastorale, disa qindra vargje, që kremton fshatin shqiptar — barinjtë, bujqit, malet, kopetë, ciklin e stinëve — dhe, përmes tyre, atdheun vetë. Naim e ndërtoi me vetëdije brenda traditës bukolike e georgike të letërsisë klasike, në mënyrën e Bukolikëve dhe Georgikëve të Virgjilit, por i thurur me një kulturë të gjerë orientale — letrat osmane dhe persiane, të cilat Naimi i njihte thellë prej rinisë.

Bukuresht, 1886: një poemë e shkruar nga larg

Naim Frashëri jetonte e punonte në Stamboll, larg maleve që përshkruante. «Bagëti e Bujqësi» doli në dritë në Bukuresht, një nga qendrat kryesore të shtypit shqiptar në mërgim. Kjo largësi nuk është rastësi biografike, po vetë forma e ndjenjës që poema mbart: dashuria për tokën shqiptare shkruhet këtu si kujtesë, jo si përditshmëri — malli i atij që sheh atdheun me sytë e mendjes, jo me sytë e trupit.

«O malet' e Shqipërisë e ju o lisat' e gjatë!»

Kështu hapet poema, me një apostrofë drejtuar maleve e lisave — një nga vargjet hyrëse më të njohura në gjithë letërsinë shqipe, i mësuar përmendsh brez pas brezi. Në këto fjalë të para përmblidhet gjithë projekti i veprës: natyra shqiptare e ngritur në interlokutor, dëshmitare dhe simbol i një kombësie që kërkonte të shprehej.

Gjuha si atdhe

Të shkruaje letërsi në shqip, në vitet 1880, ishte vetë një akt rilindës. Nën administrimin osman, shqipja e shtypur ishte e penguar; alfabeti unik për të pati sanksionin e parë vetëm më 1879, nga Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip në Stamboll, të cilën Naimi vetë e bashkëthemeloi, dhe u njësua përfundimisht më vonë, në Kongresin e Manastirit (1908). «Bagëti e Bujqësi» erdhi në këtë hendek: i dha lexuesit shqiptar një vepër letrare të plotë në gjuhën e vet — poema që, siç është thënë, i dha lexuesit shqiptar veten.

Tradita baritore dhe klasikët

Poema është edhe një nyje në një rrjet më të gjerë: një komb pa shtet mbahej bashkë përmes gjuhës, shtypit dhe shtypshkronjave të mërgimit — në Bukuresht, Stamboll, Sofje, Kajro. «Bagëti e Bujqësi» nuk është thjesht poemë natyre; është infrastrukturë identiteti. Ajo e bëri shqipen e barinjve shqipe letrare, dhe udhëtoi nëpër të njëjtat rrugë emigrante ku udhëtonin alfabeti dhe gazetat shqipe të kohës.

Trashëgimia

«Bagëti e Bujqësi» u bë tekst themeltar shkollor dhe formoi fjalorin emocional të patriotizmit shqiptar për breza me radhë. Vargu hyrës mbetet, edhe sot, një nga pikat referuese kur flitet për lidhjen mes njeriut shqiptar dhe tokës së tij — dëshmi se si një poemë e shkruar nga mërgimi mundi të bëhet zë i përbashkët për një komb të tërë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historitë standarde të letërsisë shqipe: Robert Elsie, History of Albanian Literature (kapitulli mbi Naim Frashërin); Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912; dhe Encyclopædia Britannica («Naim Frashëri»). Data e botimit (Bukuresht, 1886) dhe vargu hyrës «O malet' e Shqipërisë…» janë kryqëzuar me regjistrin letrar standard. Numri i saktë i vargjeve dhe shtypshkronja e parë jepen me rezervë, prandaj nuk pohohen këtu si të dhëna të mbyllura.

---

# «Shqipëria...» (1899): programi themeltar i Rilindjes
https://zhurma.press/shqiperia-cka-qene/
Type: event
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-08-08

Pamfleti anonim i botuar në Bukuresht më 1899, i atribuohet Sami Frashërit — teksti që i dha lëvizjes kombëtare shqiptare programin e saj të parë politik të plotë.

Në vitin 1899, në një shtypshkronjë të Bukureshtit, qarkullon pa emër autori një pamflet i vogël në përmasa dhe i madh në pasojat: Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?. Studiuesit ia atribuojnë sot me siguri të gjerë Sami Frashërit, polimatit osman-shqiptar që kishte kaluar gjithë jetën e tij në Stamboll, larg çdo trualli shqiptar nën sundim vetjak. Teksti del nga rrjeti i shpërndarë i Rilindjes — shtypshkronjat dhe korrespondenca që lidhnin Shkodrën me Janinën, Stambollin me Bukureshtin dhe kolonitë arbëreshe të Italisë — dhe i flet atij rrjeti si të ishte një trup i vetëm politik. Titulli vetë e ndan argumentin në tri kohë: e shkuara, e tashmja, e ardhmja — dhe në atë ndarje të thjeshtë fshihet programi më sistematik që lëvizja kombëtare shqiptare kishte prodhuar deri atëherë.

Pse ka rëndësi

• Në vitin 1899, në një shtypshkronjë të Bukureshtit, doli pa emër autori pamfleti «Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?», që studiuesit ia atribuojnë sot Sami Frashërit.

• Titulli e ndan argumentin në tri kohë — e shkuara, e tashmja, e ardhmja — dhe në atë ndarje të thjeshtë qëndron programi më sistematik që lëvizja kombëtare shqiptare kishte prodhuar deri atëherë.

• Horizonti i heshtur i çdo faqeje është Berlini i vitit 1878, ku Fuqitë e Mëdha rishikuan kufijtë e Ballkanit pa u njohur shqiptarëve asnjë zë vetjak. Pas Lidhjes së Prizrenit, pamfleti është përgjigjja e dytë — jo me armë, po me program.

Konteksti

Berlini i vitit 1878 është horizonti i heshtur i çdo faqeje të pamfletit. Aty, Fuqitë e Mëdha rishikuan kufijtë e Ballkanit pa i njohur banorëve shqiptarë ndonjë zë vetjak, duke lënë hapur mundësinë që trojet e banuara prej shqiptarësh t'u caktoheshin fqinjëve. Përgjigjja e parë ndaj atij kërcënimi kishte qenë Lidhja e Prizrenit, e udhëhequr, mes të tjerësh, nga Abdyl Frashëri, vëllai i madh i Samiut. Dy dekada më vonë, kur Lidhja ishte shpërbërë dhe rreziku i copëtimit vazhdonte të varej mbi katër vilajetet shqiptare, pamfleti i 1899-s vjen si përgjigje e dytë, këtë herë jo me armë, po me program: një popull i shpërndarë nga Shkodra në Janinë, nga Stambolli në Bukuresht e në kolonitë arbëreshe të Italisë, mbahej bashkë prej gjuhës, traditës gojore dhe letërkëmbimit — dhe tani i jepte vetes, për herë të parë me këtë qartësi, një gjuhë politike të përbashkët.

Ç'ka qenë

Pjesa e parë e argumentit shkon pas në kohë për të vendosur themelin: shqiptarët nuk janë popull i ri në Evropë, po trashëgimtarë të lashtësisë ilire dhe të epokës së Skënderbeut, kur trojet shqiptare kishin njohur qëndresë dhe organizim vetjak. Ky invokim i së shkuarës nuk është nostalgji e zbrazët; është themeli mbi të cilin ndërtohet e drejta për një të ardhme — argumenti se një popull kaq i vjetër në histori ka po aq të drejtë sa çdo komb tjetër evropian për të planifikuar fatin e vet.

Ç'është

Pjesa e dytë kthehet te diagnoza e së tashmes, dhe aty toni bëhet konkret: katër vilajetet shqiptare — Shkodra, Kosova, Manastiri, Janina — jetojnë të ndara administrativisht nga njëri-tjetri brenda vetë Perandorisë, pa asnjë shkollë që të mësojë në gjuhën shqipe, pa alfabet të unifikuar, të kërcënuar përherë nga ndarja mes shteteve fqinje pas Berlinit. Fragmentimi, sipas pamfletit, nuk është fat i pashmangshëm, po pasojë e një rendi politik që mund dhe duhet të ndryshohet.

Ç'do të bëhetë

Pjesa e tretë, ajo që i jep tekstit peshën e tij historike, kalon nga diagnoza te programi. Kërkesat janë konkrete: shkolla dhe mësim në gjuhën shqipe; një alfabet i vetëm shqip; bashkimi i katër vilajeteve në një Shqipëri autonome, me administratë të vetën; një kuvend kombëtar. Autonomia brenda një Perandorie të reformuar është hapi i menjëhershëm i kërkuar — por pamfleti shkon më tej, duke parashikuar se, po të bjerë Perandoria, shqiptarët duhet të jenë tashmë të organizuar për të kërkuar shtetin e vet të pavarur, e jo për t'u lënë të ndahen mes fqinjëve. Mbi këtë program qëndron edhe një ide identiteti që shkon përtej fesë: një komb shqiptar mbi tri besimet — mysliman, ortodoks, katolik — jo nën to.

Paradoksi i autorit

Ka një paradoks në zemër të këtij teksti që vlen të thuhet pa e zbutur: autori të cilit ia atribuojnë studiuesit — Sami Frashëri — ishte njëkohësisht një nga figurat më të mëdha të letrave osmane të kohës së tij, autor i enciklopedisë Kâmûs al-A'lâm (1889–1898) dhe i fjalorit turk Kâmûs-ı Türkî. I njëjti njeri që ndihmoi të formësonte kulturën e shkruar osmano-turke moderne, hartoi në heshtje edhe planin e shtetësisë shqiptare. Ai vetë nuk shkeli kurrë në një Shqipëri të pavarur; jetoi dhe vdiq në Stamboll, në 1904, tetë vjet para se programi që i atribuohej të gjente formën e tij politike.

Trashëgimia

Pamfleti qarkulloi nëpër rrjetin e shtypit dhe korrespondencës së Rilindjes dhe u bë referencë ideologjike për brezin që solli pavarësinë. Vija që ai vizatoi — nga diagnoza e fragmentimit te kërkesa për vetëqeverisje — gjeti realizimin e saj politik më 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë. Mes pamfletit anonim të Bukureshtit dhe asaj dite në Vlorë qëndron një distancë prej trembëdhjetë vjetësh dhe një vazhdimësi idesh që historiografia e njeh sot si një nga hallkat më të qarta të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Burimet

Pamfleti u botua pa emër autori në Bukuresht më 1899; atësia i njihet sot Sami Frashërit nga historiografia standarde e Rilindjes, pa dëshmi bashkëkohore nënshkrimi. Për kontekstin politik të periudhës pas Kongresit të Berlinit (1878) dhe rolin e këtij teksti si program i lëvizjes kombëtare, shih Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967); për jetën dhe veprën e Sami Frashërit brenda letërsisë dhe kulturës shqiptare, shih punimet e historisë letrare të Robert Elsie-t; si dhe historiografinë e përgjithshme të botimeve albanologjike mbi Rilindjen Kombëtare.

---

# Geraldina Apponyi — Mbretëresha e parë e shqiptarëve
https://zhurma.press/geraldina-apponyi/
Type: person
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-07-31

Trëndafili i bardhë i Budapestit (1937 Durrës — 2002 Tiranë)

Geraldina De Nagy Apponyi lindi në gjirin e aristokracisë hungareze të Budapestit. Nëna e saj ishte amerikane — gjak i dy botëve, i Europës së vjetër dhe i Kontinentit të Ri. Në libra dhe biografi njihet shpesh me epitetin "Trëndafili i bardhë i Budapestit" — cilësim i cili, me kalimin e viteve, fitoi rëndësi tjetërkund: jo veç bukuria e konteshës, por rezistenca e qetë e gruas që mori kurorën dhe e ruajti si dinjitet personal, edhe pasi kurora vetë kishte kaluar në histori.

Pse ka rëndësi

• Geraldina De Nagy Apponyi lindi në aristokracinë hungareze të Budapestit, e njohur si “Trëndafili i bardhë i Budapestit”.

• U martua me Mbretin Zog I më 27 prill 1938 dhe u bë Mbretëresha e parë e shqiptarëve.

• Djali Leka lindi më 5 prill 1939; dy ditë më vonë trupat italiane zbarkuan në Durrës dhe familja mbretërore u largua në mërgim.

Ishte 21-vjeçare kur zbriti në Durrës, në fund të dhjetorit 1937. Ftesa kishte qenë e fshehtë; e priti koloneli Sotir Martini dhe u strehua te familja Toptani. Sipas kujtimeve të saj, pamja e Durrësit nga kuverta — muret e lashta romake e veneciane, shkëmbinjtë e granitit — ishte krejt ndryshe nga gjithçka kishte parë deri atëherë.

Në ballon e Vitit të Ri, më 31 dhjetor 1937, u takua me Mbretin Zog I. Sipas kujtimeve të saj, këmbët i dridheshin. Fejesa u shpall më 31 janar 1938. Martesa u bë më 27 prill 1938 — ceremoni civile — dhe Geraldina u bë Mbretëresha e parë e shqiptarëve. The New York Sun e shënoi atë ditë me titull: "Shqipëria bëhet me Mbretëreshë." Diferenca e moshës me Mbretin ishte 21 vjet.

Princi i lindur, shteti i rrëzuar

Djali, trashëgimtari Leka, lindi më 5 prill 1939. Dy ditë më vonë, më 7 prill, trupat italiane zbarkuan në Durrës. Familja mbretërore u largua në mërgim me të porsalindurin. Dhuratat e dasmës kishin mbetur në kazermat pranë pallatit të papërfunduar; i mori ushtria pushtuese më 8 prill 1939. Sekuenca e datave nuk la hapësirë për asnjë rregullim: lindja e trashëgimtarit dhe pushtimi ndaheshin me dy ditë, dhe familja mbretërore mori rrugën pa mundur të marrë me vete asgjë nga ajo çka kishte lënë pas.

Pas vitit 1950, Geraldina ndoqi një çështje të gjatë gjyqësore në Itali për dhuratat ose vlerën e tyre. Nuk mori asgjë. Kjo çështje, shpesh e lënë në hije nga ngjarja e madhe e pushtimit, ishte në vetvete dëshmi e një lloji tjetër të humbjes: jo vetëm shteti dhe kurora, por edhe sendet konkrete — dhuratat e dasmës, shenjat materiale të fillesës — u morën dhe nuk u kthyen kurrë.

Zogu dhe Geraldina jetuan të pandarë 23 vjet, derisa Mbreti ndërroi jetë në Paris, në prill 1961. Mërgimin e kaluan bashkë, pa kthim.

Geraldina vdiq në Tiranë, në tetor 2002. Në muajt e fundit të jetës ishte kthyer në Shqipëri. Amaneti i vetëm — të vdiste dhe të varrosej në vendin që i kishte vënë mbi kokë kurorën — iu plotësua.

Jeta e saj mban të tërë harkun e shekullit të njëzetë: konteshë hungareze me gjak amerikan, e bërë mbretëreshë e shqiptarëve; kurorë e mbajtur më pak se një vit; gjashtë dekada mërgim; kthim në fund të gjërave, në një vend që kishte kaluar ndërkohë nëpër diktaturë. Kjo trajektore nuk është thjesht histori mbretërie të humbur — është dëshmi e një lloj lidhjeje që nuk shkëputet me ndryshimet politike. Kurora ishte e përkohshme. Përkatësia doli e qëndrueshme.

Burimet

• Erald Kapri — "Historia e dasmës së Ahmet Zogut" (Telegrafi / Zhurnal.mk, 2026) — rrëfimi kryesor, i mbështetur në kujtimet e Mbretëreshës Geraldinë dhe arkivat e shtypit të vitit 1938.

• Kujtimet e Mbretëreshës Geraldinë — cituar sipas Kaprit: mbërritja në Durrës, balloja e Vitit të Ri, çështja gjyqësore e dhuratave.

• The New York Sun — "Shqipëria bëhet me Mbretëreshë" (27 prill 1938), cituar sipas Kaprit.

---

# Burgu i Burrelit: vendi ku emrat u fshinë nga toka (1946–1991)
https://zhurma.press/burgu-i-burrelit/
Type: place
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-09-21

Nyja qendrore e arkipelagut ndëshkimor — Mat, 1946–1991

Burgu i Burrelit, në Burrel të Matit, nisi të ndërtohej më 1938 dhe u kthye më 1946 në burg për të burgosurit politikë. Funksionoi deri më 1991 — pothuajse gjithë harkun e regjimit komunist shqiptar. Nuk ishte thjesht një vend ndalimi: ishte një strukturë e menduar izolimi dhe privimi sistematik, ku arkitektura dhe rutina e përditshme projektoheshin si mjete ndëshkimi.

Pse ka rëndësi

• Burgu i Burrelit, në Burrel të Matit, u kthye më 1946 në burg për të burgosurit politikë dhe funksionoi si i tillë deri më 1991 — pothuajse gjithë harkun e regjimit komunist shqiptar.

• Ndër qelitë e burgut, ajo me numrin 6 njihej mes të burgosurve si «ferri» — vend nga ku, thuhej, asnjë nuk dilte i gjallë.

• Varrimet bëheshin përballë dritareve të qelive, pa emër e pa nishan — pedagogji e qëllimshme terrori; sipas dëshmisë së Petrit Velajt, vetëm gjatë 1947–1948 u varrosën 720 të burgosur, shifra që mbijetuan pa asnjë regjistër zyrtar.

Petrit Velaj mbërriti më 14 shtator 1946, mes grupit të parë të të dënuarve të sjellë nga burgu i Vlorës. Qelitë ishin të ngushta: në secilën rrinin rreth 16 burra njëherësh. Sipas dëshmisë së tij, vetëm gjatë viteve 1947–1948 nga ky burg u varrosën 720 të burgosur. Janë shifra që mbijetuan vetëm sepse dëshmitarët i mbajtën mend dhe i transmetuan — regjimi nuk la mbi to asnjë gjurmë zyrtare, asnjë regjistër publik, asnjë emër të shkruar.

Pedagogjia e varrezave

Engjëll Kokoshi, ish i burgosur politik, dëshmoi për mënyrën e varrimit. Varrimet bëheshin "gjithmonë në të njëjtin vend… pikërisht përballë dritareve të qelive mes dy rrethimeve, në mënyrë që të gjithë ta shihnin se ç'fund do të pësonin." Atje qëndronte "një pemë qershie që në pranverë dukej se lulëzonte bash për ata që treteshin poshtë saj." Kufomat, "të mbështjellë me batanije i varrosnin në radhë, njërin ndanë tjetrit, pa emër dhe pa asnjë nishan." Vendi nuk ishte zgjedhur rastësisht: ishte pedagogji e qëllimshme terrori — të gjallët ta shihnin çdo mëngjes se ç'i priste; të vdekurit të mbeteshin pa emër, pa nishan, pa kujtim.

Ndër qelitë e burgut, ajo me numrin 6 mbante emrin "ferri" sipas propagandës së kohës — vend nga ku, thuhej, "asnjë nuk dilte i gjallë." Aty mbërriti Kolë Rodhe, i dënuar fillimisht me pushkatim, pastaj me 35 vjet burg. Vdiq mes torturash dhe urie. Nipi i tij, Pavllo Naçe, ka dëshmuar për kujto.al se një bashkëvuajtës e varrosi te vendi i quajtur "Qershiza" — tokë gurishte, me jo më shumë se 20–30 cm dhé, aq sa lejonin mjetet rrethanore dhe fuqia e varrosësit. Asnjë kryq, asnjë gur, asnjë emër mbi atë tokë.

Burreli priti edhe të burgosur që nuk ishin shqiptarë. Giuseppe Terrusi, shtetas italian, kishte qenë nëndrejtor i bankës italiane në Gjirokastër dhe më pas drejtor i bankës italo-shqiptare në Vlorë. U arrestua më 1945 me akuzën se ua kishte dorëzuar bankën gjermanëve me dëshirë — ndonëse letrat e tij dëshmojnë qëndrim kundër pushtuesit. Pas katër vjetësh burg në Vlorë, u soll në Burrel, ku vdiq më 1952. Djali i tij, Aldo Terrusi, kërkon prej vitesh eshtrat e të atit për t'i kthyer në atdhe. Kërkesa mbetet e hapur.

Burreli nuk qëndronte i vetëm në gjeografinë e ndëshkimit. Ai ishte një ndër nyjet qendrore të arkipelagut ndëshkimor që regjimi ndërtoi mbi hartën e vendit — bashkë me kampet e punës si Spaçi, që operonte si nyje tjetër e të njëjtit sistem represiv. Çdo nyje i shërbente të njëjtit qëllim: izolimi fizik, shuarja e ngadaltë dhe fshirja sistematike e emrit.

Kujtesa që regjimi synonte ta shuante — emrat, varret, nishanet — është pikërisht ajo që dëshmitë e mbledhura sot rindërtojnë. Pema e qershisë, e vetmja shenjë mbi të pashenjët, u bë kujtesa e pavullnetshme e vendit. "Qershiza" nuk ekziston në asnjë hartë zyrtare; ekziston vetëm në dëshminë gojore të atyre që mbijetuan dhe të familjeve të tyre. Sot burimi kryesor i këtyre dëshmive është arkiva e Fondacionit "KUJTO", e cila mbledh dëshmi familjarësh dhe ish të burgosurish politikë, duke ua kthyer emrat atyre që regjimi i la pa nishan.

Fshirja nuk qe e plotë. Dëshmia mbijetoi.

Burimet

• Fondacioni "KUJTO" (kujto.al) — skeda "Burgu i Burrelit", arkiva e viktimave të komunizmit — dëshmitë e Petrit Velajt, Engjëll Kokoshit dhe Pavllo Naçes (rasti Kolë Rodhe), si dhe dosja e Giuseppe Terrusit.

• Dëshmi familjarësh dhe ish të burgosurish politikë, mbledhur nga Fondacioni "KUJTO" për kujtimin e viktimave të komunizmit në Shqipëri.

---

# Hasan Tahsini: rektori i parë i Darülfünun-it
https://zhurma.press/hasan-tahsini/
Type: person
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-08-17

Nga Konispoli i Çamërisë në katedrën e parë shkencore të Stambollit, Hasan Tahsini solli dritën e Parisit te një perandori, ndërkohë që kërkonte për popullin e vet të drejtën për shkronjat e veta.

Ka njerëz që historia i vë saktësisht në kufi — mes botëve, mes gjuhëve, mes një bese të vjetër dhe një shkence të re. Hoxha Hasan Tahsini është një prej tyre: hoxhë nga një fshat i Çamërisë që u bë profesor i astronomisë, dhe astronom që s'u shkëput kurrë nga rrethi i njerëzve që po përpiqeshin t'i jepnin kombit të tij një alfabet. Rektor i parë i universitetit modern osman, ai qëndron sot si një nga dëshmitë më të qarta se sa larg mund të shkonte një mendje shqiptare në shekullin e nëntëmbëdhjetë — dhe sa shtrenjtë e paguante perandoria vetë kur ajo mendje fliste haptas për diturinë.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 7 prill 1811 në fshatin Ninat të Konispolit, në Çamëri, nga një familje e ulemasë osmane.

• Pas afër dymbëdhjetë vjetësh në Paris, u bë rektori i parë i Darülfünun-it, universitetit modern osman.

• Ndonëse hoxhë e astronom, mbeti i lidhur me përpjekjet për t’i dhënë shqipes një alfabet.

Kush ishte

Hasan Tahsini lindi më 7 prill 1811 në fshatin Ninat të Konispolit, në Çamërinë e largët jugore, atëherë tokë osmane. I ati, Osman Efendi, i përkiste ulemasë, shtresës së dijetarëve fetarë, dhe fëmija e nisi jetën ashtu siç e niste çdo djalë i një familjeje të tillë — me arsim fetar, në gjuhën dhe në kanunin e medresesë. Asgjë në atë fillim modest nuk parashikonte se ky djalë i Çamërisë do të thirrej një ditë të drejtonte katedrën më të lartë shkencore të një perandorie.

Dymbëdhjetë vjet në Paris

Nga fundi i viteve 1850, Tahsini u dërgua në Paris — një udhëtim që, për një dijetar të formuar në medrese, ishte pothuajse një kalim në një jetë tjetër. Atje qëndroi afër dymbëdhjetë vjet, duke shërbyer si imam i ambasadës osmane, ndërkohë që në të njëjtën kohë ndiqte mësimet e matematikës, astronomisë dhe shkencave të natyrës që Evropa e shekullit të nëntëmbëdhjetë po i zbulonte me një shpejtësi marramendëse. Ai u kthye në Stamboll rreth vitit 1869, duke sjellë me vete jo thjesht njohuri, por një mënyrë të re të parit të botës — një sintezë që pak bashkëkohës të tij mund ta kishin arritur.

Rektori i parë i Darülfünun-it

Në 1870, kur Perandoria Osmane hapi Darülfünun-in, universitetin e saj të parë modern, qeveria osmane e pa Hasan Tahsinin si njeriun e duhur për ta drejtuar — dhe kështu u bë rektori i parë i institucionit, paraardhësit të sotmes Universitet i Stambollit. Ligjëroi vetë fizikë, astronomi dhe psikologji, dhe la pas edhe disa nga veprat e para në gjuhën turke të shkencës popullore moderne: një hyrje në astronominë e re dhe një nga trajtesat e para turke që trajtonin shkencën e shpirtit. Por posti i rektorit nuk zgjati gjatë. Sipas kujtesës së kohës, tregohet se një demonstrim ose ligjëratë e tij shkencore ngjalli një përplasje mes dijes së re dhe ortodoksisë fetare, dhe brenda rreth një viti Tahsini u shkarkua. Ç'ishte shkaku i saktë mbetet ende çështje kujtese e trashëguar më shumë se dokument i mbyllur — por vetë fakti që një perandori pati nevojë të hapte një universitet, e pastaj u tremb prej tij, thotë vetë historinë.

Alfabeti dhe rrethi i Stambollit

Ndërsa Stambolli e njihte si shkencëtar, bashkëkombësit e tij e njihnin si diçka tjetër: një zë në rrethin e Rilindjes që po përgatiste, në heshtje dhe me durim, armën më të thjeshtë e më të fuqishme që një popull mund ta ketë — shkronjat e veta. Bashkë me Sami Frashërin, Tahsini punoi për një alfabet shqip, në atë Stamboll ku bashkoheshin mendjet e diasporës çame, toske e geke. E gjejmë të lidhur me Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombit Shqiptar, themeluar në Stamboll më 1877 — pikërisht në vitet kur Lidhja e Prizrenit po i jepte kombit shqiptar zërin e tij të parë politik të organizuar — dhe me mjedisin që solli, më 1879, Shoqërinë e Shtypjes së Shkronjave Shqip, krahas Sami Frashërit, Jani Vretos dhe Pashko Vasës. Ishte një rreth i vogël, larg atdheut, që po shkruante mbi letër atë çka perandoria nuk donte ta shihte: një komb.

Trashëgimia

Hasan Tahsini vdiq në Stamboll më 3 korrik 1881, larg Konispolit ku kishte lindur shtatëdhjetë vjet më parë. Rëndësia e tij s'qëndron vetëm te katedra e parë e Darülfünun-it, por te vetë figura që bashkoi: mendja që perandoria e besoi t'i mësonte shkencën botës i përkiste një populli të cilit po i mohohej e drejta të shkruante veten. I njëjti refleks që e nxori Tahsinin nga katedra — frika nga e reja — ishte kushëri i afërt i refleksit që e mbante Shqipërinë pa alfabet zyrtar dhe pa zë politik. Por Tahsini nuk mbeti figurë tragjike; mbeti ndërtues — urë mes Parisit të dijes dhe Stambollit të pushtetit, mes shkencës moderne dhe rrethit çamo-shqiptar që po hidhte, gërmë pas gërme, themelet e një kombi që do të ngrihej me të drejtën e vet.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura: Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); Ekmeleddin İhsanoğlu, studimet mbi historinë e shkencës osmane dhe Darülfünun-in; si dhe Akademia e Studimeve Albanologjike. Datat e jetës: 7 prill 1811 (Ninat, Konispol) – 3 korrik 1881 (Stamboll).

---

# Dasma mbretërore e 27 prillit 1938 — Zog I dhe Geraldina Apponyi
https://zhurma.press/dasma-e-ahmet-zogut/
Type: event
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-07-31

Tiranë, 27 prill 1938 — dita kur Shqipëria u bë me Mbretëreshën e saj të parë

Geraldina De Nagy Apponyi mbërriti në Durrës në fund të dhjetorit 1937, njëzet e një vjeçe dhe e panjohur për shtypin e ditës. E priti koloneli Sotir Martini, ministër i Oborrit Mbretëror — njeri besnik i Mbretit Zog I, i cili do t'i qëndronte pranë atij deri në vdekjen e vet, në mërgim, më 1950. Vizita u mbajt me rezervë të plotë: konteshës hungareze, me nënë amerikane, i qe caktuar strehë te familja Toptani, dhe nuk u njoftua asnjë zyrtar jashtë rrethit të ngushtë të oborrit. Mbretëria e vogël bregdetare po ndërtonte me kujdes imazhin e vet modern — dhe kjo vizitë ishte pjesë e tij, e mbuluar me heshtje.

Pse ka rëndësi

• Më 27 prill 1938, Mbreti Zog I u martua me konteshën hungareze Geraldina Apponyi — një dasmë mbretërore që e nxori emrin e Shqipërisë në kioskat e lajmeve nga Londra deri në Sydney.

• Fejesa u miratua nga të dyja Dhomat e Parlamentit, siç e kërkonte Kushtetuta — duke e ngritur martesën nga çështje familjare në akt shtetëror.

• Çështja fetare — martesa e një katolike me një mysliman, me leje të Vatikanit — u raportua në mbi 180 gazeta të huaja, duke e kthyer dasmën në ngjarje me jehonë ndërkombëtare.

Takimi i parë midis konteshës dhe Mbretit u bë jo pas tryezës diplomatike, por nën dritat e sallës së ballit të Vitit të Ri. Sipas kujtimeve të Geraldinës, kur Zog I iu afrua në mbrëmjen e 31 dhjetorit 1937, këmbët i dridheshin — por Mbreti e ngriti nga përkulja me buzëqeshje. Ishte gesti i një njeriu njëzet e një vjet më të madh në moshë, i cili e kishte mësuar fuqinë e heshtjes dhe të kohës.

Shtypi i huaj e mori vesh para se gjë të shpallej zyrtarisht. Ambasadori britanik në Durrës i kishte raportuar Anthony Eden-it, më 25 janar 1938, se ministri i Jashtëm shqiptar e kishte pohuar fejesën si çështje të kryer. Shpallja zyrtare erdhi më 31 janar, në një seancë të jashtëzakonshme parlamentare: Kushtetuta e Shqipërisë parashikonte që fejesa e Mbretit të miratohej nga të dyja Dhomat, procedurë që e ngriti martesën nga çështje familjare në akt shtetëror.

Çështja fetare tërhoqi vëmendjen e botës. Leja e Vatikanit për një katolike që martohej me një mysliman u raportua sipas shtypit të kohës në mbi 180 gazeta — duke bërë që emri i Shqipërisë të shfaqej në kioska lajmesh nga Londra deri në Sydney. Zgjidhja e gjetur ishte e qartë: ceremonia do të ishte tërësisht civile. Sipas rrëfimeve të kohës, Mbreti i tha Geraldinës: «Ne jemi myslimanë evropianë dhe kam respekt të madh për kishën tuaj.»

Diademja dhe rrjeti i pandërruar

Gjatë muajve të fejesës, dhuratat vinin çdo mëngjes — buqeta, stoli, shenja dashurie të matura. Por një dhuratë mbeti e veçantë: një diademë diamantesh, në gurin qendror të së cilës ishte gdhendur përkrenarja e Skënderbeut. Simboli nuk ishte i rastit. Mbretëria e re — shpallur një dekadë më parë — po lidhte kurorën e vet me kujtesën mesjetare: rrjeti i identitetit shqiptar, i cili kishte mbijetuar nën zgjedhën osmane, copëtimet e Berlinit dhe mohimin sistematik të fqinjve, gjente mishërim jo në retorikë, por në gur të gdhendur. Stolitë e pablera, sipas shtypit të kohës, kishin vlerë 1.052.000 dollarë dhe u kthyen me avion.

Festimet nisën katër ditë para ceremonisë. Më 23 prill 1938, Pallati Mbretëror priti trupin diplomatik, dhe Tirana u largua nga anonimiteti i saj ballkanik. Shtatëdhjetë e nëntë fotografë e gazetarë kishin mbërritur nga e gjithë bota — nga Afrika e Jugut, nga Argjentina, nga Japonia. Për atë javë, vëmendja e shtypit botëror ishte kthyer nga Tirana.

Dita e dasmës erdhi më 27 prill 1938. Sipas kujtimeve të Geraldinës, nusja u zgjua në orën gjashtë të mëngjesit. Fustani i dasmës ishte punuar nga shtëpia Worth e Parisit — i qëndisur me perla e diamante, i zgjedhur vetë nga Mbreti. Sipas shtypit të kohës, princesha Myzejen, motra e Mbretit, kishte deklaruar më parë se tri motrat bashkë me mbesën do të ishin shoqëruese të nuses, me fustane të bardha dhe pa vello: «Dasma do të jetë shumë moderne.» Në orën njëmbëdhjetë të paradites, Geraldina Apponyi hyri në sallën e nderit të Pallatit Mbretëror. Ceremonia civile — «e dalluar për thjeshtësinë malësore», siç e cilësoi The New York Sun në numrin e 27 prillit 1938 — kulmoi me fjalët që e bënë Geraldinën Mbretëreshën e parë të shqiptarëve. Titulli i gazetës: «Shqipëria bëhet me Mbretëreshë.»

Dëshmitar zyrtar i ceremonisë ishte Konti Galeazzo Ciano, ministri i Jashtëm italian — prani e cila tregonte rëndësinë politike të Romës në Tiranë po aq sa dashamirësinë ceremoniale. Sipas The Sun të Baltimorës, negociatat italo-franceze u pezulluan pikërisht derisa Ciano të kthehej nga dasma. Dhuratat vinin nga kancelaritë e kontinentit: regjenti Horthy i Hungarisë dërgoi një pajton me dy kuaj lipicanë; Franca, një servis porcelani të Sevrës; Mussolini, vaza dikur të Napoleonit; Mbreti Viktor Emanuel, një statujë antike bronzi. Kancelari gjerman Adolf Hitler dërgoi një Mercedes 540 K kabriolet të kuq — dorëzuar më 19 prill 1938, me brendinë bezhë dhe stemën mbretërore të gdhendur në dyer, i njëjti model dërguar atë vit edhe Mbretit Faruk të Egjiptit dhe Stalinit.

Pak më shumë se njëmbëdhjetë muaj nga dasma, më 7 prill 1939, trupat italiane zbarkuan në portin e Durrësit — po ai port ku kishte arritur Geraldina si mysafirja sekrete e dhjetorit 1937. Çifti mbretëror la Shqipërinë dhe nisi udhëtimin e gjatë të mërgimit. Ciano — dëshmitari zyrtar i martesës — qëndronte tani në anën e pushtuesit: dhurata e dëshmitarit u kthye në ironinë e historisë. Diademja me përkrenaren e Skënderbeut, simbol i rrjetit të identitetit shqiptar që kishte mbijetuar shekuj mohimi, e ndoqi Mbretëreshën në mërgim — kujtesë e qëndrueshme e asaj dite kur Shqipëria qe, për një ditë, qendra e syrit të botës.

Burimet

• Erald Kapri — "Historia e dasmës së Ahmet Zogut" (Telegrafi / Zhurnal.mk, 2026) — rrëfimi kryesor, i mbështetur në kujtimet e Mbretëreshës Geraldinë dhe arkivat e shtypit.

• The New York Sun — "Shqipëria bëhet me Mbretëreshë" (27 prill 1938) — reportazhi i ditës së dasmës, cituar sipas Kaprit.

• The Sun (Baltimore) — "Martesa e Zogut për ndalimin e bisedimeve italiano-franceze" (24 prill 1938) — Ciano si dëshmitar zyrtar, cituar sipas Kaprit.

• Raportimi diplomatik britanik — depesha e ambasadorit në Durrës për Anthony Eden-in (25 janar 1938), cituar sipas Kaprit.

---

# Skënderbeu në art: pesë shekuj ikonografi
https://zhurma.press/skenderbeu-ne-art/
Type: event
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-08-17

Ikonografia e heroit: nga gravura e Barletit te kalorësi i Prishtinës

Asnjë portret i punuar sa ishte gjallë nuk ka mbijetuar. Çdo fytyrë e njohur e Gjergj Kastriotit — Skënderbeut — është ndërtim i mëvonshëm, produkt i epokave që e rikonceptuan heroin sipas nevojave të tyre. Çfarë pamje kishte në të vërtetë, nuk dihet. Ky boshllëk nuk është thjesht mungesë historike; ai është terreni mbi të cilin pesë shekuj ikonografi u ngritën.

Pse ka rëndësi

• Asnjë portret i punuar sa ishte Skënderbeu gjallë nuk ka mbijetuar — çdo fytyrë e njohur e tij është ndërtim i mëvonshëm, i rikonceptuar nga epoka të ndryshme sipas nevojave të veta.

• Dy objekte materiale ankoruan traditën vizuale: përkrenarja me kokën e dhisë së egër dhe shpata e Skënderbeut, që ruhen sot në Kunsthistorisches Museum në Vjenë.

• Profili kanonik erdhi nga gravurat e biografisë latine të Marin Barletit (Romë, rreth 1508–1510); çdo imazh pasues e ka atë si referim të largët.

Dy objekte materiale shërbyen si spiranca fizike e traditës vizuale: përkrenarja me kokën e dhisë së egër dhe shpata e Skënderbeut, të cilat ruhen sot në Muzeun e Historisë së Artit — Kunsthistorisches Museum — në Vjenë. Rrugëtimi i tyre nëpër koleksionet evropiane përshkruhet ndryshe në burime, por prania e tyre siguroi që imazhi i luftëtarit të mbetej i lidhur me diçka konkrete, e prekshme. Objekti u bë dëshmi; dëshmia u bë portret.

Shtjellimi i parë sistematik i figurës erdhi nga pena e Marin Barletit. Historia de vita et gestis Scanderbegi, e shkruar në latinisht dhe botuar në Romë rreth viteve 1508–1510, ishte biografi, por edhe akt ikonografik: botimet e saj mbartën portretet e para të gdhendura — profili i luftëtarit me mjekër dhe me përkrenare. Ky profil u bë kanonik. Çdo imazh që pasoi e ka si referim të largët atë gravurë, madje edhe kur nuk e dinte.

Gjatë shekujve XVI dhe XVII, tradita evropiane e portretit heroik e shpërndau figurën e Skënderbeut nëpër gjithë kontinentin. Portreti i galerisë së Uffizi-t në Firence — piktori mbetet i panjohur dhe atribuimi diskutohet — e vendosi Skënderbeun brenda traditës humaniste të heronjve të shquar. Gravura e Dominicus Custos, e punuar rreth vitit 1600, e futi imazhin në qarkullim masiv: libra, koleksione principatash, kabinete kuriozitetesh. Europa e krishterë kishte nevojë për një figurë rezistence ndaj ekspansionit osman; Skënderbeu u bë ai simbol, me fytyrën që Barleti kishte fiksuar nëpër shtypshkronjë.

Me Rilindjen Kombëtare, Skënderbeu kaloi nga heroi i krishterimit te heroi i kombit shqiptar — ndryshim i thellë, jo vetëm politik. Epi i Naim Frashërit Histori e Skënderbeut, botuar më 1898, e vendosi figurën në zemër të identitetit kombëtar. Imazhet vizuale ndoqën regjistrin romantik: Skënderbeu i Rilindjes doli me pozë heroike dhe me veshjen e trimërisë shqiptare. Heroi po rindërtohej sërish — jo për Europën, por për shqiptarët vetë, dhe kësaj radhe me ngjyrën dhe ritmin e kombit.

Bronzi dhe hapësira publike

Shteti shqiptar i pasluftës e ktheu figurën në monument me instrumente të reja. Monumenti kalorësiak i Odhise Paskalit, i realizuar me bashkautorë, u përurua në Tiranë më 1968, në 500-vjetorin e vdekjes së heroit. Bronzi e fiksoi imazhin në hapësirën publike: kalorësi i lartësuar mbi piedestal, i palëvizshëm dhe i fuqishëm — profili i njohur prej shekujsh, tani i ngritur sa ta shihte gjithë sheshi. Muzeu Kombëtar "Gjergj Kastrioti Skënderbeu" në Krujë u hap më 1982, duke krijuar një hapësirë institucionale të dedikuar vetëm atij — pelegrinazh laik ku historia dhe ikonografia shkriheshin.

Imazhi kapërceu edhe kufijtë shtetërorë. Statuja kalorësiake e Skënderbeut në qendër të Prishtinës u vendos më 2001, në një moment kur Kosova po rindërtonte hapësirën e vet publike dhe simbolike. Ndërkohë, filmi Skënderbeu i vitit 1953, bashkëprodhim shqiptaro-sovjetik që mori vlerësim ndërkombëtar në Festivalin e Kanës të vitit 1954, kishte arritur diçka që asnjë gravurë nuk mund ta kishte: për breza të tërë e veshi fytyrën e heroit me lëvizje, me zë, me trup — dhe e fiksoi atë pamje në imagjinarin kolektiv. Heroi nuk ishte më vetëm emër dhe profil; ai kishte marrë edhe trup.

Çdo epokë e ka rindërtuar Skënderbeun për nevojat e veta: Barleti për Europën e krishterë, Rilindja për kombin, shteti i pasluftës për vetveten, Kosova për momentin e vet të konstituimit. Në secilin rast, rrjeti — ai rrjet i ideve, institucioneve dhe ambicieve kolektive që e mban bashkë kulturën shqiptare — e ka riakorduar figurën me mjetet e kohës. Skënderbeu nuk kaloi nëpër shekuj si objekt historik; ai kaloi si ide, dhe çdo kohë e ka shkruar atë ide nga e para. Ikonografia e tij është, në vetvete, një histori e idesë shqiptare.

Fytyra e vërtetë humbi. Fytyra e ndërtuar, megjithatë, u bë një nga institucionet më të qëndrueshme të kulturës shqiptare — jo sepse ishte e vërtetë, por sepse ishte e nevojshme. Historia e ikonografisë së Skënderbeut mëson diçka thelbësore: identiteti kolektiv nuk trashëgohet si gjendje — ai punohet si artefakt, çdo herë nga e para.

Burimet

• Marin Barleti — Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Romë, rreth 1508–1510) — burimi i profilit kanonik; botimet e ilustruara themeluan traditën vizuale.

• Robert Elsie — A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zërat për Skënderbeun, Barletin dhe traditën ikonografike.

• Kunsthistorisches Museum, Vjenë — koleksioni i armaturës: përkrenarja dhe shpata e Skënderbeut (objektet e dokumentuara të traditës).

• Naim Frashëri — Histori e Skënderbeut (Bukuresht, 1898) — epi i Rilindjes që e vendosi figurën në qendër të identitetit kombëtar.

---

# Gjon Kastrioti: zoti i Matit dhe ati i Skënderbeut
https://zhurma.press/gjon-kastrioti/
Type: person
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-10-22

Zoti i principatës së Kastriotëve (?–1437) — themeli nën ndërtesën e djalit

Gjon Kastrioti ishte zoti i një principate në Shqipërinë e mesme me trungun në Mat, «Dominum in Albania» në dokumentet venedikase dhe ati i Gjergj Kastriotit, Skënderbeut; vdiq, sipas datimit më të pranuar, më 1437.

Gjon Kastrioti zotëronte një principatë në Shqipërinë e mesme, me trungun e zotërimeve në Mat. Shtrirja e saktë diskutohet mes studiuesve, por burimet tregojnë se në kulmin e vet prona arrinte nga malësitë e Dibrës drejt ultësirës bregdetare. Në dokumentet venedikase Gjoni del me titujt "Dominum in Albania" dhe "zot i Matit e i Emathisë", me zotërime të shtrira nga Kepi i Rodonit deri në Dibër dhe me rreth dy mijë kalorës në urdhër — forcë e respektueshme për kohën, por kurrë e mjaftueshme për t'u përballur ballë për ballë me ushtritë sulltanore. Ishte njëri ndër zotërit vendas që ruajtën pushtetin lokal gjatë gjysmës së parë të shekullit të pesëmbëdhjetë, epokë kur fuqitë rivale — Venediku, Despotati serb i dobësuar dhe Perandoria Osmane në zgjerim — shtrëngonin litarët rreth Gadishullit Ballkanik.

Pse ka rëndësi

• Në dokumentet venedikase del me titujt «Dominum in Albania» dhe «zot i Matit e i Emathisë», me zotërime nga Kepi i Rodonit deri në Dibër dhe rreth dy mijë kalorës në urdhër.

• Ngritja e principatës ishte vepër e një brezi të vetëm: sipas kujtimeve të Gjon Muzakës, i ati Pal Kastrioti zotëronte fillimisht vetëm pak fshatra.

• Pas humbjeve ndaj forcave të sulltanit u bë vasal i Portës dhe dërgoi djemtë peng në oborrin osman — Gjergji ishte aty më 1415 dhe sërish më 1423; pas vdekjes së tij rreth vitit 1437 osmanët morën zotërimet, përfshirë Krujën.

Sipas kujtimeve të Gjon Muzakës — shkruar rreth vitit 1510 dhe ndër të rrallat burime shqiptare të asaj kohe — i ati i Gjonit, Pal Kastrioti, zotëronte fillimisht vetëm pak fshatra. Ngritja e Gjonit si zot principate ishte, kësisoj, vepër e një brezi të vetëm: bashkimi i trojeve, ndërtimi i lidhjeve me familjet fqinje dhe sigurimi i privilegjeve tregtare e shndërruan atë në njërin ndër zotërit kryesorë të Shqipërisë së brendshme.

Bashkëshortja e Gjonit ishte Vojsava, prejardhja e së cilës diskutohet në burime. Sipas burimeve, çifti pati nëntë fëmijë, megjithëse numërimi ndryshon sipas burimeve. Katër djemtë quheshin Stanisha, Reposhi, Kostandini dhe Gjergji; ndër pesë vajzat shquheshin Mara — e martuar me Stefan Cërnojeviçin, gërshetim i Kastriotëve me shtëpinë sundimtare të Zetës — dhe Mamica.

Gjoni ushtroi politikë ekuilibrimi midis fuqive rivale — mundësia reale e vetme për një zot të mesëm shqiptar në atë epokë. Me Venedikun mbante marrëdhënie të rregullta; nga Raguza kishte siguruar privilegje tregtare. Por goditjet osmane e detyruan ta ndryshojë drejtimin: pas humbjeve ndaj forcave të sulltanit, Gjoni u bë vasal i Portës së Lartë dhe, si garanci bindjeje, dërgoi djemtë e vet peng në oborrin osman. Pranimi i vasalitetit dhe dorëzimi i pengjeve ishin çmimi i vazhdimit — alternativa ishte shtypja e plotë e principatës. Sipas regjistrave osmanë, Gjergji ishte aty më 1415 dhe sërish më 1423.

Familja Kastrioti la gjurmë të qëndrueshme edhe në jetën fetare. Sipas dokumenteve të manastirit, Gjoni bashkë me djemtë i bëri dhurime manastirit ortodoks të Hilandarit në Malin Athos, dhe me familjen lidhet aty një kullë e njohur si "Kulla e Arbërve" (Arbanaški pirg). Dhurimet ndaj manastireve ishin njëkohësisht akte fetare dhe diplomatike — ato e lidhnin shtëpinë Kastrioti me një nga qendrat më të mëdha shpirtërore të kohës. Ndër djemtë, Reposhi — sipas burimeve të mëvonshme — vdiq si murg brenda mureve të atij manastiri.

Gjon Kastrioti vdiq, sipas datimit më të pranuar, më 1437. Pas ndërrimit të jetës, rrjedha ishte e shpejtë: osmanët i morën zotërimet dhe vendosën garnizone nëpër troje — përfshirë Krujën — dhe tokat e Matit u përfshinë në sistemin administrativ perandorak. Ajo çfarë ishte ngritur me kujdes brenda një brezi u çmontua me shpejtësinë e pushtuesit.

Principata e Kastriotëve në rrjetin e principatave shqiptare

Familja Kastrioti nuk ishte një shtëpi e izoluar — ishte njëra ndër nyjet e rrjetit të dendur të principatave shqiptare të shekullit të pesëmbëdhjetë. Muzakajt, Arianitët, Dukagjinët dhe Cërnojeviçët e Zetës bashkërendonin pozitat e tyre nëpërmjet aleancave, dhurimeve dhe martesave ndërzotëruese; çdo lidhje familjare ishte edhe një akt diplomatik. Martesa e Marës me Stefan Cërnojeviçin ishte njëra ndër nyjet e atij gërshetimi; privilegjet tregtare me Venedikun e Raguzën i jepnin rrjetit edhe dimensionin ekonomik. Ky rrjet, i padukshëm si institucion formal, do të merrte formë juridike një brez më vonë, kur Lidhja e Lezhës e vitit 1444 mblodhi shumicën e atyre shtëpive nën një betim të përbashkët — me Gjergj Kastriotin si drejtues. Principata e Gjonit nuk ishte vetëm njësia administrative e trashëguar; ajo ishte edhe hallka që e bëri të mundur atë bashkim.

Gjashtë vjet pas vdekjes së tij, më 1443, i biri Gjergji u kthye në Krujë dhe ngriti flamurin e Kastriotëve. Historia e ka mbajtur mend kthesën; por kthesa nuk do të ishte e mundur pa themel. Principata e Matit, zotërimet e ndërtuara brenda një brezi, rrjeti i aleancave familjare dhe kujtesa e atyre lidhjeve — gjithë kjo ishte fara e asaj epoke. Emri i plotë i Skënderbeut e mban patronimin: Gjergj Kastrioti. I ati, Gjoni, rri i qetë pas dritës së djalit — por aty është, si themeli nën ndërtesën.

Burimet

• Gjon Muzaka — Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi (1510) — kujtimet e princit shqiptar në mërgim; burimi për ngritjen e shtëpisë Kastrioti nga zotërimet e vogla të Pal Kastriotit.

• Robert Elsie — A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — zëri "Kastrioti, Gjon": principata, vasaliteti, familja.

• Kristo Frashëri — Gjergj Kastrioti Skënderbeu: jeta dhe vepra (Toena, 2002) — kronologjia e shtëpisë Kastrioti dhe dokumentet e dhurimeve, përfshirë aktet e Hilandarit.

---

# Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990: akti i vetëvendosjes politike
https://zhurma.press/deklarata-kushtetuese/
Type: event
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-10-10

Akti i vetëvendosjes politike — Prishtinë, 2 korrik 1990 — "…vetëm si Kosovë"

Më 2 korrik 1990, Prishtina ndodhej nën shtetrrethim. Ndërtesa e Kuvendit të Kosovës — institucioni përmes të cilit Kosova kishte ushtruar autonominë e saj kushtetuese — ishte e mbyllur fizikisht për delegatët. Megjithatë, 114 delegatë të Kuvendit të atëhershëm nuk u larguan. Ata u mblodhën para ndërtesës dhe mbajtën seancën në platonë, me mbështetjen e qytetarëve rreth tyre. Nuk kishte sallë solemne, nuk kishte tryezë protokolli — kishte vullnetin e manifestuar publikisht dhe aktin që do të mbetej si themel.

Pse ka rëndësi

• Më 2 korrik 1990, nën shtetrrethim dhe të mbyllur jashtë ndërtesës së Kuvendit, 114 delegatë shqiptarë mbajtën seancën në platonë dhe shpallën Deklaratën Kushtetuese si akt vetëvendosjeje.

• Konteksti ishte suprimimi i autonomisë së Kosovës nga Serbia më 23 mars 1989 dhe presioni për ta futur Kosovën nën kontrollin e plotë të Beogradit.

• Deklarata përmbante pesë pika; e para shpallte "qëndrimin burimor kushtetues të popullsisë së Kosovës" si akt vetëvendosjeje politike brenda kuadrit të Jugosllavisë.

Rruga drejt atij momenti ishte e gjatë dhe e ngarkuar. Më 23 mars 1989, Serbia kishte suprimuar autonominë e Kosovës, dhe situata ishte përkeqësuar ndjeshëm: delegatët shqiptarë të Kuvendit përballeshin me presione të mëdha për të miratuar ligje që e fusnin Kosovën nën kontrollin e plotë të Beogradit. Kuvendi, si institucion, po shndërrohej gradualisht në mjet të qeverisjes serbe — përveç nëse deputetët shqiptarë do të gjenin mënyrën për të vepruar sipas mandatit të tyre të vërtetë. Më 2 korrik 1990 ata e gjetën, duke zgjedhur hapësirën publike si skenën e vetme të mbetur.

Deklarata e 2 korrikut 1990 përmbante pesë pika. Pika e parë vendoste themelin juridik: "Me këtë deklaratë shprehet dhe shpallet qëndrimi burimor kushtetues i popullsisë së Kosovës dhe i këtij Kuvendi si akt i vetëvendosjes politike në kuadër të Jugosllavisë." Formulimi ishte i kalibruar me kujdes — ky nuk ishte nismë individësh, por qëndrim burimor kushtetues, i rrjedhur nga vullneti i popullit dhe i Kuvendit si organ i tij legjitim.

Pika e dytë e shpallte Kosovën njësi të barabartë në Jugosllavi, duke e lënë konfirmimin e aktit për Kushtetutën e Jugosllavisë. Pika e tretë e konfirmonte Kosovën si bashkësi politiko-kushtetuese të qytetarëve dhe nacionaliteteve të barabarta — dispozitë me peshë të veçantë, sepse e vendoste barazinë si parim organizues, jo si privilegj të dhuruar. Deklarata mbyllej me formulimin "…vetëm si Kosovë" — tri fjalë që refuzonin çdo emërtim tjetër dhe çdo kufizim tjetër të identitetit juridik.

Kryesia dhe pasojat

Seancën historike e drejtoi Ilaz Ramajli, kryetar i Kuvendit të Kosovës në legjislaturën e vitit 1990. Pas aktit filluan përndjekjet, arrestimet dhe shpërnguljet e delegatëve: ata që kishin shpallur vetëvendosjen politike u gjetën shpejt përballë aparatit shtetëror serb, dhe shumë prej tyre u detyruan të shpërngulen. Dhjetëvjetëshi i nëntëdhjetave ishte, ndër të tjera, edhe historia e atyre njerëzve — të shpërndarë, por me dokumentin e tyre të vendosur.

Vetëm dy muaj më vonë u miratua Kushtetuta e Kaçanikut — një tjetër hap drejt krijimit të një strukture juridike të Kosovës. Bashkë, të dyja këto akte formuan arkitekturën juridike dhe politike të rrugës drejt shtetësisë. Akti i 2 korrikut vlerësohet si themeli juridik e politik i kësaj rruge — momenti kur Kuvendi i Kosovës i dha vetes autoritet kushtetues pa pritur leje nga autoriteti që e kishte bllokuar.

Po atë ditë, më 2 korrik 1990, në Tiranë mijëra shqiptarë po hynin në ambasadat perëndimore — eksodi i ambasadave. Dy botë shqiptare, pa asnjë koordinim mes tyre, lëvizën të njëjtën ditë drejt të njëjtit horizont. Njëra shpallte vetëvendosjen nëpërmjet gjuhës juridike; tjetra thyente murin e izolimit nëpërmjet pranisë trupore. Asnjëra nuk e dinte çfarë po ndodhte tek tjetra — dy lëvizje të pavarura, po atë ditë, po ai horizont. Nuk ekziston asnjë dokument që i lidh; koha i lidh.

Në 36-vjetorin, në vitin 2026, Kuvendi i Republikës së Kosovës priti delegatët e vitit 1990 për t'i nderuar — kuvendi i lirë nderoi kuvendin e bllokuar. Një parlament i kyçur jashtë ndërtesës së vet shkroi vullnetin e popullit të tij në shkallët përpara saj. Deklarata nuk thirri revolucion dhe nuk kërkoi luftë. Ajo thjesht i vendosi gjërat sipas emrit të tyre: Kosova ekzistonte si bashkësi politiko-kushtetuese, me qytetarë dhe popuj të barabartë — "…vetëm si Kosovë".

Burimet

• Koha.net — "36-vjetori i Deklaratës Kushtetuese" (2 korrik 2026) — rrëfimi kryesor: shtetrrethimi, 114 delegatët para ndërtesës së bllokuar, pesë pikat me citimet burimore, Kushtetuta e Kaçanikut dy muaj më vonë, përndjekjet e delegatëve.

• Zhurnal.mk — "Haradinaj bisedon me Ramajlin" (2 korrik 2026) — Ilaz Ramajli si kryetar i Kuvendit të legjislaturës 1990.

• Kuvendi i Republikës së Kosovës / KultPlus — "Kuvendi shënon 36-vjetorin e Deklaratës Kushtetuese të 2 Korrikut" (2026) — përkujtimi institucional me delegatët e vitit 1990.

• Gazeta Blic — "LDK në 36-vjetorin e 2 Korrikut" (2 korrik 2026) — vlerësimi i aktit si themel juridiko-politik i shtetësisë.

• Wikipedia (shqip) — Deklarata Kushtetuese e Kosovës (1990): 114 delegatët, seanca para ndërtesës së mbyllur, shfuqizimi i Rezolutës së Prizrenit dhe Kushtetuta e Kaçanikut e 7 shtatorit 1990

• KOHA — 36 vjet nga «Republika e Parë»: përkujtimi i 36-vjetorit të aktit të 2 korrikut

• Dielli (Vatra, Boston) — Deklarata Kushtetuese – gurëthemel i shtetësisë së Kosovës

• Illyria (New York) — Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut 1990 – gurë themeli i Shtetit të Kosovës

---

# 2 Korriku 1990: eksodi i ambasadave të Tiranës
https://zhurma.press/2-korriku-1990/
Type: event
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-08-17

Eksodi i ambasadave (2–13 korrik 1990) — dita kur u çanë muret e izolimit

Më 2 korrik 1990, mijëra qytetarë të Tiranës — burra, gra, fëmijë — u drejtuan me vendosmëri drejt lagjes së ambasadave dhe hynë brenda oborreve diplomatike perëndimore. Ishte goditja e parë e fortë dhe e hapur ndaj regjimit komunist — jo një protestë rruge, por një akt i qartë braktisjeje: qëndrimi brenda territorit të huaj ishte forma e vetme e mundshme e daljes nga izolimi. Shqipëria nën regjimin komunist ishte vendi më i izoluar i Europës; kush tentonte arratisjen dënohej ose vritej në kufi. Këtë e dinin të gjithë. Dhe shkuan gjithsesi.

Pse ka rëndësi

• Më 2 korrik 1990, mijëra qytetarë të Tiranës hynë në oborret e ambasadave perëndimore — akti i parë i hapur dhe masiv i braktisjes së regjimit komunist.

• Shqipëria ishte vendi më i izoluar i Europës; kush tentonte arratisjen dënohej ose vritej në kufi — strehimi në territor diplomatik ishte e vetmja dalje e mundshme.

• Brenda pak ditësh mbi pesë mijë shqiptarë u strehuan në ambasadat e Gjermanisë, Italisë, Francës e Greqisë; autoritetet ndërprenë ujin, por njerëzit nuk u dorëzuan.

Çastin ndaj murit e ngriti në simbol Ylli Bodinaku. Ai çau me një kamion tip "Škoda" murin rrethues të ambasadës gjermane — një akt fizik që u bë metaforë e kohës. Muret ishin ngritur nga shteti komunist; u çanë nga një makinë e zakonshme dhe nga vendosmëria e njerëzve të zakonshëm. Ata që hynë nëpërmjet asaj hapjeje e dinin mirë se pas tyre nuk kishte më kthim.

Kushtet brenda oborreve ishin të ashpra. Në ambasadën gjermane u strehuan mbi tre mijë vetë; hapësirat mbusheshin ditë pas dite. Autoritetet shqiptare ndërprenë furnizimin me ujë, duke shpresuar se njerëzit do të dorëzoheshin. Por nuk u dorëzuan. Ishte korrik — vapë përvëluese — dhe familjeve me fëmijë u dha strehim brenda godinave; të tjerët kaluan më shumë se një javë ditë e netë në oborr, me pak ushqim dhe pa gjumë të mjaftueshëm. Brenda pak ditësh, mbi pesë mijë shqiptarë gjendeshin të strehuar në ambasadat e Gjermanisë, Italisë, Francës, Greqisë dhe vendeve të tjera.

Ambasadori gjerman Werner Daum dhe përfaqësues të tjerë perëndimorë nuk i larguan ata që kishin ardhur. Lejuan qytetarët e strehuar të qëndronin brenda në pritje të zgjidhjeve diplomatike. Ky vendim — teknikisht delikat, diplomatikisht i vendosur — e bëri jopraktike çdo ndërhyrje me forcë nga ana e shtetit shqiptar. Regjimi kishte mësuar të shtypte brenda kufijve të vet; nuk kishte instrument ndaj një ambasade të mbushur me qytetarë që bota perëndimore i shikonte. Kontrasti me çka ndodhte brenda sistemit — me kampet e punës si Spaçi, ku disidentët paguanin me vite vuajtjeje çdo shenjë të mendimit të pavarur — ishte i pashkruar, por i lexueshëm për çdo shqiptar.

Në ditën e parë të kësaj krize — më 2 korrik 1990 — edhe në Prishtinë ndodhi diçka historike: delegatët e Kuvendit të Kosovës shpallën Deklaratën Kushtetuese. Ishin dy botë shqiptare, të ndara nga izolimi dhe nga kufijtë e Jugosllavisë, që lëvizën në të njëjtën ditë drejt të njëjtit horizont: liria. Nuk kishte koordinim midis tyre — nuk mund të kishte. Ishte e njëjta ditë, të njëjtat dëshira, po ai presion kolektiv që ndërtohej prej dekadash brenda dy sistemeve të ndryshme shtypëse; dy rrjedha të të njëjtit lum, që nuk takohen nga planifikimi, por nga graviteti i historisë.

12 korriku: largimi dhe rruga drejt detit

Më 12 korrik autobusët hynë në ambasada. Refugjatët u nisën drejt Portit të Durrësit; prej andej anijet i çuan drejt brigjeve italiane, dhe më pas u shpërndanë në Gjermani, Francë e vende të tjera. Ai konvoj autobusësh nëpër rrugët e Tiranës — me njerëz që vëzhgonin nga ballkonet dhe trotuaret — ishte tabloja e parë publike e largimit të organizuar. Regjimi e lejoi pas zgjidhjes diplomatike; por nuk mund ta fshihte kuptimin e saj: një sistem që kishte premtuar një shoqëri të re po shihte mijëra njerëz të largoheshin, nën vëzhgimin e medias ndërkombëtare.

Ngjarja e 2 korrikut konsiderohet fillimi i “eksodit të madh”. Disa muaj më vonë, në dhjetor 1990, lëvizja studentore ndezi protestën e organizuar dhe hapi rrugën drejt shembjes së sistemit komunist — një fazë tjetër e krizës, por këtë herë nga brenda. Të dyja lëvizjet — largimi i asaj vere dhe revolti i dimrit — lidhen si veprime të së njëjtës esencë: braktisja e një sistemi që nuk dinte çfarë t'u ofronte atyre që mbetën. Diaspora që lindi nga ato vite do të ndërtonte, me kalimin e dhjetëvjeçarëve, lidhje të reja ekonomike, kulturore dhe politike mes Shqipërisë dhe botës — një rrjet i ri shqiptar, i ngritur jo nga shteti, por nga njerëzit që i kaluan ato oborre ambasadash me kaq pak në duar dhe me kaq shumë të lënë pas.

Burimet

• Agjencia Telegrafike Shqiptare — "2 korriku 1990, nisja e eksodit të shqiptarëve drejt Perëndimit" (2 korrik 2026) — kronologjia zyrtare: Ylli Bodinaku, ambasadori Werner Daum, konteksti diplomatik.

• Isuf B. Bajrami, "2 Korriku 1990 mbetet një nga datat më të dhimbshme në historinë moderne të Shqipërisë", Fjala e Lirë (2 korrik 2026) — rrëfimi i zgjeruar: kushtet në oborret e ambasadave, ndërprerja e ujit, largimi i 12 korrikut nga Durrësi.

• Shqiptarja.com — "2 korrik 1990: dyndja e shqiptarëve në ambasada — pamjet e rralla" (2 korrik 2026) — dëshmitë vizuale dhe strehimi i familjeve brenda kompleksit.

• KultPlus — "Kuvendi shënon 36-vjetorin e Deklaratës Kushtetuese të 2 korrikut" (2026) — paralelja e Prishtinës: Deklarata Kushtetuese e Kuvendit të Kosovës, po atë ditë.

---

# Zalongu: fakti i vetëvrasjes suliote dhe legjenda e vallës
https://zhurma.press/zalongu/
Type: event
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-07-24

Mali i Zalongut, dhjetor 1803 — kur rrjeti shqiptar u kthye kundër vetes

Në muajt e fundit të vitit 1803, në një shkëmb mbi fushën e lashtë të Kasopes në Epir, një grup grash suliote — të rrethuara bashkë me fëmijët e tyre nga forcat e Ali Pashë Tepelenës pas rënies së Suliit — zgjodhën, sipas traditës, vdekjen në vend të robërisë. Numri i tyre jepet zakonisht rreth gjashtëdhjetë, ndonëse tregime të mëvonshme e ngjitën në njëqind. Ngjarja u bë me kohë një nga imazhet më të fuqishme të historisë ballkanike — dhe njëkohësisht një nga rastet më të qarta se si një tragjedi e vërtetë shndërrohet, brez pas brezi, në mit kombëtar. E vërteta dhe legjenda këtu ecin aq afër njëra-tjetrës sa vetë ndarja mes tyre bëhet çështja.

Pse ka rëndësi

• Ngjarja ndodhi në fund të vitit 1803, pas rënies së Suliit: një grup grash suliote, të rrethuara me fëmijët e tyre në Malin e Zalongut nga forcat e Ali Pashë Tepelenës, zgjodhën sipas traditës vdekjen në vend të robërisë.

• Suliotët ishin një komunitet shqipfolës ortodoks i maleve të Epirit — një xhep i pavarur që i kishte qëndruar për dekada pushtetit të Ali Pashës në Janinë.

• Numri i grave jepet zakonisht rreth gjashtëdhjetë, ndonëse tregime të mëvonshme e ngritën në njëqind — rasti tregon si një tragjedi e vërtetë u shndërrua brez pas brezi në mit kombëtar.

Rënia e Suliit dhe arratisja e dhjetorit 1803

Konfederata e Suliotëve, komunitet shqipfolës ortodoks i ngulitur në malet e Epirit, kishte qëndruar për dekada si një xhep i pavarur brenda territorit që Ali Pasha e quante të vetin. Pushteti i tij në Janinë varej pikërisht nga zhdukja e xhepave të tillë të pavarur, dhe Suliu ishte më kokëforti prej tyre. Në fund të 1803-shit, pas rrethimesh, negociatash të thyera dhe premtimesh që s'u mbajtën, Suliu ra. Banorët u përpoqën të arratiseshin drejt bregdetit dhe drejt mbrojtjes së maleve fqinje; ndër ta ishin edhe luftëtarë të familjes Boçari, të cilëve u takonte të vazhdonin qëndresën edhe pasi vatra kishte rënë — një prej tyre, Marko Boçari, ende i ri në atë kohë, do të bëhej më vonë emri më i njohur i kësaj rezistence në sytë e botës, si komandant në shërbim të çështjes që doli nga rrënojat e Suliit. Por jo të gjithë arritën të kalonin natën e arratisjes. Një grup grash, të zëna në befasi bashkë me fëmijët e tyre gjatë kalimit nëpër Malin e Zalongut, u gjendën të rrethuara në një shkëmb pa rrugëdalje, me ushtrinë e Ali Pashës pas tyre dhe humnerën përpara.

Ç'thonë burimet e para — dhe ç'nuk thonë

Ngjarja ka dëshmi të hershme, pothuajse bashkëkohore. Udhëtari prusian Jakob Salomo Bartholdy, që shkroi rreth 1804-1805, dhe oficeri e antikuari britanik William Martin Leake, që udhëtoi në rajon rreth 1805, e regjistrojnë të dyja vetëvrasjen si akt real dhe të dëshpëruar — gra që zgjodhën vdekjen në vend të skllavërisë dhe robërisë që do t'i priste ato e fëmijët e tyre. Kjo pjesë e ngjarjes qëndron mirë brenda faktit historik, e mbështetur nga dëshmitarë pothuajse bashkëkohorë me kalimin e ngjarjes. Por asnjë prej këtyre burimeve të hershme nuk e përshkruan skenën që sot e njohim si ikonike: gratë që vallëzojnë e këndojnë njëra pas tjetrës, hidhen nga shkëmbi me radhë, si në një rit të koreografuar mirë. Përshkrimet më të vjetra flasin për arratisje kaotike e të dëshpëruar, jo për valle të organizuar. Numri i saktë i grave — nëse gjashtëdhjetë apo më shumë — dhe vetë skena e vallëzimit i përkasin shtresës së dytë të tregimit, asaj që erdhi më vonë dhe që sot mbulon pothuajse tërësisht kujtesën e ngjarjes origjinale.

Kënga dhe vallja: një ndërtim i shekullit XIX-XX

Imazhi që sot mban emrin «Vallja e Zalongut» u kristalizua shumë kohë pas 1803-shit. Teksti popullor i këngës lidhet me dramën patriotike të Spiridhon Peresiadhit, botuar më 1903 dhe vënë për herë të parë në skenë më 1904 — pra pothuajse një shekull pas ngjarjes. Dokumenti më i njohur i saj sot — vetë kënga, me imazhin e grave që kapen dorë për dore mbi buzë të humnerës e vallëzojnë drejt vdekjes — nuk është dëshmi bashkëkohore e 1803-shit, por krijim letrar e teatror i një periudhe të mëvonshme, në kulmin e ndërtimit të kujtesës kombëtare greke. Kjo dallim nuk e bën tragjedinë më pak të vërtetë; përkundrazi, e nderon më shumë vetë faktin duke e ndarë qartë nga stolisja që erdhi më vonë mbi të.

Filhelenizmi dhe përdorimi politik i Zalongut

Gjatë Luftës për Pavarësinë e Greqisë në vitet 1820, tregimi i Zalongut u përhap gjerësisht në Angli dhe në Shtetet e Bashkuara si propagandë filhelene — një ngjarje e thjeshtuar në «njëqind gra që kërcejnë e këndojnë drejt vdekjes», e përshtatur për të lëvizur ndjenjën publike perëndimore në favor të çështjes greke kundër Perandorisë Osmane. Nga një tragjedi lokale me rrënjë në rënien e një konfederate shqipfolëse brenda pashallëkut të Ali Pashës, ngjarja u zhvendos gradualisht drejt një lufte tjetër, më të gjerë, dhe filloi udhëtimin drejt përfshirjes së saj të plotë në panteonin kombëtar grek. Monumenti prej guri i skulptorit Georgios Zongolopullos, ngritur në Malin e Zalongut ndërmjet 1954 dhe 1960, e vulosi këtë proces shekullor: sot ai qëndron si një nga simbolet më të njohura kombëtare të Greqisë moderne, i vizituar çdo vit nga mijëra njerëz që e njohin ngjarjen përmes këngës e monumentit, jo përmes dëshmive të para.

Shtresa shqipe që u zbeh

Këtu qëndron thelbi i çështjes, siç e kupton edhe rrjeti shqiptar si kornizë leximi: Suliotët e asaj kohe ishin shqipfolës, fakt gjuhësor i dokumentuar mirë për komunitetin e tyre në fillim të shekullit XIX. Kjo nuk është një pretendim mbi identitetin e sotëm të pasardhësve të tyre, as një përpjekje për ta bërë tragjedinë pronë ekskluzive të dikujt — Suliotët luftuan si pjesë e vetë lëvizjes që ushqeu revolucionin grek, dhe kujtesa e tyre u bë me të drejtë pjesë e kujtesës greke kombëtare. Ajo që bie në sy është diçka tjetër: si shtresa gjuhësore shqipe e ngjarjes u zbeh gradualisht nga tregimi publik ndër shekuj, ndërsa monumenti, kënga dhe libri shkollor e mbajtën gjallë vetëm kuadrin kombëtar grek. Ka edhe një ironi më të hidhur, e brendshme vetë ngjarjes: gratë e Zalongut u shtynë drejt humnerës nga forcat e Ali Pashës — vetë shqiptar prej Tepelenës — që shkatërroi Suliun shqipfolës për të konsoliduar pushtetin e vet mbi Epirin. Rrjeti u kthye kundër vetes, njësoj si në rastin e Ali Pashë Tepelenës vetë, figurë që sundoi mbi shqiptarë duke shërbyer njëkohësisht interesat e veta e ato të Stambollit. Zalongu mbetet, pra, njëkohësisht tragjedi e vërtetë, mit i ndërtuar me kujdes shekullor, dhe kujtim i një copëtimi që e preku rrjetin shqiptar nga brenda, jo vetëm nga jashtë.

Burimet

• K. E. Fleming, «The Muslim Bonaparte: Diplomacy and Orientalism in Ali Pasha's Greece» (Princeton University Press)

• Robert Elsie, «Historical Dictionary of Albania» / albanianliterature.net — hyrjet për Suliotët dhe Ali Pashë Tepelenën

• William Martin Leake, «Travels in Northern Greece» (1835, bazuar në udhëtimet e viteve 1804-1810)

• Jakob Salomo Bartholdy, kujtimet e udhëtimit në Greqi, rreth 1804-1805

---

# Marko Boçari: heroi suliot që shkroi fjalorin e shqipes
https://zhurma.press/marko-bocari/
Type: person
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-07-28

Hero i lirisë greke dhe bir i shqipes suliote: fjalori që shkroi vetë më 1809 është kundërprova më e qetë e një kujtese kombëtare që e harroi gjuhën e themeluesve të saj.

Marko Boçari (Suli, 1790 – Karpenisi, 21 gusht 1823) hyri në panteonin kombëtar grek si një nga heronjtë më të pastër të Luftës së Pavarësisë — gjeneral i Greqisë Perëndimore, mbrojtësi i Mesolongjit, njeriu që me treqind suliotë sulmoi natën mijëra osmanë dhe ra i vrarë në ballë. Por gjuha amtare e këtij heroi nuk ishte greqishtja: ishte një e folme toske e shqipes, arvanitishtja e Sulit. Dhe prova më e fortë e kësaj nuk vjen nga armiqtë e tij, por nga dora e tij vetë: në vitin 1809, ende djalosh në mërgim, Boçari shkroi një fjalor greqisht–shqip për ta ruajtur të folmen e farës së vet. Historia e tij është nyja më e hershme e një throughline-i që përsëritet nga Suli te Athina e te Arvanitët e sotëm — një komb i tërë luftëtarësh që folën shqip, dhe një kujtesë kombëtare fqinje që e harroi qëllimisht atë gjuhë.

Pse ka rëndësi

• Marko Boçari (Suli, 1790 – Karpenisi, 1823) hyri në panteonin grek si hero i Luftës së Pavarësisë, por gjuha e tij amtare ishte arvanitishtja — një e folme toske e shqipes.

• Prova më e fortë vjen nga dora e tij: më 1809, ende djalosh në mërgim, Boçari shkroi një fjalor greqisht–shqip për ta ruajtur të folmen e farës së vet.

• Ai vinte nga Boçarët, faraja më e fuqishme e Sulit — konfederata farash ortodokse shqipfolëse që i qëndroi të pavarur pushtetit osman për dekada.

Suli: një konfederatë malësore shqipfolëse

Boçari lindi më 1790 në Suli, një grup fshatrash malore në Epir, brenda pashallëkut të Janinës. Suliotët ishin një konfederatë farash ortodokse shqipfolëse — luftëtarë malësorë që i qëndruan të pavarur pushtetit osman për dekada me radhë nga lartësitë e tyre të pakapshme. Boçarët ishin faraja më e fuqishme e Sulit; babai i Markos ishte Kico Boçari dhe xhaxhai i tij Noti Boçari, të dy kapedanë të njohur. E folmja e përditshme e këtij komuniteti ishte një degë e vjetër toske e shqipes, e mbushur me elemente arkaike që e afrojnë me arbërishten e Italisë së Jugut — motra e largët e së njëjtës gjuhë që De Rada po e shkruante përtej Adriatikut. Të qenët ortodoks dhe të qenët shqipfolës nuk ishin në kundërshti: Suli ishte shqipëri malore me kishë, jo më pak shqiptar se malësia myslimane e veriut.

Rënia e Sulit dhe mërgimi, 1803

Kundërshtari që e nxori Boçarin nga dheu i të parëve ishte një shqiptar tjetër: Ali Pashë Tepelena, pashai i Janinës, i cili për vite me radhë u përpoq ta thyente Sulin e pathyeshëm. Pas një rrethimi të gjatë, Suli ra më 1803. Ajo rënie hyri në legjendë me vetëflijime si vallja e Zallongut, ku gratë suliote u hodhën nga shkëmbi për të mos u zënë robinja. Familja e Boçarëve, si mijëra suliotë të tjerë, mori rrugën e mërgimit: fillimisht drejt Pargës, pastaj në Ishujt Jonianë nën mbrojtjen e fuqive perëndimore, sidomos në Lefkada. Aty Marko i ri hyri herët në shërbimin ushtarak — në Regjimentin Shqiptar (Régiment Albanais) të ushtrisë franceze të Ishujve Jonianë, ku shërbeu deri rreth vitit 1813. Ushtritë e mëdha të kohës i rekrutonin suliotët pikërisht si shqiptarë: emri i regjimentit e thoshte hapur atë që historia më vonë do të mundohej ta harronte.

Fjalori i 1809-s: dora që ruajti të folmen

Në Korfuz, më 1809, u hartua vepra që sot e bën Boçarin një figurë të çmuar për albanologjinë: një Fjalor i romaishtes së thjeshtë dhe i arbanishtes (greqisht: Λεξικόν της ρωμαϊκής και αρβανιτικής απλής), i porositur nga François Pouqueville, konsulli i Napoleonit pranë oborrit të Ali Pashës. Fjalori përmban 1701 hyrje greqishte të kryqëzuara me 1494 fjalë shqipe — dhe pikërisht ky trup fjalësh është dëshmi e rrallë e së folmes suliote, sot e zhdukur. Prej 1494 fjalëve shqipe, rreth 361 janë huazime nga greqishtja, 187 nga turqishtja, 21 nga italishtja dhe dy nga gjuhë të tjera — një fotografi e gjallë e një shqipeje jugore në kontakt me perandorinë që e rrethonte. Albanologu Xhevat Lloshi ka argumentuar se Marko-djalosh nuk mund ta kishte hartuar vetë të gjithë fjalorin: shënimet e Pouqueville tregojnë se ai u diktua nga babai, xhaxhai dhe vjehrri i ardhshëm i Markos, kurse dora që shkroi ishte e tij. Kjo nuk ia ul vlerën — përkundrazi: fjalori është kujtesa kolektive e një fisi e hedhur në letër nga i biri më i shquar. Dorëshkrimi origjinal, që përmban edhe një metodë vetëmësimi greqisht–shqip me dialogë të Jani Vilarës dhe një fjalorth frëngjisht–shqip të vetë Pouqueville-it, u dhurua nga ky i fundit në bibliotekë më 1819; botimin filologjik nga origjinali e bëri studiuesi Titos Johalas në Athinë më 1980, në 424 faqe.

Gjenerali i Greqisë Perëndimore

Kur shpërtheu Kryengritja Greke më 1821, suliotët e mërguar u kthyen në luftë me përvojën e brezave të malit. Boçari u ngjit shpejt: më 12 tetor 1822 u emërua gjeneral i Greqisë Qendrore Perëndimore. Roli i tij vendimtar erdhi në mbrojtjen e Mesolongjit — kalaja simbol e revolucionit — gjatë Rrethimit të Parë të 1822–1823, ku aftësia e tij ushtarake dhe autoriteti mbi suliotët e tjerë e mbajtën frontin. Në panteonin grek ai u kthye në mishërimin e sakrificës patriotike; por ushtarët që udhëhiqte dhe gjuha me të cilën u fliste ishin po ata suliotë shqipfolës që kishin zbritur nga Suli i rrënuar.

Karpenisi, 1823

Natën e 21 gushtit 1823 (9 gusht sipas kalendarit të vjetër), Boçari udhëhoqi një sulm të guximshëm natën kundër një force shumë më të madhe osmane te Karpenisi. Në atë sulm ai u qëllua në kokë dhe ra i vdekur — tridhjetë e tre vjeç. Trupi i tij u varros me nderime të plota në Mesolongji, dhe emri i tij u bë menjëherë material poezie e monumentesh nëpër Evropë. Vdekja e re e kthimit të heroit të ri e ngriti Boçarin në një ikonë romantike të lirisë greke — një ikonë të cilën kujtesa zyrtare do ta veshte tërësisht me greqishten, duke lënë në heshtje gjuhën që ai vetë e kishte shkruar në fjalor.

Ajo që kujtesa harroi

Boçari nuk ishte një "shqiptar i fshehtë" që luftonte për Shqipërinë — ai luftoi dhe ra për pavarësinë greke, dhe kjo është e vërtetë dhe e pamohueshme. Throughline-i i vërtetë është më i hollë dhe më rëndues: një pjesë e madhe e themeluesve të shtetit grik — suliotët, hidriotët, arvanitasit e Atikës e të Peloponezit — e kishin shqipen si gjuhë amtare, dhe kombi i ri u ndërtua duke e fshirë atë të dhënë nga kujtesa e vet. Fjalori i 1809-s është kundërprova më e qetë e këtij harrimi: e shkroi vetë heroi, para se legjenda ta rrëmbente. Nga Boçari te Anastas Kullurioti, që gjysmë shekulli më vonë shtypi shqipen në zemër të Athinës, e deri te Aristidh Kola në shek. XX, vazhdon i njëjti rrjet i padukshëm — një popull që u la të derdhte gjakun për të tjerët, por jo të mbante emrin e vet. Zhurma e kthen Boçarin aty ku e nderojnë të dyja të vërtetat njëherësh: hero i lirisë greke, dhe bir i shqipes suliote.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në të dhënat biografike të vendosura për Marko Boçarin (lindja 1790, Suli; vdekja 21 gusht 1823, Karpenisi) dhe në filologjinë mbi fjalorin greqisht–shqip të 1809-s, të kryqëzuara mes burimeve: profili biografik (Markos Botsaris), përfshirë gjuhën amtare shqipe dhe rrethanat e vdekjes te Karpenisi, historiku i suliotëve si konfederatë ortodokse shqipfolëse dhe rënia e Sulit më 1803, dhe puna e albanologut Robert Elsie mbi letërsinë dhe të folmet shqipe. Statistikat e fjalorit (1701 hyrje greqishte, 1494 fjalë shqipe; 361 huazime greke, 187 turke, 21 italiane, 2 të tjera), karakteri toskë–arkaik i së folmes suliote, roli i François Pouqueville-it, vërejtja kritike e albanologut Xhevat Lloshi për autorësinë kolektive, dhurimi i dorëshkrimit në bibliotekë më 1819 dhe botimi filologjik i Titos Johalasit (Athinë, 1980, 424 faqe) janë kryqëzuar mes burimeve. Data e emërimit gjeneral (12 tetor 1822) dhe rrethanat e sulmit natën te Karpenisi jepen ashtu si i përcjell historiografia.

---

# Suliotët: konfederata malësore që i qëndroi Ali Pashës
https://zhurma.press/suliotet/
Type: organization
Published: 2026-07-03
Updated: 2026-08-08

Farat luftarake të Sulit, shqipfolëse e ortodokse, mbajtën përballë Janinës një qëndresë që përfundoi në mërgim e në një fjalor.

Në grykat e thepisura të Thesprotisë, në Epirin e veriut, një grumbull fshatrash malore njihej thjesht si Suli. Banorët e tij — të krishterë ortodoksë që flisnin shqip, të organizuar në fara patrilineare luftarake — ndërtuan gjatë shekullit XVIII një konfederatë të vogël, por të fortifikuar aq mirë sa u bë, për një kohë, pengesa më e qëndrueshme përballë pushtetit në rritje të Ali Pashë Tepelenës në Janinë. Historia e tyre është një nga më dramatiket e botës shqiptare të malësisë: një qëndresë e gjatë, një rënie e dhimbshme, dhe një mërgim që përfundoi, në mënyrë të papritur, në faqet e para të një fjalori.

Pse ka rëndësi

• Suli ishte një rrjet fshatrash malore në Epir, pranë Paramithisë, banuar nga të krishterë ortodoksë që flisnin një të folme shqipe të afërt me toskërishten e çamërishten.

• Shoqëria ishte e ndarë në fara luftarake — Boçari, Xhavella, Dhrako, Zervas — secila me krerët dhe kodin e vet të besës, që lidhte fisin më fort se çdo autoritet i jashtëm.

• Konfederata u bë për një kohë pengesa më e qëndrueshme përballë pushtetit në rritje të Ali Pashë Tepelenës në Janinë, në shekullin XVIII.

Vendi, gjuha, farat

Suli nuk ishte një qytet, por një rrjet fshatrash mali rreth qendrës kryesore me të njëjtin emër, pranë Paramithisë së sotme, në veri të Prevezës. Banorët flisnin një të folme shqipe të afërt me toskërishten e çamërishten, ndërkohë që besimi i tyre ishte ortodoks — kombinim që i vendoste as krejtësisht brenda botës myslimane të Jugut shqiptar, as brenda asaj greke fqinje, por në një hapësirë të vetën. Shoqëria e tyre ishte e ndarë në fara: Boçari, Xhavella, Dhrako, Zervas ndër to — secila me krerët, luftëtarët dhe kodin e vet të besës, që lidhte fisin më fort se çdo autoritet i jashtëm.

Luftërat kundër Ali Pashës

Që nga fundi i viteve 1780-1790, Ali Pashë Tepelena, sundimtar gjithnjë e më i fuqishëm i pashallëkut të Janinës, nisi fushata të njëpasnjëshme për ta nënshtruar Sulin — pengesë e vogël në hartë, por simbolike për autoritetin e tij mbi krahinën. Për më shumë se një dekadë, malësorët e Sulit u treguan të paarritshëm në kështjellat e tyre natyrore, duke i shndërruar sulmet e Ali Pashës në një seri fushatash të kushtueshme e të pafrytshme. Ishte një luftë brenda po asaj bote shqipfolëse — një pashai shqiptar mysliman kundër farash shqipfolëse ortodokse — që tregon sa larg qëndronte identiteti fisnor e fetar nga çdo unitet i thjeshtë kombëtar në atë kohë.

Rënia e Sulit dhe Zalongu

Fundi erdhi më dhjetor 1803, kur, pas rrethimesh të reja e të ashpra, Suliotët u detyruan të kapitullonin dhe të braktisnin malësinë e tyre. Është pikërisht në këto ditë të fundit që gojëdhëna vendos episodin më të komentuar të gjithë historisë suliote: Vallja e Zalongut — sipas traditës, një grup grash suliote, të rrethuara pa rrugëdalje, u hodhën bashkë me fëmijët e tyre nga shkëmbinjtë e Zalongut për t'i shpëtuar robërisë. Historianët e diskutojnë numrin e saktë të grave dhe rrethanat e sakta të ngjarjes; ajo mbetet, në formën si njihet sot, një traditë e përkujtuar më shumë se një kronikë e verifikuar dokumentarisht. Po ashtu gjysmë-legjendar mbetet episodi i kalogjerit Samuel, që sipas gojëdhënës ndezi vetë barutin e kullës në Kungj (Kiafa) gjatë tërheqjes, duke shpërthyer bashkë me ndjekësit — hollësi që tradita e ka trashëguar, por që kërkojnë kujdes në rrëfim.

Mërgimi drejt Korfuzit e regjimentet joniane

Pas rënies, shumë familje suliote gjetën strehë në Korfuz e në ishujt e tjerë jonianë, fillimisht nën mbrojtjen ruse e më pas britanike. Aty, luftëtarët e dikurshëm të maleve u riorganizuan në formacione ushtarake në shërbim të fuqive që i strehonin — një diasporë e armatosur që e mbajti gjallë identitetin farë-nga-farë edhe larg shtëpisë, dhe që do t'i jepte më vonë Greqisë disa nga komandantët më të njohur të revolucionit të saj.

Marko Boçari, fjalori dhe Revolucioni Grek

Nga kjo diasporë doli figura që do të bëhej simbol i luftës për pavarësinë greke: Marko Boçari (Markos Botsaris), i lindur rreth vitit 1788 në Suli, vdiq më 21 gusht 1823 në Karpenisi, duke rënë në betejë kundër forcave osmane. Por para se të bëhej hero lufte, Boçari — bashkë me të atin Kiço (Kitsos) Boçari e të afërm të tjerë — la një gjurmë tjetër, më pak të njohur e po aq të çmuar: rreth vitit 1809, në Korfuz, ndihmoi të hartohej një fjalor greqisht-shqip, i menduar për oficerë francezë e për rrethin e konsullit François Pouqueville pranë oborrit të Ali Pashës në Janinë. Ky fjalor mbetet një nga dëshmitë e para të shkruara të shqipes së Jugut nga dora e vetë folësve të saj — artefakti qendror i kësaj historie, që e lidh farën luftarake të Sulit drejtpërdrejt me trashëgiminë e gjuhës shqipe. Në të njëjtën periudhë spikatën edhe gra e burra të tjerë të farave suliote — Moshoja (Moscho) Xhavella, e përmendur si luftëtare e guximshme e klanit të vet, dhe Foto (Photos) Xhavella, prijës i po atij fisi — figura që tradita i mban gjallë, ndonëse me hollësi që kërkojnë kujdes historik. Vetë Lordi Bajron, i mahnitur pas trimërisë suliote, punësoi një roje suliote në Mesollogji pak para se të vdiste atje, më 1824.

Brenda rrjetit shqiptar

Historia e Sulit është një nga nyjet më të hidhura të rrjetit shqiptar të shekullit XIX: një botë e lidhur nga gjuha, besa dhe struktura farë-nga-farë, që në rastin e Suliotëve u kthye kundër vetvetes — një pashai shqiptar mysliman e nënshtroi një konfederatë shqiptare ortodokse. E megjithatë, pikërisht nga kjo rrënojë doli një nga dëshmitë më të hershme të shkruara të gjuhës shqipe, dhe një hero që e dha jetën për një komb tjetër. Pjesa shqipfolëse e Boçarit dhe e Suliotëve u zbeh me kalimin e kohës brenda rrëfimit tërësisht grek të revolucionit — jo domosdoshmërisht me qëllim, por si pasojë e mënyrës si kombet e reja e shkruajnë historinë e tyre. Ta thuash saktë — se Suliotët ishin të krishterë ortodoksë shqipfolës, jo se identiteti i pasardhësve të tyre sot i takon një ane a tjetrës — është thjesht ta lësh gjuhën të flasë vetë, si dëshmi e një bote që dikur ishte një, para se kufijtë e rinj ta ndanin në kujtesa të veçanta.

Burimet

• K. E. Fleming, The Muslim Bonaparte: Diplomacy and Orientalism in Ali Pasha's Greece, Princeton University Press, 1999 — për oborrin e Janinës, fushatat e Ali Pashës dhe interpretimin historiografik të periudhës.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — për të dhënat për Suliotët, Marko Boçarin dhe farat suliote.

• Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History — për kontekstin e botës shqiptare të pashallëqeve dhe rrjedhojat e mëvonshme.

---

# Ali Pashë Tepelena: pasha i Janinës dhe kufijtë e pushtetit shqiptar
https://zhurma.press/ali-pashe-tepelena/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-22

Nga Tepelena e Epirit deri në oborrin e Janinës, Ali Pasha ngriti brenda Perandorisë Osmane një pushtet shqiptar që bashkëkohësit e quajtën «Shqipëri» — dhe që u shkatërrua në çastin kur Stambolli vendosi ta rimarrë.

Ali Pashë Tepelena (Tepelenë, vitet 1740 – 24 janar 1822) ishte pasha shqiptar i Janinës nga viti 1788, që ngriti brenda Perandorisë Osmane një pushtet rajonal të quajtur nga bashkëkohësit «Shqipëria», derisa sulltan Mahmudi II e shpalli rebel më 1820.

Në Tepelenën e Epirit të sipërm, në një familje bejlerësh me fat të lëkundur, lindi në vitet 1740 njeriu që do të bëhej sunduesi më i fuqishëm shqiptar i kohës së tij dhe, për tridhjetë e ca vjet, zotëruesi de facto i një shteti brenda shtetit osman. Ali Pashë Tepelena nuk themeloi një komb; ai ngriti, me durim, dinakëri dhe dhunë të llogaritur, një pushtet rajonal me qendër në Janinë (Ioaninë) që bashkëkohësit — vetë ai i pari, në korrespondencën e vet — e quajtën «Shqipëria». Historia e tij është demonstrimi më i plotë i një teze qendrore për këtë muze: rrjeti shqiptar mund të ngrihej, madje deri në majat e diplomacisë evropiane, brenda kornizës osmane — por ngrihej si projekt personal e dinastik, jo kombëtar, dhe rrëzohej në çastin kur Perandoria rigjente forcën për ta rimarrë.

Pse ka rëndësi

• Ali Pashë Tepelena lindi në vitet 1740 (burimet japin 1740, 1743 ose 1744) dhe u ngjit nga kryetar i një bande kaçakësh në pasha të sanxhakut të Janinës më 1788 — pozita që u bë kështjella e pushtetit të tij deri në fund të jetës.

• Në kulm kontrollonte sanxhakët e Janinës, Delvinës, Vlorë-Beratit, Elbasanit, Ohrit, Manastirit e Görice-s dhe pjesë të Tesalisë — një hapësirë që udhëtarët perëndimorë e quanin «Albania».

• Pushteti i tij ishte projekt personal e dinastik, jo kombëtar: rrjeti shqiptar mund të ngrihej deri në majat e diplomacisë evropiane brenda kornizës osmane, por rrëzohej sapo Perandoria rigjente forcën për ta rimarrë.

Nga kaçaku në aparatin osman

Rruga e Ali Pashës drejt pushtetit nisi jo në sarajet e sulltanit, por në malet e Epirit, si kryetar i një bande kaçakësh shqiptarë — një formë e njohur, gati institucionale, e ngjitjes shoqërore në periferitë osmane të shekullit XVIII, ku aftësia ushtarake e një njeriu pa origjinë fisnike mund të shndërrohej, hap pas hapi, në zyrë shtetërore. Ai hyri në shërbim të administratës osmane, u dallua në fusha ushtarake e policore, dhe filloi të grumbullonte tituj: më 1787 iu dha sanxhaku i Tirhalës (Trikala, në Tesali), dhe më 1788 u emërua pasha i sanxhakut të Janinës — pozita që do të bëhej kështjella e vërtetë e pushtetit të tij deri në fund të jetës. Nga ky vend, me një kombinim biesë-shantazhi, aleancash dhe dhune të shpejtë kundër fqinjëve e rivalëve, ai zgjeroi kontrollin e vet mbi një territor shumë më të gjerë se ç'i takonte formalisht.

Pashaliku: «Shqipëria» e Ali Pashës

Deri në kulmin e pushtetit të tij, në dekadën e parë të shekullit XIX, Ali Pasha kontrollonte, drejtpërdrejt ose përmes bijve dhe klientëve të vet, sanxhakët e Janinës, Delvinës, Vlorë-Beratit, Elbasanit, Ohrit, Manastirit dhe Görice-s, si dhe pjesë të Tesalisë perëndimore e Maqedonisë — një hark territorial që përfshinte pjesën më të madhe të Shqipërisë së sotme jugore e qendrore dhe pjesë të mëdha të Greqisë kontinentale. I biri i madh, Muhtar Pasha, dhe i dyti, Veli Pasha (i cili u bë vetë pasha i Moresë më 1807), zgjeruan më tej pushtetin familjar drejt jugut. Udhëtarë dhe diplomatë perëndimorë e quanin këtë hapësirë «Albania» ose «Shqipëria e Ali Pashës» — jo si figurë retorike, por si përshkrim i një njësie politike që funksiononte, mblidhte taksa, mbante ushtri të veta dhe bënte diplomaci të pavarur me fuqitë evropiane, ndërkohë që formalisht mbetej brenda administratës osmane.

Oborri i Janinës: qendër tregtare dhe kulturore

Nën Ali Pashën, Janina u shndërrua në një nga qendrat më të gjalla tregtare dhe kulturore të Ballkanit — një kryeqytet krahinor që tërhoqi tregtarë, artizanë, diplomatë dhe udhëtarë evropianë kurioz për këtë «Bonaparti musliman», siç e quajti më vonë historiania K. E. Fleming. Më 1809, Janina priti një vizitor që do t'i jepte Ali Pashës një farë pavdekësie letrare: Lordi Bajron, i cili e përmendi sundimtarin shqiptar në «Childe Harold's Pilgrimage», duke e paraqitur Ali Pashën para publikut anglez si një nga figurat më të fuqishme e më enigmatike të Lindjes osmane. Oborri i tij ishte njëkohësisht qendër pushteti, tregu dhe skenë kulturore — pikërisht lloji i hapësirës urbane shqiptare ku lulëzoi edhe kultura e bejtexhinjve, poezia myslimane-shqiptare e shkruar me alfabet arab që gjeti prehje në këtë botë jugore.

Dhuna dhe luftërat me Suliotët

Ngjitja e Ali Pashës nuk mund të tregohet pa pjesën e saj më të errët. Fuqizimi i tij u ndërtua në thelb mbi fushata të egra kundër komuniteteve që i rezistonin, më i njohuri prej të cilëve ishte ai i Suliotëve, një konfederatë luftarake në malet e Epirit që i rezistoi për vite me radhë, deri sa Suli ra më 1803 pas kampanjash të zgjatura e të përgjakshme. Ali Pasha nuk ishte një sundimtar bamirës — ishte një administrator dhune, që përdorte terrorin, ekzekutimet shembullore dhe zhvendosjet e detyruara si mjete sundimi po aq sistematike sa diplomacia. Për fushata të tjera ushtarake të kohës, dihet se burra nga jugu i Shqipërisë shërbyen në radhët e forcave të lidhura me Ali Pashën; poeti bejtexhi Hasan Zyko Kamberi humbi jetën më 1789 në betejën e Smederevës, në një nga këto fushata — dëshmi konkrete se pushteti i Ali Pashës u mbajt në këmbë nga gjaku dhe puna e njerëzve të thjeshtë shqiptarë, jo vetëm nga dinakëria e kryetarit të tyre.

Rënia: 1820–1822

Fuqia e Ali Pashës u bë, në fund, rrezik për vetë Perandorinë që e kishte krijuar. Më 1820, sulltan Mahmudi II — i vendosur të rikthente kontrollin qendror mbi periferitë e veta të rebeluara — e shpalli zyrtarisht rebel. Pasoi një rrethim i gjatë i Janinës nga forcat osmane. Ali Pasha u tërhoq në ishullin e vogël (Nisi) të liqenit Pamvotis, pranë manastirit të Shën Panteleimonit, ku u rrethua përfundimisht dhe u vra më 24 janar 1822; koka e tij iu dërgua sulltanit në Stamboll, sipas traditës osmane të dënimit shembullor për rebelët. Rebelimi i tij, duke tërhequr e shpërndarë forca të konsiderueshme osmane në Ballkanin perëndimor, konsiderohet gjerësisht — pa qenë çështje me konsensus të plotë historiografik — si një faktor që lehtësoi shpërthimin e kryengritjes greke të vitit 1821.

Kufijtë e rrjetit

Rasti i Ali Pashës e vë rrjetin shqiptar në dritën e vet më të ndershme. Nga njëra anë, dëshmon mundësinë e vërtetë: forca njerëzore shqiptare, e organizuar, mund të ngrinte një njësi politike funksionale, të njohur diplomatikisht, që kontrollonte territor më të madh se shumë shtete evropiane të kohës. Nga ana tjetër, dëshmon tavanin: ky ishte pushtet personal dhe dinastik — i Ali Pashës e bijve të tij — jo projekt kombëtar, dhe u shpërbë brenda muajsh sapo Stambolli vendosi ta rrëzonte. Në veri, në të njëjtën kohë, ekzistonte një paralele domethënëse: pashaliku i Bushatllinjve në Shkodër, po ashtu një dinasti autonomiste shqiptare brenda kornizës osmane, i cili u rrëzua po ashtu nga qendra, rreth një dekadë pas Janinës (1831). Dy pashallëqet e mëdha autonomiste shqiptare të fillimit të shekullit XIX — një në jug, një në veri — ranë të dyja, secili i izoluar nga tjetri, pa u bashkuar kurrë në një projekt të përbashkët. Është pikërisht ky copëzim që rrjetit shqiptar nuk arriti ta kapërcente në atë epokë.

Viti i lindjes së Ali Pashës nuk dihet me siguri: burimet japin 1740, 1743 ose 1744. Përmbytja e Kyra Frosinit (Efrosinit) në liqenin e Janinës është një traditë gojore e përhapur gjerësisht në letërsi e në kujtesë popullore, por statusi i saj historik mbetet i diskutueshëm: është legjendë, jo ngjarje e dokumentuar. Kujtesa shqiptare për Ali Pashën mbetet e ndarë me të vërtetë: për disa, ai është ndërtuesi proto-autonomist i një shteti shqiptar të hershëm; për të tjerë, një tiran ekstraktiv që përdori emrin shqiptar për interesa krejt personale. Të dyja pamjet kanë bazë, dhe asnjëra vetëm nuk e jep portretin e plotë të njeriut.

Burimet

• Robert Elsie, «A Biographical Dictionary of Albanian History» dhe shkrimet e tij përmbledhëse mbi historinë shqiptare të periudhës osmane — për kontekstin biografik dhe territorial të Ali Pashës.

• K. E. Fleming, «The Muslim Bonaparte: Diplomacy and Orientalism in Ali Pasha's Greece» (Princeton University Press, 1999) — për oborrin e Janinës, marrëdhëniet me fuqitë evropiane dhe interpretimin historiografik të rënies së tij.

• Wikipedia, «Ali Pasha of Ioannina» — për të dhënat bazë biografike, datat e emërimeve dhe kronologjinë e rrethimit e vrasjes së tij më 1822.

---

# Sulejman Naibi dhe divani i humbur i shkollës së Beratit
https://zhurma.press/sulejman-naibi/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-08-08

Poet bejtexhi i shekullit XVIII nga Berati, që shkroi shqip me shkronja arabe dhe u kujtua gjatë vetëm me pesë vjersha — para se dorëshkrimi i tij, i humbur në Fier më 1944, të rizbulohej pjesërisht në 2022.

Në shekullin XVIII, pa shtet, pa shtypshkronjë e pa alfabet zyrtar, një varg poetësh shqiptarë vendosën t'i besojnë gjuhës së tyre shkronjat e huazuara nga arabishtja dhe t'i lënë vargjet të udhëtojnë dorë më dorë, në dorëshkrime që shpesh nuk mbijetuan. Sulejman Naibi, i njohur edhe si Sulejman Ramazani, është një prej tyre — një zë i Beratit që hyri në letërsinë shqipe menjëherë pas Nezim Frakullës, autorit të divanit të parë shqip, dhe që sot njihet pjesërisht falë një rizbulimi shkencor të vonë.

Pse ka rëndësi

• Sulejman Naibi (vdiq rreth 1771–1772) ishte poet i Beratit, autor i një Divani shqip me alfabet arab dhe një nga themeluesit e "shkollës së Beratit" të letërsisë bejtexhi, menjëherë pas Nezim Frakullës.

• Dorëshkrimi i Divanit të tij u ruajt në Fier deri më 1944, kur humbi; për një kohë të gjatë njiheshin vetëm rreth pesë vjersha të tij.

• Sipas studiuesit Robert Elsie, Naibi ishte poeti i parë mysliman i kësaj tradite që i kushtoi vargje bukurisë së gruas, me gjuhë krahasimisht më të pastër nga huazimet orientale se norma e kohës.

Jeta e Naibiut na vjen me kufij të paqartë kohorë, siç ndodh shpesh me figurat e kësaj periudhe: as data e lindjes, as ajo e vdekjes nuk dihen me siguri të plotë. Ajo çka mbetet e qëndrueshme është vendi — Berati — dhe zanafilla e një tradite letrare që sot e quajmë shkolla e Beratit.

Berati dhe origjina

Sulejman Naibi lindi në lagjen Muratçelepia të Beratit, në Sanxhakun e Beratit të Perandorisë Osmane; data e saktë e lindjes nuk njihet. Ai jetoi pjesën më të madhe të jetës në Berat dhe atje vdiq, sipas burimeve standarde në vitin 1771 ose 1772 — ndonëse një burim më i vjetër e vendos vdekjen më 1763, një dallim që studiuesit e sotëm e trajtojnë me kujdes pa e mbyllur çështjen përfundimisht.

Përtej Beratit, jeta e tij pati edhe një hark më të gjerë: u martua në Elbasan, ku besohet se jetoi për një farë kohe dhe ku duket se u kompozuan disa nga vargjet e tij, dhe kaloi periudha edhe në territoret aziatike e lindje-mesdhetare të Perandorisë Osmane. Ky shkëputje-e-rikthim mes Beratit, Elbasanit dhe botës osmane më të gjerë është vetë forma se si qarkullonte dituria letrare shqiptare e kohës — jo përgjatë kufijve të një shteti, por përgjatë rrugëve të njerëzve.

Shtëpia bektashiane dhe lidhja me Nezimin

Naibi ishte bektashi, ithtar i tarikatit bektashi, një përkatësi fetare-shpirtërore që e lidh me një traditë të gjerë misticizmi në trojet shqiptare të kohës. Por lidhja më domethënëse familjare shkon përtej fesë: vëllai i tij më i madh, Ataullah Naim Mullanë, ishte dijetar hurufi dhe njëkohësisht mësues i vetë Nezim Frakullës — poetit që i dha letërsisë shqipe divanin e saj të parë.

Kjo është më shumë sesa një hollësi biografike: tregon se shtëpia e Naibiut ishte vetë një nyje e rrjetit letrar që lindi shkollën e Beratit. Dituria hurufi e vëllait, mësimi që i kaloi Nezimit dhe vargu që vetë Naibi do të shkruante më vonë, të gjitha rrjedhin nga i njëjti burim familjar-intelektual — një provë e vogël, por e qartë, se letërsia shqipe e këtij shekulli u ndërtua përmes lidhjeve vetjake, mësues me nxënës, vëlla me vëlla, jo përmes institucioneve.

Divani në shqip me shkronja arabe dhe shkolla e Beratit

Naibi është autor i një Divani — përmbledhje vjershash sipas traditës klasike orientale — të shkruar në gjuhën shqipe, por me alfabetin arab, në atë që studiuesit e quajnë traditë aljamiado. Kjo e vendos atë menjëherë pas Nezim Frakullës në vargun kohor të bejtexhinjve dhe e bën një nga themeluesit e asaj që njihet si shkolla e Beratit e letërsisë bejtexhi.

Të shkruash shqip me shkronja të huazuara, në mungesë të një alfabeti zyrtar shqip, ishte vetë akti themelor i kësaj letërsie: gjuha si kod që mbijetonte pavarësisht nga mjeti grafik që e mbartte. Dorëshkrimi i Divanit të Naibiut u ruajt për breza të tërë në Fier, deri sa u humb në vitin 1944 — një humbje që, siç do të shihet më poshtë, gati sa nuk e fshiu tërësisht këtë kapitull të letërsisë shqipe.

Poezia: bukuria femërore, vjershat e njohura, vargu

Sipas studiuesit Robert Elsie, Naibi zë një vend të veçantë në traditën e poezisë myslimane të kohës: ishte poeti i parë mysliman i kësaj tradite që i kushtoi vargje bukurisë së GRUAS, duke u shkëputur nga konvencioni oriental që lëvdonte bukurinë mashkullore. Ky është një zgjedhje letrare domethënëse, jo thjesht tematike.

Gjuha e tij, gjithnjë sipas Elsie-t, është krahasimisht më e pastër, me më pak fjalë të huazuara orientale sesa norma e kohës, ndërkohë që vargu i tij mbetet thellësisht i ndikuar nga tradita poetike arabe; Naibi përdori metrikën tetërrokëshe dhe dymbëdhjetërrokëshe. Për një kohë të gjatë njiheshin vetëm rreth pesë vjersha të tij, të ruajtura nëpër dorëshkrime të tjera dhe në traditën gojore popullore — mes tyre «Mahmudeja e stolisurë» (vjersha e tij më e njohur), «Jelekun kadife veshur», «Kështu e kështu më thanë» dhe «Aman, o im atë».

Dorëshkrimi i humbur dhe rizbulimi i 2022-shit

Historia e trashëgimisë së Naibiut është historia e një humbjeje pothuajse të plotë. Dorëshkrimi origjinal i Divanit të tij mbijetoi në Fier deri më 1944, kur u humb — dhe me të, shumica e veprës së poetit ra në heshtje për dekada, e mbetur vetëm në ato pak vjersha që qarkullonin veç e veç nëpër dorëshkrime të tjera dhe kujtesë gojore.

Kjo heshtje u thye në vitin 2022, kur studiuesi Fatos Dibra botoi një edicion kritik që përmban 42 poezi të Naibiut — shumëfishim i papritur i një corpus-i që deri atëherë numërohej me gishtat e një dore. Rizbulimi tregon diçka të rëndësishme: se ajo çka dukej e humbur përgjithmonë mund të rimerret, të paktën pjesërisht, përmes punës së durueshme shkencore mbi mbetjet e shpërndara të një trashëgimie.

Vendi i tij në rrjetin shqiptar

Sulejman Naibi qëndron si një nyje konkrete e atij rrjeti letrar shqiptar të shekullit XVIII që u formua pa shtet, pa shtypshkronjë, pa alfabet zyrtar — vetëm me gjuhën si kod dhe me zinxhirin e dorëshkrimeve e të kujtesës gojore si mjet transmetimi. Vëllai i tij e lidh drejtpërdrejt me Nezim Frakullën dhe themelimin e vetë divanit shqip; vepra e tij e zgjeron atë themel me një zë të veçantë, që guxoi të kthente vështrimin poetik nga bukuria femërore dhe që shkroi një shqipe krahasimisht më të pastër.

Se sa prej kësaj vepre humbi më 1944 në Fier, dhe se sa prej saj u shpëtua vetëm në 2022 nga një studiues i vetëm, është kujtesë e drejtpërdrejtë se sa e brishtë ishte zinxhiri që e mbajti gjallë këtë letërsi — dhe se sa e denjë ishte, në vetvete, për t'u shpëtuar.

Burimet

• Robert Elsie, History of Albanian Literature / albanianliterature.net — profili i Sulejman Naibit

• Fatos Dibra, botim kritik i divanit të Sulejman Naibit (2022), 42 poezi

• Wikipedia (shqip & anglisht), «Sulejman Naibi»

---

# Hasan Zyko Kamberi: bejtexhiu i Kolonjës
https://zhurma.press/hasan-zyko-kamberi/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-08-08

Bejtexhiu i Kolonjës — dervishi që këndoi luftën si vuajtje, jo si lavdi.

Në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, në fshatin Starje, në këmbë të malit Gramos, në Kolonjë, lindi një poet që shkroi shqip me shkronja arabe, në një kohë kur asnjë institucion perandorak nuk e njihte shqipen si gjuhë letrare. Hasan Zyko Kamberi ishte dervish e klerik bektashi, por edhe një zë popullor i mprehtë, që përdori vargun për të vënë në pah padrejtësinë e kohës së tij. Ai i përket brezit të bejtexhinjve — poetëve myslimanë shqiptarë që, të shpërndarë nëpër qendra si Berati, Elbasani apo Kolonja, shkruanin shqip pa asnjë mbështetje shtetërore, thjesht sepse gjuha ishte kodi që i lidhte. Nga jeta e tij na ka mbetur pak: një pjesëmarrje e dokumentuar në një fushatë ushtarake, një varg poemash që kanë mbijetuar rastësisht, dhe një dorëshkrim kryesor që sot mendohet i humbur. Por ajo që mbijetoi mjafton për ta vendosur në një hartë më të gjerë të letërsisë shqipe para Rilindjes. Hasan Zyko Kamberi është dëshmi se letërsia shqipe ekzistonte, e vetëdijshme dhe e mprehtë, gati një shekull e gjysmë përpara se kombi ta shpallte zyrtarisht gjuhën e vet letrare.

Pse ka rëndësi

• Hasan Zyko Kamberi (gjysma e dytë e shek. XVIII – fillimi i shek. XIX) ishte dervish bektashi nga Starja e Kolonjës dhe një nga figurat kryesore të bejtexhinjve, poetëve që shkruan shqip me alfabet arab.

• Poema e tij «Paraja» është satira më e ashpër shoqërore që ka prodhuar kjo letërsi — kritikë e korrupsionit feudal në një regjistër popullor e të drejtpërdrejtë.

• E vetmja ngjarje e dokumentuar me siguri e jetës së tij është pjesëmarrja në Betejën e Smederevës më 1789, të cilën e përshkroi te «Sefer-i hümâyûn» jo si trimëri, por si vuajtje.

Starja, Gramoz dhe jeta e dervishit

Hasan Zyko Kamberi lindi në gjysmën e dytë të shekullit XVIII në fshatin Starje, në këmbë të malit Gramos, në rajonin e Kolonjës, në juglindje të Shqipërisë. Vdiq në fillim të shekullit XIX, po në Starje, fshatin ku e kaloi pjesën më të madhe të jetës. Ishte dervish dhe klerik i urdhrit bektashi — një identitet fetar që në atë kohë e vendoste natyrshëm brenda rrjetit të gjerë kulturor osman, por që nuk e pengoi të mbetej thellësisht i lidhur me gjuhën dhe shqetësimet e njerëzve të vendlindjes së tij. Varri i tij në Starje mbijetoi si vendpelegrinazh lokal, i njohur edhe sot me emrin «tyrbja e Baba Hasanit» — shenjë e një kujtese që qëndroi gjallë në traditën gojore edhe kur emri i tij si poet u zbeh nga kanoni letrar zyrtar.

Fushata e Smederevës dhe një pamje jo-heroike e luftës

I vetmi ngjarje e jetës së Hasan Zyko Kamberit që dokumentohet me siguri është pjesëmarrja e tij në Betejën e Smederevës, në vitin 1789, në radhët e ushtrisë osmane të komanduar nga Ali Pashë Tepelena, në kuadër të luftës austro-turke. Përvojën e asaj fushate ai e shndërroi në poemën «Sefer-i hümâyûn» («Fushata e sulltanit»), e shkruar në tetërrokësh, në 33 katrena. Ajo që e bën këtë poemë të veçantë nuk është vetë ngjarja ushtarake, por këndvështrimi: në vend që ta lartësojë fushatën si trimëri, Kamberi përshkruan vuajtjen që solli lufta — një zë i pazakontë kritik ndaj luftës për kohën kur u shkrua, kur poezia epike zakonisht kremtonte, jo dyshonte.

«Paraja» — satira që flet edhe sot

Vepra më e njohur e Hasan Zyko Kamberit është poema «Paraja», një satirë e mprehtë kundër korrupsionit feudal të kohës së tij. Në të, poeti vë në lojë mënyrën si paraja shtrembëronte marrëdhëniet shoqërore dhe drejtësinë, duke folur me një regjistër popullor, të drejtpërdrejtë e therës. Është pikërisht ky regjistër — i qartë, i afërt me gjuhën e përditshme, pa zbukurime aristokratike — që e bën Kamberin një paraardhës të largët të poezisë shoqërore shqipe moderne: një poet që zgjodhi të flasë për botën ashtu siç e shihte, jo siç donin ta shihnin ata që kishin pushtet.

Një hallkë në rrjetin e bejtexhinjve

Hasan Zyko Kamberi i përket bejtexhinjve, rrymës letrare myslimane-shqiptare që shkroi shqip me alfabetin arab (aljamiado), nën ndikimin e fortë të letërsive turke, arabe e persiane. Ai është një nga figurat më të rëndësishme të kësaj rryme, krahas poetëve si Nezim Frakulla në Berat apo Muhamet Kyçyku në Konispol. Këta poetë nuk njiheshin domosdoshmërisht me njëri-tjetrin përmes ndonjë shkolle apo lëvizjeje të organizuar; ata ishin qendra të shpërndara, secila në qytetin apo krahinën e vet, që zgjodhën, pavarësisht njëra-tjetrës, ta shkruanin shqipen si gjuhë letrare shekuj para se kjo të bëhej projekt kombëtar. Përtej poezisë laike, Kamberi shkroi edhe rreth dhjetë ilahi (himne fetare) dhe mevludin e parë shqip — poemë përkushtimi për lindjen e Profetit — duke treguar se regjistri i tij letrar përfshinte njëkohësisht satirën shoqërore dhe devocionin fetar. Kjo hartë e shpërndarë, e lidhur nga vetë gjuha, është pikërisht ajo që rrjeti shqiptar i kësaj faqeje përpiqet ta rindërtojë.

Dorëshkrimi i humbur dhe një heshtje e dyfishtë

Vepra kryesore e Hasan Zyko Kamberit ishte një mexhmua — një përmbledhje dorëshkrimesh prej rreth 200 faqesh — që sot konsiderohet e humbur. Sipas të dhënave, një dorëshkrim i saj u dërgua drejt Manastirit (Bitola) rreth viteve 1908–1910 për botim, por rezultati i asaj nisme mbetet i paqartë. Prej gjithë krijimtarisë së tij kanë mbijetuar mbi pesëdhjetë poezi laike dhe rreth dhjetë ilahi — pjesë të shpëtuara, jo tërësia. Kjo redaksi e lexon fatin e Kamberit si shenjë të një heshtjeje të dyfishtë: gjuha shqipe nuk kishte status zyrtar në perandorinë që ai i shërbeu si dervish, dhe më vonë, kanoni letrar kombëtar u tregua i pasigurt me një trashëgimi të shkruar me alfabet arab, në një regjistër fetar mysliman. Por kjo heshtje nuk fshin faktin themelor: ky ishte një poet i vetëdijshëm, i aftë të satirizonte pushtetin dhe të dyshonte hapur mbi luftën — jo folklor anonim, por letërsi me firmë, edhe pse pjesa më e madhe e saj sot mungon.

KORNIZIM/PASIGURI (shënuar hapur, jo i fshehur): (1) Datat e sakta të lindjes dhe vdekjes së Hasan Zyko Kamberit nuk njihen — burimet i vendosin vetëm në «gjysmën e dytë të shekullit XVIII» për lindjen dhe në «fillim të shekullit XIX» për vdekjen, pasi dokumentimi biografik i bejtexhinjve në përgjithësi është i hollë. (2) Vepra kryesore, mexhmuaja prej rreth 200 faqesh, konsiderohet e humbur, dhe numri i saktë i poezive të mbijetuara ndryshon sipas burimeve (mbi pesëdhjetë laike dhe rreth dhjetë ilahi janë shifrat më të përsëritura, jo një inventar i mbyllur). (3) Leximi ynë i «heshtjes së dyfishtë» — përjashtimi nga statusi zyrtar osman dhe pasiguria e mëvonshme e kanonit kombëtar ndaj një trashëgimie në alfabet arab — është një kornizim editorial i kësaj faqeje, jo një verdikt i dokumentuar historikisht.

Burimet

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History — për vendin e Hasan Zyko Kamberit ndër bejtexhinjtë dhe për poemën «Sefer-i hümâyûn».

• albanianliterature.net (Robert Elsie) — hyrja për Hasan Zyko Kamberin: biografia, «Paraja» dhe mexhmuaja e humbur.

• Wikipedia, «Hasan Zyko Kamberi» — të dhënat biografike bazë (Starje, mali Gramos, Kolonja, tyrbja e Baba Hasanit) dhe lista e veprave.

---

# Nezim Frakulla: poeti i parë i madh i bejtexhinjve
https://zhurma.press/nezim-frakulla/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Poeti i parë i madh i bejtexhinjve — shkroi rreth vitit 1731 në Berat Divanin e parë të dokumentuar në gjuhën shqipe.

Njëqind e pesëdhjetë vjet përpara se Rilindja të shpallte se shqipja mund të ishte gjuhë letrare, një njeri në Berat e kishte tashmë provuar. Nezim Frakulla — Nezim Berati, Ibrahim Nezimi — u kthye nga Stambolli ku shkruante turqisht e persisht, dhe rreth vitit 1731 uli kokën mbi një Divan të tërë në shqip, i pari i dokumentuar i llojit të vet. Në një perandori ku shqipja s'kishte as shtet, as shkollë, as alfabet të njësuar, ai zgjodhi ta shkruante atë me shkronjat që dinte — ato arabe — dhe hapi traditën e bejtexhinjve. Nyja nis këtu: shqipja kishte një jetë letrare të vetëdijshme shumë më herët nga ç'e pranon rrëfimi kombëtar — por e shpërndarë, në dorëshkrim, e ndarë nga alfabetet, e nuk iu la kurrë të bëhej traditë e pandërprerë.

Pse ka rëndësi

• Nezim Frakulla (rreth 1680–1760) hartoi në Berat, midis viteve 1731 dhe 1735, Divanin e parë të dokumentuar në gjuhën shqipe — rreth 150 vjet para se Rilindja ta shpallte shqipen gjuhë letrare.

• Nga ai divan kanë mbijetuar rreth 110 poezi vetëm në kopje dorëshkrimore; origjinali i plotë nuk ruhet.

• Me të nis tradita e bejtexhinjve — poetët që shkruan shqip me alfabet arab (letërsi aljamiado), me shkollën e Beratit si bërthamë.

Nga Frakulla te Stambolli e kthimi në Berat

Nezimi lindi rreth vitit 1680 në fshatin Frakull, pranë Fierit, në Myzeqenë e sotme. Mbiemri me të cilin hyri në histori — Frakulla — vjen nga vendlindja; të tjerët e njohën si Nezim Berati, sipas qytetit ku e kaloi pjesën më të madhe të jetës, ose thjesht Ibrahim Nezimi. Si shumë djem të familjeve të mira të kohës, u nis herët për arsimim në Stamboll, në zemër të botës osmane, ku mësoi persishten, turqishten dhe arabishten dhe u ushqye me traditën e divanit — poezinë e oborreve, me gazele dashurie, kaside lavdërimi e vargje me frymë sufie. Aty, sipas burimeve, hartoi fillimisht dy divane në gjuhët orientale.

Rreth vitit 1731 u kthye në Berat. Qyteti nuk qe zgjedhje e rastit: Berati ishte një prej vatrave letrare të Shqipërisë osmane, me medrese, me një klasë të shkolluar e me një mjedis ku fjala e shkruar kishte vlerë. Këtu Nezimi nuk shkroi vetëm; ai hyri në një garë letrare — dokumentohet rivaliteti i tij me poetë të tjerë të qytetit, ndër ta myftiun Imam Ali të Beratit. Gara letrare nuk qe kapriço: ajo dëshmon se ekzistonte një publik, një rreth njerëzish që lexonin, krahasonin, çmonin vargun. Aty ku ka rivalitet letrar, ka traditë.

Divani i parë shqip

Midis viteve 1731 dhe 1735 Nezimi hartoi në Berat një Divan në shqip dhe vargje të tjera, mes tyre edhe një fjalorth shqip–turqisht në formë poetike. Ai vetë e shpalli se qe «i pari që bëri një divan në gjuhën shqipe» — një pretendim i rrallë vetëdijeje letrare në një kohë kur shkrimi shqip ishte ende përjashtim. Nga ky divan kanë mbijetuar rreth 110 poezi, të ruajtura në kopje dorëshkrimore; origjinali i plotë nuk ruhet. Kjo humbje nuk është hollësi anësore: ajo është vetë forma e denimit që përsëritet në gjithë këtë traditë — vepra që ekziston, që lexohej, që u kopjua me dorë nga brezi në brez, por që nuk pati kurrë as shtypshkronjë, as kanon, as shtet ta ruante. Ajo mbijetoi si kujtesë, jo si institucion.

Poezia e Nezimit është divan në kuptimin e mirëfilltë osman: kaside lavdërimi për pashallarët e Beratit e për fushatat e tyre ushtarake, gazele dashurie, përshkrime natyre, vargje fetare me rrënjë në mendimin sufi. Regjistri është i lartë, i ngarkuar me huazime turqisht, persisht e arabisht — aq sa gjuha e tij shpesh është më e vështirë për veshin e sotëm se ajo e Rilindjes. Por nën këtë veshje orientale rreh shqipja: rima, ritmi, sintaksa mbeten të gjuhës amtare. Disa nga vargjet e tij, dëshmohet, mbijetuan gojarisht ndër shekuj përmes këngës — prova se poezia doli nga dorëshkrimi dhe hyri në jetën e njerëzve.

Bejtexhinjtë: një traditë që nis me Nezimin

Nezimi është poeti i parë i madh i bejtexhinjve — poetëve popullorë myslimanë që shkruan shqip me alfabet arab, në atë që studiuesit e quajnë letërsi aljamiado. Ai hapi një rrugë që të tjerët e vazhduan: Sulejman Naibi po në Berat, Hasan Zyko Kamberi në Kolonjë me satirën e tij të famshme mbi paranë, e më vonë Muhamet Kyçyku — Çami — që në jug me Ervehenë i dha shqipes poemën e saj të parë të gjatë narrative. Kjo është një traditë e tërë, me shkollën e vet të Beratit si bërthamë, e shtrirë nga Myzeqeja te Kolonja e Çamëria — një rrjet vatrash letrare që funksiononte pa qendër shtetërore, i lidhur vetëm nga gjuha dhe nga besa e njerëzve që e kopjonin fjalën me dorë.

Pikërisht ky është vendi i Nezimit në lentën e rrjetit shqiptar. Rrëfimi kombëtar, i ndërtuar në shekullin XIX rreth alfabetit latin e frymës laike të Rilindjes, e pati të vështirë ta përqafonte një traditë myslimane, në shkronja arabe, me regjistër osman. Kështu bejtexhinjtë mbetën gjatë në hije — jo se nuk shkruan shqip, po se shkruan shqip në një «formë të gabuar» për kanonin që erdhi më vonë. Denimi këtu është i dyfishtë: e para, perandoria osmane që e trajtonte shqipen si gjuhë pa status administrativ; e dyta, nacionalizmi që erdhi pas saj dhe që, duke zgjedhur një alfabet e një regjistër, la jashtë një pjesë të vetes. Nezimi rri në të çarën mes të dyjave — dëshmi se fjala shqipe qe gjallë e vetëdijshme një shekull e gjysmë para se dikush ta quante atë «rilindje».

Fundi në burg

Fama e Nezimit nuk e mbrojti. Në rrethana që burimet i lidhin me trazirat politike të kohës e me raportet e tij me pushtetin lokal, ai u arrestua dhe u dërgua në Stamboll, ku vdiq në burg rreth vitit 1760 — sipas Robert Elsie-t, nga kolera, në moshën rreth tetëdhjetëvjeçare. Poeti që kishte lavdëruar pashallarë e fushata e mbylli jetën në qelinë e së njëjtës perandori për të cilën kishte shkruar. Mbetën pas tij dorëshkrimet — të shpërndara, të kopjuara, të munguara në origjinal — dhe mbeti fjala: prova më e vjetër e dokumentuar se shqipja mund të mbante mbi supe një divan.

KORNIZIM/PASIGURI (shënuar hapur, jo i fshehur): (1) Datat luhaten — lindja jepet «rreth 1680», vdekja 1760; dokumentacioni biografik i bejtexhinjve është i pakët, ndaj i mbajmë me «rreth». (2) Numri i poezive të mbijetuara (~110) e datimi i Divanit (rreth 1731–1735) vijnë nga burime sekondare; vepra ruhet në kopje dorëshkrimore dhe numërimet ndryshojnë sipas versionit. (3) Rrethanat e sakta të arrestimit e shkaku i vdekjes (kolera në burg, sipas Elsie-t) dokumentohen, por korpusi bejtexhi mbetet ndër më pak të studiuarit dhe disa hollësi mund të rishikohen. (4) Leximi ynë se Nezimi «rri në të çarën mes perandorisë e nacionalizmit» dhe se «shqipja qe letrare para se të quhej rilindje» është kornizim editorial i zhurma.press nën lentën e rrjetit shqiptar — jo citim burimi; faktet janë të dokumentuara, interpretimi është analiza jonë.

Burimet

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (dhe albanianliterature.net) — jeta, Divani shqip, vdekja në burg nga kolera, vlerësimi si bejtexhiu i parë i madh.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — Nezim Berati/Frakulla, datimet dhe korpusi.

• Wikipedia, «Nezim Frakulla» — përmbledhje biografike (rreth 1680–1760; ~110 poezi; fjalorthi shqip–turqisht; rivaliteti në Berat).

---

# Kongresi i Beratit: kisha ortodokse shqiptare shpall autoqefalinë (1922)
https://zhurma.press/kongresi-i-beratit/
Type: event
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-07-31

Kongresi që shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare dhe vendosi shqipen në altar — Berat, 17 shtator 1922

Në ditët e para të vjeshtës të vitit 1922, në lagjen e vjetër të Mangalemit në Berat, u mblodhën rreth tridhjetë e tre delegatë, të ardhur nga afro shtatëmbëdhjetë rrethe të vendit — nga dy për secilin — për të marrë një vendim që shekuj me radhë ishte quajtur i pamundur: t'i jepnin fesë ortodokse të popullit të tyre një shtëpi shqiptare. Kongresi u mblodh në shtator 1922 dhe punimet kulmuan më 17 shtator, kur u shpall zyrtarisht autoqefalia e Kishës Ortodokse Shqiptare — akti që, për herë të parë, e çlironte hierarkinë fetare të ortodoksëve shqiptarë nga varësia shekullore prej Patrikanës Ekumenike të Kostandinopojës dhe e vendoste gjuhën shqipe në vetë altarin.

Pse ka rëndësi

• Kongresi u mblodh në shtator 1922 në lagjen e Mangalemit në Berat, me rreth 33 delegatë të ardhur nga afro 17 rrethe të vendit — nga dy për secilin.

• Më 17 shtator 1922 u shpall autoqefalia e Kishës Ortodokse Shqiptare, duke e çliruar hierarkinë e ortodoksëve shqiptarë nga varësia shekullore prej Patrikanës Ekumenike të Kostandinopojës.

• Kongresin e drejtoi Josif Qirici; arkimandriti Visarion Xhuvani shpalli autoqefalinë dhe u zgjodh mitropolit i Durrësit, ndërsa Këshilli i Lartë me kryetar Vasil Markon mori seli në Korçë.

Rrethanat: një shtet i ri, një kishë e huaj

Shqipëria kishte dalë nga lufta e madhe si shtet i brishtë, ende duke kërkuar kufij e njohje. Por besimtarët ortodoksë të jugut — në Korçë, Gjirokastër, Berat, Vlorë — vazhdonin t'i drejtoheshin një hierarkie kishtare që fliste greqisht dhe përgjigjej para Fenerit të Stambollit, jo para Tiranës apo Korçës. Ishte një anomali që kombi i ri s'mund ta linte pa u prekur: si mund të quhej shtet sovran ai që faltoret e tij i kishte nën një administratë të huaj? Iniciativën për të thirrur një kongres kombëtar ortodoks e mori Kostë Paftali, kryebashkiaku i Durrësit, i cili, bashkë me klerikë e patriotë të tjerë, organizoi mbledhjen e delegatëve nga e gjithë trevat ortodokse të vendit.

Punimet: një statut, një kryesi, një gjuhë

Kongresin e drejtoi Josif Qirici. Nën kryesinë e tij, arkimandriti Visarion Xhuvani shpalli autoqefalinë e kishës dhe u zgjodh vetë mitropolit i Durrësit — shpërblim për një prej zërave më të vendosur të lëvizjes. Kongresi zgjodhi edhe një Këshill të Lartë drejtues, të kryesuar nga Vasil Marko nga Pogradeci, me seli në Korçë, qytetin që tashmë ishte bërë djep i lëvizjes kombëtare fetare. U miratua statuti i parë i kishës dhe u vendos parimi qendror: shërbesat fetare mund të kryheshin në gjuhën shqipe. Ishte, në thelb, një revolucion i qetë — jo me armë, po me libra liturgjikë të përkthyer dhe me guximin për ta thënë lutjen në gjuhën e nënës.

Kodi i gjuhës: nga Bostoni te Korça

Ky moment nuk lindi nga asgjë. Katërmbëdhjetë vjet më parë, më 22 mars 1908, në një sallë të vogël në Boston, Fan Noli kishte kremtuar liturginë e parë shqip — akt që në atë kohë dukej thjesht një gjest i diasporës, larg vëmendjes së pushteteve. Kongresi i Beratit ishte plotësimi institucional i atij gjesti: impulsi i periferisë — i emigrantëve që s'e duronin dot të luteshin në një gjuhë të huaj — u bë tani institucion shtetëror në atdhe. Gjuha, jo dogma, ishte kodi që lidhte Bostonin me Beratin. Vlen të theksohet qartë: Fan Noli ishte figurë udhëheqëse e gjithë lëvizjes, por s'u shugurua peshkop në kongresin e 1922-shit. Shugurimi i tij erdhi një vit më vonë, më 21 nëntor 1923, në kishën e Shën Gjergjit në Korçë, nga peshkopi Hierotheu (Jerotheu) — atëherë Noli u bë Peshkop i Korçës dhe Mitropolit i Durrësit, dhe kreu (primati) i kishës autoqefale.

Pritja e gjatë: heshtja e Stambollit dhe Tomosi i 1937-s

Patrikana Ekumenike e Kostandinopojës nuk e njohu autoqefalinë e shpallur në Berat. As në 1922, as në vitet që pasuan. Kisha shqiptare vazhdoi të funksiononte de facto si autoqefale — me statutin e vet, me kryesinë e vet, me shërbesat në shqip — ndërsa qendra kanonike e lashtë vononte njohjen zyrtare vit pas viti. Tomosi i autoqefalisë erdhi më në fund më 12 prill 1937, pesëmbëdhjetë vjet pas Kongresit të Beratit. S'ishte hakmarrje apo padrejtësi e veçantë ndaj shqiptarëve — ishte, thjesht, modeli i njohur i një qendre të madhe që e ngadalëson pranimin e pjekurisë institucionale të një populli të vogël, edhe kur ai popull tashmë e kishte provuar veten me vepra. Kongresi i Beratit mbetet kështu një nga rastet e rralla kur rrjeti gjuhësor e shpirtëror shqiptar — i shtypur për shekuj nga qendra të huaja — u ngrit vetë dhe fitoi një institucion, pa pritur leje.

Burimet

Faktet: Datat, emrat dhe vendimet e mësipërme janë kontrolluar kryq me burimet e mëposhtme.

• Wikipedia (anglisht): “Congress of Berat”

• Wikipedia (anglisht): “Albanian Orthodox Church”

• OrthodoxWiki: “Theophan (Noli) of Durrës”

---

# Mesha e parë shqip: Boston, 22 mars 1908
https://zhurma.press/mesha-e-pare-shqip/
Type: event
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-07-31

Boston, 22 mars 1908 — mesha e parë ortodokse në gjuhën shqipe, akti themelues i autoqefalisë ortodokse shqiptare.

Më 22 mars 1908, në sallën e Knights of Honor Hall në Boston, priftit të porsashuguruar Fan Noli i takoi të bëjë diçka që s'ishte bërë kurrë më parë: të celebrojë meshën e plotë ortodokse në gjuhën shqipe. Nuk ishte thjesht një ceremoni fetare në një qytet amerikan mbi Atlantik — ishte akti themelor që vendosi shqipen brenda vetë ritit që deri atëherë e kishte përjashtuar. Katër vjet para se shteti shqiptar të shpallej, një bashkësi emigrantësh në fabrikat e Nju-Anglisë e kishte ndërtuar tashmë, në kishë, atë çka Perandoria Osmane dhe hierarkia greke ia mohonin kombit shqiptar në atdhe: njohjen si popull më vete, me gjuhën e vet të shenjtë.

Pse ka rëndësi

• Më 22 mars 1908, në Boston, Fan Noli celebroi meshën e plotë ortodokse në gjuhën shqipe për herë të parë — katër vjet para se Shqipëria të shpallej shtet.

• Shkaku i menjëhershëm ishte një varrim i mohuar: më 1907, në Hudson të Massachusetts, prifti grek refuzoi ritet për punëtorin shqiptar Kristaq Dishnica, si «skizmatik» ndaj Kishës greke.

• Noli u shugurua prift më 18 mars 1908 nga kryepeshkopi rus Platon, sepse Patriarkana greke e Kostandinopojës nuk do të shuguronte kurrë një prift për të shërbyer shqip. Përgjigjja ndaj padrejtësisë nuk qe zemërim, po ndërtim institucioni.

Rrugëtimi drejt asaj mëngjesi marsi kishte qenë i shpejtë dhe i qëllimshëm. Noli ishte shuguruar dhjak në shkurt 1908 dhe prift më 18 mars 1908 — vetëm katër ditë para meshës historike — nga kryepeshkopi Platon (Rozhdestvenski) i Kishës Ortodokse Ruse në Amerikë. Zgjedhja e hierarkisë ruse nuk qe rastësi: Patriarkana greke e Kostandinopojës nuk do ta shuguronte kurrë një prift për të shërbyer në shqip, ndaj bashkësia shqiptare kërkoi dhe gjeti një derë tjetër brenda vetë Ortodoksisë.

Rasti i Hudson-it

Shkaku i menjëhershëm i gjithë kësaj lëvizjeje ishte një varrim i mohuar. Në vitin 1907, në qytetin e vogël industrial të Hudson-it, Massachusetts, vdiq nga gripi Kristaq Dishnica, një punëtor i ri shqiptar i fabrikave. Prifti grek ortodoks i vendit refuzoi t'i kryente ritet e varrimit ortodoks, me arsyetimin se Dishnica, i përfshirë në veprimtari kombëtare shqiptare, konsiderohej i shkishëruar — skizmatik ndaj Kishës greke ortodokse. Një njeri iu mohua prehja e fundit fetare vetëm pse ishte shqiptar dhe e pohonte hapur këtë gjë.

Refuzimi tronditi bashkësinë shqiptare të Bostonit dhe rrethinave. Shoqëria patriotike "Besa-Besë", themeluar në 1907, e mori përsipër çështjen: shqiptarëve u duhej një kishë e tyre, që t'u falej në gjuhën e tyre, e pavarur nga Patriarkana e Kostandinopojës. I riu Fan Noli u zgjodh për këtë detyrë. Përgjigjja ndaj një padrejtësie nuk qe zemërim, po ndërtim institucioni — një model që do të përsëritej shpesh në historinë e diasporës shqiptare.

Gjuha si akt kombëtar

Për të kuptuar peshën e 22 marsit 1908, duhet kujtuar se në Ballkanin osman Patriarkana greke e trajtonte adhurimin ortodoks si të pandashëm nga identiteti grek. Të falesh në shqip brenda kësaj kishe ishte, prandaj, vetë ai akt që hierarkia priste ta mos ndodhte kurrë: pohimi se ekzistonte një komb shqiptar, me gjuhë të shenjtëruar prej vet ritit fetar. Kjo ndodhi katër vjet përpara se Shqipëria të shpallej shtet, më 28 nëntor 1912 — provë se kombi ishte formuar dhe ishte pohuar në ndërgjegje shumë kohë para se harta politike ta njihte.

Se ç'kuptim kishte kjo mesë, shihet edhe në atë që erdhi më pas nga i njëjti burim. Noli vazhdoi rrugën e institucionalizimit të kombit nga diaspora: më 28 prill 1912 themeloi në Boston federatën atdhetare "Vatra", organizatën që do të bëhej shtylla organizative e shqiptarëve të Amerikës në vitet vendimtare të pavarësisë. Mesha e vitit 1908 dhe "Vatra" e 1912-s janë të njëjtin fill: rrjeti shqiptar, i shpërndarë përtej detit, që vepron si komb edhe kur atdheu është nën zgjedhë.

Nga qyteti i fabrikave në Kongresin e Beratit

Puna e nisur në sallën e Boston-it nuk mbeti një episod i izoluar. Ajo hapi rrugën drejt një zgjidhjeje kishtare të plotë: më 17 shtator 1922, Kongresi i Beratit shpalli autoqefalinë — vetadministrimin — të Kishës Ortodokse Shqiptare, e ndarë përfundimisht nga varësia ndaj Patriarkanës greke. Vetë Fan Noli u shugurua Peshkop i Korçës. Ajo çka kishte filluar si përgjigje ndaj një varrimi të mohuar në një qytet fabrikash të Massachusetts-it, u kthye, katërmbëdhjetë vjet më vonë, në themel institucional të një kishe kombëtare të njohur.

Historia e meshës së parë shqip mbetet një nga shembujt më të qartë se si periferia e kombit — mërgimtarët, larg tokës amtare me mijëra kilometra — mund të prodhojë atë që vetë atdheu, nën pushtim, s'kishte se si ta ndërtonte lirisht: një institucion, një gjuhë të shenjtëruar, një pohim identiteti. Rrjeti shqiptar, i mbajtur bashkë prej gjuhës dhe besës, e vërtetoi veten pikërisht atje ku dukej më pak i mundur ta bënte.

Burimet

Ky shkrim mbështetet në historiografinë standarde të Kishës Ortodokse Shqiptare dhe të viteve amerikane të Fan Nolit, ndër të tjera në punën e Robert Elsie-t mbi fenë dhe letërsinë shqiptare, si dhe në historiografinë e përgjithshme të Rilindjes dhe të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara; faktet themelore — data 22 mars 1908, shugurimi i Nolit nga Kisha Ruse, rasti i Kristaq Dishnicës në Hudson më 1907, dhe Kongresi i Beratit i vitit 1922 — përputhen me rrëfimin e pranuar historik. Faktet: më 22 mars 1908 në Boston, Fan Noli — i shuguruar prift nga Kisha Ortodokse Ruse në Amerikë pas mohimit të varrimit ortodoks të Kristaq Dishnicës nga një prift grek në Hudson (1907) — celebroi meshën e parë ortodokse në gjuhën shqipe, akt që parapriu katër vjet shpalljen e pavarësisë (1912) dhe u kurorëzua më 1922 me autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare në Kongresin e Beratit.

---

# Lekë Dukagjini: princi emri i të cilit u bë ligj (rreth 1410–1481)
https://zhurma.press/leke-dukagjini/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Prijës i Dukagjinëve dhe pjesë e Lidhjes së Lezhës më 1444; katër shekuj pas vdekjes, malësorët ende e thërrisnin si vulën e ligjit (rreth 1410–1481).

Lekë (Aleksandër) Dukagjini (rreth 1410–1481) ishte prijës i familjes princerore të Dukagjinëve — njëri ndër njerëzit e fundit të rezistencës shqiptare të organizuar kundër pushtimit osman. Ai jetoi dhe veproi si njëri prej princërve të veriut që, ndryshe nga shumë bashkëkohës, nuk braktisi vendin pas rënies së Skënderbeut. Emri i tij i mbijetoi epokës: mbi katër shekuj pas vdekjes, malësorët shqiptarë e thërrisnin si vulën e ligjit të tyre.

Pse ka rëndësi

• Lekë Dukagjini (rreth 1410–1481) ishte prijës i shtëpisë princërore të Dukagjinëve në Shqipërinë veriore dhe pjesë e Lidhjes së Lezhës të vitit 1444.

• Pas vdekjes së Skënderbeut, në janar 1468, ai nuk u dorëzua e nuk emigroi: mbajti gjallë rezistencën e organizuar në veri deri në rënien e Shkodrës më 1479.

• Emri i tij i mbijetoi epokës në dy forma — si vula e ligjit malësor katër shekuj më vonë, dhe si toponim: Rrafshi i Dukagjinit në Kosovën perëndimore mban ende patronimin e familjes.

Shtëpia Dukagjini dhe tokat e veriut

Dukagjinët ishin njëra ndër familjet princerore të Shqipërisë veriore, me zotërime mbi krahinat malore të Dukagjinit të Lartë dhe viset rreth Pukës e Mirditës. Dokumentet veneciane dhe papale të shekujve XIV–XV u njohin atyre cilësinë e princërve, megjithëse gjeografia e saktë e autoritetit të tyre ndryshonte me aleanca dhe konflikte, dhe mbetet e vështirë të përvijohet me saktësi nga burimet e mbijetuara. Një dëshmi e qëndrueshme e peshës gjeografike mbetet toponimia: Rrafshi i Dukagjinit, sot në Kosovën perëndimore, mban deri më sot patronimin e kësaj familjeje — e dhënë historike që nuk lyp interpretim.

Lidhja e Lezhës dhe bashkëkohësia me Skënderbeun

Në mars të vitit 1444, Lidhja e Lezhës bashkoi prijësit kryesorë shqiptarë nën të njëjtin synim: rezistenca e koordinuar ndaj Perandorisë Osmane. Dukagjinët ishin pjesë e këtij rrjeti — sollën me vete fuqinë ushtarake dhe autoritetin fisnor të veriut, faktorë të domosdoshëm për koalicionin. (Lidhja dhe Skënderbeu trajtohen në ekspozitat e tyre të veçanta në muze.)

Marrëdhënia e Lekë Dukagjinit me Gjergj Kastriotin — Skënderbeun — ishte e dokumentuar, por jo e thjeshtë. Historia regjistron si periudha bashkëpunimi ashtu edhe periudha fërkimi dhe rivalizimi, të lidhura me interesat territoriale dhe me personalitetet e dy princërve. Historiani Marin Barleti, burimi narrues kryesor i kësaj epoke, e shikonte botën nëpërmjet prizmit të admirimit ndaj Skënderbeut — gjë që e bën portretin barletian të Dukagjinit burim të çmueshëm, por jo neutral. Çka mund të thuhet me besim: bashkëpunimi dhe rivalizimi bashkëekzistuan brenda të njëjtit koalicion; as armiqësia nuk e shpërbëri Lidhjen, as uniteti nuk ishte i pakushtëzuar.

Rezistenca e fundit (1468–1481)

Kur Gjergj Kastrioti vdiq në janar të vitit 1468, koalicioni i Lezhës humbi qendrën e vet. Shumë prijës zgjodhën dorëzimin ose emigrimin. Lekë Dukagjini zgjodhi vazhdimin. Për mbi një dekadë pas kësaj date, ai mbajti gjallë rezistencën shqiptare në viset veriore — periudhë kjo që, edhe pse më pak e mirëdokumentuar se vitet e Lidhjes, e pozicionon qartë: ai ishte ndër të fundit e brezit të madh që qëndruan mbi tokën e tyre.

Rënia e Shkodrës në vitin 1479 shënoi fundin e rezistencës së organizuar në veri. Lekë Dukagjini vdiq rreth vitit 1481 — i njëjti vit me rënien e pikave të fundit shqiptare. Ai nuk la pasardhës politikë të afirmuar; la traditën e qëndrimit deri në frymën e fundit, jo si refugjat jashtë atdheut, por si sundimtar brenda tij.

Emri që u bë ligj — pyetja e Kanunit

Kanuni i Lekë Dukagjinit — kodi i zakonit fisnor që rregulloi jetën e malësorëve shqiptarë të veriut për shekuj — mban emrin e tij nga tradita. Por historia kërkon të bëjë dallimin e prerë midis dy fenomeneve krejt të ndryshme në natyrë.

Lekë Dukagjini si person historik — princi i dokumentuar, anëtari i Lidhjes, luftëtari i fundit — është i vërtetuar nga burime bashkëkohore. Lekë si eponim ligjor — autoriteti simbolik të cilit malësorët i dhanë emrin e kodit të tyre — është fenomen i kujtesës kolektive dhe i legjitimimit tradicional. Nuk janë e njëjta gjë.

Roli i saktë personal i princit në formulimin ose kodifikimin e zakonit nuk dokumentohet nga asnjë burim bashkëkohor i njohur. Kodi vetë mbledh zakone shumë më të vjetra se shekulli i tij. Sistematizimi i shkruar erdhi shumë shekuj pas vdekjes — me punën e At Shtjefën Gjeçovit, botuar posthum në vitin 1933. Por vetë akti i atribuimit ka vlerën historike të vet: malësorët zgjodhën emrin e tij si vulën e ligjit të tyre. Kjo zgjedhje nuk është rastësi — ajo tregon diçka të vërtetë për autoritetin dhe imazhin e tij në kujtesën e maleve, edhe nëse nuk tregon se ai personalisht e diktoi atë kod.

Kanuni ekziston dhe ka rëndësi të madhe — sociale, ligjore, antropologjike, historike. Emri i Lekë Dukagjinit mbi të ekziston dhe ka rëndësi të madhe — si dëshmi e legjitimimit tradicional të thellë. Historia e ndershme i trajton si dy fakte me natyrë të ndryshme dhe nuk e shkrin njërin në tjetrin. (Kanuni ka trajtesën e tij të veçantë.)

Monumenti i paprekshëm

Princët e tjerë të brezit të Lezhës lanë kala, traktate, letra diplomatike. Disa lanë emrat e tyre mbi fshatra ose manastire. Lekë Dukagjini la diçka tjetër: emrin e tij mbi kodin e gjallë. Deri në shekullin XX, në malësitë shqiptare, kur dikush thoshte “kanuni thotë”, thirrej — me dije ose pa — një lidhje me emrin e atij princi të shekullit XV.

Kjo nuk është legjendë. Është fenomen historik i kujtesës: një shoqëri zgjodhi emrin e njërit prej prijësve të saj për të ligjëruar zakonin e vet. Lekë Dukagjini nuk i mbijetoi kohës si mbret fitimtar — ai i mbijetoi si autoritet moral i një ligji që mbrojti identitetin kolektiv të një populli kur shteti i jashtëm nuk ekzistonte. Në historinë e veriut shqiptar, kjo ka peshën e vet specifike.

Ndërkohë që Skënderbeu la epopenë e betejave, Lekë Dukagjini la diçka më të heshtur dhe, në mënyrën e vet, po aq të qëndrueshme: një emër mbi një kod, dhe një kod mbi një mënyrë jetese. Monumenti i tij nuk është ndërtuar me gurë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimin narrativ të epokës (me kufijtë e tij të shënuar) dhe sintezat moderne:

• Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi (~1508–1510) — lexuar me ndërgjegjësinë e angazhimit pro-Kastrioti.

• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, Shkodër, 1933 — tradita eponimike.

• Kristo Frashëri, Gjergj Kastrioti Skënderbeu: jeta dhe vepra, Tiranë, 2002.

---

# Spaçi: burgu që s'kishte nevojë për mure (1968–1990)
https://zhurma.press/spaci/
Type: place
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Kampi i Mirditës, i shpallur zyrtarisht «kamp pune» e jo burg, ku miniera dhe lugina e thepisur e bënin murin të panevojshëm (1968–1990).

Në vitin 1968, ndërtimi i kampit të Spaçit nuk u shpall si burg. Quhej kamp pune — termi administrativ i një shteti që kishte mësuar ta fshehë dhunën pas eufemizmave. Por askush prej atyre që hynë atje nuk e la pa ditur se çfarë ishte: një vend ku njerëzit burgoseshin nën tokë dy herë — njëherë nga miniera, dhe njëherë nga malet rreth saj.

Pse ka rëndësi

• Kampi i Spaçit u ndërtua më 1968 në malet e Mirditës dhe u quajt zyrtarisht «kamp pune», jo burg — eufemizmi administrativ i regjimit.

• Gjeografia e bënte murin pothuajse të panevojshëm: një luginë e ngushtë e thepisur, pa akses dhe e izoluar plotësisht nga çdo qendër e banuar.

• Boshti i kampit ishte miniera e bakrit dhe e piritit — ndërrime të gjata nën tokë, norma prodhimi të detyrueshme dhe siguri minimale; brenda burgoseshin intelektualë, shkrimtarë, klerikë e zyrtarë të kaluar.

Lugina dhe miniera — gjeografia si burg

Spaçi ndodhet në zemër të maleve të Mirditës, në një luginë të ngushtë dhe të pjerrët, ku rruga hynte por rrallë dilte. Gjeografia e vendit e bënte pothuajse të panevojshëm edhe murin: anët e thepisura, mungesa e aksesit, dhe izolimi i plotë nga çdo qendër e banuar krijonin natyrshëm kufijtë e një burgu. Të burgosurit mund t'i shikoje nga kodra — nuk kishte ku të shkonin. Vetë toka e mbante njeriun.

Miniera e bakrit dhe piritit ishte boshti i kampit. Të burgosurit punonin nën tokë — ndërresa të gjata, norma prodhimi të detyrueshme, siguri minimale. Shpërthimet, pluhuri, mungesa e mbrojtjes individuale dhe aksidentet ishin pjesë e jetës së zakonshme. Shteti nuk i shikonte si njerëz me nevoja fizike — i shikonte si fuqi pune për ta shfrytëzuar deri sa ta mbaronte.

Kushtet e dokumentuara

Të burgosurit flenin në baraka të ngushta, me ushqim të kufizuar dhe rroba të pamjaftueshme për dimrat malorë të Mirditës. Kontaktet me familjet rregulloheshin me kufizim: letra të censuruara, vizita të rralla, lajme të filtruara. Sistemi i ndëshkimeve brenda kampit kishte shtresat e veta — izolata, rritja e normave të punës, heqja e privilegjeve minimale ekzistuese. Çdo devijim nga rregulli mund të sillte pasoja.

Spaçi nuk ishte vetëm vuajtje fizike — ishte projektimi i vullnetit shtetëror për të thyer personalitetin. Burgoseshin intelektualë, shkrimtarë, klerikë, zyrtarë të kaluar, njerëz të «dyshimtë» — secili kishte prekur diku ndonjë hallkë të zinxhirit të paranojës së regjimit. Kampet si Spaçi ishin pikat ku eliminimi psikologjik dhe ai fizik takoheshin.

Kryengritja e Majit 1973

Në maj të vitit 1973 ndodhi diçka e rrallë — ndoshta e paprecedentë — brenda kufijve të diktaturës shqiptare: të burgosurit e Spaçit u ngritën. Sipas dëshmive dhe dokumentimeve të mbledhura pas rënies së regjimit, kryengritja zgjati afërsisht dy ditë. Të burgosurit ngritën slogane kundër regjimit dhe kundër kushteve të kampit; disa burime dëshmore tregojnë edhe ngritjen e simboleve antiregjimare mbi ndërtesa të kampit.

Reagimi i shtetit ishte i shpejtë dhe brutal. Kryengritja u shtyp; sipas dëshmive dhe dokumentimeve, katër të burgosur u pushkatuan pas ngjarjeve, dhe shumë të tjerë morën dënime shtesë — vite mbi vitet e burgimit ekzistues. Asnjë hetim i pavarur nuk u zhvillua brenda sistemit; lajmi nuk u la të dilte jashtë mureve të kampit, as jashtë Shqipërisë.

Në kontekstin e Europës së viteve 1970 — kontinent ku regjime të tjera totalitare kishin parë Budapestin, Pragën, grevat polake — Spaçi ishte gjesti pothuajse i vetëm i hapur i rezistencës së organizuar brenda diktaturës shqiptare. Historia e tij erdhi në dritë vetëm pas 1990-ës, kur të mbijetuarit guxuan të flisnin.

Libri i njerëzve

Sa kaluan nëpër Spaç? Shifrat e sakta ndryshojnë sipas burimit dhe nuk kanë marrë ende vlerësim shkencor përfundimtar — mijëra, sipas dokumentimeve të disponueshme. Disa emra janë bërë të njohur; shumica mbeten të paemëruara në kujtesën publike.

Ndër zërat që i kanë dhënë Spaçit një fytyrë letrare është Fatos Lubonja — shkrimtar dhe publicist, i cili kaloi vite të gjata si i burgosur politik. Dëshminë e jetës brenda sistemit — ndër to në Ridënimi — e ka kthyer në letërsi dokumentare. Lubonja shkruan pa melodramë: çfarë ishte, çfarë bënin njerëzit, çfarë mbetej nga brenda njeriut kur gjithçka tjetër i merrej. Vepra të tilla janë ndër burimet primare testimoniale të epokës.

Pas 1990-ës — rrënojat dhe lufta për kujtesën

Me rënien e regjimit, Spaçi u braktis. Barakat, ndërtesat administrative, hyrjet e minierës — gjithçka u la të kalbej nën shirat dhe dimrat e Mirditës. Për vite me radhë, prania fizike e kampit u errësua: nuk pati muze, nuk pati pllakë përkujtimore, nuk pati njohje zyrtare proporcionale me atë që kishte ndodhur atje.

Procesi i njohjes ka qenë i gjatë dhe i paplotë. Spaçi u shpall monument kulture — hap formal, por i pamjaftueshëm pa ruajtje aktive. Organizata Cultural Heritage without Borders (CHwB) dhe partnerët e saj kanë punuar për të dokumentuar dhe konservuar sitin si vend memorie — duke kundërvënë degradimit fizik një punë serioze arkivore dhe ndërkombëtare. Herë pas here, Spaçi ka marrë vëmendje nga komuniteti ndërkombëtar i trashëgimisë kulturore.

Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit (ISKK, Tiranë) ka punuar për dokumentimin e persekutimit komunist shqiptar — duke grumbulluar dëshmi, dosje, emra. Arkivat e Sigurimit nuk janë hapur plotësisht; puna nuk është e kryer; shumë viktima mbeten të paemëruara zyrtarisht.

Pse muzeu e mban këtë dhomë

Muzeu Dixhital Shqiptar ndjek rrjetin: gjuhën, trashëgiminë, rezistencën, diasporën — por rrjeti ka edhe një dhomë të errët brenda: shteti që u ngrit mbi të njëjtën tokë dhe shfrytëzoi të njëjtat struktura kolektive jo për të liruar, por për të fshirë. Spaçi është monumenti fizik i asaj fshirjeje — vendi ku shteti shqiptar i burgosi qytetarët e vet, jo armikun e jashtëm.

Ta mbash kujtesën e Spaçit të gjallë nuk është akt nostalgjie politike — është akt ndershmërie historike. Ata që kaluan nëpër Spaç, ata që u ngritën në kryengritje në maj të vitit 1973, ata që i pushkatuan dhe ata që mbijetuan — janë pjesë e të njëjtit popull, të njëjtit shekull, të njëjtit detyrim të kujtesës.

Në Enciklopedi: 2 Korriku 1990 — eksodi i ambasadave, dita kur izolimi që e mbante Spaçin në heshtje u ça publikisht.

Në Enciklopedi: Burgu i Burrelit (1946–1991) — nyja tjetër e arkipelagut ndëshkimor, ku varrezat vendoseshin përballë dritareve të qelive.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në letërsinë testimoniale dhe dokumentimin institucional:

• Fatos Lubonja, Ridënimi dhe shkrimet testimoniale mbi burgosjen politike.

• Cultural Heritage without Borders (CHwB) — projekti i konservimit të sitit të Spaçit.

• Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit (ISKK), Tiranë — dokumentimi i persekutimit.

• Historiografi post-1991 mbi sistemin e kampeve të punës së detyruar në Shqipërinë komuniste — studime akademike dhe koleksione dëshmiesh të mbledhura pas hapjes politike.

---

# Ilirët: fiset, mbretëritë dhe rrjeti i shpërbërë i antikitetit
https://zhurma.press/iliret/
Type: organization
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-22

Ilirët s'ishin një shtet i vetëm, por një rrjet fisesh e mbretërish që Roma e shpërbëri njërën pas tjetrës — kurrë të bashkuara.

Ilirët ishin popuj indo-europianofolës të Ballkanit perëndimor në antikitet, të përmendur që në shekullin VI para Krishtit: një rrjet fisesh e mbretërish nga Adriatiku deri te Drava e Morava, që Roma i mposhti njërën pas tjetrës deri më 168 para Krishtit.

Nuk ka pasur kurrë një "shtet ilir" në kuptimin që i japim sot fjalës shtet. Ka pasur, në brigjet lindore të Adriatikut dhe në thellësi të Ballkanit perëndimor, një rrjet fisesh e mbretërish — të lidhura nga një gjuhë e përbashkët, nga zakone të përafërta dhe nga një territor i ndarë, por jo nga një pushtet qendror i vetëm. Kjo qe forca e ilirëve: gjerësia gjeografike, larmia e bashkësive që flisnin e kuptonin njëra-tjetrën nga Danubi deri te Adriatiku. Dhe kjo qe dobësia e tyre fatale: kur Roma erdhi, nuk gjeti kurrë një front të vetëm për ta mposhtur. Gjeti mbretëri të veçuara, dhe i shkatërroi njërën pas tjetrës.

Pse ka rëndësi

• Nuk pati kurrë një «shtet ilir»: pati një rrjet fisesh e mbretërish — enkelejtë, taulantët, dasaretët, ardianët, dardanët, japodët, liburnët, delmatët — të lidhur nga gjuha e zakonet, jo nga një pushtet qendror.

• Emri shfaqet për herë të parë në shekullin VI para Krishtit te gjeografi Hekateu i Miletit dhe mbetet në përdorim deri te burimet bizantine të shekullit VII pas Krishtit.

• Pikërisht shpërndarja ishte dobësia fatale: kur erdhi Roma, nuk gjeti një front të vetëm, po mbretëri të veçuara — dhe i shkatërroi njërën pas tjetrës.

Emri "ilir" shfaqet për herë të parë në shekullin VI para Krishtit, te gjeografi grek Hekateu i Miletit, dhe mbetet në përdorim deri në burimet bizantine të shekullit VII pas Krishtit — një jetëgjatësi prej afro trembëdhjetë shekujsh, gjatë të cilëve emri mbuloi një realitet gjithnjë e më kompleks e më të ndryshueshëm.

Kush ishin ilirët dhe ku jetonin: trojet ilire

Ilirët ishin popuj indo-europianofolës të gadishullit ballkanik perëndimor në antikitet, një nga tri grupet kryesore paleoballkanike, krahas trakëve dhe grekëve. Territori i tyre mbulonte pjesën më të madhe të Shqipërisë, Kosovës dhe Malit të Zi të sotëm, shumicën e Kroacisë e të Bosnjë-Hercegovinës, perëndimin e Serbisë qendrore, dhe cepa të Sllovenisë — nga bregdeti i Adriatikut deri te lumi Drava në veri, lumi Morava në lindje, dhe malet Keraune në jug. Një hapësirë e gjerë, por asnjëherë e qeverisur si një.

Fiset dhe mbretëritë ilire

Ajo çka sot quajmë "ilirët" ishte në të vërtetë një konstelacion fisesh dhe mbretërish, secili me historinë, kryeqytetin dhe herë-herë edhe monedhën e vet. Në jug e në zemër të hapësirës ilire, enkelejtë njohën kulmin e tyre në shekujt VIII–VII para Krishtit; taulantët zotëronin fushën bregdetare mes Drinit e Aoosit, rreth Epidamnos-it — Durrësi i sotëm — dhe lulëzuan në shekujt V–III para Krishtit; dasaretët zinin rajonin e liqenit të Ohrit. Në veri të tyre, ardianët ngritën në shekullin III para Krishtit atë që historianët e quajnë "proto-shtet", përqendruar rreth liqenit të Shkodrës dhe gjirit të Kotorrit, ndërsa labeatët ndanin me ta të njëjtën mbretëri, po ashtu rreth liqenit të Shkodrës. Në Kosovën e sotme, në pjesë të Maqedonisë së Veriut e të Serbisë lindore, jetonin dardanët. Më në veri e në periferi të hapësirës ilire — japodët, liburnët, delmatët dhe panonët, secili me identitetin e vet, të gjithë brenda së njëjtës kuptueshmëri gjuhësore e kulturore të gjerë. Ky ishte rrjeti: jo një komb, po një gjuhë e përbashkët e shpërndarë në dhjetëra qendra pushteti.

Bardhyli, mbreti i parë ilir i dëshmuar mirë, dhe Maqedonia

Dinasti i parë ilir i dëshmuar mirë në burimet historike është Bardhyli, që sundoi rreth vitit 393 deri në 358 para Krishtit mbi një mbretëri të vendosur në Dasareti, mes Maqedonisë dhe Epirit. (Disa rindërtime historike e quajnë dardanas; konsensusi shkencor sot e sheh më shumë si ilir të Dasaretisë — çështja mbetet e hapur, dhe është e ndershme ta themi kështu.) Në vitin 359 para Krishtit, forcat e tij vranë në betejë mbretin maqedonas Perdika III. Një vit më vonë, Filipi II i Maqedonisë — babai i Aleksandrit të Madh — e mundi Bardhylin vendimtarisht në luginën e Erigonit, me rreth shtatë mijë të vrarë ilirë. Bardhyli, në moshë afër nëntëdhjetë vjeç, ka gjasa të ketë vdekur në atë betejë. Disa dekada më vonë, një dinast tjetër ilir, Glaukia, mbret i taulantëve nga rreth viti 335 deri në 302 para Krishtit, i dha strehë fëmijës Pirro të Epirit — shenjë se sa ngushtë ishin thurur fatet e ilirëve me botën greke fqinje.

Mbretëria e Shkodrës: Agroni, Teuta, Genti

Fuqia më e njohur ilire, ajo që lë gjurmën më të thellë në kujtesën historike, është dinastia ardiane e Shkodrës. Agroni e ngriti këtë mbretëri rreth vitit 250 para Krishtit, e financuar në pjesë të mirë nga piratëria detare, dhe në vitin 231 para Krishtit sulmoi etolianët. Pas vdekjes së tij, mbretërinë e mori si regjente Teuta, në emër të djalit ende fëmijë Pines. Zinxhiri i sundimtarëve ardianë u mbyll me Gentin, mbreti i fundit ilir, që ra në vitin 168 para Krishtit te Shkodra. Mes këtyre tre emrave rrjedh gati një shekull historie — dhe fundi i çdo shprese për një shtet ilir të vazhdueshëm.

Si e çmontoi Roma rrjetin, mbretëri pas mbretërie

Roma nuk u përball kurrë me një front të bashkuar ilir. U përball, njëra pas tjetrës, me tri lufta të veçanta, secila kundër një sundimtari të vetëm, ndërsa pjesa tjetër e "rrjetit" ilir vështronte, priste, ose thjesht mungonte. Lufta e Parë Ilire, në vitin 229 para Krishtit, u zhvillua kundër Teutës — hera e parë që flota romake kaloi Adriatikun për të pushtuar. Lufta e Dytë, në vitin 219 para Krishtit, u zhvillua kundër Demetrit të Farit, dikur klient i vetë Romës, që ndryshoi anë. Lufta e Tretë, në vitin 168 para Krishtit, mbylli historinë me fitoren vendimtare romake mbi Gentin te Shkodra — dhe me të, fundin e shtetësisë vendase ilire. Këto toka nuk do të njihnin sërish një shtet të vetin deri në vitin 1912. Çdo mbretëri ra e vetme. Asnjëherë të gjitha së bashku.

Gjuha dhe ç'mbijetoi

Gjuha ilire ishte indo-europiane, e familjes paleoballkanike, por është dëshmuar shumë dobët: nuk na kanë mbetur tekste, vetëm emra vetjakë, emra vendesh dhe pak fjalë të shpjeguara nga autorë antikë. Nuk dihet me siguri as nëse ishte gjuhë "kentum" apo "satem" në ndarjen klasike indo-europiane. Studiuesit sot janë të kujdesshëm deri në atë pikë sa disa vënë në pikëpyetje nëse "ilirishtja" emërtonte vërtet një gjuhë të vetme, apo një grup gjuhësh të afërta që burimet antike i grumbulluan nën një emër të vetëm për lehtësi. Ajo që dihet me më shumë besim është se ilirishtja duket të jetë shuar diku rreth shekullit V pas Krishtit.

Iliriku dhe perandorët ilirë

Pas pushtimit, tokat ilire u organizuan nga Roma si provinca e Ilirikut, e ndarë më vonë në Dalmaci e Panoni, dhe akoma më vonë u ngrit në një nga prefekturat më të mëdha të perandorisë, Iliriku. Ka një pikë krenarie që shpesh harrohet: gjatë krizës së shekullit III pas Krishtit, kur perandoria romake ishte në prag shpërbërjeje, ishte pikërisht një brez perandorësh ushtarakë të lindur në kufirin danubiano-panon — të njohur si "perandorët ilirë" — që e stabilizuan Romën. Decius, nga Sirmiumi, konsiderohet zakonisht i pari prej tyre. Kjo nuk do të thotë se secili ishte etnikisht ilir në kuptimin e ngushtë; do të thotë se toka e Ilirikut prodhoi, në momentin më kritik të Romës, njerëzit që e shpëtuan atë.

Pyetja e vazhdimësisë

Çështja nëse shqiptarët e sotëm janë pasardhës gjuhësorë të ilirëve mbetet një pyetje shkencore e hapur, jo një fakt i mbyllur. Hipoteza ilire është e besueshme gjeografikisht e historikisht dhe mbështetet nga shumë studiues, por dëshmitë e lashta janë tepër të pakta për ta vërtetuar përfundimisht — ashtu siç janë tepër të pakta për ta hedhur poshtë. Ekziston edhe një hipotezë konkurruese që e nxjerr shqipen nga trakishtja. E ndershme është ta themi kështu: pasiguria është reale. Ajo që qëndron mbi baza më të forta, e pavarur nga debati gjuhësor, është vazhdimësia e banimit dhe e onomastikës — emrat e njerëzve dhe të vendeve — në këto toka, nga antikiteti e këndej.

Një mbyllje

Rrëfimi i ilirëve nuk është rrëfim viktimizimi. Është rrëfim i një rrjeti që kurrë nuk u lejua të bashkohej para se t'i binte një fuqi shumë më e organizuar mbi të, mbretëri pas mbretërie. Por rrjeti nuk u fshi. Emrat mbetën në tokë, në malet, në lumenj, në fshatra që sot mbajnë jehonë të fjalëve që dikur i kuptonin enkelejtë, taulantët, dardanët. Vazhdimësia e banimit në këto troje është reale, e dëshmuar, e pamohueshme — edhe atëherë kur pasardhësia gjuhësore e saktë mbetet çështje për studiuesit. Ilirët humbën shtetin. Nuk humbën tokën, dhe nuk u fshinë nga kujtesa e saj.

Burimet

• Polybius, Historiae (libri II, mbi Luftën e Parë Ilire dhe Teutën)

• Livy (Titus Livius), Ab Urbe Condita (mbi luftërat ilire dhe Gentin)

• Appian, Illyrike

• Strabo, Geographica (libri VII, mbi popujt e Ilirikut)

• John Wilkes, The Illyrians (1992)

• N.G.L. Hammond, studime mbi historinë e Epirit dhe Maqedonisë antike

---

# Rilindja Kombëtare: si një gjuhë u bë komb, 1830–1912
https://zhurma.press/rilindja-kombetare/
Type: event
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-09-28

Alfabet, shkolla, shoqëri e gazeta: rrjeti që ndërtoi vetëdijen kombëtare para shtetit — shteti i 1912-s ishte fryti i tij, jo rrënja.

Çfarë ishte Rilindja

Rilindja Kombëtare Shqiptare nuk ishte një revolucion me armë, as një lojë oborresh mbretërore. Ishte diçka më e rrallë: ndërtimi i qëllimshëm i një rrjeti — alfabet, shkolla, shoqëri, gazeta, këngë — që bëri një popull të shpërndarë dhe të ndarë nga besime të ndryshme ta shohë veten si një trup të vetëm. Nga vitet 1830–1840 deri në shpalljen e pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912, lëvizja transformoi fragmentimin e shekujve në vetëdije kolektive. Shteti i 1912 nuk ishte rrënja e kombit shqiptar — ai ishte fryti i një rrjeti që lindi para tij dhe e mundësoi atë.

Pse ka rëndësi

• Rilindja Kombëtare (1830–1912) nuk ishte revolucion me armë, por ndërtim i qëllimshëm i një rrjeti — alfabet, shkolla, shoqëri, gazeta — që bëri një popull të ndarë nga fetë ta shihte veten si një komb të vetëm.

• Pengesa themelore ishte sistemi osman i miletit, që i klasifikonte nënshtetasit sipas fesë e jo sipas gjuhës: shqiptarët jetonin në të tria kategoritë, dhe pikërisht kjo i mbante të padukshëm si komb.

• Boshti ideor erdhi nga Pashko Vasa më 1879 — «feja e shqiptarit është shqiptaria» — një parim laik që e themeloi kombin mbi gjuhën; shpallja e pavarësisë më 1912 ishte fryti i këtij rrjeti, jo rrënja e tij.

Errësira e mëparshme: ndalimi dhe kurthi i miletit

Për të kuptuar madhështinë e Rilindjes, duhet të shihen pengesat mbi të cilat u ngrit. Sistemi osman i miletit i klasifikonte nënshtetasit sipas fesë — ortodoks, musliman, katolik — jo sipas gjuhës. Shqiptarët jetonin në të tri kategoritë, dhe pikërisht kjo i mbante të padukshëm si komb. Kisha ortodokse greke donte t'i absorbonte shqiptarët ortodoksë brenda helenizmit; kishat sllavo-ortodokse kryenin operacion të ngjashëm në veri dhe lindje. Perandoria Osmane, e cila e klasifikonte çdo nënshtetas nga baza fetare, nuk kishte interes të ngrinte një identitet kombëtar shqiptar brenda kufijve të saj.

Çdo shkollë shqipe që hapej mbyllej me urdhër. Çdo alfabet i propozuar ndalohej. Çdo gazetë shqipe censurohej ose deklarohej e paligjshme. Gjuha mbeti gojore dhe e pastrukturuar si mjet publik — aq sa shqiptarët e arsimuar shkruanin greqisht, turqisht, arabisht ose italisht. Vetë gjuha, e paprekur si shkrim, nuk mund të shërbente si bazë shteti.

Guri i parë: arbëreshët dhe Veqilharxhi

Para se Rilindja të bëhej lëvizje politike, ajo ishte një zjarr letrar i ndezur larg Shqipërisë. Arbëreshët e Italisë — pasardhës të shqiptarëve që larguan shtëpitë pas rënies së Gjergj Kastriotit — ruajtën gjuhën, ritet dhe ndjesinë e identitetit për katër shekuj. Jeronim De Rada, poet arbëresh i Kalabrisë, botoi Këngët e Milosaos në 1836 — vepër që e trajtoi historinë shqiptare si mitologji kombëtare dhe hapi rrugë për vetëdijen kulturore. Gazeta e tij Fiàmuri Arbërit (1883–1887) u bë urë midis diasporës italiane dhe lëvizjes brenda Ballkanit.

Brenda gadishullit, hapi i parë konkret erdhi nga Naum Veqilharxhi, tregtar shqiptar nga Vithkuqi. I bindur se gjuha nuk mund të çlirohet pa një alfabet të vet, ai hartoi dhe shpërndau abetaret e para shqipe — Evëtori — në 1844 dhe 1845. Alfabeti i tij nuk mbijetoi si standard, por akti hapi rrugën: shqipes mund t'i jepej formë, mund të shkruhej, mund të lexohej. Ky ishte mendimi themelor i Rilindjes — dhe erdhi jo nga oborri i sulltanit, por nga imagjinata e një tregtari me vizion.

Boshti: gjuha si komb

Nëse ka një rresht që kap thelbin e gjithë lëvizjes, ai i përket Pashko Vasës — diplomatit, poetit dhe patriotit shkodran që shkroi në 1879: «feja e shqiptarit është shqiptaria». Ky formulim ishte revolucionar. Në një botë ku serbët mblidheshin rreth kishës ortodokse serbe, ku bullgarët luftonin nën eksarkinë, ku helenizmi sillte greqishten dhe kishën të ndërthurura — Vasa propozoi një parim krejtësisht laik: lidhja jonë nuk është besimi fetar, por gjuha e përbashkët. Shqiptari musliman, shqiptari ortodoks dhe shqiptari katolik janë i njëjti njeri, sepse flasin të njëjtën gjuhë dhe mbajnë të njëjtin emër.

Ky pozicion nuk ishte vetëm filozofik — ishte strategjik. Ai i mundësonte Rilindjes të kapërcente ndarjet fetare dhe të ndërtonte një identitet unifikues pikërisht aty ku rivalët kombëtarë shfrytëzonin ato ndarje. Gjuha — jo gjaku, jo feja — u bë boshti i ndërtimit kombëtar. Dhe këtu qëndron veçantia e Rilindjes ndërmjet lëvizjeve të mëdha kombëtare të shekullit XIX: ajo e vendosi kombin mbi kulturën e gjuhës, jo mbi kishën e shtetit.

Kthesa politike: Lidhja e Prizrenit, 1878

Lufta ruso-osmane e 1877–78 dhe Kongresi i Berlinit e vunë çështjen shqiptare në qendër të hartës ballkanike. Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria kërkonin territore të banuara nga shqiptarë. Ndaj, më 10 qershor 1878 në Prizren, u mblodh Lidhja Shqiptare — asambleja e parë e organizuar politikisht e popullit shqiptar, që kërkoi autonomi brenda Perandorisë Osmane dhe mbrojtjen e territorit etnik shqiptar nga ndarjet e fuqive të mëdha. U shua ushtarakisht nga Porta në 1881 — por lëvizja nuk mund të mbyllej me forcë, sepse ajo kishte bërë tashmë kalimin nga politika e sallonit në kulturë popullore, diasporike, gjuhësore. Lidhja e Prizrenit ka ekspozitën e saj në muze.

Gjenerata e artë: Frashërit, shoqëritë, shtypi

Vitet 1880–1900 prodhuan gjeneratën e artë të Rilindjes. Tre vëllezërit Frashëri e përfaqësuan spektrin e plotë të lëvizjes. Abdyl Frashëri ishte arkitekti politik — ai drejtoi Lidhjen e Prizrenit dhe formuloi platformën autonomiste. Naim Frashëri ishte poeti i ndërgjegjes kombëtare: Bagëti e Bujqësi (1886) e solli gjuhën shqipe në lartësinë e lirikës; Historia e Skënderbeut e ktheu heroin mesjetar në simbol kombëtar modern. Sami Frashëri, leksikografi dhe mendimtari i madh, shkroi Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë (1899) — traktati-program i Rilindjes, ku vizatoi shtetin shqiptar si projekt të mundshëm dhe të domosdoshëm. Ekspozitat e tyre në muze: Abdyli, Naimi, Samiu.

Rreth tyre, rrjeti institucional u zgjerua me shpejtësi. Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip u themelua në Stamboll në 1879 — organi i parë i organizuar i botimit shqiptar. Gazetat Drita dhe Dituria sollën shqipen letrare në shtëpitë e diasporës. Kolonitë shqiptare të Stambollit, Bukureshtit, Sofjes, Egjiptit, Italisë, Belgjikës dhe Bostonit — revista Albania e Faik Konicës, që doli në Bruksel e Londër, u bë zëri kritik dhe modern i Rilindjes — formuan strukturën gjeografike të rrjetit. Konica, me ironinë e tij precize dhe kulturën europiane, e vendosi shqipen në nivel krahasues me gjuhët e mëdha të kontinentit. Konica ka ekspozitën e tij në muze.

Lufta për shkolla: Korça, 1887

Çdo alfabet ka nevojë për shkolla. Por çdo shkollë shqipe u ndesh me tre pengesa: ndalimin osman, rezistencën e klerit ortodoks grek — i cili nuk donte shkolla kombëtare jashtë helenizmit — dhe mungesën e mësuesve të formuar. Më 7 mars 1887 u hap Mësonjëtorja e Korçës, shkolla e parë shqipe e plotë brenda territorit etnik shqiptar. Ishte akt guximi civil dhe kulturor njëkohësisht. Patriotë vendas dhe diaspora e financuan; mësuesit e parë erdhën me ndërgjegjen se po kryenin akt rezistence. Porta e mbylli me forcë — por modeli ishte provuar: shqipja mund të mësohej, mund të sistemohej, mund të transmetohej brez pas brezi. Mësonjëtorja e Korçës ka ekspozitën e saj në muze.

Kongresi i Manastirit 1908: alfabeti si kushtetutë

Tregimi i Rilindjes mbërriti kulmin e tij simbolik jo në fushën e betejës, por në një sallë kongresi. Nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në Manastir (sot Bitola), u mblodh Kongresi i Alfabetit Shqip — delegatë nga e gjithë diaspora dhe brenda territorit. Pas debatesh intensive mbi alfabetet konkurruese, kongresi vendosi: alfabeti latin do të ishte standardi i gjuhës shqipe të shkruar. Ky vendim nuk ishte vetëm teknik. Ai zgjidhi hegjemoninë kulturore të dy sistemeve rivale — arabishtes (e lidhur me Islamin osman) dhe greqishtes (e lidhur me kishën ortodokse) — dhe e orientoi kombësinë shqiptare drejt Europës moderne. Kongresi i Manastirit ka ekspozitën e tij në muze. Alfabeti u bë kushtetutë para se shteti të ekzistonte.

Kulminacioni: Vlora, 28 nëntor 1912

Luftërat Ballkanike e 1912 çuan Perandorinë Osmane në kolaps të shpejtë. Ballkani po ndahej, dhe shqiptarët — pa shtet — rrezikuan të ndaheshin midis Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi. Ismail Qemali, politikan me përvojë diplomatike osmane dhe me rrënjë në Vlorë, mblodhi Kuvendin Kombëtar dhe më 28 nëntor 1912 shpalli pavarësinë e Shqipërisë. Flamuri dykrerëshi u ngrit sërish, katër shekuj e gjysmë pasi kishte rënë me Kastriotin. Ishte akti final i Rilindjes — jo fillimi i saj. Rrjeti kishte funksionuar për shtatë dekada para se shtetit t'i jepej emër. Ismail Qemali ka ekspozitën e tij në muze.

Rrjeti që u bë shtet

Rilindja Kombëtare Shqiptare ishte, në thelb, demonstrimi më i pastër i një teze të vërtetë për çdo komb: shteti nuk është dhënë nga gjeografia, nuk garantohet nga feja, nuk bekohet nga fuqitë e mëdha — ai ndërtohet. Dhe ndërtohet nëpërmjet rrjeteve të qëllimshme: alfabetit që e bën gjuhën të shkruajtshme, shkollës që e transmeton, gazetës që e bën publike, shoqërisë që e organizon, poetit që e bën të dashur. Veqilharxhi hartoi shkronjat; De Rada i dha nostalgjinë; Vasa i dha filozofinë; Naimi i dha poezinë; Samiu i dha programin; Konica i dha kritikën. Kuvendi i Prizrenit i dha protestën; Mësonjëtorja e Korçës i dha klasën; Kongresi i Manastirit i dha alfabetin; Vlora i dha flamurin.

Rrjeti ishte rrënja. Pavarësia ishte fryti. Dhe fryti i asaj gjenerate mbetet deri sot bazamenti mbi të cilin çdo shqiptar — në Tiranë apo Prishtinë, në Shkup apo Boston, në Kalabri apo Kairo — e di se kush është.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në tekstet themeluese të vetë Rilindjes dhe monografinë standarde akademike:

• Sami Frashëri, Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë, Bukuresht, 1899.

• Pashko Vasa, E vërteta mbi Shqipninë dhe shqiptarët, 1879.

• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912, Princeton University Press, 1967.

---

# Mic Sokoli: gjoksi përballë topit — Slivova, 1881 (1839–1881)
https://zhurma.press/mic-sokoli/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-09-28

Nga Bujani i Tropojës te qëndresa e fundit e Lidhjes së Prizrenit — një emër që e ruajti tradita gojore, jo dokumenti (1839–1881).

Emri i Mic Sokolit ka mbijetuar jo sepse historia e shkruar e ka ruajtur me kujdes, por sepse tradita gojore shqiptare e ka mbajtur me bindje: si dëshminë e asaj që bën një njeri i thjeshtë nga Malësia e Gjakovës kur rrjeti i tij shtrihet i rrethuar. Ndër figurat e qëndresës së fundit të Lidhjes së Prizrenit, ai është fytyra popullore — luftëtari që dhuroi veten, jo titullin.

Pse ka rëndësi

• Mic Sokoli lindi më 1839 në Bujan të Tropojës, në zemër të Malësisë së Gjakovës; hollësitë biografike të hershme janë të rralla, sepse dokumentet për luftëtarët e fshatrave të thella i ka shkruar gjithnjë dora e tjetrit.

• Ai qëndron ndër figurat e qëndresës së fundit të Lidhjes së Prizrenit, e themeluar në qershor 1878 si reagim ndaj vendimit të Kongresit të Berlinit për t'i ndarë tokat shqiptare mes shteteve fqinje.

• Ra te Slivova më 1881; emri i tij ka mbijetuar jo përmes historisë së shkruar, por përmes traditës gojore shqiptare.

Luftëtari nga Bujan

Mic Sokoli lindi në vitin 1839 në Bujan, fshat i Krahinës së Tropojës, në zemër të Malësisë së Gjakovës. Hollësitë biografike të hershme janë të rralla — si shpesh me luftëtarët e fshatrave të thella të Alpeve shqiptare, dokumentet i kanë shkruar duart e tjetrit, kur i ka shkruar fare. U rrit brenda kodit të Malësisë: besa si ligj i parë, armët si mjet dinjiteti, mali si horizont i botës. Kur Lidhja e Prizrenit thirri për qëndresë të armatosur, Mic Sokoli ishte ndër ata që nuk ngurruan.

Malësia e Gjakovës dhe kuptimi i rrjetit

Malësia e Gjakovës nuk ishte periferi — ishte një vatër qëndrese. Krahinat e Tropojës dhe Hasit kishin dhënë gjenerata luftëtarësh të formuar nga dy detyrime njëkohësisht: ruajtja e tokës dhe mbrojtja e kodit moral që e bënte atë tokë të jetueshme. Ky territor i ashpër kishte kodifikuar diçka themelore të ekzistencës shqiptare: aftësia e një rrjeti horizontal — fis, bajraktar, fshat — për t'u bashkuar rreth një kauze pa pasur nevojë për një shtet që t'i urdhërojë. Ishte pikërisht ky rrjet njerëzor që Lidhja e Prizrenit tentoi ta shndërronte, për herë të parë, në trup politik të kombit.

Lidhja e Prizrenit dhe kryengritja e fundit (1878–1881)

Lidhja e Prizrenit u themelua në qershor 1878, javë pasi Kongresi i Berlinit vendosi të ndante tokat shqiptare ndërmjet shteteve fqinje. Fillimisht si reagim ndaj atij vendimi të fuqive të mëdha, ajo evoluoi shpejt drejt artikulimit të autonomisë shqiptare brenda perandorisë osmane. Ndër vitet 1878–1881, Lidhja ushtroi autoritet mbi katër vilajetet me popullsi shqiptare — Shkodër, Janinë, Kosovë, Manastir. Udhëheqës si Sulejman Vokshi dhe Ali Pashë Gucia i dhanë asaj dimension ushtarak real.

Por Stambolli nuk mund të toleronte kaq gjatë një autonomi kaq të qartë. Në pranverën e vitit 1881, Porta dërgoi Dervish Pashën me një ekspeditë ushtarake masive: qëllimi ishte i paqartë vetëm në letër — shpartallimi i Lidhjes dhe rivendosja e plotë e kontrollit osman. Ishte çasti vendimtar i historisë moderne shqiptare: rrjeti politik i parë i kombit u gjet përballë forcës së organizuar të perandorisë.

Slivova, prilli 1881 — gjoksi përballë topit

Beteja e Slivovës u zhvillua në prill të vitit 1881, ndërkohë që kolonat e Dervish Pashës shtyheshin drejt Prizrenit për të shtypur qëndresën e fundit. Mes luftëtarëve të mbledhur për ta ndalur atë avancim ishte Mic Sokoli nga Bujan.

Siç e mban tradita dhe historiografia e hershme patriotike, gjatë betejës Mic Sokoli u hodh para një topi osman dhe mbuloi me gjoks gojën e tij, duke vdekur në vend që ta linte topin të qëllonte në radhët e shokëve. Ky akt është i njohur nëpërmjet transmetimit gojor dhe shkrimeve patriotike të shekujve XIX–XX; shtresa e tij dokumentare është e hollë.

Por hollësia dokumentare nuk e bën aktin mit pa vlerë historike — e bën dëshmi të mënyrës si tradita shqiptare ka zgjedhur ta kujtojë çmimin e Slivovës: jo me statistikat e të vrarëve, por me imazhin e një njeriu që e jep veten si mburojë. Betejat si Slivova, ku malësorë me armë të lehta u ballafaquan me artileri moderne pa pajisje të krahasueshme, prodhojnë pikërisht lloje të tilla aktesh ekstreme. Se si vdiq Mic Sokoli e ruajnë tradita dhe eposi — dhe ato rrallë janë të zbrazëta.

Shpartallimi i Lidhjes

Pas betejave si Slivova, forcat e Dervish Pashës hynë në Prizren në pranverën e 1881. Lidhja e Prizrenit u shpërbë; krerët u kapën, u dënuan me burgim ose me internime të gjata larg Ballkanit. Sulejman Vokshi, njëri nga komandantët kryesorë të krahut ushtarak, u kap dhe u dënua. Autonomia shqiptare që Lidhja e kishte artikuluar u shua për dekada — deri kur ridoli, e transformuar, në lëvizjet e viteve 1905–1912.

Por shpartallimi ushtarak i Lidhjes nuk mundi ta shpartallonte idenë. Ajo vazhdoi si kujtesë aktive, dhe Mic Sokoli u bë një nga emrat që e mbajnë gjallë atë kujtesë.

Jeta e tregimit pas vdekjes

Emri i Mic Sokolit hyri menjëherë në eposin dhe këngën popullore shqiptare. Këngët kushtuar atij e trajtuan vetëflijimin e Slivovës si modelin suprem të burrërisë — jo si dëshpërim, por si zgjedhje të ndërgjegjshme të rrjetit mbi individin. Ky kuadër nuk ishte rastësor: tradita shqiptare kuptoi instinktivisht se Slivova ishte beteja ku njeriu i thjeshtë pagoi çmimin e politikës së ngritur larg prej tij.

Shteti shqiptar e njohu Mic Sokolin me titullin "Hero i Popullit". Monumentet me emrin e tij qëndrojnë sot; rrugë, shkolla dhe institucione kulturore e mbajnë atë emër në Tropojë dhe gjetiu. Në Malësinë e Gjakovës, ai mbetet figurë themelore e identitetit krahinor — jo e imponuar nga lart, por e ruajtur nga poshtë, brez pas brezi.

Lidhja e Prizrenit ishte trupi i parë politik i shqiptarëve. Slivova ishte çmimi. Mic Sokoli është fytyra e atij çmimi — e ruajtur si testament i malësorit të thjeshtë që kuptoi, me gjoks hapur, se rrjeti mbijeton vetëm kur dikush është gati ta paguajë me trup.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë standarde dhe traditën gojore, të cituar si e tillë:

• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912, Princeton University Press, 1967.

• Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, Akademia e Shkencave, Tiranë, 1989.

• Tradita gojore dhe eposi popullor shqiptar — cituar si burim kulturor i receptimit, jo si dokumentim forensik.

• Historiografia patriotike shqiptare e shek. XIX–XX — publicistika e hershme që regjistroi aktin e Slivovës; vlerë si dëshmi e perceptimit të kohës, jo si burim forensik.

---

# Shote Galica: luftëtarja e Drenicës (rreth 1895–1927)
https://zhurma.press/shote-galica/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-22

Qerime Halil Radisheva nga Radisheva e Drenicës, që hyri në histori nën emrin e bashkëshortit të saj, Azem Galicës (rreth 1895–1927).

Shote Galica (rreth 1895–1927), me emrin e lindjes Qerime Halil Radisheva, ishte luftëtare e lëvizjes kaçake të Drenicës, që luftoi pranë bashkëshortit, Azem Galicës, e vazhdoi qëndresën pas rënies së tij më 1924 dhe vdiq në Fushë-Krujë.

Midis figurave të rezistencës shqiptare të shekullit të njëzetë, Shote Galica zë një vend të veçantë — jo si legjendë e padobishme që tradita e gdhend sipas dëshirës, por si luftëtare e vërtetë: grua që mbajti armën me dy duar dhe emrin me dinjitet deri në fund. Emri i saj i lindjes ishte Qerime Halil Radisheva. Shoten e mbajti historia.

Pse ka rëndësi

• Emri i saj i lindjes ishte Qerime Halil Radisheva; lindi rreth vitit 1895 në fshatin Radishevë të Drenicës dhe hyri në histori si Shote Galica.

• Martesa me Azem Bejtën — Azem Galicën — ishte partneritet i armatosur: tradita gojore dhe historiografia e lëvizjes kaçake e vërtetojnë si ndërluftuese pranë tij, jo si figurë mbështetëse.

• Nuk ishte burrneshë në kuptimin teknik të asaj tradite — jo virgjëreshë e betuar, por grua e martuar që luftonte e veshur si burrë për arsye praktike, dhe që tradita e njohu si trime pa kërkuar justifikim.

• Azemi ra në korrik 1924; ajo e vazhdoi rezistencën derisa rrethanat e detyruan kalimin në Shqipëri, ku vdiq nga sëmundja dhe varfëria në Fushë-Krujë më 1927. Më vonë mori titullin «Heroinë e Popullit».

Radisheva dhe Drenica

Rreth vitit 1895, në fshatin Radishevë të Drenicës — zemrës gjeografike të Kosovës dhe vatrës historike të rezistencës shqiptare — lindi Qerimeja. Drenica nuk ishte vetëm krahinë; ishte mënyrë jete, kod nderi dhe traditë e gjatë mos-nënshtrimi. Vitet që pasuan ndarjen e Perandorisë Osmane e gjetën Drenicën nën sundim të ri serb pas Luftërave Ballkanike të 1912–13. Breznia që u rrit në atë kohë e dinte saktë çfarë do të thoshte të jetohet nën pushtet që nuk i njeh si njerëz të barabartë.

Ky kontekst e formoi Qerimenë para se ajo të bëhej Shote. Rezistenca kaçake nuk ishte zgjedhje romantike — ishte përgjigje ndaj dhunës, shpronësimeve dhe politikave të kolonizimit që shteti i ri jugosllav zbatoi sistematikisht në Kosovë pas 1918. Njerëzit e Drenicës e kishin parë shtëpinë të shndërrohej dy herë brenda një dekade: nga vilajeti osman në regjimin serb të Luftërave Ballkanike, e pastaj në administratën jugosllave. Çdo ndryshim solli humbje të reja.

Partneriteti me Azem Galicën

Martesa e saj me Azem Bejtën — të njohur gjerësisht si Azem Galica, figura qendrore e lëvizjes kaçake të Drenicës — nuk ishte thjesht lidhje familjare. Ishte partneritet i armatosur. Azemi ishte njeriu rreth të cilit u kristalizua rezistenca e organizuar kundër autoriteteve jugosllave në fillim të viteve njëzet; Shota nuk qëndroi pas — e ndoqi dhe luftoi pranë tij si gjithnjë.

Tradita gojore, siç e kanë dokumentuar studiuesit e folklorit shqiptar, e kujton Shoton jo si figurë mbështetëse, por si ndërluftuese pranë Azemit kudo — në pritë, në largim, në ballafaqim me forcat armike. Historiografia e lëvizjes kaçake e vërteton praninë e saj si luftëtare aktive, jo si simbol retroaktiv të krijuar nga nostalgjia. Marrëdhënia mes tyre, siç del nga burimet e ndryshme, kishte karakter të dyfishtë: bashkëshortore dhe operacionale — dy veta me rol të ndarë mirë brenda një lufte të njëjtë.

Luftëtarja

Fillimi i viteve njëzet shënuan kulmin e rezistencës kaçake kundër forcave jugosllave. Shote Galica luftoi krah për krah kaçakëve të Drenicës në aksionet kundër trupave dhe administratës serbe të rajonit. Dëshmitë e kohës — raportet e brendshme jugosllave, kujtimet e mbijetuara, vargjet gojore — e përshkruajnë atë të veshur si burrë gjatë betejave: jo si çështje identiteti, por si zgjidhje praktike e gruas që kishte zgjedhur luftën si fushë dhe kuptonte rreziqet e ekspozimit.

Kjo nuk duhet lexuar sipas kategorive të ngurta. Shota nuk ishte burrneshë në kuptimin teknik të asaj tradite — virgjëreshë e betuar që heq dorë nga femëria për të fituar statusin shoqëror të burrit. Ajo ishte grua e martuar, luftëtare brenda marrëdhënies dhe partneritetit me Azemin. Tradita gojore e pranoi atë si të tillë — trimëria e saj u njoh si trimëri, jo si rast i veçantë që kërkon justifikim. Noel Malcolm, në studimin thelbësor mbi historinë e Kosovës, e vërteton rolin e saj aktiv brenda lëvizjes, edhe pse dokumentimi i detajuar i betejave individuale mbetet i vështirë — kjo është natyrë e luftës parregullare, jo mungesë e faktit.

Pas rënies së Azem Galicës

Azem Bejta ra në korrik 1924. Humbja e figurës qendrore do të kishte mund të thyente lëvizjen aty. Shota nuk u thye. Burimet historiografike dhe tradita gojore e vërtetojnë atë si vazhduese të rezistencës edhe pas vrasjes së burrit — si grua që e mbajti luftën të gjallë për një periudhë, derisa rrethanat e bënë vijimin fizikisht të pamundur.

Lëvizja kaçake u dobësua gradualisht nën presionin e operacioneve ushtarake jugosllave, politikave të shpronësimit dhe izolimit progresiv të zonave kryengritëse. Forcat serbe e kishin të qartë se çrrënjosja e rezistencës kërkonte jo vetëm goditje ushtarake, por edhe shtypjen e infrastrukturës njerëzore — familjeve, furnizimeve, strehëve. Në fund, kalimi në Shqipëri u bë i pashmangshëm: jo si dorëzim, por si tërheqje nga toka e pushtuar, pa mundësi kthimi.

Mërgimi dhe fundi

Shqipëria e viteve njëzet nuk ishte strehë e qetë. Shota mbërriti si refugjate — grua e dëbuar nga toka e saj, e ndarë nga Drenica, e rrethuar nga sëmundja dhe privimi. Vdiq në Fushë-Krujë, Shqipëri, në vitin 1927. Vdekja erdhi nga sëmundja dhe varfëria, jo nga armiku i armatosur — por kjo nuk e bën dot fatin më pak tragjik, dhe historiani nuk duhet ta kalojë pa e vënë re: kjo qe edhe fati i shumë kaçakëve dhe familjeve të tyre. Rrjeti u shpërbë, dhe çdo gjymtyrë e mbaroi rrugën vetë, larg nga toka ku kishte luftuar.

Varrosja e mëvonshme e mbetjeve mortore me nderime zyrtare — ngjarje e dokumentuar, megjithëse detajet e sakta të ceremonisë dhe kohës mbeten të pasigurta në burimet e aksesueshme gjerësisht — erdhi si njohje e vonuar: shteti shqiptar e riktheu në dinjitetin që gëzoi gjatë jetës, por që vdekja e kishte mohuar.

Legjenda dhe njohja pas vdekjes

Republika Socialiste e Shqipërisë i dha titullin «Heroinë e Popullit» — njohje zyrtare e statusit të saj brenda narrativës kombëtare. Kjo njohje, edhe nëse erdhi me motivimet e veta politike të sistemit komunist, pasqyroi diçka të vërtetë: figura e Shotës kishte hyrë thellë në kujtesën kolektive shqiptare dhe nuk mund të injorohet dot pa braktisur vetë historinë.

Tradita gojore — këngët, vargjet, rrëfimet — e ruajti emrin e saj gjatë gjithë shekullit të njëzetë. Vargjet e atribuuara asaj ose mbi të, ndër to fragmente si «Liria s'vjen e dhuruar» dhe të ngjashme, duhen cituar me kujdes si produkt i traditës gojore, jo si dokumentim i fjalëve të sakta historike. Kjo nuk u zvogëlon aspak vlerën: tradita gojore shqiptare është burim historik i rëndësishëm dhe i pasur, me kusht që të lexohet si traditë, jo si transkript.

Gjatë viteve të nëntëdhjetë, kur Kosova jetoi dhunën e re — dëbimin masiv, masakrat, rezistencën e armatosur — emri i Shotës u thirr sërish. Gratë e asaj rezistence kishin brenda traditës së vet një precedent vendas: grua drenicake që kishte luftuar, kishte vazhduar pas rënies së bashkëshortit dhe kishte mbajtur nderin deri në fund. Shota nuk ishte mit i importuar — ishte kujtesë e trashëguar, e gjallë.

Gruaja në kujtesën e rrjetit

Lëvizja kaçake lexohet shpesh si histori mashkullore: Azem Galica dhe burrat e Drenicës kundër pushtuesit. Shota e zgjeron këtë kuadër pa e shembur atë. Rrjeti i rezistencës shqiptare — ai rrjet i gjerë dhe i frenuar gjatë shekujve, i mbajtur gjallë nga gjuha, besa dhe kodi i brendshëm — nuk funksiononte sipas kategorive rigide kur mbijetesa e kolektivit vihej në rrezik. Kur rrjeti kishte nevojë, edhe gratë hynë në rend aktiv: jo si përjashtim skandaloz, por si realitet i pranuar nga kodi i vet.

Edhe këngëtarët e pranuan Shoton si luftëtare — jo si kureshtje, por si vlerë të shpalosur. Kjo tregon diçka thelbësore për elasticitetin e brendshëm të rrjetit: kodi ishte mjaftueshëm i fuqishëm për të mbajtur normat dhe mjaftueshëm i gjallë për t'i lakuar kur historia kërkoi lakimin.

Qerime Halil Radisheva — Shote Galica — nuk ka nevojë për mitizim. Historia e saj është mjaft e madhe pa zmadhim. Ajo luftoi. Ajo vazhdoi pas rënies së burrit. Mbaroi larg shtëpisë, e varfër dhe e sëmurë, pa e parë lirinë. Kujtesa e mbajti. Dhe ky është ndoshta gjykimi më i drejtë historik: jo dekorimi, jo heroizimi artificial — por kujtimi me saktësi të asaj që ishte: luftëtare e Drenicës, grua e rrjetit, emër që s'u la të bjerë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë standarde dhe traditën gojore, të cituar si e tillë:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — lëvizja kaçake dhe Drenica e viteve 1912–1924.

• Historiografia shqiptare e lëvizjes kaçake — studimet e periudhës socialiste dhe pas 1990, lexuar me kritikë ndaj kontekstit ideologjik.

• Tradita gojore shqiptare — këngët për Azemin e Shotën; burim i receptimit popullor, jo dokumentim faktesh.

• Raportet e brendshme jugosllave të periudhës ndërluftes mbi lëvizjen kaçake — të aksesueshme pjesërisht nëpërmjet punimeve akademike dhe arkivave të hapura pas vitit 1991.

---

# Azem Galica: kaçaku që mbajti Drenicën të lirë (1889–1924)
https://zhurma.press/azem-galica/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-22

Azem Bejta nga Galica: kaçaklëku si përgjigje ndaj kufijve të rinj ballkanikë — ra i plagosur nga forcat jugosllave në korrik 1924 (1889–1924).

Azem Galica (1889 – korrik 1924), me emrin Azem Bejta, ishte figura qendrore e lëvizjes kaçake të Drenicës, që pas Luftërave Ballkanike udhëhoqi qëndresën e armatosur kundër sundimit serb e jugosllav krah bashkëshortes, Shote Galicës, dhe vdiq nga plagët e luftës.

Azem Bejta — i njohur si Azem Galica, emër i marrë nga fshati i lindjes në zemër të Drenicës — lindi në vitin 1889 në një trevë ku armët dhe nderi kishin gjuhën e vet. Kur shtetet e mëdha vizatuan kufijtë e Ballkanit mbi hartë, duke i lënë jashtë Shqipërisë vijëzat e gjakut dhe gjuhës, Azemi zgjodhi rrugën që populli e njihte si kaçaklëk: rezistencë e armatosur, jashtë çdo autoriteti shtetëror, brenda çdo tradite fisnore. U plagos rëndë në luftë me forcat jugosllave dhe vdiq në korrik të vitit 1924. Kishte jetuar tridhjetë e pesë vjet. Drenica nuk e harroi asnjëherë.

Pse ka rëndësi

• Azem Bejta — Azem Galica, emër marrë nga fshati i lindjes në Drenicë — lindi më 1889 dhe vdiq në korrik 1924 nga plagët e marra në luftë me forcat jugosllave; kishte jetuar tridhjetë e pesë vjet.

• Luftërat Ballkanike të 1912–1913 e lanë Kosovën brenda kufijve serbë, ndarje që banorët e trevës nuk e pranuan si fakt historik por si vendim të huajsh mbi fatin e popullit.

• Fjala kaçak vjen nga turqishtja — ikje, refuzim i autoritetit; për administratën serbe e më pas jugosllave kaçakët ishin kriminelë, për shqiptarët e Drenicës e të Dukagjinit ishin mbrojtësit e vetëm që kishin.

Drenica dhe thyerja e 1912–1913

Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 ndanë trojet shqiptare me një prerje çelike: aty ku Shqipëria si shtet mbeti, dhe aty ku shqiptarët si popull u gjetën nën Serbinë, Malin e Zi dhe Greqinë. Kosova ra brenda kufijve serbë. Kjo ndarje nuk u pranua si fakt i thjeshtë historik nga ata që jetonin në ato treva — u përjetua si akt padrejtësie, si vendim i të huajve mbi fatin e popullit.

Drenica kishte traditën e saj të qëndresës. Mes maleve dhe luginave të saj, ku shteti kishte arritur rrallë me ligj por shpesh me dhunë, ideja e një autoriteti të jashtëm nuk gjeti terren të lehtë. Azem Bejta ishte bir i kësaj treve dhe, kur administrata serbe filloi të vendoste të drejtat e saj mbi popullsinë, ai zgjodhi armën.

Kaçakët: banditë për shtetin, mbrojtës për popullin

Fjala kaçak vinte nga turqishtja: ikim, arratisje, refuzim i autoritetit. Për administratën serbe — dhe më vonë jugosllave — kaçakët ishin kriminelë, elementë destabilizues të rendit. Për popullin shqiptar të Kosovës, sidomos në rajonet e Drenicës dhe Dukagjinit, ata ishin diçka tjetër krejtësisht: mbrojtës të komunitetit, trashëgimtarë të kanunit, njerëz që mbanin armë sepse ndryshe nuk kishte mbrojtje.

Azem Galica u bë figura qendrore e kësaj lëvizjeje. Deri në fillim të viteve 1920, kaçakët e Drenicës nën udhëheqjen e tij ishin një forcë e vërtetë ushtarake — jo thjesht grupe të shpërndarë, por rezistencë e organizuar që sfidonte kontrollin jugosllav mbi trevat shqiptare. Lëvizja kishte edhe dimensionin e saj politik: lidhje të forta me Komitetin e Kosovës — atë rrjet të mundimshëm që personalitete si Hasan Prishtina dhe Bajram Curri po ndërtonin nga mërgimi, duke mbajtur çështjen e Kosovës në tryezat diplomatike europiane.

Kjo ndërthurje — armë në kodrat e Drenicës, zëra diplomatikë në kryeqytetet europiane — ishte strategjia e vetme e mundshme për një popull pa shtet. Rrjeti qëndronte ngaqë askush nuk e kishte ndërtuar nga lart poshtë: kishte lindur nga nevoja, nga besa, nga kujtesa e gjallë e çka ndodhte kur nuk kishte mbrojtje tjetër.

Zona neutrale e Junikut (1921–1923)

Ndër epizodët më të veçantë dhe më pak të dokumentuar të kësaj periudhe është e ashtuquajtura Zonë Neutrale e Junikut. Rreth viteve 1921–1923, gjatë negociatave të tensionuara midis Shqipërisë dhe Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve mbi vijën kufitare, u krijua një zonë tampon ku kaçakët dhe bashkëluftëtarët e tyre gjetën strehim de facto. Detajet e sakta të kësaj marrëveshjeje — nëse ekzistoi ndonjë marrëveshje formale, cilët e negociuan dhe mbi çfarë bazë juridike — mbeten ende objekt debatesh historike dhe nuk duhen paraqitur si të qarta. Ajo që dihet është se zona ekzistoi si fakt i jetës politike dhe ushtarake për disa vite, duke ofruar një lloj sovraniteti paralel, fragil dhe të pasigurt — dëshmi se edhe shtetet ndonjëherë negociojnë me ata që i quajnë banditë.

Azem dhe Shote Galica: partneriteti i luftës

Azem Galica nuk ishte vetëm. Bashkëshortja e tij, Qerime Halil Radisheva — e njohur si Shote Galica — luftoi krah tij me armë në dorë. Shota nuk ishte shoqe pasive e luftës: ishte luftëtare, komandante, dhe pas vdekjes së Azemit, mori udhëheqjen e forcave të mbetura. Historia e kaçakëve të Drenicës nuk mund të tregohet pa Shotën — jo si shtojcë e figurës së Azemit, por si protagoniste me të drejtën e saj.

Të dy formuan çiftin që folklori shqiptar e mëkoi me vargje dhe që historia e mbajti si simbol të qëndresës së dyfishtë: dy njerëz që lanë qetësinë dhe sigurinë personale për një kauzë që shteti nuk e çonte dot. Shote Galica ka ekspozitën e saj të veçantë në Muze.

Vdekja e 1924-ës dhe rënia e lëvizjes

Në korrik të vitit 1924, Azem Galica u plagos rëndë gjatë një përleshjeje me forcat jugosllave. Vdiq nga plagët. Kishte tridhjetë e pesë vjet.

Humbja e tij erdhi në një moment veçanërisht të brishtë. Në Shqipëri, qeveria e Fan Nolit — e cila kishte simpatizuar kauzën e Kosovës dhe mbajtur lidhje me elementët e Komitetit — ra nga pushteti në dhjetor të 1924, e rrëzuar nga Ahmet Zogu me mbështetje jugosllave. Me Nolin jashtë, mbështetja diplomatike u ftoh. Pa Azemin, qëndresa e armatosur në Drenicë humbi organin e saj më të fortë.

Lëvizja kaçake nuk u shua menjëherë — Shota vazhdoi për disa vite dhe figura e saj mbeti aktive. Por Jugosllavia konsolidoi kontrollin e saj mbi Kosovën. Komiteti i Kosovës u shpërnda dhe u dobësua. Dekada e qëndresës së armatosur mbyllej pa fitore, por jo pa kuptim.

Trashëgimia: kujtesa e gjatë e Drenicës

Azem Galica u bë legjendë ende para se të vdiste. Këngët popullore — ajo formë arkivi që populli shqiptar e ka mbajtur gjallë kur shkrimi nuk kishte ku të gjendej — e kujtuan me emrin e Drenicës, me figurën e trimit, me Shotën krah. Shteti socialist shqiptar i dha titullin Heroi i Popullit — njohje institucionale e marrë me rezervat që historia i imponon çdo njohje politike, por simptomë e fuqisë së kujtesës që ai kishte lënë.

Drenica mbante kujtesën ndryshe — jo si titull, por si identitet. Vitet nëntëdhjetë treguan se ajo trevë kishte një lidhje organike me qëndresën: ndërkohë që Ushtria Çlirimtare e Kosovës u formua dhe luftoi betejat vendimtare të viteve 1998–1999, Drenica qe sërish emri i bërthamës. Historia nuk ishte e harruar — ishte e gjallë.

Azem Galica nuk është thjesht hero folklori. Ai është shenjuesi i zgjedhjes: kur shteti nuk të mbron, kur kufijtë vizatohen pa pyetur, rrjeti i njerëzve — me besa, me armë, me kujtesë — mban gjallë diçka që nuk duhet humbur. Drenica e dinte këtë në 1912. E dinte edhe në 1924. Dhe e diti sërish në 1998.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë standarde dhe traditën gojore, të cituar si e tillë:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998 — lëvizja kaçake dhe Drenica e viteve 1912–1924.

• Historiografia shqiptare e lëvizjes kaçake — studimet e periudhës socialiste dhe pas 1990, lexuar me kritikë ndaj kontekstit ideologjik.

• Tradita gojore shqiptare — këngët për Azemin e Shotën; burim i receptimit popullor, jo dokumentim faktesh.

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) — kapitulli mbi lëvizjen kaçake dhe qëndresën e Drenicës gjatë periudhës 1912–1924; referenca themelore për historiografinë anglofone të kësaj periudhe.

• Historiografia e Komitetit të Kosovës — korrespondenca dhe aktiviteti i Hasan Prishtinës dhe Bajram Currit, të dokumentuara në arkivat shqiptare dhe në studimet e periudhës ndërmjet dy luftërave.

• Tradita orale shqiptare — këngë popullore kushtuar Azem Galicës dhe Shote Galicës; burim i transmetuar brez pas brezi; i paçmuar si dëshmi e receptimit popullor, nuk shërben si dokument faktesh historike.

---

# Antigonea: qyteti që lindi nga dashuria dhe u shua nga urrejtja (~295–167 p.e.s.)
https://zhurma.press/antigonea/
Type: place
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Pirro i Epirit e themeloi në luginën e Drinos dhe e pagëzoi me emrin e gruas së tij, bijës së oborrit ptolemaik të Egjiptit (~295–167 p.e.s.).

Një qytet i lindur nga dashuria

Rreth vitit 295 para erës sonë, Pirro i Epirit — mbreti aventurier dhe strategu i lashtë që Roma vetë e quante armikun e vet më të rrezikshëm — themeloi një qytet në luginën e Drinos, aty ku shpati i malit sheh drejt lumit të qetë e të gjerë. E quajti Antigonea, pas gruas së tij të parë: Antigonës, bijës së Berenicës I dhe thjeshtrës së Ptolemeut I të Egjiptit, mbretëreshës që i kishte dhënë Pirros aleancë, trashëgim politik dhe dashuri.

Pse ka rëndësi

• Antigonenë e themeloi rreth vitit 295 para erës sonë Pirro i Epirit, në luginën e Drinos, dhe e pagëzoi me emrin e gruas së tij të parë, Antigonës — bijës së Berenicës I dhe thjeshtrës së Ptolemeut I të Egjiptit.

• Qyteti ishte zemra urbane e Kaonisë, njërës prej krahinave kryesore të Epirit antik: një botë e ndërmjetme ku traditat fisnore epiro-ilire bashkëjetonin me kulturën helenistike pa u tretur në të — Epiri helenistik nuk ishte Greqi.

• U ngrit sipas planit rregullor ortogonal, me agora, stoa dhe mure mbrojtëse të punuara me teknikën poligonale e izodomike që arkeologët e njohin si shenjë të mjeshtërisë epirote.

Antigona vdiq herët — shumë herët për sa kishte për të dhënë. Pirro e mbajti emrin e saj të gjallë duke e gdhendur në gur, duke e ngritur si muret dhe rrugët e një qyteti të planifikuar me ambicie të plotë. Ky nuk është vetëm fakt historik; është frymëmarrja e parë e një vendi. Që nga çasti i themelimit, Antigonea pati dy jetë: atë të gurëve dhe atë të kujtesës — dhe e dyta rezultoi shumë më e gjatë.

Kaonia dhe shkëlqimi helenistik

Antigonea ishte zemra urbane e Kaonisë — njërës prej krahinave kryesore të Epirit antik, vend i fiseve me identitet të lashtë epiro-ilir që bashkëjetonin me kulturën helenistike pa u tretur plotësisht në të. Ky dallim është thelbësor dhe shpesh nënvlerësohet: Epiri helenistik nuk ishte Greqi. Ishte botë e ndërmjetme, ku traditat fisnore malore dhe gjuha greke e shkrimit bashkëjetonin, ku qytetet ndërtoheshin sipas standardeve të kohës pa humbur karakterin e tyre vendor.

Qyteti u ngrit sipas planit rregullor ortogonal — rrugë të paracaktuara, blloqe banimi të ekuilibruara, qendër civile me agora dhe ndërtesa publike, stoa për tregtarë e shëtitës. Muret mbrojtëse, të punuara me teknikën poligonale dhe izodomike që arkeologët e njohin si shenjë të mjeshtërisë epirote, rrethonin një sipërfaqe prej mbi dyzet hektarësh — madhësi e konsiderueshme për gjeografinë malore ku u ngrit qyteti. Sisteme ujore, rrugë të shtruar, baza ndërtesash publike: gërmimi arkeologjik i ka konfirmuar të gjitha.

Antigonea nuk ishte qytet periferik. Luginën e Drinos e lidhte me rrugët kryesore të Epirit, me brigjet e Adriatikut e të Jonit, me brezin e qyteteve helenistike që shtriheshin nga Maqedonia deri në Sicili. Ishte nyje — tregtare, administrative, simbolike — e një rrjeti të gjerë mesdhetar.

Viti 167 para erës sonë: Roma ndëshkon Epirin

Ky rrjet u pre me shpatë.

Pas Luftës së Tretë Maqedonase, Senati romak vendosi të ndëshkojë Epirin për mbështetjen e tij ndaj Maqedonisë — mbështetje reale apo e dyshuar, historia nuk e ka gjykuar me drejtësi. Konsulli Lucius Aemilius Paullus mori urdhrin dhe e ekzekutoi me përpikëri ushtarake: shtatëdhjetë qytete epirote — sipas Liviut dhe Polibiut — u dogjën dhe u plaçkitën brenda javësh. Rreth 150,000 njerëz u shitën si skllevër në tregjet romake. Nuk ishte luftë; ishte dënim kolektiv ndaj një populli të tërë.

Antigonea u shua nga zjarri.

Arkeologjia e konfirmon pa hezitim: shtresat e djegies janë të qarta në profilin stratigrafik të sitit. Qyteti i planifikuar, me rrugët dhe stoat dhe agorën e tij, mbeti nën hi dhe dhé. Askush nuk e rindërtoi, askush nuk e rimori. Mbaroi si entitet i gjallë në 167 para erës sonë — rreth njëqind e tridhjetë vjet pas themelimit.

Kjo është simetria e tmerrshme e historisë së Antigoneas: lindi nga dashuria e një mbreti për gruan e humbur, dhe u shua nga urrejtja administrative e një republike në ekspansion. Dy pola të kundërt të ndjeshmërisë njerëzore, me pak më shumë se një shekull mes tyre.

Heshtja e gjatë dhe zbulimet e shekullit të njëzetë

Për shekuj, kodra mbi Drino ruajti emrin e saj vetëm në tekste antike dhe në gjeografinë e vjetër — Antigonea figuronte te autorët klasikë, por vendi i saktë mbeti i paidentifikuar shkencërisht. Udhëtarë perëndimorë dhe osmanë të shekujve XVIII dhe XIX shënonin gërmadha mbi luginë, por konfirmimi arkeologjik mungonte.

Arkeologjia shqiptare e gjysmës së dytë të shekullit të njëzetë ndriçoi sitin. Gërmimet sistematike të udhëhequra nga arkeologu Dhimosten Budina, të nisura gjatë viteve 1960, zbuluan strukturën urbane, sistemin e mureve mbrojtëse, bazat e ndërtesave publike dhe mbi gjetjet karakteristike të qytetit helenistik, dy elemente që kanë tërhequr vëmendje të veçantë: një aplikim bronzi i punuar me hollësi artistike, dhe mozaikë të hershëm të krishterë nga një vendbanim modest i periudhës pas-antike. Ky vendbanim i vogël — ndoshta një bashkësi e shekullit të pestë apo të gjashtë të erës sonë, shumë kohë pas shkatërrimit romak — tregon se njerëzit u kthyen ose mbetën në atë kodër, duke ndezur zjarr ndër gërmadhat e qytetit të vjetër. Kujtesa njerëzore ka forcë osmotike: edhe ata që harrojnë emrat e vendeve, zgjedhin të jetojnë në të njëjtat vende.

Parku Arkeologjik i sotëm dhe kujtesa e gjallë

Sot, Parku Arkeologjik i Antigoneas shtrihet mbi kodrat e luginës së Drinos, përballë Gjirokastrës — dy trashëgimi të rëndësishme të hapësirës shqiptare jugore që shihen njëra-tjetrën nëpër luginë. Vizitori që ngjitet drejt sitit takon muret poligonale ende në këmbë, rrugët e vjetra nën barëra sezonale, hapësirat e gjera ku stoa dhe agora dikur mbanin jetën qytetare.

Antigonea nuk është destinacion vetëm për arkeologë. Është pikë orientimi — e kuptimit se lugina e Drinos është banuar, planifikuar, rrënuar dhe ribanuar prej mbi dy mijë e treqind vjetësh pa ndërprerje. Shtresa mbi shtresë: epirote, romake, bizantine, osmane, moderne. Antigonea është shtresa e dytë nga poshtë — dhe ndoshta ajo me historinë më poetike.

Emri i mbretëreshës Antigonë, nuses së humbur të Pirros, rezistoi ndaj gjithçkaje: ndaj zjarrit romak, ndaj shekujve të heshtjes, ndaj harresës. Perandoritë që e shkatërruan qytetin dhe perandoritë që i pasuan kanë ikur prej kohësh. Emri qëndron. Kjo është forma më e thellë e lavdisë — jo nëpërmjet triumfit, por nëpërmjet kujtesës që nuk ka ku të shkojë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimet klasike të antikitetit dhe në literaturën arkeologjike shqiptare:

• Plutarku, Jeta e Pirros (Vitae Parallelae) — konteksti i themelimit dhe martesa e Pirros me Antigonën.

• Polibi, Historitë, libri XXX — pasojat e Luftës së Tretë Maqedonase dhe ndëshkimi i Epirit.

• Tit Livi, Ab Urbe Condita, libri XLV — shkatërrimi i qyteteve epirote nga Aemilius Paullus, 167 p.e.s.

• Dhimosten Budina, raportet e gërmimeve arkeologjike të Antigonesë (vitet 1960 e në vijim), Instituti i Arkeologjisë, Tiranë.

• Parku Arkeologjik i Antigonesë, Gjirokastër — dokumentimi zyrtar i sitit.

---

# Mid'hat Frashëri: e mbajti Shqipërinë në letër para se ta mbante në hartë
https://zhurma.press/midhat-frasheri/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-08-09

Lumo Skëndo — bibliofili i kombit: shkrimtari, botuesi dhe diplomati i fundmi i Frashërllinjve, që e mbajti Shqipërinë në letër para se ta mbante në hartë.

Ai nuk shkroi një kryevepër dhe nuk fitoi një betejë. Puna e jetës së Mid'hat Frashërit (1880–1949) ishte më e padukshme dhe më themelore: ai e mbajti Shqipërinë në letër — në revista, në kalendarë, në njëzet mijë vëllime të mbledhura një nga një — para se ajo të mbahej fort në hartë. I fundmi i madh i një dinastie që kishte qenë vetë sistemi nervor i Rilindjes, Mid'hati e trashëgoi rrjetin shqiptar të lidhur nga gjuha dhe besa, e çoi atë në shekullin XX — dhe e pa atë të copëtohej në tragjedinë e Luftës së Dytë. Nën pseudonimin Lumo Skëndo, ai ishte njëherësh shkrimtar, botues, diplomat dhe bibliofil: katër mënyra për të bërë të njëjtën gjë, për ta mbajtur një komb të gjallë në kujtesë.

Pse ka rëndësi

• Mid’hat Frashëri (Janinë 1880 – Nju-Jork 1949) botonte nën pseudonimin Lumo Skëndo: gazetën Lirija, revistën Diturija dhe almanakun Kalendari Kombiar, të shtypur në Sofje e të shpërndarë nëpër tërë hapësirën shqiptare.

• Ishte i biri i Abdyl Frashërit dhe nip i Naimit e i Samiut; nënkryetar i komisionit të alfabetit në Kongresin e Manastirit 1908 dhe një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë më 28 nëntor 1912.

• Mblodhi një bibliotekë private prej rreth njëzet mijë vëllimesh — koleksioni më i madh në vend — të cilën regjimi komunist ia konfiskoi dhe e bëri një nga themelet e Bibliotekës Kombëtare.

• Nga viti 1942 udhëhoqi Ballin Kombëtar, front nacionalist e antikomunist që historiografia e regjistron si bashkëpunëtor me forcat pushtuese kundër partizanëve; iku në mërgim më 1945 dhe eshtrat iu rikthyen në Tiranë vetëm në nëntor 2018.

Djalë i një dinastie kombëtare

Mid'hat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë (Ioannina, sot në Greqi), në zemrën e vilajetit ku familja Frashëri kishte dhënë mendjet më të mprehta të lëvizjes kombëtare. I ati ishte Abdyl Frashëri, udhëheqësi politik i Lidhjes së Prizrenit dhe zëri i parë që kërkoi autonomi për tokat shqiptare. Xhaxhallarët e tij ishin dy shtyllat e tjera të shtëpisë: Naim Frashëri, poeti kombëtar, dhe Sami Frashëri, enciklopedisti dhe teoricieni i pavarësisë. Të lindje Frashëri në atë brez do të thoshte të lindje brenda vetë makinerisë së Rilindjes — jo si dëshmitar, por si trashëgimtar i një detyre. Mid'hati e mori atë detyrë dhe e ktheu në zanat.

Lumo Skëndo: shtypshkronja si atdhe

Që në të njëzetat, Mid'hati filloi të botonte nën emrin që do ta shoqëronte gjithë jetën: Lumo Skëndo. Puna e tij më e qëndrueshme nuk ishte politika, por shtypi. Ai nxori gazetën Lirija në Selanik, revistën mujore Diturija — që nisi në janar 1909 dhe u bë një nga organet më jetëgjata të kulturës shqiptare — dhe almanakun vjetor Kalendari Kombiar, i shtypur në Sofje dhe i shpërndarë nëpër tërë hapësirën shqiptare të Ballkanit. Ai mbante libraria e shtypshkronja: në fillim në Sofje, qendrën e madhe të mërgimit intelektual shqiptar në fund të epokës osmane, e më pas, pas pavarësisë, në Tiranë.

Kjo është pika ku Lumo Skëndo bëhet i kuptueshëm vetëm përmes rrjetit. Një komb pa shtet nuk kishte shkolla, ministri arsimi apo akademi; kishte vetëm gjuhën dhe ata që e shtypnin atë. Diaspora — Sofja, Selaniku, Bukureshti, Kajro — ishin qendrat ku fjala shqipe merrte trajtë të shkruar dhe nisej mbrapsht drejt atdheut. Duke botuar në Sofje për t'u lexuar në Korçë a në Manastir, Mid'hati nuk bënte thjesht gazetari: ai mbante të hapur kanalet e një rrjeti që fuqitë e mëdha do të parapëlqenin ta shihnin të heshtur.

Nga Manastiri te Vlora

Në nëntor 1908, kur delegatët u mblodhën në Kongresin e Manastirit për të vendosur një alfabet të vetëm për shqipen, Mid'hati ishte mes tyre — nënkryetar i komisionit të alfabetit dhe një nga figurat drejtuese të kongresit. Vendimi për një alfabet latin ishte, në thelb, një akt rrjeti: kodi i përbashkët pa të cilin një popull i shpërndarë nuk mund të lexonte njëri-tjetrin. Katër vjet më vonë, më 28 nëntor 1912, Mid'hati ishte një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë në Vlorë dhe mori postin e ministrit të Punëve Botore në qeverinë e përkohshme. Por bashkëpunimi me kryeministrin Ismail Qemalin nuk zgjati: në mars 1913 ai dha dorëheqjen pas mosmarrëveshjeve për drejtimin e qeverisë së brishtë. Ishte një dështim që do të përsëritej — vështirësia e kthimit të një rrjeti idealesh në një shtet funksional.

Diplomati i kufijve të pamundur

Detyra e dytë e jetës së Mid'hatit ishte mbrojtja e kufijve që Shqipëria mezi i kishte fituar. Më 25 nëntor 1920 ai u emërua kryetar i delegacionit shqiptar dhe përfaqësoi vendin para Lidhjes së Kombeve, ku kundërshtoi pretendimet jugosllave ndaj tokave shqiptare. Nga janari 1923 deri në dhjetor 1925 shërbeu si ministër fuqiplotë (ambasador) në Greqi. Dorëheqjen e dha edhe këtu — në shenjë proteste kundër lëshimeve territoriale, Shën Naumit dhe Vermoshit, që i kaluan Jugosllavisë. Në secilin rast vija ishte e njëjtë: një burrë që besonte se rrjeti shqiptar ishte një i tërë i pandashëm, i vendosur në tavolina ku fuqitë e mëdha e ndanin atë copë-copë. Kjo ishte linja e mohimit që përshkon tërë historinë e tij — jo dështim personal, por logjika e një bote që zgjodhi ta mbante Shqipërinë të vogël.

Njëzet mijë vëllime: biblioteka si kujtesë

Ndoshta trashëgimia më prekëse e Lumo Skëndos nuk ishte e shkruar prej tij, por e mbledhur. Gjatë dekadash ai grumbulloi një bibliotekë private prej rreth njëzet mijë vëllimesh — koleksioni më i madh në vend në atë kohë, që përfshinte edhe vepra të trashëguara nga studiuesi Franz Nopcsa. Në shkurt 1938 ai ia ofroi këtë thesar Institutit të Studimeve Shqiptare. Fati i saj tregon gjithçka për epokën që erdhi: pas luftës, regjimi komunist ia konfiskoi koleksionin, i cili u bë një nga themelet e Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë. Biblioteka e Mid'hatit ishte, fjalë për fjalë, një kujtesë kombëtare e ndërtuar me dorë — një rrjet dijeje i mbajtur në raftet e një njeriu të vetëm, derisa shteti ia mori.

Balli Kombëtar, mërgimi dhe heshtja

Kapitulli i fundit i jetës së tij mbetet më i debatuari. Në vitin 1942, në mes të pushtimit, Mid'hat Frashëri u bë udhëheqësi i Ballit Kombëtar, fronti nacionalist, antikomunist dhe — sipas historiografisë — bashkëpunëtor me forcat pushtuese në luftën kundër partizanëve komunistë. Për të, Balli ishte vazhdimësia e idesë së tërë jetës: një Shqipëri etnike e pandarë. Për kundërshtarët e tij, ishte një aleancë fatale. Historia nuk i fal të dyja anët lehtë, dhe ky muze nuk e zbukuron: Lufta e Dytë e copëtoi rrjetin shqiptar në fronte armiqësore, dhe Mid'hati zgjodhi një prej tyre. Pas fitores komuniste, në vitin 1945 ai iku në mërgim; në gusht 1949 u zgjodh kreu i Komitetit Kombëtar "Shqipëria e Lirë", dhe vdiq më 3 tetor 1949 në Nju-Jork. Regjimi që erdhi e fshiu emrin e tij — madje edhe nga lista e nënshkruesve të Deklaratës së Pavarësisë. Vetëm në nëntor 2018 eshtrat e tij u kthyen dhe u rivarrosën në Tiranë, pranë të atit dhe xhaxhallarëve — i fundmi i Frashërllinjve i rikthyer, më në fund, në rrjetin që kishte shërbyer.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin standard të studimeve për Rilindjen dhe periudhën e pavarësisë: Robert Elsie, zëri «Frashëri, Mid'hat» te A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) dhe History of Albanian Literature (Columbia University Press, 1995) — për jetën, veprën publicistike (Lumo Skëndo, Diturija, Kalendari Kombiar) dhe vendin e tij në letrat shqipe; Encyclopædia Britannica, zëri «Midhat Frashëri»; si dhe dokumentacioni biografik për datat dhe postet zyrtare. Datat e lindjes (25 mars 1880, Janinë) dhe të vdekjes (3 tetor 1949, Nju-Jork), roli si nënkryetar i komisionit të alfabetit në Kongresin e Manastirit (1908), nënshkrimi i Deklaratës së Pavarësisë (1912) dhe posti ministror, kryesimi i delegacionit para Lidhjes së Kombeve (1920) dhe ambasada në Greqi (1923–1925), biblioteka prej rreth 20.000 vëllimesh dhe rivarrosja në Tiranë (nëntor 2018) janë kryqëzuar mes burimeve. Çështjet e debatuara — roli udhëheqës në Ballin Kombëtar (1942–1945) dhe rrethanat e vdekjes — janë paraqitur si të tilla, pa zbukurim.

---

# Jeronim De Rada: poeti arbëresh që nisi letërsinë moderne shqipe në Kalabri
https://zhurma.press/de-rada/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Poeti arbëresh që nisi letërsinë moderne shqipe në Kalabri — një atdhe pa hartë, i mbajtur gjallë me penë.

Në vitin 1836, kur Shqipëria ende s'ekzistonte si shtet dhe Rilindja s'kishte nisur në mënyrë të organizuar, një djalë njëzet e dy vjeçar botoi në Napoli një libër poezish në një gjuhë që zyrtarisht nuk njihej nga asnjë shtet. Ai djalë ishte Jeronim (Girolamo) De Rada (1814–1903), një prift i ri i ritit bizantin nga malet arbëreshe të Kalabrisë; ai libër — Këngët e Milosaos — mban aktin e lindjes së letërsisë moderne shqipe. Ajo nuk lindi në Korçë as në Shkodër, por në diasporë: te një popull që e kishte humbur tokën pesëqind vjet më parë dhe e mbante atdheun gjallë vetëm në gjuhë. De Rada është prova më e pastër e tezës së këtij muzeu — se kombi shqiptar ishte një rrjet i lidhur nga gjuha dhe besa shumë përpara se të ishte shtet.

Pse ka rëndësi

• «Këngët e Milosaos», botuar në Napoli më 1836, mban aktin e lindjes së letërsisë moderne shqipe — dhe ajo nuk lindi në Korçë a Shkodër, po në malet arbëreshe të Kalabrisë.

• Jeronim De Rada (1814–1903) lindi në Macchia Albanese, ku të parët e tij ishin strehuar pas rënies së Krujës e të Shkodrës; u shkollua në Kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone.

• Lëndën e mori nga këngët popullore të mbledhura që në fëmijëri; heroi i tij mban brenda vetes një Shqipëri që nuk gjendet më në hartë — metafora themeltare e gjithë arbëreshëve.

Libri që lindi një letërsi

Në Napoli, në vitin 1836, një djalë që kishte braktisur studimet e drejtësisë për shkak të kolerës botoi një libër të vogël në një gjuhë që, zyrtarisht, nuk ekzistonte në asnjë shtet. Libri quhej Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio del despota di Scutari. Gjuha ishte arbërisht — një variant i shqipes së Jugut, i ruajtur nga pesëqind vjet ngulim në Italinë e Jugut. Autori ishte Jeronim De Rada. Shqipëria ende s'ekzistonte si shtet; as Rilindja s'kishte nisur në mënyrë të organizuar. Por letërsia moderne shqipe kishte sapo lindur, dhe kishte lindur në vendin më pak të pritur: në male të Kalabrisë.

Canti di Milosao (1836), e njohur në shqip si Këngët e Milosaos, është një poemë e gjatë romantike për dashurinë e Milosaos, një bir trillimor i despotit të Shkodrës në shekullin XV, i cili kthehet nga Thesaloniku dhe në burimin e fshatit takon Rinën, bijën e bariut Kollogre. Është një poemë dashurie — por është edhe më shumë se kaq. De Rada e mori lëndën nga këngët popullore të grumbulluara që në fëmijëri, e përpunoi me një metrikë të afërt me endekasillabin italian dhe ndërtoi një hero që mban një Shqipëri ideale në ndërgjegjen e tij: atdhe, gjuhë, trashëgimi, nder. Milosao kthehet në një vend që nuk ekziston më në hartë, por që ekziston tek ai. Kjo është metafora themeltare e gjithë arbëreshëve: një atdhe që mbahet gjallë në gjuhë, sepse toka tashmë është humbur.

Jeta: nga Maqia në Napoli e kthim

De Rada lindi më 29 nëntor 1814 në Macchia Albanese (Maqia, në arbërisht), një fshat arbëresh në provincën e Cosenzës, ku të parët e tij ishin strehuar pas rënies së Krujës dhe Shkodrës nën osmanët. I ati ishte prift i ritit bizantin të Kishës Katolike Italo-Shqiptare. U shkollua në Kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone — zemra shpirtërore e botës arbëreshe — dhe më 1834 u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë në Napoli sipas dëshirës së të atit. Kolera e detyroi të largohej nga universiteti pa mbaruar; në vend të karrierës juridike, zgjodhi folklorin, letërsinë dhe agjitacionin kombëtar. Vdiq në Macchia më 28 shkurt 1903, tetëdhjetë e tetë vjeç, i varfër dhe i rrethuar nga dorëshkrime.

Vepra: nga Serafina te Skënderbeku i pafat

Më 1839 De Rada botoi Canti storici albanesi di Serafina Thopia, një poemë të dytë historike, të cilën do ta ripunonte dhe ribotonte disa herë deri më 1897. Në thelbin e saj, Serafina nuk është thjesht himn dashurie — është himn për bashkimin kombëtar, i lyer me ngjyra të shekullit XV, kur principatat shqiptare rrëzohen një pas një. Nga viti 1837 filloi edhe projektin e tij më të madh, Skënderbeku i pafat, një cikël të cilit i punoi rreth dyzet vjet, nga 1837 deri në fund të viteve 1870; botoi vetëm një pjesë të tij. Dy drama historike, I Numidi (1846) dhe Sofonisba (1892), nuk patën jetë të gjatë skenike. Mbeti poeti, jo dramaturgu. Nga proza teorike ia vlen të përmenden Principi di estetica (1861) dhe Antichità della nazione albanese ed affinità con gli Elleni e i Latini (1864) — tekste që provojnë të ngrenë një kornizë filozofike për identitetin arbëresh, duke e lidhur me botën mesdhetare të lashtë. Sot teza pellazge që ai përqafoi nuk qëndron shkencërisht, por si gjest intelektual ajo tregon se De Rada donte një Shqipëri që nuk fillonte me osmanët, por shumë më herët.

Kauza kombëtare: shtypi i parë shqip dhe kongresi i Arbëreshëve

Për De Radën poezia nuk ishte çështje estetike; ishte çështje kombi. Më 1848 themeloi L'Albanese d'Italia, që konsiderohet periodiku i parë në gjuhën shqipe kudo në botë. Më 1883, në Kosencë, nxori Fiàmuri Arbërit / La Bandiera Albanese — revistën që do të bëhej adresa kulturore e diasporës arbëreshe, e shkruar në një alfabet latin të shpikur prej tij. Organizoi kongresin e Arbëreshëve në Corigliano Calabro më 1895, i pari kongres i tillë i kësaj diaspore — një hallkë kulturore që do të kurorëzohej një brez më vonë te Kongresi i Manastirit, kur alfabeti shqip u njësua përfundimisht. Mbajti lidhje me rilindës të tjerë — Kamarda, Dara i Riu, Skiroi — dhe i shkruante me këmbëngulje inteligjencës shqiptare që po formohej në Stamboll, Bukuresht e Sofje, po ata rrethe ku vëllezërit Naim e Sami Frashëri po ndërtonin krahun lindor të së njëjtës lëvizje. Ideja e tij ishte e thjeshtë dhe e madhe: arbëreshët janë shqiptarë; shqiptarët janë një komb i vetëm; letërsia është dokumenti më i fortë i asaj njësie.

Kufijtë e figurës

Duhet të themi gjithashtu ç'nuk ishte De Rada. Nuk ishte intelektual modern në kuptimin që do të bëheshin disa rilindës më pas — nuk pati kontakt të drejtpërdrejtë me jetën politike shqiptare, nuk e foli kurrë shqipen e sotme letrare, dhe programi i tij politik, kur lexohet sot, bart njëfarë ekzaltimi romantik që më shumë se realpolitikë duket poezi e zgjatur në prozë. Arbërishtja e tij është një gjuhë e bukur që kërkon përkthyes edhe për lexuesin shqiptar të sotëm; Këngët e Milosaos botohet sot pothuaj gjithmonë me aparat filologjik, ose me version paralel në shqipen letrare. Kjo është pikërisht vlera — De Rada tregon se ç'ishte shqipja para standardizimit të vitit 1972, dhe gjallëron një variant që tani mbahet gjallë vetëm nga dhjetëra mijëra folës në Italinë jugore.

Trashëgimia: kombi që shkroi para se të kishte shtet

De Rada ishte mbi tri dekada më i vjetër se Naim Frashëri. Kjo nuk është detaj statistikor; është fakti themeltar. Letërsia moderne shqipe nisi në Kalabri, jo në Prishtinë as në Korçë. Nisi me një libër dashurie të një djali që nuk kishte parë kurrë Shqipërinë, për një princ që nuk ekzistoi kurrë. Po nga ky paradoks — një komb i imagjinuar që prodhoi letërsinë e tij para se të prodhonte shtetin — vjen diçka shumë e rëndësishme për kuptimin tonë të vetvetes: ne jemi një popull që e mbajtëm në jetë gjuhën dhe nderin para se të kishim institucione për t'i mbajtur. Kjo nuk është romantizëm. Kjo është biografia jonë — dhe është krejt rrjeti shqiptar në një njeri të vetëm: një atdhe pa hartë, i mbajtur gjallë me penë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin standard të studimeve arbëreshe dhe të Rilindjes: Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs / Columbia University Press, 1995) dhe zëri «De Rada, Girolamo» te A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012) — për datat e jetës, veprën dhe vendin e De Radës si nismëtar i letërsisë moderne shqipe; studimet e Francesco Altimarit (Universiteti i Kalabrisë) dhe të Anton Nikë Berishës për filologjinë arbëreshe dhe për Këngët e Milosaos; vetë veprat parësore — Poesie albanesi del secolo XV / Canti di Milosao (1836), Canti storici albanesi di Serafina Thopia (1839), revista L'Albanese d'Italia (1848) dhe Fiàmuri Arbërit (1883); si dhe zërat «Girolamo de Rada» të Encyclopædia Britannica. Datat dhe tirazhet janë kontrolluar kundrejt këtyre burimeve; ku ato ndryshojnë, është ruajtur shifra e Elsie-t. — Redaksia ZHURMA

---

# Abdyl Frashëri: zëri politik i Rilindjes
https://zhurma.press/abdyl-frasheri/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Zëri politik i Rilindjes — i pari shqiptar që u foli perandorive si komb (1839–1892)

Kur vëllai i tij Naimi e kthente atdheun në varg dhe Samiu e projektonte në enciklopedi, Abdyl Frashëri (1839–1892) bëri punën më të rëndë e më të padurueshme të të tria: e ktheu idenë e Shqipërisë në një kërkesë politike, të shkruar zezë mbi të bardhë, të dorëzuar përpara perandorive. Ai nuk ishte poet dhe nuk pretendoi të ishte. Ishte deputet, organizator, diplomat — i pari shqiptar që guxoi t'i thoshte Stambollit dhe Fuqive të Mëdha se shqiptarët ishin një komb me kufij që duheshin njohur, jo një masë myslimanësh osmanë që copëtohej sipas oreksit të fqinjëve.

Pse ka rëndësi

• Abdyl Frashëri (1839–1892) ishte më i madhi i tre vëllezërve Frashëri dhe zëri politik i Rilindjes: aty ku Naimi dha vargun dhe Samiu projektin, ai e ktheu idenë e Shqipërisë në kërkesë politike të shkruar.

• Deputet i vilajetit të Janinës në Parlamentin e parë osman (1876–77), ai u bë ndër arkitektët e Lidhjes së Prizrenit më 10 qershor 1878 dhe kryetar i Komitetit të Punëve të Jashtme — de facto zëdhënësi i saj para Portës.

• Programi i tij nuk ishte shkëputje e menjëhershme, por një vilajet i vetëm shqiptar, autonom; në pranverë 1879 udhëhoqi delegacionin e Lidhjes në Romë, Vjenë, Paris e Berlin — hera e parë që një shqiptar i fliste Evropës si përfaqësues kombi.

• Pas shtypjes së Lidhjes nga ushtria e Dervish Pashës më 1881 u arrestua dhe u dënua fillimisht me vdekje, pastaj me punë të rëndë; vdiq në Stamboll më 23 tetor 1892, njëzet vjet para Pavarësisë.

Nga Frashëri në Janinë

Abdyl Dume Frashëri lindi më 1839 në fshatin Frashër të Përmetit, i pari nga tetë fëmijët e një familjeje bejlerësh me tradita bektashiane. Ishte më i madhi i tre vëllezërve Frashëri që do t'i jepnin Rilindjes tri shtylla të ndryshme. Pas vdekjes së hershme të prindërve, familja u shpërngul në Janinë, qendrën intelektuale të Shqipërisë jugore, ku Abdyli u shkollua nën dijetarin Hasan Tahsini dhe mësoi greqishten, turqishten, arabishten, persishten e frëngjishten. Ky formim e bëri atë, ndryshe nga shumë bashkëkohës, një njeri që fliste njëkohësisht gjuhën e administratës osmane dhe gjuhën e diplomacisë evropiane — dy çelësa që do t'i përdorte gjatë gjithë jetës.

Më 1876–1877 ai shërbeu si deputet i vilajetit të Janinës në Parlamentin e parë osman. Aty mbajti një fjalim që goditi «despotizmin» dhe «injorancën», duke kërkuar reforma dhe arsim. Por mësimi i vërtetë i atyre viteve ishte tjetër: kur Rusia mundi Perandorinë Osmane dhe Traktati i Shën Stefanit (1878) u shpërndau fqinjëve sllavë e grekë toka të banuara nga shqiptarë, Abdyli e kuptoi se vetëm besnikëria ndaj Stambollit nuk mjaftonte për të mbrojtur atdheun. Duhej një zë i organizuar shqiptar.

• 1839 Lind në Frashër të Përmetit, i pari i tre vëllezërve Frashëri.

• 1876–77 Deputet i vilajetit të Janinës në Parlamentin e parë osman.

• 1877 Kryetar i Komitetit Shqiptar të Janinës dhe i Komitetit Qendror në Stamboll.

• 10 qershor 1878 Ndër arkitektët e Lidhjes së Prizrenit; kryetar i Komitetit të Punëve të Jashtme.

• janar 1879 Organizator i Kuvendit të Prevezës — pengon dorëzimin e Çamërisë te Greqia.

• pranverë 1879 Udhëheq delegacionin diplomatik të Lidhjes në Romë, Vjenë, Paris e Berlin.

• 1880 Kuvendi Kombëtar i Gjirokastrës; qeveri e përkohshme shqiptare.

• 1881 Ushtria e Dervish Pashës shtyp Lidhjen; arrestohet, dënohet me vdekje, pastaj me punë të rëndë.

• 1886 Lirohet nga burgu për arsye shëndetësore, me kushtin të heqë dorë nga politika.

• 23 tetor 1892 Vdes në Stamboll. Eshtrat sillen në Tiranë më 1978, për njëqindvjetorin e Lidhjes.

Komiteti i Janinës dhe Lidhja e Prizrenit

Më 1877 Abdyli u bë kryetar i Komitetit Shqiptar të Janinës dhe drejtues i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare në Stamboll. Aty u hartua një memorandum që kërkonte një vilajet të bashkuar shqiptar dhe reforma që afronin autonominë. Kur më 10 qershor 1878 rreth tetëdhjetë delegatë u mblodhën në Prizren, Abdyl Frashëri ishte ndër arkitektët e Lidhjes së Prizrenit — dhe u zgjodh kryetar i Komitetit të Punëve të Jashtme, pra de facto ministër i jashtëm dhe zëdhënës i lëvizjes përpara Portës së Lartë.

Roli i tij nuk ishte vetëm titull. Gjatë verës dhe vjeshtës së 1878-ës ai përshkoi vilajetin e Janinës duke ngritur komitete lokale dhe duke kërkuar mbështetjen e baballarëve bektashianë në teqe. Në teqenë e Frashërit u mblodhën dy kuvende ndërkrahinore — i pari në maj 1878, i dyti në qershor 1880 — ku u formulua kërkesa për bashkimin e katër vilajeteve shqiptare. Në janar 1879, si organizator kryesor i Kuvendit të Prevezës, ai pengoi dorëzimin e Çamërisë te Greqia. Lufta për kufijtë etnografikë po bëhej politikë konkrete.

Diplomacia që trokiti te Fuqitë e Mëdha

Ajo që e dallon Abdylin nga shumë udhëheqës krahinorë të kohës është kthesa e tij diplomatike. Në pranverë të 1879-ës ai udhëhoqi një delegacion të Lidhjes drejt kryeqyteteve evropiane. Bashkë me Mehmet Ali bej Vrionin dërgoi telegrame në Vjenë, Paris e Berlin, duke kundërshtuar pretendimet greke e serbe mbi tokat shqiptare. Në Romë u përpoq të fitonte simpatinë italiane dhe e refuzoi presionin për të bashkëpunuar me Greqinë, me fjalët e prera: «grekët nuk duan t'i njohin të drejtat tona.» Ishte hera e parë që një shqiptar i fliste Evropës jo si nënshtetas osman, por si përfaqësues i një kombi me kërkesa të vetat.

Programi i tij ishte i matur dhe realist, jo maksimalist: jo shkëputje e menjëhershme, por një vilajet i vetëm shqiptar, autonom, me të drejtën të mbrohej vetë nga oreksi i shteteve fqinje. Ishte e njëjta arkitekturë mendore që vëllai i tij Samiu do ta zhvillonte më vonë në librin programatik mbi të ardhmen e Shqipërisë — ideja se kombi duhej projektuar para se të lindte shteti. Për këtë logjikë mund të lexoni edhe te Sami Frashëri, enciklopedisti që projektoi shtetin; ndërsa zërin e brendshëm, shpirtëror të së njëjtës lëvizje e mban Naim Frashëri. Të tre së bashku janë vëllezërit Frashëri.

Nga kërkesa te kryengritja, nga kryengritja te burgu

Kur Porta dhe Fuqitë nuk dëgjuan, Lidhja kaloi nga peticioni te qeverisja faktike. Pas Kuvendit Kombëtar të Gjirokastrës më 1880, ku u vendos krijimi i një shteti autonom shqiptar, Abdyli shkoi në Dibër e pastaj në Prizren, ku u shpall një Qeveri e Përkohshme Shqiptare. Më 22 shkurt 1881 ai i dërgoi Stambollit një telegram personal, duke kujtuar se shqiptarët kishin mbrojtur shtetin osman për katër vjet pa marrë në këmbim bashkimin e vilajetit. Mesazhi ishte i qartë: durimi kishte një fund.

Reagimi osman ishte i ashpër. Më 1881, ushtria e Dervish Pashës shtypi qeverinë e përkohshme; Abdyl Frashëri u arrestua, u dënua fillimisht me vdekje, pastaj me punë të rëndë. Kaloi rreth tre vjet në kalanë-burg të Prizrenit, u transferua në Stamboll dhe u lirua më 1886 për arsye shëndetësore, me kushtin që të hiqte dorë nga politika. I sëmurë e i izoluar, ai prapë vazhdoi të shkruante te udhëheqës evropianë — mes tyre kryeministri italian Francesco Crispi — duke këmbëngulur se çdo copëtim i Shqipërisë do të ndizte rezistencë. Vdiq në Stamboll më 23 tetor 1892. Eshtrat e tij u sollën në Tiranë më 1978, për njëqindvjetorin e Lidhjes.

Trashëgimia: ideja u bë politikë

Abdyl Frashëri nuk e pa Shqipërinë e pavarur; vdiq njëzet vjet para 1912-ës. Por ai bëri diçka pa të cilën 1912-a do të ishte e pamundur: ktheu ndjenjën e përkatësisë në një kërkesë juridike e diplomatike, me hartë, kufij dhe argumente. Aty ku vargu i Pashko Vasës bëri kushtrimin moral, Abdyli ndërtoi skeletin politik. Ai i dha Rilindjes Kombëtare diçka që asnjë poezi s'mund ta jepte vetëm: provën se shqiptarët mund të organizoheshin, të negocionin dhe t'u flisnin perandorive si komb. Ky është pikërisht rrjeti shqiptar në veprim — një komb i mbajtur bashkë nga gjuha, besa dhe ndërgjegjja, që Abdyli e pajisi me zë politik para se të kishte shtet. Tre vëllezër, tri rrugë — dhe Abdyli ishte ai që ecte i pari në rrugën më të rrezikshme.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin standard të Rilindjes Kombëtare: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — vepra themelore për Lidhjen e Prizrenit dhe rolin e Abdylit si kryetar i Komitetit të Punëve të Jashtme; zërat «Abdyl Frashëri» dhe «League of Prizren» të Encyclopædia Britannica-s dhe biografitë standarde për datat, Komitetin e Janinës, misionin diplomatik të 1879-ës dhe vdekjen më 1892; si dhe profili biografik i Agjencisë Kombëtare të Diasporës (akd.gov.al). Datat dhe titujt janë kryqëzuar me burimet biografike standarde; programi autonomist jepet ashtu si e formuloi vetë Lidhja, jo si projeksion i mëvonshëm.

---

# Naim Frashëri: poeti që i dha një atdhe në varg gjuhës së ndaluar
https://zhurma.press/naim-frasheri/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-22

Lindur në Frashër (1846–1900): nëpunës osman në Stamboll ditën, redaktor i letërsisë së ndaluar natën; me Abdylin e Samiun i dha rrjetit shqiptar shpirtin — imagjinatën e një kombi.

Naim Frashëri (Frashër, 25 maj 1846 – Kadiköy, Stamboll, 20 tetor 1900) ishte poeti që, nëpunës osman në Stamboll, i dha shqipes regjistrin e lartë letrar me «Bagëti e Bujqësi» (1886) dhe «Histori e Skënderbeut» (1898), krah vëllezërve Abdyl e Sami.

Para se Shqipëria të kishte shtet, ajo kishte një zë — dhe ai zë e shkroi Naim Frashëri. I lindur në Frashër të Vilajetit të Janinës, i shkolluar në gjimnazin helen të Janinës, nëpunës osman në Stamboll ditën dhe redaktor i letërsisë së ndaluar natën, Naimi (1846–1900) mori një gjuhë që fuqitë e mëdha e quanin «idiomë periferike» dhe e ktheu në regjistrin e lartë të një kombi që ende nuk ekzistonte zyrtarisht. Bashkë me vëllezërit Abdyl e Sami, ai i dha rrjetit shqiptar — të lidhur nga gjuha e shtypi, jo nga kufijtë — pjesën që i mungonte: shpirtin, imagjinatën, vetëdijen se një popull mund të thoshte ne me varg përpara se ta thoshte me shtet.

Pse ka rëndësi

• Naim Frashëri (1846–1900) shkruante për një gjuhë që perandoria osmane nuk e njihte: vëllimet e tij dilnin në Bukuresht me paratë e emigrantëve dhe nën inicialet e rreme N.H.F.

• Më 1879 bashkëthemeloi në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip, ndërsa vetë mbante postin e drejtorit të byrosë osmane të censurës — trupit që ndalonte shqipen.

• Tre vëllezërit Frashëri ndanë rolet: Abdyli politikën dhe Lidhjen e Prizrenit, Samiu enciklopedinë, Naimi vargun — «Bagëti e Bujqësi» (1886), «Histori e Skënderbeut» (1898).

Kush ishte Naim Frashëri

Në tetor të vitit 1900, në një dhomë të vogël në Kadiköy të Stambollit, po vdiste nga tuberkulozi një nëpunës osman pak i njohur. Kishte shërbyer në Berat, në Sarandë, kishte lëvizur letra nëpër zyrat e perandorisë dhe kishte shkruar artikuj për një gazetë arsimi. Por në Bukuresht, me paratë e emigrantëve shqiptarë dhe nën iniciale të rreme — N.H.F. — po qarkullonte prej vitesh vëllime të holla me vjersha. Ato vjersha po mësonin një komb, që zyrtarisht nuk kishte të drejtë të shkruhej, se kush ishte. Ai nëpunës i pak njohur ishte arkitekti i imagjinatës kombëtare shqiptare.

Naim Frashëri kishte lindur më 25 maj 1846 në fshatin Frashër të Vilajetit të Janinës, në një familje çifligarësh myslimanë të lidhur me urdhrin bektashi. Babai i tij, Halid beu, ishte komandant vendas dhe pronar tokash; kur vdiq më 1859, familja u shpërngul në Janinë. Atje Naimi, bashkë me vëllain më të vogël Samiun, hyri në Zosimean, gjimnazin më të mirë të Epirit osman — një shkollë helene me mësim klasik perëndimor ku u formuan breza të tërë intelektualësh ballkanas. Jashtë orëve të shkollës mori mësime private: arabisht, turqisht osmane, persisht, greqishte e vjetër dhe e re, frëngjisht, italisht. Kjo mori gjuhësh nuk ishte zbukurim — ishte infrastruktura që i lejoi më vonë të përkthente, të mendonte dhe të shkruante njëkohësisht në katër tradita letrare.

Tre vëllezërit Frashëri, tre role

Familja Frashëri solli tre djem në momentin e duhur të shekullit XIX. Abdyli, më i madhi, ishte politiku — udhëheqësi i Lidhjes së Prizrenit (1878), njeriu që shkoi para kancelarive të Evropës për të kërkuar një vilajet shqiptar autonom. Samiu, më i riu, ishte enciklopedisti — autor i Kâmûs-ül-Âlâm, fjalorit të madh historik në gjashtë vëllime, dhe i pamfletit programatik Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet. Midis tyre, Naimi ishte poeti. Ndarja e rolit nuk ishte rastësore: në strategjinë e tyre, kombi shqiptar duhej të legjitimohej njëherësh politikisht, intelektualisht dhe emocionalisht. Abdyli merrte Evropën, Samiu merrte historinë, Naimi merrte shpirtin.

Kronologjia

• 1846 Lind më 25 maj në Frashër, Vilajeti i Janinës.

• 1859 Vdes i ati; familja shpërngulet në Janinë, ku Naimi ndjek gjimnazin Zosimea.

• 1879 Bashkëthemelon në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip.

• 1886 Boton në Bukuresht Bagëti e Bujqësi — poema themelore.

• 1890 Luletë e Verësë.

• 1896 Fletore e Bektashinjëve.

• 1898 Histori e Skënderbeut dhe Qerbelaja — dy veprat monumentale të fundit.

• 1900 Vdes nga tuberkulozi në Kadiköy të Stambollit.

Shkronja të ndaluara

Në 1879, bashkë me Samiun dhe 25 veta të tjerë, Naimi themeloi në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip — trupin që do të sanksiononte alfabetin dhe do të merrte mbi vete detyrën e pamundur: të botonte në gjuhën e ndaluar të një populli që perandoria osmane nuk e njihte si komb. Dekada e viteve 1880 pa Naimin të shkruajë librat shkollorë të parë për fëmijët shqiptarë, dorëshkrime që qarkullonin me kontrabandë nga Bukureshti drejt Korçës, Gjirokastrës, Shkodrës. Ai vetë mbeti gjithmonë në hije — dhe ironia ishte institucionale: në administratën osmane Naimi mbante postin e drejtorit të byrosë së censurës, pikërisht trupit që ndalonte shqipen, e megjithatë ishte redaktor i Dritës natën, duke i fshehur nga vetë censura që drejtonte emrin e vet pas tri shkronjash — N.H.F. Puna që nisi kjo Shoqëri — njësimi i shkronjave shqipe — do të mbyllej vetëm një brez më vonë, në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, tetë vjet pas vdekjes së tij.

«Bagëti e Bujqësi»: gjuha si atdhe

Vepra themelore doli më 1886, e shtypur në Bukuresht nga emigracioni arumun-shqiptar: Bagëti e Bujqësi. Nga pikëpamja formale, është një poemë bukolike në traditën e Virgjilit — një sy i kthyer drejt kullotave, maleve, mbarësisë së tokës. Por ajo çka e bëri librin të pashmangshëm ishte një gjest i thjeshtë teknik: ishte poezia e parë e madhe shqipe që lexuesi shqiptar mund ta mbante në dorë dhe të thoshte ky jam unë, ky është vendi im, këto fjalë janë të mijat. Rreshti që i mbijetoi gjithçkaje — «Ti, Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar» — u kthye në një lloj motoje kombëtare që ende qarkullon. Pas saj erdhi Luletë e Verësë (1890), Fletore e Bektashinjëve (1896), dhe në vitin e fundit të jetës dy vepra monumentale: Histori e Skënderbeut — një epope prej rreth 11.500 vargjesh mbi Gjergj Kastriotin, në frymën e Barletit — dhe Qerbelaja (të dyja 1898).

Bektashizmi dhe kombi pa fe

Këtu nis pjesa më e debatuar e veprës së tij. Fletore e Bektashinjëve dhe Qerbelaja i kanë dhënë Naimit, për gati një shekull, etiketën e «poetit bektashi të kombit» — një lexim ku bektashizmi, si tarikat mysliman jo-ortodoks me tolerancë të gjerë, përshkruhet si fshehtazi instrument i nacionalizmit shqiptar, një zgjedhje taktike për të lidhur myslimanët shqiptarë me të krishterët duke shmangur ortodoksinë sunite osmane. Studimi më i ri akademik e rilexon këtë. Sipas Albert Doja-s dhe historianëve të fesë ballkanike, Naimi shkoi shumë përtej bektashizmit në Qerbelaja: ai përqafoi një panteizëm gjithëpërfshirës, të afërt me filozofinë gjermane të shekullit XIX, ku hyjnia shprehet njësoj nëpër të gjitha besimet dhe kombet. Në këtë lexim, bektashizmi nuk është themeli i identitetit shqiptar — është mjeti nëpërmjet të cilit Naimi bëri që besimi të mos e ndante kombin. Dallimi nuk është akademik. Është diferenca midis një Shqipërie që është shqiptare sepse është bektashi, dhe një Shqipërie që është shqiptare pavarësisht fesë. Naimi e ndërtoi me vetëdije të dytën.

Letërsi si sabotim

Çka është e pakontestueshme: Naimi shkroi në kohën kur shkrimi shqip ishte delikt penal. Në perandorinë osmane të Abdylhamidit II, libri i tij mund t'i çonte lexuesit në ndalesë. Shkollat shqipe ishin të paligjshme. Kisha ortodokse greke e kërkonte të drejtën të varroste ortodoksët shqiptarë vetëm nëse shërbesa bëhej në greqisht. Në atë peizazh, një poet që shkruan bukolika për delen dhe parmendën nuk është një poet provincial — është një sabotues i qetë i perandorisë. Naimi nuk mbajti armë, nuk kaloi male, nuk pati vend në asnjë kongres armik. Arma e tij ishte shqipja letrare, e cila para tij praktikisht nuk ekzistonte si regjistër i lartë.

Shpeshherë harrohet sesa e vështirë ishte mekanika e kësaj pune. Rrethi i Stambollit — Samiu, Naimi, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hoxha Tahsini, Abdyl beu, Koto Hoxhi, me kalimin e viteve dhjetëra kontribues të tjerë — punonte në një mjedis ku shtypshkronja shqipe nuk ekzistonte. Tekstet dorëshkruheshin, kontrabandoheshin për në Bukuresht, shtypeshin atje në kostume të kufizuara, pastaj vinte sfida më e vështirë: si t'i futësh në perandori? Tregtarët shqiptarë të mirosjes, të duhanit, të leshit, që lëviznin mes Korçës, Selanikut dhe Stambollit, ishin karvanët e fshehtë të letërsisë. Ndryshe nga nacionalistët e tjerë ballkanikë të kohës — serbët, bullgarët, grekët — të cilët shkruanin për një lexues që kishte të drejtë të lexonte, Naimi shkruante për një lexues që duhej të rrezikonte liri për të pasur librin. Ky dimension pothuajse samizdat i veprës së tij shpjegon pse vargu i tij mbeti i thjeshtë, i memorizueshëm, gati liturgjik — mund të recitohej kur libri nuk ishte më në dorë.

Vargu popullor

Vargu ishte zgjedhje taktike, jo defekt estetik. Kur shkruan «Oh! Moj Shqipëri, e mjera Shqipëri, / Kush të ka dërmuar kështu posht'e përdhe?» — hapja e Bagëti e Bujqësi — Naimi po përdor një metrikë që emigranti shqiptar në Egjipt mund ta mësonte përmendsh brenda natës dhe t'ia recitonte fëmijës në mëngjes. Krahasuar me sofistikimin e Samiut si prozator enciklopedik, Naimi zgjodhi t'u fliste fshatarëve me shkronja të thjeshta për gjëra që ata njihnin. Ky ishte një populizëm kulturor në kuptimin origjinal të fjalës: të krijosh popull kur populli ende nuk e di që është popull.

Naimi sot

Çka do të thotë Naimi sot, në Tiranë dhe Prishtinë? Nga njëra anë, ai është i kudondodhur: në kurrikulë, në emrin e rrugëve, në kujtesën kombëtare. Nga ana tjetër, pak lexohet vërtet. Bagëti e Bujqësi shpesh trajtohet si tekst detyrë, jo si objekt estetik. Qerbelaja — vepra që kërkon më tepër durim nga lexuesi modern — është pothuaj e panjohur jashtë studimeve specialistike. Kjo është një padrejtësi dyfishe: ndaj autorit, dhe ndaj vetes sonë. Pa Naimin, shqipja letrare do të kishte nisur diku tjetër dhe ndryshe, ndoshta më vonë, ndoshta më e fragmentuar. Me Naimin, ajo filloi si gjuhë e një kombi që ende nuk ekzistonte zyrtarisht, por që tashmë kishte mësuar si të thoshte ne.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin biografik dhe studimet standarde mbi Naim Frashërin: Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe A Biographical Dictionary of Albanian History; Encyclopædia Britannica; si dhe leximi i ri i mendimit fetar te Albert Doja, «Further considerations on the politics of religious discourse: Naim Frashëri and his pantheism» (Middle Eastern Studies, 2013). Datat dhe titujt e veprave janë kryqëzuar me burimet biografike standarde; leximi panteist i Qerbelasë jepet si interpretim akademik, jo si e dhënë e mbyllur.

---

# Faik Konica: prozatori që e lidhi Rilindjen me Europën nga mërgimi
https://zhurma.press/faik-konica/
Type: person
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-09-25

Faik Konica riformoi prozën shqipe dhe e lidhi Rilindjen me Europën, duke ndërtuar nga mërgimi një rrjet gjuhe, shtypi e diplomacie që i paraprin vetë shtetit.

Lindur në një qytezë që sot i përket Greqisë, i shkolluar në Shkodër e në Francë, botues në Bruksel e Londër, udhëheqës i diasporës në Boston dhe më në fund diplomat në Uashington — Faik Konica është shembulli më i plotë i asaj që kombi shqiptar ishte para se të kishte shtet të plotë: një rrjet, i lidhur jo nga kufij por nga gjuha dhe shtypi. Ai e mori shqipen, të parë nga Europa si «idiomë e vrazhdë», dhe e ktheu në gjuhë letrare të denjë për sallonet e Parisit. Karriera e tij përshkon katër dekada e tre kontinente, me një qëllim të vetëm: ta bëjë shqipen dhe shqiptarët të dukshëm në hartën e qytetërimit europian.

Pse ka rëndësi

• Lindi më 15 mars 1875 në Koniçë të Vilajetit të Janinës; u shkollua në kolegjin jezuit të Shkodrës, u diplomua në filologji romane në Dijon më 1895 dhe vijoi studimet në Collège de France.

• Revista «Albania», e nisur në Bruksel më 1896–1897 dhe e mbyllur më 1909, ishte laborator gjuhe: aty u rafinua proza shqipe dhe u soll për herë të parë në letrat shqipe standardi i kritikës letrare europiane.

• Nga Bostoni drejtoi gazetën «Dielli» dhe, prej 1921-shit, Federatën Panshqiptare Vatra; në fund të viteve 1920 u emërua ministër i Shqipërisë në Uashington, ku vdiq më 15 dhjetor 1942.

Kush ishte

Faik bej Konica lindi më 15 mars 1875 në Koniçë (Konitsa), në Vilajetin e Janinës të Perandorisë Osmane — një qytezë që sot ndodhet në Greqinë veriore. Arsimin e parë e mori në shkollën fillore turqisht të vendlindjes, më pas vazhdoi në kolegjin jezuit të Shkodrës. Në moshën pesëmbëdhjetë vjeç, më 1890, shkoi në Francë, ku u diplomua në filologji romane në Universitetin e Dijon-it më 1895 dhe vijoi studime të letërsisë mesjetare frënge, latinishtes e greqishtes në Collège de France, në Paris.

Ishte poliglot i rrallë — fliste e shkruante shqip, greqisht, italisht, frëngjisht, gjermanisht, anglisht dhe turqisht — dhe kjo gjerësi gjuhësore e bëri natyrshëm ndërmjetës mes botës shqiptare dhe letrave europiane. Në sjellje e në stil mbeti gjithnjë aristokratik në mënyrë të qetë: estet i saktë, i pamëshirshëm ndaj cilësisë, larg zhurmës së politikës së përditshme por asnjëherë indiferent ndaj fatit të kombit.

Kronologjia

• 1875 Lind në Koniçë, Vilajeti i Janinës.

• 1890 Niset për në Francë, në moshën pesëmbëdhjetë vjeç.

• 1895 Diplomohet në filologji romane në Universitetin e Dijon-it.

• 1896–1897 Nis revistën Albania në Bruksel.

• 1909 Mbyll revistën Albania; shkon në Boston dhe merr drejtimin e gazetës Dielli.

• 1921 Bëhet president i Federatës Panshqiptare Vatra.

• Fund i viteve 1920 Emërohet ministër i Shqipërisë në Uashington nga Mbreti Zog.

• 1939 Lë detyrën diplomatike pas pushtimit fashist italian të Shqipërisë.

• 1942 Vdes më 15 dhjetor në Uashington; varroset në Forest Hills, Boston.

Shkollat, pseudonimi dhe Muzeu Britanik

Rruga e shkollimit është vetë harta e formimit të tij. Mësimet e para i mori nga mësues privatë në Konicë; më 1883, në një vizitë te e motra në Shkodër, ndoqi dy vjet shkollën saveriane, ku mori italishten, latinishten, frëngjishten dhe gjermanishten. Vijoi në Liceun Perandorak të Gallatasarajit në Stamboll (1886–1887), dera e tij e parë drejt kulturës perëndimore. Pesëmbëdhjetë vjeç u dërgua në Francë — Lisieux më 1890, Carcassonne më 1892 — dhe u diplomua më 1895 në Universitetin e Dijon-it për gjuhë romane e filologji, dhe pastaj ndoqi për dy vjet Collège de France për letërsi mesjetare frënge, latinisht e greqisht.

Kur nisi Albania-n më 1897 në Bruksel, shkrimi i shqipes ishte i ndaluar nga Porta. Konica e anashkaloi ndalimin duke u nënshkruar «Trank Spiro Bey» — një emër i huazuar, si shumë bashkëkohës të tij, për ta mbajtur revistën gjallë pa e vënë veten në listë.

Më 1903 u shpërngul në Londër dhe mori leje pune në Departamentin e Dorëshkrimeve të Muzeut Britanik. Jetoi pesë vjet atje duke studiuar dokumentet shtetërore veneciane që lidheshin me Shqipërinë, dhe duke botuar disa prej tyre në Albania. Kjo është gjysma e tij që rrallë kujtohet: përpara se të ishte polemist e diplomat, ishte një burrë që lexonte arkiva për të nxjerrë një vend nga heshtja dokumentare.

«Albania»: gjuha si vepër

Revista Albania, që Konica e nisi më 1896–1897 në Bruksel dhe e vazhdoi më vonë në Londër deri sa e mbylli më 1909, mbetet revista shqiptare më me ndikim e fazës së vonë të Rilindjes. Nuk ishte thjesht buletin lajmesh apo propagandë kombëtare — ishte laborator gjuhe. Konica e përdori si mjet për të rafinuar prozën shqipe, veçanërisht toskërishten, duke pasuruar fjalorin nga vetë gjuha popullore dhe duke sjellë për herë të parë në letrat shqipe standardin e kritikës letrare europiane.

Ndikimi i tij u vu re edhe jashtë rrethit shqiptar. Poeti francez Guillaume Apollinaire, admirues i Konicës, la një kujtim për të te Mercure de France më 1 maj 1912: përshtypja e tij ishte se Konica e kishte kthyer shqipen nga një idiomë e vrazhdë tavernash detarësh në një gjuhë të bukur, të pasur e të lakueshme. Ishte pikërisht kjo kthesë që fuqitë e mëdha të kohës e mohonin — se një gjuhë ballkanike «periferike» mund të ishte letrare në kuptimin europian.

Vatra dhe Dielli: atdheu i bartshëm

Më 1909 Konica shkoi në Boston dhe u bë kryeredaktor i gazetës Dielli, organ fillimisht i shoqërisë Besa-Besën, më pas i Federatës Panshqiptare Vatra. Në Vatër shërbeu si sekretar i përgjithshëm dhe, që nga viti 1921, si president, ndërkohë që vazhdoi të shkruante rregullisht si kolumnist në Dielli.

Për një komb pa shtet të plotë e me popullsi të shpërndarë në disa perandori e më pas në disa shtete ballkanike, Vatra dhe Dielli funksiononin si një atdhe i bartshëm: institucioni dhe gazeta e mbanin gjallë identitetin kombëtar në diasporën amerikane, ashtu siç revista Albania e kishte mbajtur gjallë në Europë. Rrjeti thjesht ndryshoi kontinent — logjika mbeti e njëjta.

Ministri në Uashington

Nga fundi i viteve 1920, Mbreti Zog e emëroi Konicën ministër të Shqipërisë në Uashington. Ishte një moment domethënës: shteti shqiptar, i sapoformuar e ende i brishtë, po e njihte zyrtarisht atë që rrjeti kishte bërë prej dekadash pa mbështetjen e asnjë qeverie — të përfaqësonte shqiptarët në skenën ndërkombëtare. Konica e mbajti postin deri më 1939, kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë.

Estet i kritikës

Konica shkroi pak letërsi të mirëfilltë; fragmenti satirik Doktor Gjilpëra mbetet përpjekja e tij letrare më e njohur. Ndikimi i tij i vërtetë nuk qëndron te vëllimi i veprës origjinale, por te funksioni i kritikut: ishte estet i pamëshirshëm ndaj cilësisë, i pari që solli standardin e kritikës letrare europiane në gjykimin e letrave shqipe, duke mos u kënaqur me patriotizmin si zëvendësim të mjeshtërisë.

Brenda Vatrës e Diellit bashkëpunoi herët me Fan Nolin, një tjetër figurë qendrore të diasporës. Më vonë, rrugët e tyre u ndanë politikisht: Konica mbeti më konservator, afër Mbretit Zog, ndërsa Noli u bë udhëheqësi i revolucionit demokratik të vitit 1924. Rivaliteti i tyre ishte pjesë e një debati më të gjerë brenda vetë rrjetit shqiptaro-amerikan mbi drejtimin që duhej të merrte kombi.

Rrjeti

Jeta e Konicës nuk lexohet mirë si biografi e një njeriu të vetëm, por si hartë e një rrjeti: Koniça, Shkodra, Dijoni, Parisi, Bruksel-Londra, Bostoni, Uashingtoni. Në çdo pikë ai gjeti ose ndërtoi lidhje me shqiptarë të tjerë të shpërndarë — nga trashëgimia intelektuale e Sami Frashërit e Rilindjes, te bashkëpunëtorë si Fan Noli brenda Vatrës. Këto pika, të bashkuara nga gjuha dhe shtypi e jo nga një kufi shtetëror, riprodhonin në shekullin e njëzetë atë që Lidhja e Prizrenit kishte provuar politikisht në shekullin e nëntëmbëdhjetë: se shqiptarët mund të vepronin si trup i vetëm edhe pa shtet që t'i mbante bashkë.

Shteti erdhi vonë — Konica vetë e priti gati gjysmë shekulli për ta përfaqësuar zyrtarisht. Rrjeti kulturor e mediatik ekzistonte para tij dhe, në një farë mënyre, e bëri të mundur atë.

Trashëgimia

Konica i la letrave shqipe diçka që zor se matet me tituj apo faqe: një standard. Pas tij, proza shqipe nuk mund të kënaqej më me nacionalizmin si zëvendësim të stilit; duhej të ishte edhe e mirë, jo vetëm e drejtë. Në kohën kur fuqitë e mëdha e shihnin shqipen si idiomë periferike, Konica vërtetoi të kundërtën — dhe e la atë provë si trashëgimi për çdo brez shkrimtarësh shqiptarë që erdhi pas tij.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin biografik dhe studimet standarde mbi Faik Konicën: Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe A Biographical Dictionary of Albanian History; koleksionet e revistës Albania (1896–1909) dhe të gazetës Dielli; kujtimi i Guillaume Apollinaire-it te Mercure de France (1 maj 1912); si dhe enciklopeditë letrare standarde. Datat dhe faktet janë kryqëzuar; viti i emërimit si ministër jepet i përafërt, pasi burimet ndryshojnë mes 1926 e 1929.

---

# Kongresi i Manastirit (1908): kombi që zgjodhi alfabetin e vet
https://zhurma.press/kongresi-i-manastirit/
Type: event
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-09-21

Në nëntor 1908, në Manastir, shqiptarë të tri feve dhe të një diaspore të shpërndarë zgjodhën një alfabet të përbashkët — para se të kishin shtet.

Në nëntor të vitit 1908, në një qytet osman të quajtur Manastir — sot Manastiri (Bitola), në Maqedoninë e Veriut — u mblodhën burra dhe një grua që s'kishin as shtet, as kufij të njohur ndërkombëtarisht, as ushtri. Kishin diçka tjetër: një gjuhë të folur në tri fe, në dhjetëra qytete të Perandorisë Osmane dhe në komunitete të shpërndara larg saj, nga Kajroja te Bukureshti, nga Kalabria e Arbëreshëve te Amerika e emigrantëve të parë. Ajo që u vendos në ato tetë ditë nuk qe as luftë, as traktat, por një alfabet — dhe pikërisht sepse dukej kaq modest, u bë një prej akteve më të mëdha të vetëpërcaktimit që shqiptarët e bënë përpara se të kishin shtet. Katër vjet para pavarësisë, kombi zgjodhi vetë se si do të shkruante veten.

Pse ka rëndësi

• U mbajt nga 14 deri më 22 nëntor 1908, i thirrur nga klubi «Bashkimi»; sipas burimeve morën pjesë rreth 50 veta, prej tyre rreth 32 delegatë me të drejtë vote, nga më shumë se njëzet qytete e komunitete mërgimi.

• Deri atëherë shqipja shkruhej njëkohësisht me shkronja latine, greke dhe arabe, secila e lidhur me një traditë fetare a krahinore; pas Revolucionit Xhonturk presioni osman për shkrimin arab e bëri zgjedhjen politike, jo teknike.

• Kryesoi Mid'hat Frashëri; komisionin e alfabetit e kryesoi Gjergj Fishta, bashkë me Ndre Mjedën, Luigj Gurakuqin, Shahin Kolonjën, Bajo Topullin e Sotir Pecin.

Konteksti: një komb pa alfabet të përbashkët

Deri në fillim të shekullit XX, shqipja shkruhej me disa sisteme njëkohësisht, secili i lidhur me një traditë fetare ose rajonale: në veri katolik, me shkronja latine të përdorura prej kishës dhe misionarëve; në jug ortodoks, herë-herë me shkronja greke; në zona myslimane, me alfabetin arab, të lidhur me shkollimin fetar dhe me administratën osmane. Përpjekjet e para për t’i dhënë shqipes shkronja të vetat nisën qysh më herët: Naum Veqilharxhi kishte hartuar një alfabet tërësisht origjinal më 1844, mundimi i parë serioz për një shkrim autokton. Sami Frashëri kishte propozuar që në vitin 1879 një alfabet kompromisi — i njohur si alfabeti i Stambollit — që përzinte shkronja latine me disa shkronja me prejardhje greke a sllave dhe me disa shenja të shpikura posaçërisht, në përpjekje për ta bashkuar vendin pa e privilegjuar asnjë traditë. Ai u përhap në një pjesë të botimeve rilindëse, por s'e zëvendësoi kurrë krejtësisht larminë. Siç e ka dokumentuar historiani Stavro Skendi te studimi i tij mbi zgjimin kombëtar shqiptar (1878–1912), rrjeti i klubeve kulturore — 'Bashkimi' i Manastirit mes tyre — ishte pikërisht infrastruktura shoqërore që e mbante gjallë këtë bisedë mbi alfabetin nëpër qytete e kontinente, në mungesë të çdo shteti që ta bënte këtë zyrtarisht. Revolucioni Xhonturk i korrikut 1908 solli një hapje të shkurtër shtypi dhe shoqatash, por edhe presion nga qarqe osmane që të favorizohej shkrimi arab për shqipen, si shenjë pajtueshmërie me perandorinë dhe fenë zyrtare — një presion që e bënte vetë zgjedhjen e alfabetit një çështje politike, jo thjesht teknike.

Kush u mblodh në Manastir

Kongresi u thirr nga klubi 'Bashkimi' i Manastirit dhe u zhvillua nga 14 deri më 22 nëntor 1908. Sipas burimeve, morën pjesë rreth 50 veta, prej të cilëve rreth 32 ishin delegatë me të drejtë vote — shifra që studiuesit i japin me kujdes, pasi listat e kohës nuk janë të plota apo krejtësisht të përputhura. Ata përfaqësonin klube e shoqata nga më shumë se njëzet qytete e komunitete, nga Stambolli, Selaniku, Shkodra, Korça e vetë Manastiri, deri te bashkësitë e mërgimit në Egjipt, Rumani, Itali (mes arbëreshëve) dhe Shtetet e Bashkuara. Vetë gjeografia e listës së pjesëmarrësve është pjesë e mesazhit: një komb i shpërndarë në katër cepe të Mesdheut dhe përtej, që gjeti mënyrë të flasë me një zë. Kryesoi kongresin Mid'hat Frashëri, bir i Abdyl Frashërit dhe nip i Sami dhe Naim Frashërit — një vazhdimësi e drejtpërdrejtë me brezin që kishte themeluar Lidhjen e Prizrenit e letërsinë rilindëse. Në komisionin e alfabetit u përfshinë figura si famullitari e poeti françeskan Gjergj Fishta, që e kryesoi vetë komisionin, Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Shahin Kolonja, Bajo Topulli, Sotir Peci dhe Grigor Cilka. E vetmja grua pjesëmarrëse ishte Parashqevi Qiriazi, e ardhur bashkë me të vëllanë, Gjergjin — ndër zërat më të hershëm femërorë në jetën publike shqiptare.

Beteja e alfabeteve

Në sallë u përballën në thelb tri sisteme. Alfabeti i Stambollit i Sami Frashërit, i vjetër tashmë tridhjetë vjet, kishte avantazhin e traditës, por edhe shkronjat e tij të shpikura e bënin të vështirë për shtypshkronjat evropiane. Alfabeti latin i quajtur 'i Bashkimit', i lidhur me traditën e Shkodrës katolike, ishte më i thjeshtë, më i njohur ndërkombëtarisht dhe më i lehtë për shtyp, por për disa delegatë myslimanë mbante erë 'perëndimizimi' dhe rrezik të keqinterpretohej si largim nga bota osmane. Alfabeti 'Agimi' i Ndre Mjedës përfaqësonte një rrugë të tretë, po ashtu latine në bazë, me përpjekje për zgjidhje ortografike vetjake. Debati nuk ishte thjesht teknik: zgjedhja e shkronjave mbante peshën e pyetjes se ku e shihte veten kombi — brenda kornizës osmano-islame apo në një rrugë evropiane të pavarur. Siç vë në dukje historiani George Gawrych te studimi i tij mbi Shqipërinë e fundit të epokës osmane, vetë autoritetet e perandorisë e panë çështjen e alfabetit si çështje besnikërie politike, jo thjesht ortografie. Reagimi nuk vonoi: autoritetet osmane dhe kleri konservator e panë shkronjën latine si shenjë shkëputjeje dhe mbështetën fushata për të ruajtur shkrimin arab, që kulmuan me tubime pro-arabe në vitet 1909–1910.

Vendimi

Për të shmangur një përçarje që do të dëmtonte më shumë se sa do të ndihmonte, kongresi zgjodhi kompromis: miratoi njëkohësisht dy alfabete — atë të Stambollit të Sami Frashërit dhe një alfabet të ri, tërësisht latin, të përpunuar nga komisioni. Në praktikë, vendimi ishte një armëpushim, jo një fitore e qartë. Por dinamika e viteve në vazhdim shkoi qartazi drejt shkronjës latine: shtypshkronjat evropiane e përdornin më lehtë, shkollat shqiptare në themelim e sipër e gjenin më praktike, dhe Kongresi i dytë i Manastirit, në prill 1910, e pranoi alfabetin latin për shkollat shqipe, ndonëse miratimin përfundimtar ia la një kongresi të ri në Janinë. Alfabeti shqip me 36 shkronja që përdoret sot rrjedh, në thelb, pikërisht nga linja latine e 'Bashkimit', e dalë nga ai proces.

Pse kishte rëndësi

Rëndësia e Kongresit të Manastirit nuk qëndron te vetë grafia — te forma e shkronjave — por te akti. Një komb pa shtet, i ndarë mes tri feve dhe dhjetëra dialekteve, i shpërndarë nëpër një perandori në rrënim dhe nëpër diasporë, vendosi vetë, me delegatë të zgjedhur, si do të shkruante gjuhën e vet, në kundërshtim të hapur me presionin që favorizonte shkrimin arab si shenjë lojaliteti osman. Ky ishte një akt vetëqeverisjeje kulturore katër vjet para se të vinte pavarësia politike e 1912-s — dëshmi që kombi e kishte ndërtuar tashmë vetveten përpara se t'i njihej kufiri. Alfabeti i vetëm bëri të mundur atë që deri atëherë ishte i copëzuar: shkolla shqipe të njëjta nga Shkodra në Korçë, gazeta që lexoheshin njësoj në Boston si në Stamboll, libra që qarkullonin mes klubeve pa pengesën e tri sistemeve shkrimi rivale.

Trashëgimia

Çdo faqe shqip e shkruar sot — çdo gazetë, çdo tekst shkollor, çdo mesazh — mbart, pa e ditur shpesh, vendimin e nëntorit 1908. Alfabeti me 36 shkronja që fëmijët mësojnë sot në Prishtinë, Tiranë, Shkup, Kalabri apo Çikago nuk qe dhuratë e askujt, as imponim i një force të jashtme; ishte zgjedhje e vetë kombit, e diskutuar, e kundërshtuar, e negociuar dhe më në fund e vendosur nga delegatë që erdhën me ditë udhëtimi nga katër anë të botës për t'u ulur në një sallë të Manastirit. Rrjeti që i mbante bashkë — gjuha, letërsia, klubet, korrespondenca mes mërgatës dhe atdheut — gjeti në atë kongres formën e vet më konkrete: një kod i përbashkët shkrimi, i zgjedhur para se të kishte flamur zyrtar mbi të cilin të shkruhej.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967); George W. Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (I.B. Tauris, 2006); Robert Elsie, shkrime mbi historinë letrare e kulturore shqiptare; si dhe botimet e Akademisë së Studimeve Albanologjike (Tiranë) mbi Kongresin e Manastirit. Data: 14–22 nëntor 1908, Manastir (Bitola). Shifrat e pjesëmarrësve jepen ashtu si i japin studiuesit, me kujdes ndaj mospërputhjeve në listat e kohës.

---

# Erveheja e Konispolit: nga alfabeti arab te Rilindja Kombëtare
https://zhurma.press/erveheja/
Type: event
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-08-17

Poema që udhëtoi nga sanskritishtja te Çamëria — dhe nga shkrimi arab te Rilindja

Në një shkollë xhamie në skajin jugor të botës shqiptare, një hoxhë e shkroi me shkronja arabe një poemë morale prej rreth 856 vargjesh. E quajti Ravda — “kopsht”. Sot e njohim me emrin e heroinës së saj: Erveheja. Është një nga rrëfimet e gjata origjinale më të hershme të letërsisë shqipe, e lindur një shekull para se gjuha të kish zyrtarisht “letërsinë” e vet — dëshmi se rrjeti kulturor shqiptar prodhonte vepra edhe kur i mohohej alfabeti, shkolla dhe emri.

Pse ka rëndësi

• Erveheja është poemë morale prej rreth 856 vargjesh, shkruar shqip me shkronja arabe nga Muhamet Kyçyku (Çami) dhe e titulluar prej tij Ravda — «kopsht».

• Studiuesit, mes tyre Robert Elsie, e numërojnë ndër poemat e para narrative origjinale të gjata në gjuhën shqipe — e shkruar një shekull para se shqipja të kishte zyrtarisht «letërsinë» e vet.

• Rrëfen historinë e një gruaje të ndershme që kalon nëpër sprova e shpifje pa u lëkundur derisa e vërteta e saj triumfon — poemë didaktike sipas kërkesës së zhanrit.

Një poemë për virtytin që s'u thye

Erveheja rrëfen historinë e një gruaje të ndershme që kalon nëpër sprova dhe shpifje pa u lëkundur, derisa e vërteta e saj triumfon. Në thelb është një poemë didaktike: mëson, siç e donte zhanri, se ndershmëria mban qëndrim edhe kur bota përreth e mohon. Por ajo çka e bën Ervehen të veçantë nuk është vetëm mësimi moral, është vetë ekzistenca e saj — një vepër letrare e gjatë, e strukturuar, me ambicie narrative, e shkruar në shqip në një kohë kur “letërsia shqipe” si koncept publik pothuajse nuk ekzistonte ende. Studiuesit, midis tyre Robert Elsie, e numërojnë ndër poemat e para narrative origjinale të gjata në gjuhën shqipe.

Hoxha-poet nga Konispoli

Muhamet Kyçyku, i njohur edhe si Çami, lindi rreth vitit 1784 në Konispol, në zemër të Çamërisë — skaji më jugor i vendbanimit shqiptar, aty ku bregdeti jonian takon malësinë. Jetoi rreth gjashtëdhjetë vjet, deri rreth 1844. Si shumë djem të talentuar të kohës së tij nga familje fetare, u dërgua të studionte larg shtëpisë: rreth një dekadë në Al-Azhar të Kajros, një nga qendrat më të vjetra e më të respektuara të dijes islame në botë. Atje mësoi arabishten klasike, teologjinë, letërsinë orientale — pikërisht atë trashëgimi tekstesh që do t'i vinte më pas në ndihmë si mjet, jo si zëvendësim, i gjuhës së vet amtare. Kthimi nga Kajroja në Konispol ishte kthim nga një qendër perandorake e dijes drejt një fshati në cep të hartës — por Kyçyku e solli me vete atë dije dhe e vuri në shërbim të shqipes, jo të arabishtes. Krahas Ervehesë, atij i njihet edhe një poemë tjetër, më e gjatë, me temë fetare-orientale: Jusufi e Zylihaja, e bazuar te sureja kuranore e Jusufit.

Nga sanskritishtja te bejtet çame

Rrëfimi që Kyçyku e ktheu në poemë shqipe nuk ishte i tij origjinal — dhe kjo nuk i heq asgjë meritës së tij, përkundrazi, e vendos veprën në një hartë shumë më të gjerë. Motivi i “gruas së ndershme të shpifur padrejtësisht” udhëton nëpër letërsi të shumta islame dhe mesjetare, dhe gjurma e tij më e drejtpërdrejtë te Erveheja duket se çon te Tûtî-nâme (“Përrallat e Papagallit”) e persishtes, vepër e Ziya'uddîn Nakhshabî-t, e cila nga ana e vet frymëzohej nga një origjinal sanskrit. Domethënë: një histori e lindur diku në nënkontinentin indian, e përpunuar në persisht, mbërrin në Çamëri dhe merr trajtë të re shqipe — të gjitha këto brenda kanalit letrar që dijetarët e njohin si bejtexhinj: poetë shqiptarë myslimanë që shkruanin në gjuhën e tyre, por me alfabet arab, sepse ky ishte alfabeti i shkollës, i xhamisë, i librit që kishin mësuar. Kjo praktikë quhet letërsi aljamiado — shqip me shkronja arabe — dhe për shekuj u trajtua nga historiografia puriste si diçka “jo plotësisht shqipe”, thjesht sepse nuk përdorte alfabetin latin. Erveheja e kundërshton këtë gjykim me faktin e vet të thjeshtë: është shqip, është origjinale, dhe ekziston prej rreth 1820-s — pavarësisht se shkronjat në të cilat u shkrua sot na duken të huaja.

1888: kur Rilindja e mori poemën në duar

Dorëshkrimi i Ervehesë ruhet sot në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë, por udhëtimi i tij drejt lexuesit modern shqiptar nuk u mbyll me Kyçykun. Në vitin 1888, rilindasi Jani Vreto e botoi Ervehen në Bukuresht, këtë herë me alfabet latin, duke pastruar tekstin nga huazimet orientale që e kishin ngjyrosur origjinalin. Ishte një gjest domethënës: një vepër e lindur në traditën fetare-osmane të bejtexhinjve po kalonte dorë-më-dorë te lëvizja që po ndërtonte identitetin kombëtar modern shqiptar, me shkronjën latine si simbol të ri bashkimi. Vreto nuk e “shpiku” Ervehen për Rilindjen — e gjeti gati, e trashëguar, dhe e riformatoi për një epokë tjetër. Në këtë kalim qëndron gjithë vlera e rastit të Ervehesë si dëshmi: rrjeti kulturor shqiptar nuk u nda kurrë vërtet në “myslimanë të shkolluar në arabisht” përballë “rilindas të shkolluar në latinisht”; ishte i njëjti trup gjuhësor që ndërroi rroba alfabetike sipas kohës dhe pushtetit, por vazhdoi të mbante brenda vetes të njëjtat histori. Çamëria, që më vonë do të njihte shpërngulje e shpopullim që e prenë pothuajse krejtësisht nga trungu shqiptar, i dha letërsisë shqipe një nga tekstet e saj themeltare një shekull para se ajo shkëputje të ndodhte. Erveheja mbetet, kështu, njëkohësisht një poemë morale për një grua të pathyer nga shpifja, dhe një dëshmi e heshtur për një komb që shkroi veten e vet në çdo alfabet që i lanë të përdorte.

Burimet

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (Boulder: Social Science Monographs, 1995)

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (Londër: I.B. Tauris, 2005)

• Robert Elsie, "Albanian Literature in the Moslem Tradition," Oriens, vëll. 33 (Brill, 1992)

Datat e Muhamet Kyçykut (rreth 1784–1844) dhe viti i hartimit të poemës (rreth 1820) jepen sipas Elsie-t dhe burimeve dytësore universitare; numri prej rreth 856 vargjesh dhe atribuimi i burimit te Tûtî-nâme-ja persiane mbahen me kujdesin e zakonshëm filologjik. Botimi latin i Jani Vretos daton më 1888 (Bukuresht).

---

# Kolonizimi: reforma agrare jugosllave e Kosovës, 1919–1941
https://zhurma.press/kolonizimi/
Type: event
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Reforma agrare dhe kolonizimi jugosllav i Kosovës, 1919–1941 — inxhinieri demografike e imponuar mbi një hapësirë shqiptare.

Në njëzet e dy vitet ndërmjet 1919 dhe 1941, mbretëria jugosllave nuk u përpoq thjesht të qeveriste Kosovën — u përpoq ta ndryshonte, me ligj dhe me kolonë, peshën demografike të një hapësire që shqiptarët e kishin banuar pandërprerë prej shekujsh. Reforma agrare dhe kolonizimi nuk qenë thjesht çështje toke: ishin instrumenti me të cilin shteti trajtoi popullsinë shqiptare të Kosovës së aneksuar pas 1913-ës si problem demografik për t'u korrigjuar, jo si komb për t'u njohur.

Pse ka rëndësi

• Mes 1919 dhe 1941, dhjetëra mijëra kolonë sllavë u vendosën në Kosovë dhe Maqedoninë Perëndimore me tokë të marrë ose mohuar shqiptarëve.

• Presioni paralel për shpërngulje u formalizua në Konventën jugosllavo-turke të 1938-ës — mbi bazën e një logjike që intelektualë si Vaso Çubrilloviç e kishin artikuluar hapur një vit më parë.

• Procesi u ndërpre nga Lufta e Dytë Botërore, por logjika e tij — tokë e kontrolluar nga shteti si mjet ndryshimi demografik — rishfaqet, në forma të tjera, nën Jugosllavinë socialiste.

Reforma agrare e 1919-ës dhe "toka e shtetit"

Menjëherë pas Luftës së Parë Botërore, Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve nisi një reformë agrare të gjerë në krahinat jugore, që zyrtarisht synonte të shpërbënte sistemin e vjetër të çifligjeve të trashëguar nga koha osmane. Në Kosovë e në pjesë të Maqedonisë Perëndimore, kjo reformë mori kuptim tjetër: toka që u përcaktua "shtetërore" — çifligje të mëdha, toka të quajtura "të braktisura" a "miri" — u vu në një fond qendror, prej nga u shpërnda shpesh jo te fshatarët shqiptarë që e punonin prej brezash, por te kolonë të sapoardhur. Sipas historianëve që kanë shqyrtuar dokumentacionin e kohës, procedurat administrative e favorizuan sistematikisht kolonizimin mbi rivendikimet shqiptare, dhe shumë familje vendase u gjendën ligjërisht pa pronë mbi tokën që kishin punuar gjithë jetën.

Ligji i kolonizimit i 1931-ës

Praktika e viteve njëzet u kodifikua me Ligjin e Kolonizimit të Krahinave Jugore, të miratuar më 1931, i cili organizoi shtetërisht vendosjen e kolonëve serbë e malazezë — shpesh veteranë të Luftës së Parë Botërore ose familje nga rajone të varfra malore — në toka të Kosovës dhe të Maqedonisë Perëndimore. Kolonëve u ofroheshin ngastra, kredi dhe përjashtime tatimore që fshatari shqiptar nuk i gëzonte. Vlerësimet historike për numrin total të kolonëve të vendosur gjatë dy dekadave ndryshojnë ndjeshëm sipas burimit — disa flasin për disa dhjetëra mijëra vetë, të tjerë për shifra më të larta — por drejtimi i politikës nuk është i diskutueshëm: synimi qe të ndryshohej raporti demografik i një treve ku shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese.

Kjo politikë nuk mbeti pa përgjigje. Lëvizja kaçake, e drejtuar politikisht nga Komiteti i Kosovës dhe e organizuar rreth Hasan Prishtinës, Bajram Currit e komandantëve të Drenicës si Azem e Shote Galica, nuk qe vetëm rezistencë e armatosur kundër xhandarmërisë mbretërore — pjesë e saj ishte reagim i drejtpërdrejtë ndaj shpronësimit të tokës dhe vendosjes së kolonëve në fshatra shqiptare. Kaçakët sulmonin herë pas here vendbanime kolonësh po aq sa forca shtetërore, sepse për fshatarin që kishte humbur tokën, kolonisti dhe xhandari ishin i njëjti pushtet.

Presioni për t'u shpërngulur

Paralelisht me kolonizimin, shteti jugosllav ushtroi presion administrativ mbi popullsinë shqiptare që ta bënte shpërnguljen drejt Turqisë të dukej si zgjedhje "vullnetare": mohim dokumentesh, ngarkesa fiskale të pabarabarta, mbyllje shkollash shqipe dhe pasiguri e vazhdueshme mbi statusin ligjor të pronës. Kjo logjikë u artikulua hapur nga akademiku serb Vaso Çubrilloviç, i cili në një memorandum të vitit 1937 — i njohur më vonë si "Iseljavanje Arnauta" ("Shpërngulja e Arnautëve") — propozoi metoda konkrete shtrëngimi ekonomik e administrativ për të detyruar shqiptarët të largoheshin nga trojet e tyre. Memorandumi nuk u miratua si politikë zyrtare e shtetit, por reflektoi një linjë mendimi që kishte peshë reale në qarqet vendimmarrëse të kohës.

Kjo linjë u përkthye, një vit më vonë, në një marrëveshje ndërshtetërore konkrete: Konventa jugosllavo-turke e 1938-ës, që parashikonte transferimin e dhjetëra a qindra mijëra myslimanëve nga krahina jugore të Jugosllavisë drejt Turqisë, të regjistruar shpesh si "turq" pavarësisht origjinës etnike shqiptare. Zbatimi mbeti pjesor — shpërthimi i Luftës së Dytë Botërore e ndërpreu procesin përpara se të kryhej në shkallën e planifikuar — por qëllimi i konventës ishte i qartë: të zbrazte territorin nga një popullsi që shteti e shihte si të paasimilueshme brenda projektit të tij kombëtar.

Lufta dhe vazhdimësia e ndryshuar

Pushtimi italian e gjerman i 1941-ës e përmbysi përkohësisht arkitekturën e kolonizimit: shumë kolonë u larguan a u dëbuan nga administrata e re okupuese, dhe pjesë e tokës u kthye, të paktën për disa vjet, në duar shqiptare. Por përmbysja ishte e brishtë dhe e lidhur me fatin e luftës, jo me ndonjë njohje të re të së drejtës mbi tokën. Kur Kosova u rifut pas 1945-ës nën sundimin jugosllav — kësaj here socialist — çështja e tokës dhe e kontrollit demografik nuk u zgjidh, thjesht ndryshoi gjuhën me të cilën shpjegohej: nga "kolonizim" në "planifikim", nga "reformë agrare" në "zhvillim ekonomik". Vazhdimësia e thelluar mes epokave — territori shqiptar si hapësirë që shteti tjetër administron sipas interesit të vet demografik — mbetet fija që lidh refuzimin e Fuqive të Mëdha ndaj Lidhjes së Prizrenit më 1878 me këtë politikë të viteve tridhjetë e me atë që erdhi më vonë. Siç e trajton edhe eseja themeluese e këtij muzeu, fragmentimi i hapësirës shqiptare nuk qe aksident historik — qe zgjedhje e përsëritur, e bërë nga jashtë, herë me traktat, herë me ligj kolonizimi, herë me memorandum.

Kthimi i ndaluar: Vendimi 153 i 1945-ës

Historia e kolonizimit ka edhe kapitullin e saj të fundit, më pak të njohurin: pas luftës, vetë Jugosllavia e re e ndaloi kthimin e kolonistëve. Në mars 1945, qeveria federale nxori Vendimin nr. 153, që ua ndalonte përkohësisht kolonistëve rikthimin në Kosovë — regjimi i ri i shihte si eksponentë të politikës paraluftës "serbomadhe" nga e cila po distancohej. Ligji i rishikimit i gushtit 1945 pastaj i ndau fatet: rreth 3 350 ish-kolonistë e rifituan të drejtën e kthimit, ndërsa një pjesë u drejtuan në Vojvodinë, në tokat e gjermanëve etnikë të dëbuar. Toka e marrë shqiptarëve nuk iu kthye kurrë plotësisht pronarëve të vjetër — por vala e kolonizimit të organizuar shtetërisht nuk u përsërit më në atë formë.

Burimet

• Reforma agrare dhe kolonizimi i Kosovës — Wikipedia (sq)

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998.

• Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo, Columbia University Press, 1998.

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo, Scarecrow Press, 2011.

---

# Komiteti i Kosovës: «Mbrojtja Kombëtare e Kosovës»
https://zhurma.press/komiteti-i-kosoves/
Type: organization
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-09-21

Komiteti "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" (1918–1925) — udhëheqja politike e lëvizjes kaçake dhe kërkesa për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë.

Komiteti "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" — i njohur thjesht si Komiteti i Kosovës — u themelua më 1 maj 1918 në Shkodër, në kulmin e Luftës së Parë Botërore, kur tokat shqiptare kishin mbetur midis pushtuesish dhe vizatuesish hartash të huaj. Qëllimi i tij ishte i qartë dhe i paprekshëm: çlirimi i Kosovës dhe i trojeve të tjera shqiptare nën sundimin serb e malazez, dhe bashkimi i tyre me Shqipërinë. Komiteti mishëronte vazhdimësinë e traditës mbrojtëse të hapur nga Lidhja e Prizrenit e vitit 1878 — i njëjti imperativ: rrjeti shqiptar po mbrohej nga copëtimi i imponuar nga jashtë, jo i zgjedhur nga brenda.

Pse ka rëndësi

• Komiteti «Mbrojtja Kombëtare e Kosovës» u themelua më 1 maj 1918 në Shkodër, atëherë nën administrim austro-hungarez, në kulmin e Luftës së Parë Botërore.

• Qëllimi i tij ishte çlirimi i Kosovës dhe i trojeve të tjera shqiptare nën sundimin serb e malazez dhe bashkimi i tyre me Shqipërinë.

• Arsyeja e ekzistencës së tij ishte Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe Traktati i Londrës (1913), që ia kaluan Kosovën e viset e tjera me shumicë shqiptare Serbisë dhe Malit të Zi — rreth gjysma e popullatës shqiptare mbeti jashtë shtetit të sapoformuar.

Kufiri i imponuar: Londra 1913 dhe Jugosllavia 1918

Arsyeja themelore e ekzistencës së Komitetit ishte një vendim diplomatik i marrë larg Ballkanit. Pas Luftërave Ballkanike të 1912–1913, Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe Traktati i Londrës caktuan se Kosova, Maqedonia Perëndimore dhe viset e tjera me shumicë shqiptare do t'i kalonin Serbisë dhe Malit të Zi — pavarësisht protestave të liderit kombëtar Ismail Qemal Vlora, i cili vetëm muaj më parë kishte shpallur pavarësinë e Shqipërisë. Rreth gjysma e popullatës shqiptare mbeti jashtë kufijve të shtetit të sapoformuar shqiptar. Kur Perandoria Austro-Hungareze dhe Serbia u shkatërruan ose u riformësuan pas 1918, këto troje u përfshinë në Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve — e cila do të quhej Jugosllavia. Nuk ishte zhvendosje popullsie, nuk ishte konsultim: ishte vijë gjeografike e tërhequr mbi trup njerëzor. Rrjeti shqiptar — ai rrjet gjuhe, bese dhe identiteti që kishte lidhur për shekuj trojet nga Shkodra në Shkup — u pre me kufij zyrtarë po aq të huaj sa ç'ishin të padrejtë.

Themelimi dhe udhëheqja

Komiteti u themelua më 1 maj 1918 në Shkodër, qytet që atëherë ndodhej nën administrimin austro-hungarez, dhe mblodhi figurat kryesore të lëvizjes kombëtare kosovare që kishin qenë aktive qysh para luftërave ballkanike. Kryetar u zgjodh Hoxhë Kadri Prishtina. Ndër anëtarët themelues dhe udhëheqësit spikasin edhe Hasan Prishtina — politikan me peshë dhe strateg i shquar i kauzës shqiptare — Bajram Curri, komandant i betejave të shumta, Bedri Pejani dhe Qerim Mahmud Begolli. Komiteti operonte nga territori i Shqipërisë, duke koordinuar mbështetjen politike dhe logjistike për rezistencën brenda Kosovës. Nuk ishte thjesht një organizatë protestuese: ishte strukturë politike me krah të armatosur, me rrjet informacioni dhe me ambicje shtetërore.

Krahu i armatosur: lëvizja kaçake

Krahu operacional i Komitetit ishte Lëvizja Kaçake — emërtim i trashëguar nga fjala "kaçak", domethënë i ikur, i jashtëligjshëm. Kaçakët ishin çeta guerile të organizuara që refuzuan dorëzimin e armëve dhe kundërshtuan me forcë autoritetin serb dhe malazez brenda Kosovës. Komandanti më i njohur i kësaj lëvizjeje ishte Azem Bejta — i quajtur edhe Azem Galica — i cili bashkë me bashkëshorten e tij Shote Galica drejtoi çetat e Drenicës, rajonit qendror të Kosovës. Drenica u kthye në zemrën e rezistencës së armatosur. Komiteti ofroi strukturën politike dhe bazën e pasme të sigurt nga brenda Shqipërisë: kalonin armët, refugjatët, mesazhet dhe forcat e riorganizuara. Ky model — organizata politike jashtë kufirit, guerilat brenda — ishte i vetmi model i mundshëm kur shteti shqiptar ishte i dobët dhe Jugosllavia e fortë.

Shtypja jugosllave dhe kolonizimi

Jugosllavia iu kundërpërgjigj rezistencës me dy mjete të ndërgjegjshme: shtypjen ushtarake dhe kolonizimin demografik. Fushatat e çarmatimit nënkuptonin operacione ushtarake brutale kundër fshatarëve të dyshuar si mbështetës të kaçakëve; shumë fshatra u dogjën, banorë u internuan ose u vranë. Paralel me dhunën, autoritetet jugosllave zbatuan politika kolonizimi: toka e konfiskuar ose e braktisur nga shqiptarët u shpërnda si ngastra te kolonët serbë e malazezë të ardhur nga viset e tjera të mbretërisë. Qëllimi ishte i dyfishtë: dobësimi i bazës njerëzore të rezistencës dhe ndryshimi afatgjatë i demografisë së rajonit. Ky nuk ishte administrim i zakonshëm; ishte inxhinieri etnike e qëllimshme.

Thyerja e vitit 1924 dhe shtypja përfundimtare

Fundi i Komitetit ndërthuret me ndryshimin e regjimit në Shqipëri. Kur Fan Noli mori pushtetin në qershor 1924, shumë anëtarë të Komitetit — mes tyre Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Bedri Pejani — e mbështetën me shpresa të mëdha qeverinë e tij demokratike. Noli ishte i gatshëm të njihte Bashkimin Sovjetik dhe të ndiqte politikë më të pavarur nga presioni i Beogradit. Por në dhjetor 1924, Ahmet Zogu u kthye në pushtet me mbështetjen ushtarake jugosllave. Qeveria e re, e varur nga Beogradi, u vu të shkatërronte pikërisht atë infrastrukturë që Komiteti kishte ndërtuar. Shqipëria u kthye armiqësisht ndaj kaçakëve: baza e pasme e sigurt u shua. Azem Galica vdiq nga plagët në vitin 1924. Bajram Curri u vra në mars 1925, i rrethuar nga forcat e Zogut në shpellat e Dragobisë. Hoxhë Kadri Prishtina vdiq po atë vit. Hasan Prishtina mori fund më 1933, i vrarë me revole në Selanik. Lëvizja kaçake, e braktisur nga e vetmja bazë e mundshme, u shpërbë në mesin e viteve 1920.

Trashëgimia: rrjeti i mohuar

Historia e Komitetit të Kosovës është shembulli i pastër i një dinamike që përsëritet: shqiptarët organizohen për vetëmbrojtje kombëtare, fuqitë e mëdha vizatojnë kufijtë kundër tyre, dhe kur ana shqiptare fillon të ndërtojë strukturë institucionale, presioni i jashtëm e shtrydh atë nëpërmjet shtetit shqiptar të dobët. Komiteti nuk u mposht vetëm nga ushtria jugosllave — u mposht kur Shqipëria vetë, nën presionin e Beogradit, ndërroi krah. Ky është filli i ndershëm i historisë: copëtimi i trojeve shqiptare nuk ishte fatalitet gjeografik; ishte vendim politik i fuqive të mëdha në Londër 1913 dhe çmim diplomatik i paguar nga Zogu në 1924–1925. Noel Malcolm dhe Miranda Vickers dokumentojnë me kujdes se si kolonizimi dhe represioni krijuan shtresime demografie dhe trauma të cilat do të ndiheshin deri në fund të shekullit XX. Komiteti i Kosovës mbetet provë se rrjeti shqiptar ekzistonte, kishte kapacitet organizativ dhe dinjitet moral — dhe u mohua jo nga mungesa e forcës, por nga projektimi i sistemit ndërkombëtar mbi të.

Burimet

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, 1998

• Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo, 1998

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo, 2011

---

# Bejtexhinjtë: poetët që shkruan shqip me shkronja arabe
https://zhurma.press/bejtexhinjte/
Type: organization
Published: 2026-07-02
Updated: 2026-10-10

Poetët që shkruan shqip me shkronja arabe — tradita letrare e Jugut osman, nga Nezim Frakulla te Hasan Zyko Kamberi (shek. XVIII–XIX).

Bejtexhinjtë — emri vjen nga turqishtja beyit, "kuplet" — ishin poetë shqiptarë të traditës muslimane që shkruan shqip me shkrim arab gjatë shekujve XVIII dhe XIX, duke prodhuar korpusin kryesor të letërsisë shqiptare të Jugut nën Perandorinë Osmane. Ata formuan kundërpeshën jugore dhe muslimane të traditës shkrimtare veriore e katolike — Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani — dhe mbajtën shqipen e shkruar gjallë në një epokë kur asnjë shkollë shqipe, asnjë shtyp dhe asnjë alfabet i unifikuar nuk lejohej të ekzistonte. Sipas studiuesit Robert Elsie, vepra e tyre përfaqëson traditën kryesore letrare shqiptare të periudhës osmane dhe mbetet dëshmi se një rrjet kulturor shqiptar ekzistonte edhe kur nuk lejohej të konsolidohej. Në këtë rrjet hyn, ndër të tjerët, edhe Muhamet Kyçyku (Çami), poeti i Çamërisë, autor i disa prej poemave të para të gjata narrative në shqip.

Pse ka rëndësi

• Bejtexhinjtë ishin poetë shqiptarë të traditës muslimane që shkruan shqip me shkrim arab gjatë shekujve XVIII dhe XIX; vepra e tyre përbën korpusin kryesor të letërsisë shqiptare të Jugut nën Perandorinë Osmane.

• Qendra e traditës ishte Berati: aty Nezim Frakulla hartoi rreth viteve 1731–1735 Divanin e parë të dokumentuar në gjuhën shqipe.

• Alfabeti arab, konsonantor nga natyra, nuk kishte shenjë për disa tinguj thelbësorë shqiptarë — kufizim që pengoi çdo standardizim deri te Kongresi i Manastirit i vitit 1908.

Çfarë do të thotë "bejte" dhe tradita aljamiado

Fjala bejte hyn nga turqishtja osmane, ku beyit nënkupton kupletin dyrreshtor — njësia bazë e prozodisë orientale. Bejtexhinjve u thuhej edhe ashik ("i dashuruar"), sipas modelit të poetit-minstrel të traditës osmane. Letërsia e tyre bën pjesë në traditën e gjerë aljamiado — emri që gjuhëtarët i japin çdo shkrimi të gjuhëve joarabe me alfabet arab, nga spanishtja e mudexharëve deri te osmanishtja popullore. Problemi strukturor i kësaj tradite qe fonologjik: alfabeti arab, konsonantor nga natyra, nuk kishte shenjë të veçantë për disa tinguj thelbësorë shqiptarë; një grafemë e vetme mund të mbulonte disa zanore të ndryshme, duke e lënë leximin të paqartë. Poetët e përshtatën shkrimin si mundën — disa shtuan shenja diakritike, të tjerë u mbështetën në kujtesën gojore — por kushti mbeti i pamundur: alfabeti arab nuk ishte krijuar për shqipen, dhe kjo pengoi çdo standardizim. Deri në Kongresin e Manastirit të vitit 1908, shqipja shkruhej me tri alfabete konkurruese (arab, grek, latin), dhe tradita e bejtexhinjve humbi terren pa pasur ku t'i fiksonte arritjet e veta letrare.

Shkolla e Beratit dhe Nezim Frakulla

Qendra kryesore e traditës ishte Berati — qytet i lulëzimit musliman dhe bektashi, me xhami, teqe e biblioteka dorëshkrimesh. Poeti i parë i madh i bejtexhinjve, Nezim Frakulla (rreth 1680–1760), lindi në fshatin Frakull afër Fierit, por jetoi pjesën më të madhe të jetës në Berat, ku mjedisi letrar e kultivoi. Sipas Elsie-t, Nezim Frakulla u arsimua në Stamboll, ku shkroi fillimisht poezi turqisht e persisht, por rreth viteve 1731–1735 hartoi në Berat një Divan në shqip — i pari i dokumentuar i llojit të vet në gjuhën shqipe. Nga ky divan kanë mbijetur rreth 110 poezi në kopje dorëshkrimore; origjinali i plotë nuk ruhet. Bashkëkohësin e tij Sulejman Naibi (vdekur rreth 1771–1772), gjithashtu nga Berati, Elsie e përshkruan si poet me gjuhë më të pastër, me huazime orientale më të pakta, dhe si një nga të parët autorë muslimanë që i kushtoi vargje bukurisë së gruas. Dorëshkrimi i divanit të Naibit, i ruajtur në Fier deri në vitin 1944, humbi gjatë Luftës së Dytë Botërore; kanë mbijetur vetëm fragmente.

Hasan Zyko Kamberi dhe satira sociale

Figura më e veçantë morale e traditës është Hasan Zyko Kamberi, i lindur në fshatin Starje të Kolonjës — një nga të paktët bejtexhinj për të cilët dokumentohet pjesëmarrje në ngjarje historike, në një fushatë osmane e në betejën e Smederevës (Semendria) më 1789. Dervish bektashi, Kamberi vdiq në Starje në fillim të shekullit XIX. Poema e tij Paraja është kritika më e ashpër sociale që ka prodhuar letërsia e bejtexhinjve: një inventar i gjatë i mënyrave se si paraja blen drejtësi, dinjitet, besë e dashuri — një sistem i tërë i shpallur i kalbur, me vargun si armë. Naim Frashëri, dijetari kryesor i Rilindjes, e vlerësoi Kamberin ndër poetët më të mëdhenj shqiptarë — çmim i lartë për një poet të harruar gjysmë shekulli. Kamberi shkroi edhe Trimërinë, vargje lavdëruese të virtytit luftarak, por emri i tij lidhet mbi të gjitha me satirën: ai mbetet satiristi i parë i letërsisë shqipe. Asnjë divan sistematik i tij nuk ka mbijetur; veprat kanë ardhur nëpërmjet dorëshkrimeve dhe gojëdhënës.

Eposi fetar bektashi dhe rrjeti jugor

Dimensioni fetar i bejtexhinjve arrin kulmin me familjen Frashëri — jo me degën e famshme të Rilindjes, por me degën bektashe. Dalip Frashëri (shek. XIX), shejh bektashi me pseudonimin Hyxhretiu ("i mërguari"), shkroi Kopshtin e të mirëve — i njohur edhe si Hadikaja — një poemë epike me dhjetëra mijëra vargje (vlerësimet për gjatësinë e saktë variojnë), frymëzuar nga vepra e poetit Fuzûlî mbi Qerbelanë. Ky konsiderohet, sipas të dhënave të disponueshme, epi i parë dhe më i gjatë i njohur i letërsisë shqipe. Vëllai i tij Shahin Frashëri la pas Myhtarnamenë, poemë epike të përfunduar rreth vitit 1868. Rrjeti gjeografik i bejtexhinjve shtrihet përtej Beratit: Elbasani, Shkodra, Kolonja, Çamëria, Kosova (Gjakova, Prishtina) — çdo qendër me teqe bektashe ose me tradita sufi ka prodhuar poetë ose ka ruajtur dorëshkrime. Kjo nuk qe një lëvizje e organizuar, por një rrjet i shpërndarë, i lidhur nga feja, gjuha dhe tradita gojore, që kapërcente kufijtë administrativë osmanë.

Rrjeti që nuk u la të ngrihej

Tradita e bejtexhinjve ka vlerë të dyfishtë: letrare dhe dëshmuese. Si letërsi, ajo është e pabarabartë — disa poezi arrijnë lartësi reale lirike e satirike, shumë të tjera mbeten imitim konvencional i modeleve orientale, dhe studiuesit debatojnë mbi raportin mes vlerës letrare dhe asaj dokumentare. Si dëshmi historike, ajo provon diçka thelbësore: shqipja kishte jetë të shkruar edhe gjatë shekujve të "heshtjes" osmane, edhe në mjedisin musliman, jo vetëm në kishat e Veriut. Por kjo traditë nuk mundi të bëhej letërsi kombëtare. I mungonin tri kushtet institucionale: një alfabet i unifikuar e i përshtatshëm (shkrimi arab dështoi fonetikisht), një shtypshkronjë shqipe (nuk ekzistonte) dhe një shkollë shqipe (e ndaluar). Poezia mbeti e lidhur me dorëshkrimin, me teqenë, me kujtesën gojore — forma të brishta. Kur erdhi Kongresi i Manastirit (1908) dhe standardizimi i alfabetit latin, bejtexhinjtë kishin përfunduar tashmë si traditë aktive; Rilindja i rilexoi me respekt — Naimi e ngriti Kamberin lart — por shqipja letrare e re u ndërtua mbi baza të tjera. Rrjeti letrar i bejtexhinjve ishte real dhe i gjallë; vetëm institucionet e nevojshme për ta konsoliduar nuk u lejuan të lindnin.

Burimet

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (Boulder: Social Science Monographs, 1995)

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (Londër: I.B. Tauris, 2005)

• Robert Elsie, "Albanian Literature in the Moslem Tradition," Oriens, vëll. 33 (Brill, 1992)

Kronologjia e Nezim Frakullës (rreth 1680–1760) dhe e Muhamet Kyçykut (1784–1844) mbështetet te Elsie dhe te burime dytësore universitare; datat e Sulejman Naibit dhe të Hasan Zyko Kamberit janë të pasigurta dhe jepen me kujdes. Gjatësia e poemave epike të Dalip e Shahin Frashërit jepet me vlerësime që ndryshojnë sipas burimeve.

---

# EAM dhe ELAS — rezistenca greke antifashiste dhe çamët e harruar
https://zhurma.press/elas-eam/
Type: organization
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-08-17

Lëvizja komuniste greke e Luftës së Dytë Botërore ofroi një rrugë tjetër — por nuk arriti ta mbante të hapur.

Në historiografinë shqiptare, EAM dhe ELAS shfaqen thuajse gjithmonë si sfond i errët pas figurës së Napoleon Zervasit: rivalë të EDES-it, porta tjetër e daljes nga lufta. Por kjo nyjë ekziston si nyjë më vete në rrjetin editorial të zhurma.press pikërisht sepse kthimi vetëm nga këndi i Zervasit mbyll gjysmën e historisë. EAM-i dhe ELAS-i ishin, në parim, gjëja që çamët kishin mundur të ishin: rezistencë, jo kolaboratorizëm. Dhe kjo dëshmi ka peshë.

Pse ka rëndësi

• EAM (Fronti Nacional-Çlirimtar) u themelua më 27 shtator 1941 me iniciativë të Partisë Komuniste të Greqisë; krahu i saj ushtarak, ELAS, u formua më 1942.

• Deri në vjeshtën e 1944-ës ELAS-i numëronte midis 50.000 e 85.000 luftëtarësh — forca guerrile më e madhe dhe e vetmja me prani kombëtare në Greqi.

• Krah tij operonte EDES-i i Napoleon Zervasit, i djathtë e monarkist, i mbështetur nga britanikët si kundërpeshë; popullsia çame myslimane e Thesprotisë u gjend e bllokuar midis dy botëve.

Çfarë ishin EAM dhe ELAS

EAM (Ethniko Apeleftherotiko Metopo — Fronti Nacional-Çlirimtar) u themelua më 27 shtator 1941, pak muaj pas pushtimit aksist të Greqisë. Iniciativa erdhi nga Partia Komuniste e Greqisë (KKE), por organizata u gjerësua shpejt me tri parti të tjera të vogla të majta dhe pretendoi të ishte lëvizja e gjerë e bashkimit kombëtar. Në kulmin e vet, EAM-i numëronte qindra mijëra anëtarë të organizatave të afiliuara — vetë lëvizja pretendonte deri në dy milionë.

Krahu i saj ushtarak, ELAS (Ellinikos Laikos Apeleftherotikos Stratos — Ushtria Popullore Greke e Çlirimit), u formua në 1942. Deri në vjeshtën e 1944-ës numëronte midis pesëdhjetë mijë dhe tetëdhjetë e pesë mijë luftëtarësh — forca guerrile më e madhe dhe e vetmja me praninë kombëtare në territore greke. ELAS-i luftoi kundër pushtimit nazist dhe italian, por gjithnjë brenda dinamikave të tensionuara të politikës greke dhe mbikëqyrjes britanike.

Dy rezistenca kundërshtare: EAM-ELAS përballë EDES-it

Greqia e pushtuar nuk pati një rezistencë të unifikuar. Krah EAM-ELAS-it operonte EDES (Ethnikos Dimokratikos Ellinikos Syndesmos), e drejtuar nga Napoleon Zervas — organizatë e djathtë dhe monarkiste, shumë më e vogël, e përqendruar kryesisht në Epir, e mbështetur financiarisht e logjistikisht nga britanikët. Rivaliteti midis dy lëvizjeve ishte thellësisht ideologjik, por edhe territorial dhe strategjik.

Kjo përçarje nuk ishte thjesht fërkimi i brendshëm i rezistencave: ajo shpalosi luftën civile greke që do të ndiqte pas çlirimit. EAM-ELAS dhe EDES nuk ishin partnerë të njëjtë të luftës — ishin dy projekte rivale për Greqinë e pasluftës. Britanikët i mbështetën EDES-in pikërisht si kundërpeshë ndaj ELAS-it të drejtuar nga KKE.

Çamët midis dy rezistencave

Popullsia çame myslimane e Thesprotisë u gjend e bllokuar midis këtyre dy botëve. Historiografia greke ka tendencën të paraqesë çamët si kolaboratorë të njëanshëm të pushtimit italian — dhe ka dëshmi për bashkëpunim të disa çamëve me forcat aksiste italiane e gjermane, veçanërisht në kushtet e ashpra të pushtimit. Por kjo panoramë është e pjesshme dhe e deformuar nëse merret si e plotë.

KKE kishte doktrinë zyrtare ndaj pakicave kombëtare: bashkëpunim, jo asimilim me forcë. EAM-i, si pasojë, kishte arsye strukturore të kërkonte përfshirjen e çamëve, të cilët ishin popullsi lokale me ankesa të drejta ndaj aparatit shtetëror grek dhe me arsye për të dyshuar ndaj çdo force që identifikohej me atë shtet. ELAS-i nuk i trajtoi çamët si armiq kolektiv — të paktën jo gjatë fazës kryesore të luftës.

Batalioni "Ali Demi" — dëshmia që çamët nuk ishin një bllok

Provën më konkrete e dha Batalioni IV "Ali Demi" i ELAS-it — njësi e formuar në maj 1944, në fshatin Milea (shqip: Kastanjë), e cila bënte pjesë në regjimentin e 15-të të ELAS-it. Batalioni kishte rreth 460 burra, përzierje çamësh dhe grekësh, dhe luftoi si njësi antifashiste.

Emrin e mori nga Ali Demi (18 janar 1918 – 29 dhjetor 1943) — çam nga Filati, komunist shqiptar, një nga themeluesit e Partisë Komuniste të Shqipërisë, i vrarë në Vlorë duke luftuar kundër forcave gjermane. Ali Demi ishte figurë kufitare në kuptimin e plotë: i lindur në tokën çame, i angazhuar në politikën shqiptare, i rënë në luftën antifashiste. Emërtimi i batalionit pas tij nuk ishte gjest dekorativ — ishte vendosje e qartë e njësisë brenda traditës revolucionare të majtë, jo brenda asaj kombëtariste greke.

Ekzistenca e këtij batalioni shpërndan narrativën se çamët ishin njësi kolektive kolaboracioniste. Ishin familje, fshatra, individë me zgjedhje të ndryshme — si çdo popullsi civile nën pushtim. Disa bashkëpunuan me italianët; disa ikën; disa luftuan kundër nazizmit nën flamurin e kuq të ELAS-it.

Pse ELAS-i nuk i shpëtoi çamët

Kjo është pjesa që kërkon ndershmëri të plotë, pa zbukurime.

Më qershor 1944, ndërkohë që Batalioni IV sapo ishte formuar, EDES-i i Zervasit kreu dëbimin e popullsisë çame myslimane nga Thesprotia. Dhjetëra mijëra njerëz u detyruan të kalojnë kufirin në Shqipëri. Ky dëbim u krye me dhunë dhe u shoqërua me masakra — ndër të tjera ajo e Paramithisë, e dokumentuar gjerësisht.

Ku ishte ELAS-i? Luftonte në fronte të tjera, kishte prioritete strategjike të tjera, dhe — faktikisht — nuk ndërhyri për të mbrojtur popullsinë çame. Nuk ka dëshmi se ELAS-i tentoi ta ndalonte dëbimin. Politika e KKE-së ndaj pakicave ishte doktrinë, jo garanci mbrojtjeje reale në terren.

Pas çlirimit të Greqisë, ELAS-i hyri në Dekemvriana (dhjetor 1944) — përplasja e armatosur me forcat britanike dhe qeverinë greke në ekzil në Athinë. U çarmatos me Marrëveshjen e Varkizës në shkurt 1945, dhe humbi luftën civile greke (1946–1949). EAM-i u shpërbë si lëvizje. Fati i çamëve, i vulosur tashmë gjatë verës së 1944-ës, mbeti i tillë.

ELAS-i nuk ishte shpëtimtari i çamëve. Nuk e kishte as fuqinë, as vullnetin e dëshiruar. Por ekzistenca e tij, dhe sidomos e Batalionit "Ali Demi", mbetet dëshmi se rruga tjetër ekzistonte — se çamët nuk kishin si fat biologjik kolaboracionizmin, se historia kishte mundur të shkonte ndryshe.

Nyja kundër-narrative

Rrjeti i të cilit zhurma.press ndjek gjurmët — rrjeti shqiptar i shekujve XIX–XX — ishte rrjet i fragmentuar me forcë nga vendime jashtë tij: Kongresi i Berlinit, Lidhja e Prizrenit e shpërbërë, Konferenca e Londrës, particionet e vitit 1913. Çamëria ishte nyja jugore e atij rrjeti. Dëbimi i 1944-ës e këputi përfundimisht atë lidhje.

Por historia e EAM-ELAS-it dhe e Batalionit "Ali Demi" tregon se nyja nuk u këput sepse çamët ishin homogjenisht armiq të Greqisë. U këput sepse forca që e këputi — EDES-i, Zervas, dinamikat e luftës civile greke — fitoi atë çast të caktuar historik. Kjo është dallimi midis fatit dhe vendimit. Dhe ai dallim ka rëndësi.

Burimet

• Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44 (Yale University Press, 1993)

• Lambros Baltsiotis, "The Muslim Chams of Northwestern Greece" (European Journal of Turkish Studies, 2011)

• Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National & Property Claims in Greece (Defence Academy of the United Kingdom, 2002)

• "National Liberation Front (Greece)" & "Greek People's Liberation Army (ELAS)", Encyclopædia Britannica

• "4th 'Ali Demi' Battalion" (dokumentim historik i njësisë çamo-greke të ELAS-it)

---

# Heinz Loquai: gjenerali gjerman që kontestoi «planin Patkoi»
https://zhurma.press/heinz-loquai/
Type: person
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-09-21

Brigadgjenerali gjerman dhe insajder i OSBE-së që, duke rishikuar inteligjencën, ndau faktet e vuajtjes shqiptare nga propaganda institucionale e Berlinit — pa e mohuar kurrë dëbimin masiv.

Heinz Rudolf Loquai nuk ishte as disident, as armik i Perëndimit. Ishte një oficer i Bundeswehr-it, karriera e të cilit kishte kaluar nëpër strukturat më të larta ushtarake gjermane. Por kur parashtroi gjetjet e tij para opinionit publik, bëri atë që rrallëherë bëjnë njerëzit e sistemit: ngriti dorën dhe tha se një dokument i promovuar nga qeveria e tij nuk qëndronte mbi prova të forta. Kjo dëshmi e rrallë e ndershmërisë institucionale e bën Loquain figurë të rëndësishme jo vetëm për historinë e luftës në Kosovë, por edhe për çdo diskutim serioz mbi mënyrën se si propaganda funksionon edhe brenda demokracive liberale.

Pse ka rëndësi

• Heinz Loquai (1938–2016) ishte brigadgjeneral i Bundeswehr-it dhe, nga viti 1995 deri në mars 1999, kreu i seksionit të Ministrisë Gjermane të Mbrojtjes pranë përfaqësisë gjermane në OSBE, në Vjenë.

• Më 8 prill 1999 ministri gjerman i mbrojtjes Rudolf Sharping deklaroi se Beogradi kishte hartuar një plan të paramenduar spastrimi etnik — «Operacioni Patkoi» (Hufeisenplan); dokumenti origjinal nuk u bë kurrë publik.

• Në maj 2000, në emisionin «Panorama» të ARD/NDR, Loquai i kontestoi publikisht ato pretendime — pa e mohuar kurrë dëbimin e rreth 850.000 shqiptarëve të Kosovës.

Njeriu në brendësi të OSBE-së

Heinz Rudolf Loquai lindi më 19 nëntor 1938 në Komotau — qyteti i njohur sot si Chomutov, në territorin që dikur ishte pjesë e Sudetenland-it, Çekosllovakia. Pas gjithë karrierës ushtarake gjermane, u ngjit në gradën brigadgjenerale të Luftwaffe-s, forcave ajrore të Bundeswehr-it, gradë e cila iu dha zyrtarisht më 6 maj 1992. Që nga viti 1995 e deri në mars 1999, Loquai mbajti një pozicion të veçantë: ishte kreu i seksionit të Ministrisë Gjermane të Mbrojtjes pranë Përfaqësisë së Përhershme Gjermane në OSBE, me seli në Vjenë.

Kjo pozitë i jepte akses të privilegjuar te raportet e inteligjencës, te vlerësimet diplomatike dhe te informacionet e klasifikuara rreth zhvillimeve në Ballkan. Ai ishte njeriu që shteti gjerman e kishte vendosur të ndiqte nga afër krizën kosovare nëpërmjet prizmit shumëpalësh të organizatës ndërkombëtare. U pensionua në mars 1999 — pikërisht kur lufta po fillonte. Vdiq më 21 shkurt 2016.

Plani që nuk u pa kurrë

Më 8 prill 1999, rreth dy javë pasi NATO kishte nisur bombardimet mbi Jugosllavi, Ministri Gjerman i Mbrojtjes Rudolf Sharping u paraqit para opinionit publik duke deklaruar se qeveria gjermane kishte në duar një plan operativ serb — i quajtur «Operacioni Patkoi» ose «Hufeisenplan» në gjermanisht. Më 19 prill, BBC raportoi pohimet e Sharpingut se Beogradi kishte hartuar nga fundi i vitit 1998 një plan të plotë për spastrimin etnik të Kosovës.

Plani, sipas Sharpingut, dëshmonte se dëbimi i shqiptarëve të Kosovës nuk ishte reagim ndaj bombardimeve, por kishte qenë i paramenduar dhe i organizuar sistematikisht nga Beogradi para fillimit të fushatës ajrore. Ai u bë argumenti kryesor për të justifikuar ndërhyrjen e NATO-s. Megjithatë, dokumenti origjinal nuk u bë kurrë publik.

Çfarë gjeti Loquai

Loquai, duke u mbështetur te aksesi i tij ndaj materialeve të inteligjencës, rishikoi pretendimet dhe gjeti kontradikta thelbësore. Në maj 2000, në emisionin «Panorama» të ARD/NDR — një nga programet më të vjetra të investigimit gazetaresk gjerman — Loquai deklaroi publikisht se Ministria e Mbrojtjes i kishte konfirmuar atij se nuk ekzistonte asnjë plan operativ i quajtur «Operacioni Patkoi»: kishte vetëm një përshkrim ngjarjesh, jo një dokument strategjik i strukturuar.

Gjurmët e origjinës së «planit» çuan drejt Bullgarisë. Në janar 2000, revista Der Spiegel raportoi se dokumenti kishte ardhur nëpërmjet Ministrisë së Jashtme Bullgare dhe shërbimeve të inteligjencës të saj — Bullgaria po kërkonte anëtarësimin në NATO dhe kishte interes të qartë strategjik të ofronte informacione të vlefshme për Perëndimin. Ministrja e Jashtme Bullgare Nadezhda Mihailova e mohoi këtë version në vitin 2000, por në vitin 2012 konfirmoi se kishte transmetuar informacione të tilla te Ministri Gjerman i Jashtëm Joschka Fischer.

Kishte edhe një tregues gjuhësor domethënës: emri kodik «Potkova» nuk ishte fjala e zakonshme serbe për «patkua» — serbishtja standardisht përdor «potkovica». «Potkova» është kroatisht. Kjo anomali gjuhësore sugjeronte se emërtimi nuk ishte autentik si kod serb i hartuar nga Beogradi.

Materialet që Sharping i kishte dhënë Prokurores Kryesore të Gjykatës Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë, Louise Arbour, u vlerësuan nga GJPNJ si me «vlerë provuese të ulët». «Plani Patkoi» nuk u përfshi kurrë në aktakuzën ndaj Millosheviçit. Edhe Sharping vetë, në prill 2000, pranoi se «plani» ishte në fakt një kompilim vlerësimesh inteligjence nga burime të dorës së dytë dhe të tretë — jo një dokument origjinal serb.

Dokumentari i WDR-së «Es begann mit einer Lüge» («Filloi me një gënjeshtër», 2001), i regjisorëve Jo Angerer dhe Mathias Werth, shkoi edhe më tej duke argumentuar se plani ishte i fabrikuar për të justifikuar luftën. Ky film u prit me reagime të ndryshme dhe ngjalli debate të ashpra — nuk duhet paraqitur si fjalë e fundit, por si kontribut i rëndësishëm në debatin kritik.

Kufiri që Loquai nuk e kaloi

Ky paragraf është themelor dhe nuk duhet lexuar me nxitim: Loquai dhe autorët e dokumentarit WDR nuk mohuan kurrë se dëbimi masiv i shqiptarëve të Kosovës ndodhi. Mosmarrëveshja e tyre ishte tepër e ngushtë — nëse kishte ekzistuar një dokument-plan i parahartuar me atë formë e titull siç u prezantua. Jo nëse ndodhi spastrimi etnik.

Loquai gjeti se nuk kishte prova të deportimeve në shkallë të madhe para 24 marsit 1999 — datës kur filluan bombardimet e NATO-s. OSBE dokumentoi më pas dëbimet e koordinuara që pasuan fillimin e fushatës ajrore. Rreth 850.000 shqiptarë të Kosovës u dëbuan — shifër e konfirmuar nga OSBE, HRW dhe GJPNJ. Kjo është e padiskutueshme dhe nuk ka asnjë lidhje me pyetjen nëse një copë letre me titull «Potkova» ishte autentike.

Fakti dhe konstrukti

Ne bëjmë zhurmë edhe kur zhurma bie mbi aleatët tanë; skepticizmi ynë nuk njeh front të mbrojtur. Loquai na lejon të ushtrohemi në atë skepticizëm me saktësi kirurgjikale: të vëmë nën pyetje makinën propagandistike të Berlinit me të njëjtën rreptësi me të cilën hetojmë Beogradin — dhe njëkohësisht të qëndrojmë të palëkundur pranë fakteve të vuajtjes shqiptare.

E vërteta e rreth 850.000 shqiptarëve të dëbuar nga Kosova nuk kishte nevojë për asnjë dokument të fabrikuar nga Bullgaria. Qëndronte dhe qëndron vetë, mbi dëshminë e organizatave ndërkombëtare, mbi raportet e vëzhguesve, mbi trupin e mërguar nëpër Shqipëri dhe Maqedoni. Fabrikimi — nëse fabrikim ishte — i bëri dëm kauzës së drejtë: i dha mohuesve të masakrave një armë, një pengesë procedurale me të cilën mund ta turbullonin ujin.

Loquai nderohet këtu jo si hero kundër NATO-s, por si zyrtar që bëri atë që bëjnë rrallë zyrtarët: ndau faktin nga konstrukti. Ai e dinte se cila ishte lufta e vërtetë — dhe dinte se ajo nuk kishte nevojë për dekorime. Të gjithë ata që sot e citojnë Loquain për të mohuar dëbimin e shqiptarëve e keqpërdorin dëshminë e tij. Ai vetë nuk e kaloi kurrë këtë kufi.

Burimet

• Heinz Loquai, Der Kosovo-Konflikt. Wege in einen vermeidbaren Krieg, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden, 2000.

• Der Spiegel, janar 2000 — raportim mbi origjinën bullgare të «planit Patkoi».

• ARD/NDR «Panorama», maj 2000 — deklarata e Loquait mbi mungesën e planit operativ.

• WDR, «Es begann mit einer Lüge», Jo Angerer dhe Mathias Werth, 2001.

• Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë (GJPNJ/ICTY) — vlerësimi i materialeve të Sharpingut si me «vlerë provuese të ulët»; materialet e procesit ndaj Millosheviçit.

---

# Dëbimi masiv i shqiptarëve nga Kosova (1999)
https://zhurma.press/debimi-masiv-1999/
Type: event
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-10-10

Midis marsit dhe qershorit të vitit 1999, forcat serbe e jugosllave dëbuan me forcë rreth 850,000 shqiptarë nga Kosova — një nga spastrimet etnike më të mëdha në Europë pas Luftës së Dytë Botërore. GJPNJ-ja e dokumentoi si ndërmarrje kriminale të përbashkët.

Ekzistojnë dëbime që synojnë të zhvendosin trupa, dhe ekzistojnë dëbime që synojnë të shlyejnë botë. Ajo që ndodhi në Kosovë midis 24 marsit dhe 12 qershorit 1999 ishte prej llojit të dytë: forcat e shtetit jugosllav dhe të Serbisë dëbuan nga vendi 862 979 shqiptarë, sipas Human Rights Watch, dhe nuk larguan vetëm njerëzit: u morën letërnjoftimet, u hoqën targat e automjeteve, u grisën e u dogjën dokumentet, shtëpitë u kthyen në hi. Ishte një sulm ndaj vetë provës se kjo popullsi ekzistonte si popullsi e vendit të vet.

Pse ka rëndësi

• Midis 24 marsit dhe 12 qershorit 1999 forcat jugosllave dhe serbe dëbuan jashtë Kosovës 862 979 shqiptarë; në fillim të qershorit më shumë se 80 për qind e popullsisë së Kosovës dhe 90 për qind e shqiptarëve të saj ishin të zhvendosur nga shtëpitë.

• Metoda ishte e njëjtë në dhjetëra komuna — granatimi, djegia, plaçkitja, kolonat e drejtuara drejt kufirit — dhe në pikat kufitare u konfiskuan sistematikisht dokumentet e identitetit dhe targat: synimi ishte të largohej jo vetëm personi, por çdo gjurmë e së drejtës së tij për të qenë aty.

• Më 26 shkurt 2009 Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, në çështjen Millutinoviç e të tjerë (IT-05-87), konstatoi një ndërmarrje kriminale të përbashkët për dëbimin e popullsisë shqiptare; Sllobodan Millosheviçi vdiq më 11 mars 2006, pa u gjykuar deri në fund.

Metodat e dëbimit

Operacioni filloi menjëherë pas nisjes së fushatës ajrore të NATO-s, më 24 mars 1999, një muaj pas bisedimeve të Rambujesë. Terreni ishte përgatitur nga një vit dhune: deri në mars 1999 më shumë se 200 000 shqiptarë ishin të zhvendosur brenda Kosovës dhe gati 70 000 kishin ikur jashtë saj. Sipas raportit të OSBE-së Kosovo/Kosova: As Seen, As Told (1999) dhe raportit të Human Rights Watch Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001) — dy regjistrime të paçmuara, të ndërtuara mbi dëshmi të drejtpërdrejta — metodat e dëbimit ishin sistematike dhe të koordinuara në të gjithë territorin.

Modeli përsëritej nga një vend te tjetri. Në orët e para të mëngjesit ushtria granatonte fshatin a lagjen; pastaj hynte policia në këmbë, u vinte zjarrin shtëpive dhe plaçkiste; më në fund forcat i drejtonin kolonat, shpesh duke organizuar vetë transportin rrugor a hekurudhor, derisa njerëzit të kalonin kufirin. Konvoje të gjata, në këmbë, mbi traktorë e karroca, marshonin nëpër rrugë malesh drejt Shqipërisë, Maqedonisë dhe Malit të Zi. Fshatrat digjeshin pas largimit të banorëve — jo si kolateral i luftës, por si veprim i qëllimshëm për ta bërë të pamundur kthimin. Në fshat pas fshati burrat ndaheshin nga gratë e fëmijët dhe merreshin në pyetje për UÇK-në; shumë mbaheshin me ditë në shkolla e fabrika, të tjerë në burgje si ai i Smrekonicës, dhe ndarja shoqërohej me zhdukje dhe vrasje të dokumentuara.

Qytetet e mëdha u zbrazën me autobusë e me trena. Në stacionin hekurudhor të Prishtinës, të rrethuar nga policë të armatosur, mijëra banorë u hipën në trena drejt kufirit me Maqedoninë; një refugjat i tregoi Human Rights Watch se ishte një nga 28 vetë të ngjeshur në një kupe për tetë. Edhe stacioni i Fushë Kosovës shërbeu si pikë tranziti për dëbimin me tren të dhjetëra mijëra shqiptarëve.

Një element dallon si veçanërisht i planifikuar — ajo që Human Rights Watch e quajti identity cleansing, spastrim i identitetit: konfiskimi sistematik i dokumenteve dhe i targave pikërisht në pikat kufitare. Letërnjoftimet, pasaportat, certifikatat e lindjes merreshin dhe shpesh grisheshin para syve të pronarëve; targa e makinës a e traktorit hiqej para se të lejohej kalimi. Pas luftës, pranë pikave kufitare me Shqipërinë u gjetën grumbuj targash dhe dokumentesh të djegura, dhe gjykata e Hagës konstatoi se dokumentet e marra nuk iu kthyen më kurrë pronarëve. Synimi ishte evident: të largohej jo vetëm personi, por edhe çdo gjurmë e së drejtës së tij për të qenë aty.

Rekordi njerëzor: Morina, Bllaca, Kukësi, kampet

Më 27 mars 1999, në orën 13:20, në pikëkalimin Morinë–Vërmicë hynë në Shqipëri 187 refugjatët e parë, kryesisht gra e fëmijë, në gjendje të rëndë fizike e shpirtërore. Të nesërmen numri kaloi 13 000; brenda një jave arriti rreth 70 000.

Pamja më tronditëse e asaj pranvere u bë Bllaca (Blace), rripi i tokës së askujt midis Kosovës dhe Maqedonisë. Në fillim të prillit atje ishin ngujuar deri në 65 000 refugjatë, pa strehë e me shumë pak ndihmë humanitare e mjekësore, ndërsa qeveria maqedonase — e cila kërkonte ndihmë ndërkombëtare dhe premtime se refugjatët do të zhvendoseshin në vende të treta — e mbylli kufirin disa herë, duke lënë mijëra njerëz të bllokuar për ditë të tëra. Pastaj, natën dhe pa paralajmërim, autoritetet maqedonase e boshatisën zonën me forcë: mijëra veta u dërguan në Shqipëri, të tjerët në kampet e ngritura nga NATO. Imazhet e Bllacës u bënë simbol i krizës humanitare para syve të gjithë botës.

Nga ana tjetër, në kufirin shqiptar, Kukësi — një qytet i vogël malor në verilindje të Shqipërisë — u bë pika e parë e pritjes. Popullsia vendase, vetë e varfër, hapi dyert dhe shtëpitë me një solidaritet që la pa fjalë organizatat ndërkombëtare. Nga rreth 70 000 të ardhurit e javës së parë, 40 000 u strehuan në familjet e qytetit, 10 000 në ndërtesa publike, 6 000 në komunat Bicaj, Kolsh, Tërthore e Shtiqën dhe 12 000 në Krumë. Atje, si kudo ku mbërritën refugjatët, historia kalonte nëpër gojë: kush ishte dëbuar nga cili fshat, çfarë kishin parë, kush kishte mbetur mbrapa.

Në Maqedoni u ngritën kampe pranë kufirit në Bllacë, në rrugën për në Shkup (Stenkoveci, Brazda), pranë kufirit jugosllav në Radushë dhe mes Shkupit e Tetovës, në Bojanë; kampi më i madh, me kapacitet deri në 50 000 vetë, u ndërtua në fillim të majit në Cegran, pranë Gostivarit. Shumica e refugjatëve në Maqedoni, megjithatë, nuk jetuan në kampe: i strehuan familjet shqiptare të Shkupit, Tetovës, Gostivarit dhe Strugës. Në kulmin e majit, në një vend me dy milionë banorë ndodheshin mbi 250 000 refugjatë. Organizatat ndërkombëtare — UNHCR, Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq, OJQ-të — punuan me kapacitete tepër të ngarkuara.

Sipas Human Rights Watch, rreth 440 000 refugjatë kaluan në Shqipëri dhe 320 000 në Maqedoni (prej tyre gati 80 000 u transferuan në vende të treta jashtë rajonit); Mali i Zi priti rreth 70 000 dhe Bosnja e Hercegovina mbi 30 000. Gjithsej, HRW numëron 862 979 të dëbuar. Gjykata e Hagës, më e matur, konstatoi në çështjen Millutinoviç largimin e të paktën 700 000 shqiptarëve midis fundit të marsit dhe fillimit të qershorit, ndërsa në çështjen Gjorgjeviç foli për rreth 800 000 të dëbuar. Shifrat ndryshojnë sipas metodës dhe periudhës që mbulojnë; rendi i madhësisë jo. Qindra mijëra të tjerë ishin zhvendosur brenda vendit.

Paralelisht me dëbimin, forcat serbe dhe jugosllave kryen masakra të dokumentuara ndaj civilëve në shumë lokalitete — nga Krusha dhe Suhareka te Izbica dhe Meja. Libri i Kujtesës së Kosovës, i hartuar nga Fondi për të Drejtën Humanitare, regjistron 13 535 të vrarë dhe të zhdukur nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000, prej tyre 10 812 shqiptarë; vetëm për periudhën 1 janar – 14 qershor 1999 numëron 8 701 shqiptarë, nga të cilët 7 346 civilë. Numri i viktimave të lidhura vetëm me dëbimin nuk ndahet me saktësi nga statistikat e luftës në tërësi, dhe çdo shifër specifike për këtë kategori do të ishte e pavërtetuar.

Dimensioni hapësinor: modeli në mbarë komunat

Dëbimi nuk ishte fenomen lokal apo spontan. Raporti i OSBE-së dhe ai i HRW-së dokumentojnë të njëjtin model të zbatuar në dhjetëra komuna të Kosovës: mbledhja e popullsisë, nxitja me forcë, plaçkitja, djegia dhe kolonat drejt kufirit. Nga Deçani, Gjakova, Peja, Prizreni, Mitrovica, Ferizaji, Gjilani — në çdo drejtim gjeografik, modeli përsëritej me një uniformitet që dëshmon koordinim të centralizuar. Banorët e gjysmës perëndimore të Kosovës u shtynë kryesisht drejt Shqipërisë, ata të gjysmës lindore drejt Maqedonisë. Në të 13 komunat e përfshira në aktakuzë, gjykata e Hagës konstatoi se forcat e Jugosllavisë dhe të Serbisë i kishin dëbuar qëllimisht shqiptarët nga shtëpitë, duke i urdhëruar të largoheshin ose duke krijuar një atmosferë terrori.

Shkalla u regjistrua edhe nga vetë autorët. Raportet që shtabi i policisë serbe në Kosovë i dërgonte selisë në Beograd nga 24 marsi deri më 1 maj 1999, të paraqitura si provë në Hagë, shënonin se në javën e parë të bombardimeve mbi 300 000 shqiptarë kishin kaluar në Shqipëri a në Maqedoni, se deri më 6 prill numri ishte dyfishuar dhe se më 1 maj kishte arritur 715 158.

Raporti i OSBE-së, i ndërtuar mbi 2 764 intervista me refugjatë — 1 111 në Shqipëri dhe 1 653 në Maqedoni, disa prej tyre vetëm pak orë pas kalimit të kufirit — përshkruan se si njësitë ushtarake, policore dhe paraushtarake vepruan shpesh të kombinuara, duke ndarë rolet e rrethimit, të dëbimit dhe të djegies. Çdo i intervistuar u pyet nëse pranonte që dëshmia e tij t'i kalonte Tribunalit të Hagës; të gjithë pranuan, e shumë prej tyre këmbëngulën që ajo të shkonte atje.

Llogaridhënia: vendimet e GJPNJ-së

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë shqyrtoi krimet e kryera gjatë luftës së Kosovës nëpërmjet disa çështjeve, por ajo qendrore për dëbimin masiv ishte çështja Prokurori kundër Millutinoviçit e të tjerëve (IT-05-87). Aktgjykimi i 26 shkurtit 2009 ishte historik: gjykata konstatoi ekzistencën e një qëllimi të përbashkët për të ndryshuar ekuilibrin etnik të Kosovës me dhunë dhe terror, një ndërmarrje kriminale të përbashkët që synonte dëbimin e popullsisë shqiptare, dhe i dënoi pjesëmarrësit e saj për dëbim dhe transferim me forcë si krime kundër njerëzimit.

U dënuan pesë të akuzuar. Me nga 22 vjet burg, si anëtarë të ndërmarrjes kriminale, u dënuan tre vetë: zëvendëskryeministri i atëhershëm i Republikës Federale të Jugosllavisë, të cilin gjykata e cilësoi koordinatorin politik të forcave në Kosovë; Nebojsha Pavkoviçi, komandant i Armatës së Tretë të ushtrisë jugosllave; dhe Sreten Lukiçi, shef i shtabit të policisë serbe për Kosovën. Me nga 15 vjet, për ndihmë dhe nxitje të dëbimit dhe të transferimit me forcë, u dënuan Dragoljub Ojdaniçi (shef i Shtabit të Përgjithshëm të ushtrisë jugosllave) dhe Vlladimir Lazareviçi (komandant i Korpusit të Prishtinës). Milan Millutinoviçi, president i Serbisë në vitin 1999 dhe i akuzuari më i lartë në procedurë, u shpall i pafajshëm: gjykata nuk u bind se ai, pa autoritet real mbi forcat që kryenin krimet, kishte dhënë kontribut të rëndësishëm në ndërmarrje.

Vlastimir Gjorgjeviçi, ndihmësministër i Punëve të Brendshme të Serbisë dhe shef i Resorit të Sigurisë Publike të policisë, u dënua në një procedurë të veçantë më 23 shkurt 2011 me 27 vjet burg për dëbim, transferim me forcë, vrasje dhe persekutim; në apel, më 27 janar 2014, dënimi iu ul në 18 vjet. Gjykata konstatoi se ai kishte pasur rol udhëheqës në fshehjen e krimeve: nga java e dytë e prillit 1999, kamionë me trupat e shqiptarëve të vrarë në Kosovë mbërritën në qendrën e policisë në Batajnicë, pranë Beogradit, mbi 400 kilometra larg vendit ku ishin vrarë. Më 2001 atje u zhvarrosën mbetjet e 744 vetëve; 61 të tjerë u gjetën në Petrovo Sellë dhe 84 te liqeni i Peruçacit.

Sllobodan Millosheviçi — presidenti jugosllav gjatë luftës dhe figura qendrore e akuzës ndërkombëtare — vdiq më 11 mars 2006 pa e marrë asnjë vendim gjyqësor. Procesi ndaj tij, i nisur më 12 shkurt 2002, kishte zgjatur katër vjet pa u mbyllur. Kjo mbetet një plagë e hapur e drejtësisë tranzicionale: njeriu i konsideruar arkitekt kryesor i politikave që çuan në dëbim e masakra iu shmang çdo aktgjykimi formal.

Ekzistenca e një plani të shkruar me emrin «Patkoi» mbetet e kontestuar mes studiuesve, ndër ta gjenerali gjerman Heinz Loquai. Por mosmarrëveshja ka të bëjë me një dokument, jo me krimin: për gjykatën e Hagës, prova më bindëse e qëllimit të përbashkët ishte vetë fushata e gjerë e dhunës kundër popullsisë shqiptare dhe zhvendosja masive që ajo shkaktoi.

Kthimi

Fushata ajrore u ndal më 10 qershor 1999, pas Marrëveshjes së Kumanovës, dhe forcat jugosllave e serbe u tërhoqën. Më 12 qershor KFOR-i hyri në Kosovë, dhe refugjatët nisën të kthehen — jo pas javësh, por pas ditësh. Sipas OSBE-së, brenda pak javësh u kthyen më shumë se 800 000 vetë. Në rajonin e Pejës kthimi nisi më 14 qershor; më 10 korrik ishin kthyer gati 60 për qind e refugjatëve, dhe deri në fund të shtatorit rreth 95 për qind e të zhvendosurve. Kthimi ishte kaotik dhe i dhimbshëm: shumë gjetën shtëpitë të djegura, pa punë e pa ligj, në një vend ku nuk funksiononte as policia, as gjykatat — por ishte real dhe masiv.

Kthimi nuk e mbylli kapitullin. Familjet nisën menjëherë të kërkonin të zhdukurit, shpesh duke hapur vetë varret masive. Më 2023, sipas Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq, mbi 1 600 vetë të zhdukur gjatë luftës mbeteshin ende të pagjetur, dhe gërmime si ato të Kalludrës në Zubin Potok vazhdojnë t'i kërkojnë. Shtëpitë u rindërtuan më shpejt se sa u sqaruan fatet.

Kujtesa: rrjeti refuzoi të fshihej

Historia e dëbimit masiv të vitit 1999 nuk mund të lexohet si histori e humbjes, sepse nuk përfundoi si humbje. Shpejtësia e kthimit ka shpjegim: lidhjet e komunitetit shqiptar të Kosovës — me gjuhën, me familjen, me tokën, me kujtesën — ishin më të forta se ç'kishte llogaritur spastrimi. Konfiskimi i dokumenteve ka kuptim vetëm nëse supozohet se identiteti qëndron te letrat. Por identiteti shqiptar i Kosovës qëndronte diku tjetër — te goja, te gjaku, te hartat e brendshme të çdo fshati, te emrat e kodrave dhe të lumenjve që nuk mund të sekuestrohen. Ky ishte rrjeti shqiptar që dëbimi synoi ta shqyente.

Kujtesa e ka gjetur vendin e vet. Kukësi e përkujton eksodin çdo vit më 16 prill, në Ditën e Eksodit. Në Prishtinë, më 10 qershor 2026, në stacionin hekurudhor — pikërisht aty ku mijëra njerëz u detyruan të hipnin në trena — u hap Muzeu i Eksodit '99, brenda një vagoni mallrash të restauruar, me 48 intervista të refugjatëve që e përjetuan dëbimin. Zgjedhja e vendit është vetë mesazhi: kujtesa u vendos në skenën e krimit, jo në një sallë neutrale.

Dëbimi masiv i vitit 1999 u dokumentua nga vëzhguesit ndërkombëtarë, nga organizatat e të drejtave të njeriut dhe, më në fund, nga një gjykatë ndërkombëtare, që e shndërroi në fakt juridik. Por rëndësia historike e ngjarjes qëndron edhe në atë që nuk arriti ta bëjë: nuk arriti ta ndajë një popull nga vendi i vet.

Burimet

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001)

• Human Rights Watch — Under Orders, kap. 4: March–June 1999, An Overview

• Human Rights Watch — World Report 2000: Macedonia (refugjatët dhe Bllaca)

• OSBE/ODIHR — Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, vëll. I, tetor 1998 – qershor 1999

• Misioni i OSBE-së në Kosovë — As Seen, As Told, vëll. II, 14 qershor – 31 tetor 1999

• GJPNJ — Përmbledhja e aktgjykimit Millutinoviç e të tjerë (IT-05-87), 26 shkurt 2009

• GJPNJ — Fleta e çështjes Vlastimir Gjorgjeviç (IT-05-87/1)

• GJPNJ — Fleta e çështjes Sllobodan Millosheviç (IT-02-54)

• Fondi për të Drejtën Humanitare — Libri i Kujtesës së Kosovës: pasqyra e bazës së të dhënave (2014)

• Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq — Missing persons, still an open wound in Kosovo (2023)

• Euronews Albania — 26 vjet nga eksodi i shqiptarëve nga Kosova (2025)

• KultPlus — Prishtina hap muzeun e kujtesës për eksodin e vitit '99 (2026)

• KultPlus — Kosova do ta kujtojë eksodin e vitit '99 (2016)

• Wikipedia (sq) — Eksodi 1999 në Kukës

---

# Operacioni «Patkoi»: plani i kontestuar, dëbimi i dokumentuar
https://zhurma.press/operacioni-patkoi/
Type: event
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-09-21

Një emër i diskutuar, një krim i padiskutuar — si u zbraz Kosova në pranverën e vitit 1999.

Në pranverën e vitit 1999, ndërsa avionët e NATO-s godisnin objektivat serbe dhe jugosllave, qeveria gjermane bëri publik një dokument që pretendonte të zbulonte strategjinë e fshehtë të Beogradit: një plan ushtarak i quajtur «Potkova» — që do të thotë «patkua» — sipas të cilit forcat serbe do të rrethonin Kosovën nga tri anë si kapja e një patkoi, duke shpërndarë me dhunë të gjithë popullsinë shqiptare. Emri hyri menjëherë në diskursin ndërkombëtar si sinonim i prerë i pastrimit etnik me metodë. Por historia e këtij emri është më e ndërlikuar se historia e krimit që ai pretendonte të përshkruante — dhe dallimi midis të dyjave është ajo çka kjo faqe kërkon të qartësojë.

Pse ka rëndësi

• Në prill 1999 qeveria gjermane bëri publik një «plan» të quajtur «Potkova» — patkua — sipas të cilit forcat serbe do ta rrethonin Kosovën nga tri anë për ta zbrazur nga popullsia shqiptare; ministri i Mbrojtjes Rudolf Scharping e prezantoi me harta më 9 prill 1999.

• Kundërshtia kryesore ndaj vërtetësisë së dokumentit erdhi nga brenda Gjermanisë: gjenerali i pensionuar Heinz Loquai argumentoi më 2000 se «plani» ishte ndërtuar mbi një analizë të përgjithshme të zbulimit bullgar, jo mbi një dokument ushtarak serb origjinal.

• Dallimi është thelbësor dhe kjo faqe e mban: i kontestuar është PLANI me atë emër — jo dëbimi masiv i shqiptarëve, i cili qëndron i dokumentuar veçmas.

Si u bë publik plani

Ministri gjerman i Mbrojtjes, Rudolf Scharping, mbajti konferencën e tij kryesore për shtyp më 9 prill 1999, ku prezantoi harta me shigjetat e lëvizjes së njësive ushtarake e policore jugosllave duke rrethuar Kosovën në formën e patkoasë. Ministri i Jashtëm Joschka Fischer kishte qenë pak më i hershëm: më 6 prill 1999, qeveria gjermane kishte deklaruar se dispononte informacione për një operacion të planifikuar para fillimit të fushatës ajrore. Zyrtarët gjermanë dhanë datime paksa të ndryshme për origjinën e planit — një mospërputhje që vëzhguesit e mëvonshëm do ta shënonin si rrethanë treguese.

Konteksti politik ishte i rëndësishëm: Gjermania po merrte pjesë në fushatën ajrore të NATO-s — angazhimin e parë luftarak të Bundeswehr-it që nga Lufta e Dytë Botërore — dhe qeveria Schröder kishte nevojë të justifikonte vendimin e saj para një opinioni publik historikisht të ndjeshëm ndaj çdo ndërhyrjeje ushtarake jashtë kufijve. «Plani Patkoi» i shërbeu drejtpërdrejt kësaj nevoje politike të brendshme.

Dyshimet për vërtetësinë e dokumentit

Kundërshtia kryesore ndaj vërtetësisë së dokumentit erdhi jo nga Beogradi, por nga brenda Gjermanisë. Gjenerali i pensionuar Heinz Loquai — ish-zyrtar i OSBE-së i njohur si kritik i brendshëm — publikoi në vitin 2000 librin Der Kosovo-Konflikt — Wege in einen vermeidbaren Krieg (Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden), ku argumentoi me hollësi se Ministria gjermane e Mbrojtjes kishte ndërtuar «planin» mbi bazën e një analize të përgjithshme të shërbimit të zbulimit bullgar — jo mbi bazën e ndonjë dokumenti ushtarak serb origjinal. Sipas Loquai-t, analiza bullgare përshkruante sjelljen e forcave serbe pa ia atribuar asaj një plan të shkruar e të emërtuar; emri dhe metafora e «patkoasë» ishin shtesa gjermane.

Loquai tregoi edhe një të metë gjuhësore me vlerë treguese: fjala e paraqitur si emri serb i planit ishte «Potkova» — por kjo është forma kroate dhe bullgare e fjalës, ndërsa në gjuhën serbe forma e saktë është «Potkovica». Nëse dokumenti do të kishte qenë vërtet produkt i shtabit ushtarak serb, thuajse me siguri do të kishte përdorur formën serbe. Ky detaj gjuhësor nuk provon asgjë në mënyrë përfundimtare, por ngarkon hipotezën e origjinës serbe me barrë shtesë.

Në shkurt të vitit 2001, televizioni publik gjerman WDR transmetoi dokumentarin Es begann mit einer Lüge («Filloi me një gënjeshtër») — realizuar nga Jo Angerer dhe Mathias Werth — i cili mbante tezën se i gjithë narrativi i «Patkoasë» kishte qenë i trilluar dhe kishte shërbyer si justifikim propagandistik për operacionin ushtarak. Dokumentari pati ndikim të gjerë por u kundërshtua gjithashtu nga kritikë që e fajësonin për selektivitet në trajtimin e dëshmive.

E domosdoshme të thuhet qartë: asnjë nga dyshimtarët seriozë të «planit» — as Loquai, as autorët e dokumentarit WDR — nuk ka mohuar që dëbimi masiv i shqiptarëve të Kosovës ndodhi. Kontestimi mbetet i kufizuar te ekzistenca e një dokumenti ushtarak të shkruar me atë emër — jo te fakti i pastrimit etnik.

Ajo që nuk vihet në dyshim: dëbimi i dokumentuar

Ndërkohë që debati për dokumentin vazhdonte, fakte të tjera ishin regjistruar me saktësi metodologjike nga organizata ndërkombëtare që punonin në terren.

OSBE në raportin e saj të vitit 1999 Kosovo/Kosova: As Seen, As Told — një vëllim i hartuar nga vëzhguesit e misionit ndërkombëtar të pranishëm para dhe pas operacionit të NATO-s — dokumentoi me dëshmi të drejtpërdrejta modelin e dëbimit, vrasjeve dhe masakrave sistematike në fshatra e qytete të Kosovës gjatë pranverës së atij viti.

Human Rights Watch, në raportin e vitit 2001 Under Orders: War Crimes in Kosovo, dokumentoi jo vetëm vrasjet, dhunimet dhe dëbimet, por edhe një aspekt veçanërisht të llogaritur: shkatërrimin e dokumenteve civile dhe regjistrave të gjendjes civile. Forcat serbe dhe paramilitare dogjën ose zhdukën librat e gjendjes civile, dokumentet e identitetit dhe titujt e pronës — duke synuar të fshinin jo vetëm njerëzit nga toka, por edhe ekzistencën e tyre juridike si komunitet i regjistruar.

Sipas shifrave të UNHCR dhe OSBE, rreth 850 000 shqiptarë të Kosovës u shpërngulën me dhunë jashtë kufijve gjatë operacionit — kryesisht në Shqipëri dhe Maqedoni — ndërkohë që qindra mijëra të tjerë u zhvendosën brenda Kosovës. Ky është ndër dëbimet më të mëdha të popullsisë në Europë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore.

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (GJPNJ) shqyrtoi ngjarjet e vitit 1999 në çështjen Prokurori kundër Milutinović et al., vendimi i të cilës u shpall më 26 shkurt 2009. Dhoma e Gjykimit konstatoi ekzistencën e një «ndërmarrjeje të përbashkët kriminale» midis liderëve serbë dhe jugosllavë, me qëllim shpërndarjen me dhunë të shqiptarëve të Kosovës dhe ndryshimin e balancës etnike të Kosovës për të siguruar kontrollin serb. U dënuan: Nikola Šainović, Nebojša Pavković dhe Sreten Lukić, secili me 22 vjet burgim; Vladimir Lazarević dhe Dragoljub Ojdanić, secili me 15 vjet. Milan Millutinoviçi, ish-president i Serbisë, u lirua. Sllobodan Millosheviçi vdiq në paraburgim në mars 2006, para se të shpallej vendimi ndaj tij. Vlastimir Đorđeviçi u gjykua veçmas dhe u dënua në vitin 2011.

Thelbi i gjykimit të GJPNJ-së meriton theksim të veçantë: dënimet penale nuk u bazuan te dokumenti i quajtur «Patkoi». Dhoma e Gjykimit mori vendim mbi bazën e modelit të dokumentuar të veprimeve të koordinuara — masakrat, dëbimet, shkatërrimi i fshatrave — jo mbi bazën e ndonjë prove dokumentare gjermane. Kjo do të thotë se kontestimi i dokumentit «Patkoi» nuk e prek dhe nuk mund ta prekë vlefshmërinë juridike të gjetjeve të GJPNJ-së.

Kornizimi editorial: rrjeti i sulmuar

Vërejtje editoriale: paragrafi që vijon paraqet leximin interpretativ të Redaksisë ZHURMA, jo gjetje juridike ose akademike.

Muzeu Dixhital Shqiptar i lexon ngjarjet e pranverës 1999 përmes lentes së vet editoriale: historia shqiptare si histori e një rrjeti që u tentua të shkatërrohej me metodë. Rrjeti shqiptar në Kosovë — gjuha, familja, trashëgimia ligjore, e drejta e tokës, kontinuiteti brezor — u sulmua njëkohësisht nga disa drejtime. Dëbimi fizik i 850 000 njerëzve ishte kulmi i dukshëm; shkatërrimi i dokumenteve civile, i dokumentuar nga HRW, ishte shtresa e fshehur: pa certifikata lindjeje, pa libra të gjendjes civile, pa tituj pronësie, një komunitet i tërë rrezikonte të bëhej juridikisht joekzistent. Ky model — gjuhë, kujtesë, regjistrim civil si shënjestër — nuk ishte risi e vitit 1999. Ai ndërtohej mbi regjistrime e shpronësime të epokës osmane, mbi serbizimin demografik të Kongresit të Berlinit, mbi shtypjen e gjuhës dhe arsimit. Kosova e vitit 1999 ishte tentativa më e fundit — dhe e vetmja herë që u ndal nga ndërhyrja ndërkombëtare.

Burimet

• OSBE / Misioni i Verifikimit të Kosovës, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

• Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 2001.

• GJPNJ, Prokurori kundër Milutinović et al., Vendimi i Dhomës së Gjykimit, 26 shkurt 2009 (Çështja Nr. IT-05-87-T).

• Heinz Loquai, Der Kosovo-Konflikt — Wege in einen vermeidbaren Krieg, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden, 2000.

• Jo Angerer dhe Mathias Werth (regj.), Es begann mit einer Lüge, dokumentar, WDR/ARD, 8 shkurt 2001.

---

# Masakra e Paramithisë: dy ngjarje, një emër — dhuna dhe dëbimi në Paramithi 1943–1944
https://zhurma.press/masakra-e-paramithise/
Type: event
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-09-28

Dy vite, dy autorë, dy grupe viktimash — dhe dekada polemike që e kthyen emrin e përbashkët në armë narrative (1943–1944).

Çfarë fshihet pas një emri

"Masakra e Paramithisë" është një emërtim i vetëm që mbulon dy ngjarje të ndryshme, nga dy vite të ndryshme, me autorë të ndryshëm dhe viktima të ndryshme. Kjo nuk është rastësi historike — është rezultat i dekadave polemike nacionaliste, ku secila palë ka bërë me emrin e njëjtë armën e narracionit të vet. Ekspozimi i ndershëm historik kërkon, para çdo gjëje tjetër, çndërtimin e kësaj shumëkuptimësie.

Pse ka rëndësi

• «Masakra e Paramithisë» është një emër i vetëm për dy ngjarje të ndryshme, nga dy vite të ndryshme, me autorë dhe viktima të ndryshme — dhe secila palë e ka përdorur emrin si armë narrative.

• Mes 19 dhe 29 shtatorit 1943, njësi të Wehrmacht-it së bashku me milicinë bashkëpunëtore çame vranë 201 civilë grekë; 49 prej tyre u pushkatuan brenda kopshtit të shkollës fillore.

• Më 27 qershor 1944 forcat e EDES-it të Napoleon Zervasit morën qytetin, dhe pasuan vrasje masive të civilëve myslimanë çamë e djegie fshatrash — kjo është ngjarja që historiografia shqiptare e quan «Masakra e Paramithisë».

Qyteti i Paramithisë (shq. Paramithi) ndodhet në Thesprotin e sotme të Greqisë veriperëndimore — zemra e asaj treve që shqiptarët e quajnë Çamëri. Para Luftës së Dytë Botërore, qyteza ishte e ndarë pothuaj në dysh: rreth 3 000 banorë shqiptarë myslimanë (çamë) dhe rreth 3 000 të krishterë ortodoksë. Nga kjo hapësirë e ngushtë lindi njëra ndër polemikat historike më të ngulëta të Ballkanit të pasluftës.

Ngjarja e parë: Shtator 1943 — Pushkatimi i Paramithisë nga forcat gjermane

Mes 19 dhe 29 shtatorit 1943, gjatë fazës kulmore të Pushtimit Nazist të Greqisë, njësitë e Divizionit të Parë të Malësorëve të Wehrmacht-it (1. Gebirgs-Division), të shoqëruara nga milicia çame bashkëpunuese nën komandën e Nuri Dinos dhe vëllait të tij Mazar Dinos, vranë 201 civilë grekë në Paramithi dhe fshatrat rrethues. 19 fshatra u dogjën dhe u shkatërruan. Figura totale — 201 të vdekur, prej të cilëve 49 u pushkatuan brenda kopshtit të shkollës fillore të qytetit — rrjedh nga dokumentacioni historik i grumbulluar për gjykatën e Nurembergut dhe studimi monografik i historiografit gjerman Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiß: Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg (2008).

Lt. Koloneli gjerman Josef Remold kishte urdhëruar misione zbulimi kundër guerilëve. Mazar Dino, oficer i milicisë çame, organizoi arrestimin e 53 personaliteteve kryesore greke ortodokse të qytetit — priftërinj, mjekë, mësues, tregtarë — dhe i mblodhi ata në shkollën fillore. Katër u liruan; 49 u pushkatuan. Ushtari gjerman Helmut Götte dëshmoi më vonë se ekzekutimet u kryen "me karabina nga 5–6 metra larg" dhe se milica çame mori pjesë drejtpërdrejt në skuadrat e pushkatimit.

Në vitin 1948, Gjykata Speciale e Nurembergut — e njohur si "Procesi i Pengjeve" (Hostages Trial, Çështja Nr. 7) — shqyrtoi këto ngjarje si pjesë të akuzave kundër gjeneralëve të Wehrmacht-it. Gjyqtarët amerikanë konkluduan se pushkatimet e Paramithisë ishin "vrasje të sheshta" (plain murders), jo masa të ligjshme hakmarrjeje ushtarake. Gjenerali Hubert Lanz u deklarua i pafajshëm, por pranoi se nuk kishte pasur dijeni specifike për Paramithinë. Asnjë nga fajtorët kryesorë çamë nuk u arrestua — ata ishin strehuar tashmë në Shqipëri.

Kjo ngjarje — vrasjet e 1943 nga forcat gjermane me bashkëpunëtorët çamë — është ajo që historiografia greke dhe dokumentacioni i Nurembergut e lidhin kryesisht me emrin "masakra e Paramithisë". Ajo shërben edhe si argumenti themelor me të cilin EDES dhe mbështetësit e saj greke do të justifikonin veprimet e vitit pasues.

Ngjarja e dytë: Qershor 1944 — Sulmi i EDES-it dhe shpërngulja e çamëve

Më 27 qershor 1944, forcat e Lidhjes Kombëtare Demokratike Greke (EDES) nën komandën e gjeneral Napoleon Zervasit sulmuan Paramithinë kundër garnizonit të kombinuar çamo-gjerman. Pas marrjes ushtarake të qytetit, ndodhën vrasje masive të civilëve myslimanë çamë, rrëmbimet dhe plaçkitjet e pronave, si dhe djegja e fshatrave çame rreth e rrotull. Kjo ngjarje — jo ajo e vitit 1943 — është ajo që organizatat çame dhe historiografia shqiptare e quajnë "Masakra e Paramithisë" dhe e kujtojnë çdo vit më 27 qershor.

Elementet kryesore të kontekstualizimit historik janë: Zervas kishte kërkuar, pa sukses, që çamët të bashkoheshin me EDES-in kundër ELAS-it komunist. Misioni Aleate Britanike, nën Kolonelin Christopher Montague Woodhouse, ishte pranë forcave të Zervasit. Në raportin e tij zyrtar të 16 tetorit 1945, Woodhouse shkroi fjalë që historikisht kanë mbetur ndër dokumentet më delikat të kësaj periudhe: "Zervas, i inkurajuar nga Misioni Aleat nën komandën time, i nxori ata nga shtëpitë e tyre në vitin 1944, me qëllim për të lehtësuar operacionet kundër armikut." Ky dokument — i cituar gjerësisht në studimet akademike mbi çështjen çame — tregon se vendimi strategjik i shpërnguljes ishte i sanksionuar nga Aleatët, edhe nëse mënyra e zbatimit u kritikua si "hakmarrëse".

Historiania Eleftheria Manta, në studimin e saj "The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)" (2009), dokumenton rrjedhën e ngjarjeve duke u bazuar në arkivat greke. Studiuesi grek Lambros Baltsiotis, në artikullin "The Muslim Chams of Northwestern Greece: The Grounds for the Expulsion of a 'Non-Existent' Minority Community" (European Journal of Turkish Studies, 2011), argumenton — duke u bazuar në burime arkivore — se shpërngulja nuk ishte thjesht reagim i pakontrolluar ndaj bashkëpunimit, por "rezultat i politikës shtetërore greke që nga periudha e Luftërave Ballkanike". Studiuesja Georgia Kretsi, në "The 'Secret' Past of the Greek-Albanian Borderlands" (Ethnologia Balkanica, 2002), trajton ngjarjet si çështje kontabiliteti historik të pazgjidhur. Miranda Vickers, në monografinë "The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece" (2002), vlerëson se rreth 35 000 çamë myslimanë u dëbuan gjithsej nga Thesprotia deri në mars 1945.

Shifrat e viktimave — çfarë thonë burimet, çdo burim më vete

Pyetja e humbjeve njerëzore gjatë ngjarjeve të qershorit–korrikut 1944 është ndër çështjet më të kontestuara të historiografisë ballkanike. Numrat ndryshojnë rrënjësisht sipas orientimit dhe burimit të burimeve. Kjo nuk është çështje e keqdashjes — është pasojë e faktit se nuk ekzistojnë regjistrime të pavarura të kohës, se shumë dëshmi janë mbledhur dhjetëvjeçare pas ngjarjeve, dhe se interesi politik i të dyja anëve ka ndikuar mbledhjen dhe interpretimet.

Sipas Lambros Baltsiotis (2011): afërsisht 300 persona u vranë në Paramithi, kurse numri total i çamëve të vrarë gjatë gjithë fazës së shpërnguljes kapërcen 1 200 — disa burime shqiptare sugjerojnë deri 2 000.

Sipas Paul Mojzes (Balkan Genocides, 2011): forcat nacionaliste greke vranë të paktën 2 877 çamë, 475 gra u dhunuan, dhe mbi 68 fshatra u shkatërruan. Ky është një prej numrave akademikë më të cituar ndërkombëtarisht, por mbetet i kontestuar nga historianët grekë.

Sipas organizatave avokuese çame: të paktën 5 800 çamë u vranë gjatë gjithë periudhës 1944–1945. Ky është numri i paraqitur zakonisht në peticionet drejt parlamenteve ndërkombëtare.

Sipas dokumenteve britanike dhe raportimeve të Woodhouse: shifra nuk jepet me saktësi; veprimet përshkruhen si "çështje e turpshme" (a most disgraceful affair) dhe "orgji hakmarrjeje", pa ofruar numra të verifikuar.

Sipas manuskriptit të vitit 1974 të ish-oficerit të EDES-it V. Pavlidis (botuar 2009, sipas citimeve të mëvonshme): 247 vrasje vetëm gjatë ditës së parë të operacionit, jashtë "ekzekutimeve zyrtare". Ky dokument — burim i brendshëm EDES — ka vlerë veçanërisht për shkak të origjinës greke, por mbetet anekdotik dhe i paverifikuar nga burime të pavarura.

Çfarë mund të thuhet me siguri është pasoja demografike. Regjistrimet zyrtare greke të popullsisë — të raportuara në literaturën akademike — tregojnë rreth 18 600 myslimanë çamë të regjistruar në Thesproti më 1940, kundrejt vetëm 207 të mbetur në regjistrimin e vitit 1946. Dhjetëra mijëra u zhvendosën me dhunë drejt Shqipërisë deri në mars 1945. Ky boshllëk demografik është i dokumentuar dhe i pakundërshtueshëm. Numri saktë i të vrarëve nuk është i njohur dhe duhet trajtuar si i tillë.

Pasoja: lidhja me shpërnguljen e madhe

Ngjarjet e Paramithisë në qershor 1944 nuk qëndrojnë të izoluara. Ato shënuan fazën e parë dhe më të dhunshme të shpërnguljes sistematike të çamëve — procesi që do të vazhdonte me pretendime ligjore, bllokimin e kthimit dhe konfiskimin e pronave. Raporti i Woodhouse, si dhe burimet e tjera aleate, tregojnë se vendimi strategjik nuk ishte aksidental: EDES-i kuptoi — dhe Britania sanksionoi tacitisht — se pastrimi i zonës nga elementet çame do të lehtësonte operacionet ushtarake dhe do të eliminonte njërin element të pasigurisë në periudhën post-çlirimtare.

Pas shpërnguljes, shteti grek inicioi procese penale in absentia: gjykatat speciale dënuan me vdekje 2 106 çamë si bashkëpunëtorë nazistë. Kjo procedurë ligjore u shërbeu dy qëllimeve: legjitimonte retroaktivisht shpërnguljën si "dënim kolektiv për bashkëpunim" dhe bllokonte çdo kthim apo rikthim prone. Baltsiotis argumenton se natyra shtetërore e kësaj procedure është argument kundër interpretimit të ngjarjeve si thjesht reagim kaotik ushtarak.

Kornizim: dallimi mes bashkëpunimit individual dhe ndëshkimit kolektiv

Historiografia e besueshme — nga Baltsiotis te Manta, nga Kretsi te Mazower — pranon dy realitete të papajtueshmë sipërfaqësisht, por që duhet mbajtur bashkë:

E para: bashkëpunimi i çamëve me forcat pushtimtare italiane dhe gjermane ishte real, i dokumentuar dhe i rëndë. Mazar Dino, Nuri Dino dhe Xhemil Dino drejtuan struktura kolaboracioniste që kryen vrasje dhe dhunë kundër civilëve grekë. Njësia "Këshilla" (1942–1943) u përfshi në vrasjet e 600 fshatarëve gjatë Operacionit Augustus (korrik–gusht 1943), masakrën e Paramithisë të shtatorit 1943, si dhe dhjetëra aksione të tjera. Kjo nuk është tezë nacionaliste greke — është fakt i dokumentuar edhe nga burime shqiptare dhe ndërkombëtare të paanshme.

E dyta: bashkëpunimi i disa nuk justifikon ndëshkimin e të gjithëve. Historiania Eleftheria Manta dhe studiueset ndërkombëtare pohojnë se shumë çamë nuk kishin marrë pjesë aktive në asnjë akt bashkëpunimi. Lt. Koloneli britanik Palmer vlerësoi se "2 000–3 000 çamë bashkëpunuan në mënyrë të organizuar" — nga gjithsej 18 000 të pranishëm. Batalioni "Ali Demi" (njësia e ELAS-it e formuar me çamë në maj 1944) tregon se nuk kishte njëtrajtshmëri: disa çamë zgjodhën rrugën e rezistencës antifashiste. Shpërngulja e gjithë komunitetit — duke përfshirë pleqtë, gratë, fëmijët, dhe ata që kishin mbrojtur fqinjët e tyre të krishterë — është fenomen me natyrë etnike kolektive, pavarësisht se si është arsyetuar juridikisht.

Emërtimi "masakra" — kur zbatohet nga secila palë për ngjarjen që i përshtatet narracionit të vet — bëhet me qëllim ideologjik: greqishtja e aplikon 1943-n për të treguar "çfarë bënë çamët"; shqipja e aplikon 1944-n për të treguar "çfarë u bë çamëve". Të dyja janë të vërteta. Instrumentalizimi i të dyja, për të mohuar njëra-tjetrën, është mashtrues.

Kornizimi editorial i rrjetit të Zhurma Press

Rrjeti editorial i zhurma.press e lexon tragjedinë e Paramithisë si pasojë të logjikës imperiale ndaj entiteteve të brishta kufitare. Çamëria nuk ishte një çështje periferike — ishte nyja jugore e botës shqiptare, vendi ku dialekti çam i gjuhës shqipe, trashëgimia osmane dhe bashkëjetesa e krishterë-myslimane takoheshin. Kur ajo nyjë u pre — me bashkëpunim, me luftë, me shpërngulje — ai boshllëk nuk u mbush kurrë. Të dëbuarit shqiptarë myslimanë nga Thesprotia formuan koloni të mëdha në Shqipëri (Tiranë, Vlorë, Sarandë), por shpesh mbetën të margjinalizuar si "çamë", fjalë që mbart ende stigmën e historisë. Ky nuk është framing historik — është lexim editorial i fakteve të dokumentuara, i shënuar si i tillë.

Burimet

• Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiß: Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg, Ch. Links Verlag, 2008 — dokumentimi kryesor i operacioneve të Divizionit të Parë Malësor, duke përfshirë ekzekutimet e shtatorit 1943 në Paramithi.

• Gjykata Speciale e Nurembergut, Procesi i Pengjeve (Case No. 7: United States v. Wilhelm List et al.), 1947–1948 — burimi primar juridik; konkluzioni "plain murders" për ekzekutimet e Paramithisë.

• Lambros Baltsiotis, "The Muslim Chams of Northwestern Greece: The Grounds for the Expulsion of a 'Non-Existent' Minority Community," European Journal of Turkish Studies, nr. 12, 2011 — studimi themelor akademik mbi bazat strukturore dhe shtetërore të shpërnguljes.

• Eleftheria Manta, "The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)," Journal of Muslim Minority Affairs, 2009 — dokumentim i periudhës ndërmjet dy luftërave dhe bashkëpunimit, bazuar në arkivat greke.

• Georgia Kretsi, "The 'Secret' Past of the Greek-Albanian Borderlands: Cham Muslims — Perspectives on a Conflict over Historical Accountability and Current Rights," Ethnologia Balkanica, vol. 6, 2002 — analizë e polemikës historike dhe kujtesës kolektive.

• Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, Defence Academy of the United Kingdom, Conflict Studies Research Centre, 2002 — monografi e paanshme mbi dinamikat politike dhe demografike të çështjes çame.

• Regjistrimet zyrtare greke të popullsisë (1940 dhe 1946), të raportuara në literaturën akademike (Baltsiotis 2011; Manta 2009) — shifrat demografike: rreth 18 600 myslimanë çamë të regjistruar në Thesproti më 1940, kundrejt 207 të mbetur në regjistrimin e vitit 1946.

• Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44, Yale University Press, 1993 — konteksti i pushtimit aksist, i represaljeve dhe i dinamikës ndëretnike në Epir gjatë luftës.

• Christopher Montague Woodhouse, "Note on the Chams," raport ushtarak britanik, 16 tetor 1945 — cituar gjerësisht; dokumenton sanksionimin e shpërnguljes nga Misioni Aleat.

• Paul Mojzes, Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the 20th Century, Rowman & Littlefield, 2011 — shifra 2 877 e vrarëve; kontestuale, cituar në literaturën komparative.

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945, Purdue University Press, 1999 — konteksti i gjerë i bashkëpunimit çam me forcat italiane dhe gjermane, bazuar në arkivat italiane, gjermane, britanike dhe amerikane.

---

# Muhamet Kyçyku (Çami): gjuha si atdhe — bejtexhiu i Konispolit, rreth 1784–1844
https://zhurma.press/muhamet-kycyku/
Type: person
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-10-10

Shkroi shqip me shkronja arabe, në traditën e bejtexhinjve, dhe la ndër poemat e para të gjata narrative të letërsisë shqipe (rreth 1784–1844).

Kur shqipja nuk kishte ende shtet, as alfabet të njësuar, as shkolla të vetat, dikush duhej ta mbante fjalën e shkruar gjallë. Muhamet Kyçyku, i mbiquajturi Çami — nga Çamëria — e mbajti atë detyrë nga skaji më jugor i Shqipërisë, nga Konispoli. Ai shkroi shqip me shkronja arabe, në traditën e bejtexhinjve, dhe la ndër poemat e para të gjata narrative që njeh letërsia shqipe. Në rrjetin e gjerë të një kombi ende pa hartë politike, Kyçyku është nyja ku kodi lidhës nuk është as ushtria as kisha, po vetë gjuha: shqipja ishte atdhe përpara se atdheu të bëhej shtet.

Pse ka rëndësi

• Muhamet Kyçyku (Çami) lindi rreth vitit 1784 në Konispol, studioi rreth njëmbëdhjetë vjet në Al-Azhar të Kajros dhe u kthye të shërbente si hoxhë në fshatin e lindjes deri në vdekje, rreth 1844.

• I takon traditës së bejtexhinjve — poetëve që shkruanin shqip me alfabet arab, në letërsinë e quajtur aljamiado — dhe është ndoshta autori i parë shqiptar që u mor me poemën e gjatë narrative.

• Shkroi në dialektin e vet çam; vepra e tij kryesore, Erveheja, është ndër poemat e para të gjata narrative të letërsisë shqipe.

Nga Konispoli në Al-Azhar dhe kthimi

Kyçyku lindi rreth vitit 1784 në Konispol, në cepin verior të Çamërisë, në pjesën e saj që mbeti brenda Shqipërisë, aty ku toka shqiptare takon detin dhe kufirin e sotshëm me Greqinë. Si shumë dijetarë të kohës, u nis larg për arsimim: kaloi rreth njëmbëdhjetë vjet studimesh fetare në Al-Azhar të Kajros, ku kishte një koloni shqiptare të konsiderueshme. U kthye pastaj në fshatin e lindjes dhe shërbeu si hoxhë deri në vdekje. Nuk qe njeri i oborreve as i kryeqyteteve; qe një dijetar krahine, i cili solli dijen orientale në gjuhën e vet amtare — dhe pikërisht ky kthim i dijes në shqip e bën të jashtëzakonshëm.

Bejtexhinjtë: shqipja me shkronja arabe

Kyçyku i takon traditës së bejtexhinjve — poetëve popullorë të traditës myslimane në Shqipërinë osmane, që shkruanin vargje shqip me alfabet arab, në atë çka studiuesit e quajnë letërsi aljamiado. Kjo traditë lulëzoi nga shekulli XVIII në qytete e qendra fetare të Shqipërisë, Kosovës dhe Çamërisë. Poezia e tyre ishte e ndikuar nga modelet turke, persiane e arabe në modë, po thelbi mbetej i qartë: fjala ishte shqip. Në një kohë kur shkrimi i shqipes ishte i shpërndarë, i rrezikuar, shpesh i humbur në dorëshkrime private, bejtexhinjtë e mbajtën gjuhën e shkruar në jetë — dhe Kyçyku qe ndër më prodhimtarët e tyre, ndoshta i pari autor shqiptar që u mor me poemën e gjatë.

Erveheja: poema që udhëtoi nga Persia në shqip

Vepra për të cilën mbahet mend më së shumti është Erveheja — një rrëfim moral në vargje, i shkruar rreth vitit 1820, me titull fillestar Ravda ("kopsht"). Teksti, prej rreth 856 vargjesh, ruhet në Bibliotekën Kombëtare në Tiranë. Është një përrallë edukuese për virtytin e Ervehesë, gruas së ndershme që kalon prova e shpifje pa u përkulur. Burimi më i mundshëm i saj është Tûtî-nâme-ja persiane ("Përrallat e Papagallit") e Ziya'uddîn Nakhshabîut, e frymëzuar nga një origjinal sanskritisht — dëshmi e gjallë se si rrjeti kulturor shqiptar thithte e përkthente botën, duke e bërë të vetën në gjuhën amtare. Më 1888, rilindasi Jani Vreto e botoi Ervehenë me alfabet latin në Bukuresht, duke e pastruar nga fjalët orientale — kështu poema kaloi nga tradita bejtexhije te Rilindja Kombëtare, një urë mes dy epokash.

Vepra të tjera dhe zëri fetar

Kyçykut i atribuohet edhe Jusufi e Zylihaja, poemë me temë fetare-orientale e mbështetur në suren Jusuf të Kuranit, dukshëm më e gjatë se Erveheja. Burimet i atribuojnë gjithashtu vepra të tjera me karakter moralizues — një poemë kundër pijes së alkoolit dhe një vjershë historike të viteve 1820. Të gjitha këto e vendosin atë brenda logjikës së bejtexhinjve: letërsia si mësim, gjuha si mjet i dijes fetare e morale. Por për historinë e letërsisë shqipe, rëndësia e tij tejkalon temat: ai dëshmoi se shqipja mund të mbante një rrëfim të gjatë, të strukturuar, me frymë të vetën.

Nyja jugore e rrjetit të gjuhës

Kyçyku shkroi në dialektin çam, degën jugore të toskërishtes — shih dialektin çam dhe rrënjët e tij në Thesproti. Kjo nuk është hollësi anësore: dega çame e botës shqiptare, shpesh e vendosur në periferi të rrëfimeve kombëtare, doli të jetë një nga vatrat ku fjala e shkruar shqipe u ruajt e u zhvillua. Kur mendojmë për rrjetin shqiptar të shekullit XIX — atë botë të lidhur me gjuhë, besë e traditë gojore para se të kishte shtet — Kyçyku është një nyjë ku kodi lidhës shfaqet i pastër: jo flamuri, jo kufiri, po vargu shqip. Nga një fshat në skaj të hartës, ai i dha kombit atë që asnjë perandori s'mund t'ia jepte: dëshminë se gjuha e tij dinte të shkruante letërsi.

Burimet

Burimet kryesore: Robert Elsie, History of Albanian Literature (Columbia University Press / East European Monographs, 1995) dhe Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005), si dhe albanianliterature.net — burimi kanonik anglisht mbi bejtexhinjtë, mbi Kyçykun dhe mbi Ervehenë; R. Elsie, «Albanian Literature in the Moslem Tradition», Oriens, vëll. 33 (1992). Botimi i parë me alfabet latin: Jani Vreto (bot.), Erveheja, Bukuresht 1888. Të dhënat biografike të forta (data, tituj, arsimimi në Al-Azhar) janë kryqëzuar me zërat enciklopedikë (Wikipedia / en-academic) vetëm si verifikim faktesh, jo si kornizim.

Datat luhaten sipas burimeve — lindja rreth 1784, vdekja 1844–1846 — dhe numrat e vargjeve ndryshojnë sipas dorëshkrimit. Erveheja është atribuim i sigurt; veprat e tjera i atribuohen me besueshmëri të mirë, por mund të rishikohen.

---

# Thesprotia: zemra gjeografike e Çamërisë
https://zhurma.press/thesprotia/
Type: place
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-08-17

Çamëria gjeografike — bregu jugor i botës shqiptare, kufiri i vitit 1913, dëbimi i 1944-s

Çka është Thesprotia

Thesprotia (greqisht: Θεσπρωτία) është njësia rajonale e rajonit Epir, në veriperëndim të Greqisë, me kufi nga veriu me Shqipërinë. Kryeqyteti i saj administrativ është Igoumenitsa — në shqip: Gumenicë. Nga pikëpamja gjeografike, Thesprotia përfshin territoret që shqiptarët i kanë quajtur historikisht Çamëri: kodrat ranore të bregdetit Jon, luginën e lumit Thyamis (greqisht sot: Kalamas; shqip: Çam), ultësirat e Filiates (Filat), Paramythisë (Paramithi), Margaritit (Margëllëç) e Pargës. Pikërisht emri i këtij lumi është burimi i emrit Çam dhe, me radhë, i të gjithë emërtimit Çamëri — rruga gjuhësore që gjuhëtarët e ndjekin nga hidronimi antik Thyamis deri tek trajta shqipe Çam, e ngulitur në regjistrat osmanë nga shekulli XV e tutje. Konispoli — sot qytet i Shqipërisë — shtrihej dikur në të njëjtin brez kulturor dhe gjeografik; kufiri i sotëm e ka ndarë atë nga territori i Thesprotisë vetëm prej vitit 1913.

Pse ka rëndësi

• Thesprotia është njësia rajonale e Epirit në veriperëndim të Greqisë, me kryeqytet Igumenicën (shqip: Gumenicë); territoret e saj janë ato që shqiptarët i kanë quajtur historikisht Çamëri.

• Emri Çam vjen nga hidronimi antik Thyamis — lumi që sot greqisht quhet Kalamas — trajtë e ngulitur në regjistrat osmanë nga shekulli XV e tutje.

• Krahina u banua historikisht nga çamët, popullsi shqipfolëse e ndarë fetarisht mes myslimanëve e ortodoksëve por e bashkuar nga gjuha dhe kodi shoqëror; kufiri i sotëm e ndau Konispolin nga Thesprotia vetëm më 1913.

Çamët: gjuha dhe kodi

Thesprotia ka qenë e banuar historikisht nga një popullsi shqipfolëse — çamët (greqisht: Τσάμηδες) — e ndarë konfesionalisht midis myslimanëve dhe ortodoksëve, por e bashkuar nga gjuha dhe kodi social. Dialekti çam (dialekti çam) është degë e veçantë, arkaike e grupit toskë të shqipes — ai ruan forma zanore dhe fjalë të lashta që standardi i ri shqip i ka zbutur ose hequr. Gjuhëtarët e klasifikojnë si variantin më jugor të toskërishtes, me afri të dukshme me arvanitishten e Greqisë së jugut — edhe ky trashëgim i të njëjtit rrjet shqiptar jugor.

Kodi shoqëror i çamëve — besa, rregullat kanunore mbi nderin dhe mikpritjen, strukturat fisnore — ishte i njëjti rrjet lidhës që mbante bashkë trojet shqiptare nga Durrësi deri në Prevezë. Bartësi i parë i ditur i kësaj kulture në letërsinë shqipe është Muhamet Kyçyku (Çami) (~1784–1844), poet i lindur në Konispol. Kyçyku shkroi në dialektin e tij çam; vepra e tij kryesore, Erveheja — një tregim i gjatë në vargje mbi Ervehenë, një heroinë që mbron nderin e saj me besnikëri e mençuri — u shkrua në fillim të shekullit XIX dhe u botua më vonë nga Jani Vreto në Bukuresht. Ajo është ndër veprat e para të poezisë narrative shqipe. Kjo dëshmon se Çamëria nuk ishte periferi kulturore e botës shqiptare — ishte njëra nga qendrat e saj poetike.

Nga Ali Pasha te Protokolli i Firencës

Gjatë periudhës osmane, Thesprotia bënte pjesë në Vilajetin e Janinës — njësia administrative osmane me qendër Janinën (Ioannina). Ioannina ishte edhe qendra e pushtetit të Ali Pashë Tepelenës (rreth 1740–1822), pashai shqiptar që sundoi nga fundi i shekullit XVIII deri në fillimin e shekullit XIX një pashallëk gjerësisht autonom që mbulonte Epirin, Thesalinë dhe shumë pjesë të Greqisë kontinentale. Ali Pasha ishte figurë komplekse e kontroversiale — jo mishërim i një projekti kombëtar shqiptar — por sundimi i tij dëshmoi se Epiri ishte territor ku elitat shqiptare ushtronin pushtet qendror.

Pas Luftërave Ballkanike (1912–1913), Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe Protokolli i Firencës (dhjetor 1913) caktuan kufirin shqiptar-grek. Vija e re la Çamërinë — Thesprotinë në thelb — brenda territorit grek, duke prerë popullsinë çame nga shteti shqiptar sapo i krijuar. Kjo ndarje nuk u mbështet mbi kritere etnike apo gjuhësore: çamët ishin shqipfolës të evidentuar, por gjeopolitika e fuqive të mëdha doli mbi çdo kriter tjetër. Kufiri i vitit 1913 ishte akti i parë i mohimit — prerja administrative e rrjetit shqiptar jugor.

Lozana 1923: përjashtimi si shqiptarë

Konventa greko-turke e firmosur në Lozanë, 1923, caktoi një shkëmbim të detyruar popullsish midis Greqisë dhe Turqisë mbi bazën e fesë. Popullsia çame myslimane — rreth 17,000–20,000 persona sipas vlerësimeve të kohës — rrezikoi t'i nënshtrohej shkëmbimit si "myslimane," pavarësisht se nuk ishte turke. Ndërhyrja e diplomatëve shqiptarë pranë Lidhjes së Kombeve siguroi një përjashtim: çamët u njohën si shqiptarë, jo si turq, dhe u hoqën formalisht nga lista e shkëmbimit. Megjithatë, zbatimi ishte i metë — rreth 3,000 çamë u zhvendosën gjithsesi drejt Turqisë në kuadrin e procesit.

Ky episod dëshmon dy gjëra njëkohësisht: se komuniteti ndërkombëtar ishte i gatshëm ta dallonte identitetin shqiptar nga ai turk kur çështja shtrohej diplomatikisht, dhe se çamët, edhe kur fituan njohjen si "shqiptarë," mbetën të brishtë ndaj politikave të shtetit grek. Konventa e Lozanës nuk i mbrojti — u dha vetëm një mbrojtje juridike formale e të paplotë.

Qershori 1944: dëbimi

Periudha e Luftës së Dytë Botërore e la Thesprotinë nën pushtim aksist dhe e bëri Çamërinë skenë të një dhune ndër-komunale të pandalur. Qershori i vitit 1944 shënon pikën kulminante: forca të rezistencës greke të krahut të djathtë EDES (Lidhja Kombëtare Republikane Greke), të udhëhequra nga Napoleon Zervas, sulmuan dhe dëbuan masivisht popullsinë çame myslimane të Thesprotisë. Sipas të gjitha llogarive, masa dërrmuese e çamëve myslimanë — vlerësimet e historianëve variojnë midis 18,000 dhe 35,000 vetave — u shpërngulën me forcë drejt Shqipërisë gjatë viteve 1944–1945.

Vdekjet gjatë dëbimit dhe operacioneve që e paraprinë janë të kontestuara. Burime shqiptare dhe organizata avokuese çame citojnë shifra deri në 2,000–4,000 të vrarë; burime dhe historianë grekë japin numra dukshëm më të vegjël, ndërsa disa burime të bazuara mbi dëshmi të kohës flasin për rreth 300–600 vrasje në incidente të dokumentuara në vendbanime të ndryshme të Thesprotisë. Asnjë nga këto shifra nuk ka marrë konsensus akademik ndërkombëtar; ato duhen lexuar sipas burimit që i prodhon. Dëbimi si fakt — shpërngulja e detyruar e një popullsie civile — është i dokumentuar dhe i pranuar shkencërisht. Ndërkohë, çamët myslimanë të dëbuar u dënuan in absentia nga gjykatat greke për bashkëpunim me pushtuesin e Aksit; pasuritë e tyre u konfiskuan; dhe e drejta e kthimit iu mohua.

Parlamenti shqiptar dhe organizatat avokuese të çamëve në diasporë e kanë cilësuar dëbimin si gjenocid. Kjo është terminologjia e tyre politike dhe juridike — e paraqesim termin si të tillë, jo si konstatim të vendosur të shkencës historike apo juridike ndërkombëtare. Spastrim etnik dhe masakër janë terma të mbështetur nga dokumentimi ekzistues.

Vija e mohimit

Çamëria — dhe Thesprotia si bërthama e saj gjeografike — ofron një shembull të qartë të asaj që mund të quhet vija e mohimit të rrjetit shqiptar: jo një akt i vetëm, por një vijë procesesh të lidhura. Viti 1913 e preu rrjetin, pa e pyetur popullsinë çame. Konventa e Lozanës (1923) kërcënoi ta zbrazte atë nëpërmjet transferimit fetar — u pengua me vështirësi. Dëbimi i 1944-s e zbrazi fizikisht territorin. Dënimet in absentia dhe konfiskimi i pronave e bllokuan rikthimin. "Çështja çame" (çështja çame) — kërkesa diplomatike shqiptare ndaj Greqisë për njohjen e padrejtësisë dhe të drejtën e kthimit e të kompensimit — mbetet e pazgjidhur deri sot, pa një mekanizëm bilateral funksional.

Çamët që mbijetuan dëbimin dhe pasardhësit e tyre jetojnë sot kryesisht në Shqipëri, Kosovë dhe diasporë. Dialekti çam — ajo gjuhë arkaike e rrjetit jugor — ruhet kryesisht nga brezat e moshuar dhe është bërë objekt studimi gjuhësor pikërisht sepse bartësit e tij natyrorë u shkëputën nga toka e vet. Çamëria ortodokse — çamët e krishterë — në pjesën më të madhe mbeti dhe u asimilua. Kjo asimetri kujton se dëbimi i 1944-s nuk ishte thjesht fetar — ishte edhe politik e etnik.

Thesprotia sot është njësi rajonale greke me rreth 40,000 banorë, me Gumenicën si port kryesor ndaj Korfuzit dhe kalimit të Adriatikut. Toponimet shqiptare — Filat, Paramithi, Margëllëç, Gumenicë — vazhdojnë të përdoren në gjuhën shqipe si kujtesë e qëndrueshme e një pranie historike që as kufiri dhe as dëbimi nuk ia dolën ta fshinin plotësisht.

Burimet

• Miranda Vickers, The Cham Issue — Albanian National & Property Claims in Greece, Defence Academy of the United Kingdom, Conflict Studies Research Centre, 2002.

• Beqir Meta, Tragjedia çame, Tiranë, 2007.

• Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation, 1941–44, Yale University Press, 1993.

• Lambros Baltsiotis, "The Muslim Chams of Northwestern Greece", European Journal of Turkish Studies, 2011.

• Peter Trudgill & George Tzavaras, studime mbi arvanitishten dhe dialektet shqipe të jugut.

---

# Tragjedia e Korishës: nata e 13 majit 1999
https://zhurma.press/tragjedia-e-korishes/
Type: event
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-07-29

Nata e 13 majit 1999 — kur bombat e NATO-s ranë mbi refugjatët shqiptarë të Korishës

Natën e 13 majit 1999, në një lëndinë pyjore pranë fshatit Korishë, në rrugën Prizren–Suharekë, avionët e NATO-s goditën atë që Aleanca e quajti një objektiv legjitim ushtarak. Nën bomba nuk kishte vetëm pajisje lufte: aty kishin gjetur strehë dhjetëra refugjatë shqiptarë të Kosovës — bujq të zhvendosur, gra, fëmijë e të moshuar, të mbledhur me traktorët e tyre. U vranë diku midis dyzet e tetë e tetëdhjetë e shtatë veta. Korisha është ndër ngjarjet më të rënda të fushatës ajrore të NATO-s kundër Jugosllavisë — dhe një nga ato pak faqe ku viktima ishte shqiptari e goditësi ishte Perëndimi. Për një gazetë që i sheh Uashingtonin dhe Brukselin me të njëjtin skepticizëm si Beogradin, ajo natë nuk lejohet të harrohet as të thjeshtohet.

Pse ka rëndësi

• Natën e 13 majit 1999, në një lëndinë pyjore pranë fshatit Korishë në rrugën Prizren–Suharekë, tre avionë të NATO-s goditën atë që Aleanca e quajti objektiv legjitim ushtarak.

• Nën bomba kishin gjetur strehë qindra civilë shqiptarë të zhvendosur me traktorë e qerre; u vranë diku midis dyzet e tetë e tetëdhjetë e shtatë veta, shumica gra, fëmijë e pleq.

• Numri i saktë mbetet i pazgjidhur: «Libri i Bardhë» jugosllav numëroi së paku dyzet e tetë të vrarë, burime serbe folën për tetëdhjetë e shtatë e madje mbi njëqind, ndërsa Human Rights Watch e vlerësoi «deri në tetëdhjetë e shtatë civilë të zhvendosur».

• NATO këmbënguli se kishte goditur një kamp ushtarak pa e ditur praninë e civilëve; Human Rights Watch gjeti tregues se ata mund të ishin përdorur si mburojë njerëzore, por shtoi se nuk është e mundur të përcaktohet me siguri.

Nata e 13 majit

Rreth orës njëmbëdhjetë e gjysmë të natës, në javën e tetë të bombardimeve, tre avionë të NATO-s hodhën mbi lëndinën pranë Korishës një sërë bombash — të parat me udhëzim lazeri mbi atë që u përshkrua si artileri dhe një transportues i blinduar, e pastaj disa bomba të pauguidura. Në atë hapësirë ishin vendosur, mbi traktorë e qerre, qindra civilë shqiptarë të zhvendosur nga fshatrat përreth. Kur bombat mbaruan, toka ishte mbuluar me trupa, traktorë të djegur dhe të plagosur që bërtisnin. Shumica e të vrarëve ishin gra, fëmijë e pleq; mes të plagosurve kishte fëmijë nën pesëmbëdhjetë vjeç. Ishte nata më vdekjeprurëse për civilët shqiptarë e shkaktuar drejtpërdrejt nga aleanca që ishte ngritur, sipas fjalëve të veta, për t'i mbrojtur ata.

Sa u vranë — dhe pse numri nuk zë vend

Numri i saktë i të vdekurve mbetet i pazgjidhur. «Libri i Bardhë» jugosllav numëroi së paku dyzet e tetë të vrarë, kryesisht gra, fëmijë e të moshuar, dhe rreth gjashtëdhjetë të plagosur; burime serbe folën për tetëdhjetë e shtatë e madje mbi njëqind. Human Rights Watch, në hetimin e vet të pavarur të fushatës, e vlerësoi shifrën «deri në tetëdhjetë e shtatë civilë të zhvendosur». Ne nuk e riprodhojmë numrin më të lartë si fakt të prerë — jo sepse jetët peshojnë më pak, por sepse pikërisht kur numrat bëhen armë propagande, nderi ndaj të vdekurve kërkon që shifra të mbahet si rend madhësie, jo si slogan. Fakti i pakontestuar është ky: një grumbull refugjatësh civilë u shua brenda pak minutash.

Objektiv legjitim apo mburojë njerëzore?

Rrethanat janë vetë burim mosmarrëveshjeje. NATO këmbënguli se kishte goditur një kamp ushtarak dhe pikë komandimi të ushtrisë jugosllave, me pajisje të vëzhguara nga ajri, dhe se prania e civilëve nuk ishte e ditur. Ditë më pas, zëdhënësit e Aleancës lanë të kuptohej se forcat serbe mund t'i kishin sjellë refugjatët atje si mburojë njerëzore. Disa të mbijetuar shqiptarë e përforcuan këtë: thanë se policia dhe ushtria jugosllave i kishin drejtuar në atë vend pikërisht që t'i vriste bomba e NATO-s. Të tjerë thanë thjesht se «serbët i mbyllën aty për të vdekur». Human Rights Watch gjeti tregues se civilët mund të ishin përdorur si mburojë nga forcat VJ/MUP — por shtoi qartë se «nuk është e mundur të përcaktohet me siguri» se ata u detyruan qëllimisht. Ne nuk e gjykojmë këtë pyetje: e paraqesim ashtu siç mbetet — e hapur.

Përgjegjësia që nuk pastrohet

Ajo që mund të thuhet me siguri është se përgjegjësia është e shtresuar, dhe se asnjë shtresë nuk e fshin tjetrën. Makineria e spastrimit të Millosheviçit i kishte nxjerrë këta njerëz nga shtëpitë e veta — pa atë zhvendosje me dhunë, nuk do të kishte pasur refugjatë të grumbulluar në një lëndinë. Por bombat që i vranë ishin të NATO-s. Human Rights Watch arriti në përfundimin se Aleanca «nuk zbatoi masa paraprake të mjaftueshme» për të verifikuar mungesën e civilëve para se të godiste — se numri i tepërt i të vdekurve tregon vetë se verifikimi ishte i pamjaftueshëm. Të thuash se «serbët e provokuan» nuk e shlyen detyrimin e atij që shtypi butonin; të thuash se «ishte gabim lufte» nuk e kthen faktin se një fuqi që fluturonte pa rrezik mbi kokat e njerëzve mbante mbi vete barrën e kujdesit. Të dyja të vërtetat qëndrojnë në të njëjtën faqe.

Mirënjohja dhe llogaria

Korisha është prova që skepticizmi i rrjetit shqiptar ndaj fuqive të mëdha nuk është refleks armiqësie, por kujtesë. Për breza, historia e shqiptarit është shkruar nga të tjerët: në Berlin ndahej territori i tij, në Firence caktohej kufiri i tij, e në Korishë vdiq nën çlirimtarin e vet të shpallur. Nuk e mohojmë se ndërhyrja e NATO-s i dha fund spastrimit dhe hapi rrugën e lirisë së Kosovës — kjo është e vërtetë dhe qëndron. Por një popull që di ta shohë me nder edhe të vdekurin e vet nga dora mike është një popull që ka dalë nga roli i objektit. Të kujtosh Korishën do të thotë të mbash njëkohësisht mirënjohjen dhe llogarinë — të mos i japësh asnjë fuqie, as mikut, të drejtën ta harrojë çmimin njerëzor të asaj që bën në emrin tënd.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur ndërkombëtare dhe në raportet e organizatave të pavarura të të drejtave të njeriut, duke i ndarë faktet e dokumentuara nga kornizimi ynë interpretues. Burim themelor: Human Rights Watch, Civilian Deaths in the NATO Air Campaign (shkurt 2000), i cili e trajton Korishën si një nga incidentet më të rënda të fushatës; përveç tij, «Libri i Bardhë» jugosllav dhe raportimet bashkëkohore të BBC-së, CNN-it e Deutsche Welle-s mbi deklaratat e NATO-s (Jamie Shea) dhe të mbijetuarve. FAKTE (të dokumentuara): goditja ndodhi natën e 13 majit 1999 pranë fshatit Korishë, në rrugën Prizren–Suharekë; të vdekurit ishin civilë shqiptarë të zhvendosur, kryesisht gra, fëmijë e të moshuar; vlerësimet për të vrarët luhaten nga ~48 (Libri i Bardhë) deri në ~87 (HRW), me rreth 60 të plagosur; NATO deklaroi se kishte goditur një objektiv ushtarak dhe pranoi vdekjet civile; Human Rights Watch përfundoi se NATO nuk zbatoi masa paraprake të mjaftueshme për të verifikuar mungesën e civilëve. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Numri i të vrarëve është i kontestuar (nga ~48 në ~87 e më lart); NUK e riprodhojmë shifrën më të lartë si fakt të prerë, dhe theksojmë se fakti i pakontestuar është vetë shuarja e një grumbulli refugjatësh civilë. (2) Pyetja nëse forcat jugosllave i vendosën civilët atje si mburojë njerëzore mbetet e pazgjidhur — HRW gjeti tregues por deklaroi se «nuk mund të përcaktohet me siguri»; ne e paraqesim çështjen të hapur, pa e gjykuar. (3) Përgjegjësia është e shtresuar: zhvendosja me dhunë nga forcat serbe krijoi kushtet, ndërsa goditja që i vrau ishte e NATO-s — as njëra nuk e fshin tjetrën. (4) Leximi ynë se Korisha është prova e një skepticizmi-si-kujtesë ndaj fuqive të mëdha është kornizim editorial nën lentën tonë, jo citim dokumenti — e shënojmë si të tillë; ndërhyrja e NATO-s njëkohësisht i dha fund spastrimit etnik të Kosovës.

---

# Dialekti çam: toskërishtja arkaike e Çamërisë — kodi që mbijetoi dëbimin
https://zhurma.press/dialekti-cam/
Type: place
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-10-10

Bashkë me arvanitishten, një nga dy degët më konservatore të shqipes — e folme e rrezikuar, jo e vdekur, nga Thesprotia te Konispoli.

Çamërishtja — dialekti çam — është e folmja shqipe e Çamërisë, krahinës bregdetare të Thesprotisë e Prevezës në Epirin e sotëm grek dhe të skajit jugor shqiptar rreth Konispolit. Bashkë me arvanitishten, ajo mbahet si një nga dy dialektet më konservatore të shqipes: një degë e vjetër e toskërishtes që ruajti forma arkaike pikërisht sepse u nda herët nga trungu. Nën lentën tonë, çamërishtja është kodi i një dege të prerë — gjuha si filli lidhës që mbijetoi kur njerëzit u shpërndanë. Ajo nuk është gjuhë e vdekur dhe as e veçantë nga shqipja: është një e folme e rrezikuar, e kuptueshme lehtë me shqipen standarde, që sot jeton më shumë në mërgim e në kujtesë sesa në vendlindje.

Pse ka rëndësi

• Dialekti çam është nëndialekt i toskërishtes dhe varieteti më jugor i shqipes, i folur në Thesproti e në veri të Prevezës në Epir, si dhe në skajin jugor shqiptar rreth Konispolit e Markatit.

• Ai ruan forma që standardi i ka humbur: grupet e vjetra kl dhe gl atje ku standardi ka q e gj («klumësht» për «qumësht»), dhe l-në ndërzanore atje ku standardi ka kaluar në j («gola» për «goja»).

• Historikisht e folën njësoj çamët myslimanë dhe ata ortodoksë — feja i ndau administrativisht, por jo gjuhën; sot është e folme e rrezikuar që jeton më shumë në mërgim sesa në vendlindje.

Çfarë është dhe ku flitet

Dialekti çam është nëndialekt i toskërishtes — dega jugore e shqipes — dhe, bashkë me arvanitishten, varieteti më jugor i gjuhës. Në kuptimin e vet etnografik e dialektologjik, çamërishtja përfshin të folmen e tërë popullsisë shqipfolëse të Thesprotisë dhe të veriut të Prevezës në Epir, me disa fshatra edhe në njësinë e Janinës, si dhe të skajit jugor shqiptar rreth Konispolit e Markatit. Historikisht e folën çamët myslimanë dhe ata ortodoksë njësoj — feja i ndau administrativisht, por jo gjuhën.

Një e folme që ruajti të vjetrën

Vlera e çamërishtes për dijen shqiptare qëndron te konservatorizmi i saj: ajo ruan tinguj e forma që shqipja standarde i ka humbur. E folmja çame mban grupet e vjetra bashkëtingëllore kl dhe gl atje ku standardi ka q e gj — kështu «qumësht»-i i standardit del klumësht. Ajo ruan një l ndërzanore atje ku standardi ka kaluar në j: «goja» del gola, me atë l të vjetër që rrjedh nga një lj e hershme.

Përveç këtyre tipareve të veçanta, çamërishtja ndan edhe shenjat e përgjithshme të toskërishtes: humbjen e zanoreve hundore që gegërishtja i ka ruajtur, dhe rotacizmin — kthimin e n-së ndërzanore në r. Ajo çrrumbullakon y-në duke e afruar te i, dhe e mbyll ë-në drejt e-së. Edhe në morfologji ruan forma të veçanta, si e kryera e tashme vetvetore u kam bërë atje ku standardi thotë «jam bërë». Dialektologët e shpjegojnë këtë karakter arkaik me izolimin e hershëm të krahinës dhe me kontaktin e gjatë e të pandërprerë me greqishten, që e mbylli çamërishten në një xhep gjuhësor më vete.

Dëshmitë e para dhe letërsia

Një nga dëshmitë më të hershme të shkruara që lidhet me këtë të folme jugore është fjalori greqisht–shqip i Marko Boçarit, me rreth 1.484 fjalë, i ruajtur në Bibliotekën Kombëtare të Francës në Paris në fillim të shekullit XIX. Po ashtu, figura letrare më e njohur e Çamërisë, Muhamet Kyçyku (Çami), i lindur në Konispol, shkroi rreth vitit 1820 poemën Erveheja — një nga veprat më të hershme të poezisë rrëfimtare shqipe. Këto dëshmi tregojnë se çamërishtja nuk ishte thjesht e folme fshatarake, por bartëse e një tradite të shkruar e letrare me rrënjë të thella.

Dëbimi dhe dialekti në mërgim

Kufiri shtetëror i vitit 1913 e la popullsinë çame brenda Greqisë, të ndarë nga pjesa tjetër e trungut shqiptar. Tri dekada më vonë, dëbimi i viteve 1944–1945 shpërndau pjesën më të madhe të çamëve myslimanë drejt Shqipërisë, Turqisë e më tej. Kështu një pjesë e madhe e folësve të çamërishtes u shkëput nga toka ku dialekti kishte marrë formë për shekuj. Toponimet shqiptare mbetën mbi një tokë ku komuniteti nuk mund të kthehet lirisht; e folmja vazhdoi në mërgim, e ruajtur në familje e në kujtesë, gjithnjë nën trysninë e mjediseve të reja.

Sot: mes arvanitishtes dhe standardit

Numri i folësve jepet ndryshe sipas burimeve dhe sipas mënyrës së numërimit — çamë myslimanë apo ortodoksë, brenda Greqisë apo në diasporë. Ethnologue (2002) llogariti rreth 10.000 folës në Epirin grek e në Maqedoninë Perëndimore, ndërsa Miranda Vickers (1999) vlerësoi rreth 40.000 çamë ortodoksë. Në Greqi, folësit ortodoksë sot shpesh e quajnë veten arvanitas dhe të folmen e tyre arvanitika, por kur e flasin atë e quajnë thjesht shqip. Në Shqipëri, brezat e rinj të pasardhësve të dëbuar e zëvendësojnë gjithnjë e më shumë çamërishten me standardin. E folmja mbetet e rrezikuar në të dyja anët e kufirit — jo e vdekur, por e ngushtuar.

Kodi që mbijetoi

Nëse Çamëria është dega e prerë e rrjetit shqiptar, çamërishtja është kodi që mbeti i gjallë edhe pasi dega u shkëput. Pikërisht ndarja — kufiri i 1913-s, izolimi, dëbimi — e ruajti të vjetrën: format që trungu i harroi, çamërishtja i mbajti si në një arkiv të folur. Ky është leximi ynë, jo një pohim dokumenti: gjuha, këtu, është kujtesa e fundit e një bote që nuk u lejua të mbetej e tërë.

Burimet

Për klasifikimin e tiparet dialektore: dialektologjia shqiptare, veçanërisht veprat e Eqrem Çabejt dhe Jorgji Gjinarit mbi të folmet toske; për letërsinë e figurat çame, shkrimet e Robert Elsie-t mbi letërsinë e dialektet shqipe; për shtrirjen e folësve në Greqi, vrojtimi Euromosaic i Bashkimit Europian mbi komunitetet shqipfolëse; për numrat, Ethnologue (2002) dhe vlerësimet e Miranda Vickers-it (1999) mbi çamët ortodoksë. Fjalori i Marko Boçarit ruhet në Bibliotekën Kombëtare të Francës.

---

# Shpërngulja e çamëve, 1944–1945: një komunitet i tërë i fshirë nga harta e Thesprotisë
https://zhurma.press/shperngulja-e-cameve-1944/
Type: event
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-09-29

Ngjarje · shek-xx — dëbimi i komunitetit mysliman çam nga Thesprotia, 1944–45

Midis qershorit 1944 dhe marsit 1945, një komunitet i tërë u fshi nga harta e vendit ku kishte jetuar për shekuj. Popullsia myslimane shqiptare e Çamërisë — krahina bregdetare e Thesprotisë në Epirin e sotëm grek — u dëbua ose iku nën armë drejt Shqipërisë, duke lënë pas shtëpitë, tokat, varret dhe një prani të pandërprerë prej brezash. Dëbimi u krye nga forcat e rezistencës greke antikomuniste EDES të Napoleon Zervës, në kushtet e fundit të Luftës së Dytë Botërore. Ai është akti me të cilin një degë e tërë e rrjetit shqiptar u shkëput fizikisht nga trungu — dhe mbetet edhe sot ndër faqet më të kontestuara e më pak të njohura të kujtesës kombëtare.

Pse ka rëndësi

• Midis qershorit 1944 dhe marsit 1945 popullsia myslimane shqiptare e Çamërisë — krahina bregdetare e Thesprotisë — u dëbua ose iku nën armë drejt Shqipërisë, duke lënë pas shtëpitë, tokat dhe varret.

• Dëbimi u krye nga forcat e rezistencës greke antikomuniste EDES të Napoleon Zervës; më 27 qershor 1944 ato morën Paramithinë, ku sipas dëshmive çame u vranë qindra myslimanë çamë.

• Një pjesë e komunitetit kishte bashkëpunuar me forcat e Boshtit — fakt i dokumentuar që nuk mohohet — por ndëshkimi ra mbi tërë komunitetin: gra, fëmijë, të moshuar dhe çamë ortodoksë pa asnjë lidhje me pushtuesin.

• Deri në pranverën e vitit 1945, sipas burimeve diku mbi njëzet mijë veta kishin kaluar kufirin; Chris Woodhouse, kreu i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, pranoi më vonë se vendimi u mor me nxitjen e misionit aleat.

Një komunitet i vjetër në një kufi të ri

Çamët janë shqiptarë të Epirit jugor — myslimanë e ortodoksë — me dialektin e tyre çam dhe një gjeografi toponimesh shqiptare që shtrihet nga Filati te Paramithia, Gumenica e Parga. Kufiri shtetëror grek-shqiptar i vitit 1913, i vizatuar nga Protokolli i Firences, i la ata brenda Greqisë, të ndarë nga pjesa tjetër e trungut shqiptar. Këmbimi i popullsive greko-turke i vitit 1923 (Traktati i Lozanës) fillimisht i përfshiu si «myslimanë» për t'u shpërngulur në Turqi, por komuniteti u përjashtua pas ndërhyrjes ndërkombëtare — çamët mbetën në vend si pakicë shqiptare brenda shtetit grek, gjithnjë e më e rrethuar nga dyshimi.

Lufta, bashkëpunimi dhe justifikimi

Gjatë pushtimit italo-gjerman, një pjesë e komunitetit mysliman çam bashkëpunoi me forcat e Boshtit — me udhërrëfyes, informatorë e njësi ndihmëse; në shtator 1943, gjatë ndëshkimeve gjermane në Paramithi kundër fshatarëve grekë, morën pjesë edhe ndihmës çamë. Ky bashkëpunim është i dokumentuar dhe nuk mund të mohohet. Por ai u kthye në justifikim për një ndëshkim kolektiv: jo ndaj individëve që bashkëpunuan — të cilët një gjykatë speciale greke i dënoi më 1945–1946 në mungesë, mbi dy mijë veta — por ndaj tërë komunitetit, gra, fëmijë, të moshuar, dhe çamë ortodoksë që s'kishin asnjë lidhje me pushtuesin. Ndëshkimi i kolektivit për fajin e disave është vetë përkufizimi i spastrimit.

Qershor 1944: Paramithia

Dëbimi u hap me dhunë. Më 27 qershor 1944, forcat e EDES-it të Zervës morën Paramithinë; sipas dëshmive çame, atje u vranë qindra myslimanë çamë — burra, gra e fëmijë — shumë të plaçkitur e keqtrajtuar para vdekjes. Një oficer britanik i misionit aleat e përshkroi ngjarjen si «një punë krejt të turpshme, një orgji hakmarrjeje» ku çetat vendore plaçkitën e shkatërruan gjithçka. Sulmet vazhduan mbi fshatrat e Filatit, Gumenicës e Pargës. Deri në pranverën e vitit 1945, popullsia myslimane çame — sipas burimeve, diku mbi njëzet mijë veta — kishte kaluar kufirin drejt Shqipërisë, ku mbeti si komunitet refugjatësh, me pronat e konfiskuara dhe kthimin të ndaluar.

Kush vendosi

Përgjegjësia nuk qëndron vetëm te çetat vendore. Chris Woodhouse, kreu i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, e pranoi më vonë hapur se vendimi për t'i dëbuar çamët u mor me nxitjen e misionit aleat për të lehtësuar operacionet kundër armikut — duke kritikuar mënyrën «vendetë» me të cilën u zbatua. Dëbimi ishte njëkohësisht një akt lufte i orkestruar dhe një shpërthim hakmarrjeje lokale; të dyja bashkë. Pas luftës, ligji grek i shtetësisë i vitit 1948 ua mohoi çamëve të dëbuar të drejtën e kthimit dhe të pronës — duke e bërë fshirjen jo një ngjarje të vetme, por një gjendje të përhershme.

Dega që u pre

Nën lentën e rrjetit, Çamëria është dega që u pre. Ku degët e tjera të botës shqiptare u ndanë me vija në hartë — Prizreni, Kosova, Janina — Çamëria u zhvesh nga vetë njerëzit e saj. Sot dialekti çam mbijeton kryesisht në mërgim; toponimet shqiptare mbeten të gdhendura mbi një tokë ku komuniteti që i emërtoi nuk lejohet të kthehet. «Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej» këtu nuk është metaforë: është një popullsi e gjallë e shkëputur nga vendbanimi i vet dhe e mbajtur jashtë me ligj. Të kujtosh Çamërinë me nder do të thotë as ta mohosh bashkëpunimin që ndodhi, as ta lejosh atë të mbulojë dëbimin e një komuniteti të tërë — të mbash të dyja të vërtetat në të njëjtën faqe.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur ndërkombëtare dhe ndan faktet e dokumentuara nga kornizimi ynë interpretues. Studime themelore: Miranda Vickers, The Cham Issue — Albanian National & Property Claims in Greece (Conflict Studies Research Centre / Defence Academy, 2002/2007); Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation 1941–44 (Yale, 1993) mbi EDES-in, Zervën dhe dëbimet; Bernd Fischer, Albania at War, 1939–1945; koleksioni dokumentar i Robert Elsie-t (albanianhistory.net). FAKTE (të dokumentuara): dëbimi u krye midis qershorit 1944 e marsit 1945 nga forcat e EDES-it të Napoleon Zervës; Paramithia u sulmua më 27 qershor 1944; vlerësimet për të dëbuarit luhaten nga ~14.000 deri në ~35.000 (shumica e burimeve rreth 20.000–30.000 myslimanë çamë); një pjesë e komunitetit kishte bashkëpunuar me pushtuesin dhe mbi 2.100 veta u dënuan në mungesë nga një gjykatë greke më 1945–1946; Chris Woodhouse i Misionit Aleat pranoi pjesë të përgjegjësisë për vendimin; ligji grek i shtetësisë i 1948-s ua mohoi kthimin dhe pronën. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Numri i të vrarëve është thellësisht i kontestuar — dokumenti i «Komitetit Antifashist të Mërgimtarëve Çamë» jep 2.771, ndërsa historiografia ndërkombëtare jep shifra dukshëm më të ulëta e të pasigurta; NUK e riprodhojmë shifrën më të lartë si fakt, dhe theksojmë se vetë dëbimi — humbja e shtëpive, pronës e një jete shekullore komunitare — është fakti më i dokumentuar e më pak i diskutueshëm. (2) Bashkëpunimi i një pjese të komunitetit me Boshtin është i vërtetuar; ne e paraqesim atë hapur dhe njëkohësisht e dallojmë nga ndëshkimi kolektiv i tërë komunitetit — të dyja qëndrojnë, asnjëra nuk e fshin tjetrën. (3) Numrat e të dëbuarve jepen si rend madhësie (~mbi 20 mijë), jo si shifër e prerë. (4) Leximi ynë se Çamëria është «dega e prerë» e rrjetit është kornizim historik nën lentën tonë, jo citim dokumenti — e shënojmë si të tillë; ngjarja ndodhi brenda kontekstit të Luftës së Dytë e të Luftës Civile Greke, dhe EDES-i ishte njëkohësisht forcë rezistence antifashiste.

---

# Kërkesa për autonomi: programi i parë politik kombëtar i shqiptarëve
https://zhurma.press/kerkesa-per-autonomi/
Type: event
Published: 2026-07-01
Updated: 2026-08-08

Programi i parë politik kombëtar i shqiptarëve — një vilajet i vetëm autonom, me gjuhën shqipe, 1878–1881.

Kararnameja e qershorit 1878 foli në gjuhën që lejohej: mbrojtje e tokës së Sulltanit. Por brenda dy vjetësh, i njëjti rrjet nisi të thoshte me zë atë që dokumenti i parë e kishte mbajtur nën petkun e besnikërisë — se shqiptarët ishin një popull i vetëm, që duhej të qeveriste një territor të vetëm, në gjuhën e vet. Kjo kërkesë — një vilajet autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane, me shkollë e administratë në shqip — është programi i parë politik kombëtar i shqiptarëve. E shpalli Lidhja e Prizrenit në vitet 1878–1881; e shtypi me ushtri e njëjta perandori që Kararnameja kishte premtuar ta mbronte.

Pse ka rëndësi

• Kërkesa për një vilajet autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane, me shkollë e administratë në shqip, është programi i parë politik kombëtar i shqiptarëve; e shpalli Lidhja e Prizrenit në vitet 1878–1881.

• Programi kërkonte bashkimin e katër vilajeteve me popullsi shqiptare — Kosova, Shkodra, Manastiri dhe Janina — në një njësi të vetme administrative, me kuvend vendor e nëpunës shqiptarë; u kristalizua në vitin 1880, sidomos në Kuvendin e Dibrës.

• Rryma kombëtariste brenda Lidhjes udhëhiqej nga Abdyl Frashëri dhe ushqehej nga mendja e Sami Frashërit, Pashko Vasës e Jani Vretos.

• Nga fundi i vitit 1880 e në fillim të 1881 Lidhja administroi vetë Kosovën: mblodhi taksa, caktoi nëpunës dhe ngriti një forcë të armatosur që sipas burimeve arrinte deri në njëzet mijë veta, ndërsa Sulejman Vokshi mori Shkupin.

Nga mbrojtja te programi

Kur u mblodh më 10 qershor 1878, Lidhja ishte një aleancë mbrojtëse: qëllimi i parë ishte të pengonte copëtimin e trojeve shqiptare që Traktati i Shën-Stefanit u kishte premtuar Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë, dhe që Kongresi i Berlinit po e rikonfirmonte pjesërisht. Kararnameja e 18 qershorit e kornizoi këtë mbrojtje në idiomën osmano-islame, pa asnjë kërkesë kombëtare. Por Berlini tregoi diçka që nuk mund të shpërfillej: fuqitë e mëdha do t'i ndanin trojet shqiptare sa herë t'u leverdiste, dhe askush nuk do t'i mbronte shqiptarët përveç vetë shqiptarëve. Rryma kombëtariste brenda Lidhjes — e udhëhequr nga Abdyl Frashëri, e ushqyer nga mendja e Sami Frashërit, Pashko Vasës e Jani Vretos — e shtyu organizatën përtej mbrojtjes, drejt një programi pozitiv: jo vetëm të mos humbeshin trojet, por të njihej kombi.

Programi: një vilajet, një gjuhë

Kërkesa u kristalizua në vitin 1880, sidomos në Kuvendin e Dibrës të tetorit. Në thelbin e saj qëndronte një ide e thjeshtë e rrënjësore: bashkimi i katër vilajeteve me popullsi shqiptare — Kosova, Shkodra, Manastiri dhe Janina — në një njësi të vetme administrative autonome brenda Perandorisë Osmane. Brenda kësaj njësie: gjuha shqipe si gjuhë zyrtare e administratës e e shkollës, nëpunës e ushtarë shqiptarë, një kuvend vendor. Nuk ishte kërkesë për shkëputje nga perandoria — ishte kërkesë për vetëqeverisje brenda saj, formula më e largët që politika e kohës e bënte të mendueshme. Por për një shtet të centralizuar si ai i Abdyl Hamidit II, «një vilajet shqiptar me gjuhën e vet» ishte një kërcënim ekzistencial: nëse shqiptarët e fitonin këtë, do ta kërkonin edhe grekët, edhe arabët, edhe kushdo tjetër.

Qeveria që guxoi të qeveriste

Nga fundi i vitit 1880 e në fillim të 1881, Lidhja nuk mbeti më vetëm një kërkesë mbi letër — ajo filloi të vepronte si pushtet. Me Ymer Prizrenin në krye dhe Abdyl Frashërin si përgjegjës të punëve të jashtme, Lidhja mori në dorë administrimin e Kosovës: mblodhi taksa, caktoi nëpunës, ngriti një forcë të armatosur që sipas burimeve arrinte deri në njëzet mijë veta. Komandanti ushtarak Sulejman Vokshi mori Shkupin dhe zona të tjera; për disa muaj, në një pjesë të mirë të Kosovës, autoriteti real nuk ishte i Stambollit, por i Lidhjes. Ky ishte momenti kur programi u bë praktikë: rrjeti jo vetëm e kërkoi vetëqeverisjen — për një stinë të shkurtër, e ushtroi.

Shtypja

Pikërisht kjo e vulosi fatin e saj. Për sa kohë Lidhja luftonte kundër lëshimeve territoriale ndaj Malit të Zi e Greqisë, Stambolli e toleroi — madje e përdori. Por kur ajo u kthye në një qeveri paralele shqiptare, u bë armik. Në prill 1881, Sulltani dërgoi Dervish Pashën me rreth dhjetë mijë ushtarë — po ai komandant që pak më parë kishte zbatuar dorëzimin e Ulqinit tani u ngarkua ta shtypte lëvizjen. Prizreni ra më 22 prill 1881. Udhëheqësit u arrestuan; Abdyl Frashëri u dënua me vdekje, dënim që iu zbut në burgim të përjetshëm — kaloi vite në kështjellën e Prizrenit e pastaj nën mbikëqyrje në Stamboll, ku vdiq më 1892, kurrë i lirë. Lidhja e Prizrenit u shpërbë me forcë. Programi i saj — mbeti.

Formula e katër vilajeteve

Kërkesa për autonomi është vendi ku credo-ja jonë merr formën e vet politike të parë. Nëse Kararnameja qe akti me të cilin rrjeti mësoi të shkruajë, kjo është kërkesa me të cilën ai mësoi të emërtojë veten: një popull, një territor, një gjuhë. Se nuk u realizua në 1881 nuk e zvogëlon — e vendos. Formula e katër vilajeteve u bë boshti i tërë Rilindjes: e mendoi më tej Sami Frashëri në veprën e vet të vitit 1899, e mbajti gjallë Pashko Vasa me thirrjen «feja e shqiptarit është shqiptaria», dhe tri dekada e gjysmë më vonë e njëjta hapësirë që Lidhja e kërkoi si autonome u shpall shtet i pavarur nga Ismail Qemali në Vlorë. Vija që Berlini u përpoq ta ndërpriste me copëtim, dhe që Dervish Pasha u përpoq ta ndërpriste me ushtri, nuk u ndërpre — vetëm u shty. Rrjeti që nuk u lejua të ngrihej më 1881 u ngrit më 1912.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe ndan faktet e dokumentuara nga kornizimi ynë interpretues. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe programin e saj autonomist; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); koleksioni i dokumenteve te albanianhistory.net (Robert Elsie). FAKTE (të dokumentuara): programi autonomist u kristalizua në vitin 1880, sidomos rreth Kuvendit të Dibrës (tetor 1880); kërkonte bashkimin e katër vilajeteve me popullsi shqiptare (Kosova, Shkodra, Manastiri, Janina) në një njësi të vetme autonome brenda Perandorisë Osmane, me shqipen gjuhë të administratës e të shkollës; Lidhja formoi një qeveri të përkohshme (Ymer Prizreni në krye, Abdyl Frashëri për punët e jashtme) me deri ~20.000 të armatosur; Sulejman Vokshi mori Shkupin; në prill 1881 Dervish Pasha me ~10.000 ushtarë mori Prizrenin (22 prill 1881) dhe shtypi Lidhjen; Abdyl Frashëri u dënua me vdekje, dënim i zbutur në burgim, vdiq më 1892. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) kërkesa ishte për AUTONOMI brenda perandorisë, JO për pavarësi — doktrina e pavarësisë u artikulua më vonë (Sami Frashëri, 1899; realizimi më 1912); nuk e paraqesim programin e 1880-s si shpallje shkëputjeje. (2) Shifra e ~20.000 të armatosur dhe shtrirja e saktë e kontrollit të Lidhjes mbi Kosovën luhaten sipas burimeve; mbajmë rendin e madhësisë, jo shifra të prera. (3) Leximi ynë se «rrjeti mësoi të emërtojë veten» është kornizim historik nën lentën e rrjetit, jo citim i një dokumenti — e shënojmë si të tillë.

---

# Kararnameja: «Libri i vendimeve», 18 qershor 1878
https://zhurma.press/kararname/
Type: event
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-10-10

«Libri i vendimeve», 18 qershor 1878 — akti i parë i shkruar i Lidhjes së Prizrenit: jo manifest kombëtar, por çasti kur rrjeti shqiptar u bë fakt mbi letër.

Më 18 qershor 1878, tetë ditë pasi ishin mbledhur në një xhami të Prizrenit, dyzet e shtatë përfaqësues nënshkruan një dokument në osmanisht me titullin Kararname — «libri i vendimeve». Nuk ishte një kushtetutë, as një shpallje pavarësie; ishte një akt mbrojtjeje, i shkruar në të vetmen gjuhë politike që perandoria lejonte. Por pikërisht aty qëndron rëndësia e tij: Kararnameja është akti i parë i shkruar me të cilin rrjeti shqiptar u bë fakt mbi letër — shtatëmbëdhjetë krahina që firmosnin së bashku, përpara se atyre t'u lejohej ta quanin veten komb.

Pse ka rëndësi

• Më 18 qershor 1878, tetë ditë pas mbledhjes së parë të Lidhjes së Prizrenit, dyzet e shtatë përfaqësues nënshkruan në osmanisht Kararnamenë — «librin e vendimeve», ligjin themelues të Lidhjes, me gjashtëmbëdhjetë nene.

• Nënshkruesit përfaqësonin shtatëmbëdhjetë krahina nga Plava te Dibra te Gjilani; vilajeti i Shkodrës nuk dërgoi përfaqësues, dhe origjinali osman humbi — tekstin e njohim përmes kopjeve e historiografisë.

• Dokumenti nuk kërkonte autonomi, as shkolla shqipe, as njohje të gjuhës: shpallte gatishmërinë për të mbrojtur integritetin territorial të Perandorisë Osmane nga forcat e Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë.

• Studiuesi Stavro Skendi e përshkruan si qëndrim minimalist brenda një medie islamo-osmane; pesha e tij qëndron te firma kolektive, që vizatoi për herë të parë hapësirën e kërkesës kombëtare të mëvonshme.

Çfarë ishte

Kararnameja ishte ligji themelues i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, miratuar më 18 qershor 1878 — tetë ditë pas mbledhjes së parë të Lidhjes (10 qershor) dhe ndërsa Kongresi i Berlinit ende po rivizatonte Ballkanin. Teksti, i hartuar në osmanisht, kishte gjashtëmbëdhjetë nene dhe u nënshkrua nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë — me firmat e Iljaz Pashës së Dibrës dhe Abdullah Pashës së Drinit në krye — që përfaqësonin krahinat e Prizrenit, Gjakovës, Pejës, Gucisë, Novi Pazarit, Senicës, Plevës, Mitrovicës, Vushtrrisë, Prishtinës, Gjilanit, Shkupit, Tetovës, Kërçovës, Gostivarit dhe Dibrës së Poshtme e të Epërme, me delegatë edhe nga Bosnja. Vilajeti i Shkodrës nuk dërgoi përfaqësues. Origjinali osman humbi; tekstin e njohim përmes kopjeve e historiografisë.

Gjuha që lejohej

Duhet thënë qartë, sepse mitizimi këtu nuk ndihmon: Kararnameja nuk ishte një manifest kombëtar. Në nenet e saj nuk kërkohej autonomi, as shkolla shqipe, as njohja e gjuhës, as bashkimi i trojeve në një vilajet të vetëm. Përkundrazi, ajo shpallte se popujt e «Shqipërisë veriore e jugore dhe të Bosnjës» ishin gati të mbronin «integritetin territorial» të Perandorisë Osmane «me çdo mjet të mundshëm» nga forcat e Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë. Organizimi i hershëm madje u quajt «Komiteti i Myslimanëve të Vërtetë». Studiuesi Stavro Skendi e përshkruan dokumentin si një qëndrim minimalist, të kornizuar brenda një medie islamo-osmane, pa aspirata kombëtare të deklaruara.

Kjo nuk është dobësi që duhet fshehur — është çelësi për ta kuptuar. Në vitin 1878, të organizoheshe si shqiptar ishte e palejueshme; të organizoheshe si nënshtetas besnik mysliman që mbron tokën e Sulltanit ishte e ligjshme. Rrjeti foli në idiomën e vetme që i jepej, sepse e vetja ende nuk ishte e thashme.

Çfarë mbante vërtet

Nën mbulesën e besnikërisë osmane, Kararnameja bëri diçka që teksti i saj nuk e thoshte me zë: ajo vizatoi, për herë të parë me firmë kolektive, hapësirën që do të bëhej kërkesa kombëtare. Shtatëmbëdhjetë krahina nga Plava te Dibra te Gjilani pranuan një autoritet të përbashkët, një arkë të përbashkët dhe një vendim të përbashkët mbrojtjeje. Pavarësisht se fjalët flisnin për Stambollin, vepra ishte vetëqeverisje: një trup shqiptar që merrte në dorë fatin e tokës së vet, sepse Berlini sapo kishte treguar se askush tjetër nuk do ta mbronte. Mbrojtja e Plavës e Gusisë dhe e Ulqinit, që pasoi, qe prova se kjo firmë kishte peshë reale.

Fara që u rrit: nga mbrojtja te programi

Brenda muajsh, rrjeti filloi të fliste më hapur. Rryma kombëtariste brenda Lidhjes — e udhëhequr nga Abdyl Frashëri dhe e ushqyer nga mendja e Sami Frashërit, Pashko Vasës e Jani Vretos — e shtyu programin përtej mbrojtjes së thjeshtë drejt kërkesës për një vilajet të vetëm shqiptar me autonomi, shkollë e administratë në gjuhën amtare. Ky program autonomist u kristalizua më vonë, sidomos në vitin 1880; nuk ishte në Kararnamenë e qershorit. Por pa aktin e parë — pa provën se shtatëmbëdhjetë krahina mund të firmosnin së bashku — programi i dytë nuk do të kishte ku të mbështetej. Mbrojtja e hapi derën që kombi ta kalonte.

Rrjeti që mësoi të shkruajë

Kararnameja është nyja ku credo-ja jonë gjen formën e vet më të hershme dokumentare. Këtu rrjeti shqiptar kalon nga gjendje gjuhe, besë e traditë gojore në një akt të shkruar, me firma, datë e krahina. Se foli në idiomën osmano-islame nuk e zvogëlon — e shpjegon: një rrjet që organizohet përpara se t'i lejohet të deklarohet, do të flasë gjithmonë në gjuhën që i jepet, derisa të fitojë të drejtën e gjuhës së vet. Tre dekada e gjysmë më vonë, e njëjta hapësirë që Kararnameja e mbrojti me fjalët e Sulltanit do të shpallej shtet me fjalët e veta, nga Ismail Qemali në Vlorë. Vija nis këtu — jo si viktimë pa zë, por si rrjet që mësoi të shkruajë para se t'i jepej e drejta të nënshkruajë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe ndan faktet e dokumentuara nga kornizimi i mëvonshëm. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe karakterin e Kararnamesë; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); koleksioni i dokumenteve te albanianhistory.net (Robert Elsie), «The Resolutions of the League of Prizren, 1878». FAKTE (të dokumentuara): Kararnameja u miratua më 18 qershor 1878; kishte gjashtëmbëdhjetë nene; u nënshkrua nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë, me Iljaz Pashë Dibrën e Abdullah Pashë Drinin në krye; përfaqësonte shtatëmbëdhjetë krahina (Shkodra mungoi); origjinali osman humbi; teksti shpallte gatishmëri për të mbrojtur integritetin territorial osman kundër Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Kararnameja origjinale nuk përmbante kërkesa për autonomi, shkolla apo bashkim trojesh — programi kombëtar-autonomist u zhvillua më vonë (1878–1880), nën rrymën e Abdyl Frashërit; ne nuk e paraqesim dokumentin e qershorit si manifest kombëtar. (2) Numri i pjesëmarrësve të përgjithshëm (rreth treqind) dhe atribuimi i neneve të veçanta luhaten sipas burimeve; mbajmë vetëm shifrat e qëndrueshme (47 nënshkrues, 16 nene). (3) Leximi ynë «vepra ishte vetëqeverisje ndonëse fjalët flisnin për Stambollin» është interpretim historik nën lentën e rrjetit, jo citim i tekstit — e shënojmë si të tillë.

---

# Haxhi Zeka: ura mes Lidhjes së Prizrenit dhe Lidhjes së Pejës
https://zhurma.press/haxhi-zeka/
Type: person
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-09-29

Më 29 janar 1899 mblodhi rreth 450 krerë në Pejë, pezulloi gjakmarrjet dhe themeloi Besa-Besën — e njëjta fjalë e dhënë, njëzet vjet pas Prizrenit (1832–1902).

Më 29 janar 1899, në Pejë, rreth katërqind e pesëdhjetë krerë shqiptarë vunë dorën mbi një fjalë të vetme dhe u betuan për të: besë. Pezulluan gjakmarrjet mes tyre, lidhën një besëlidhje të re kombëtare dhe zgjodhën në krye burrin që e kishte thirrur kuvendin — Haxhi Zeka. Aleanca mori emrin që e thotë gjithçka për rrjetin shqiptar: Besa-Besë. Njëzet vjet pas Lidhjes së Prizrenit, po ai mekanizëm — jo shteti, por fjala e dhënë — u thirr përsëri për të mbajtur bashkë një komb që Fuqitë e Mëdha nuk donin ta shihnin të ngrihej. Haxhi Zeka është ura midis dy lidhjeve, njeriu që e barti kodin e një brezi te tjetri. Dhe pikërisht prandaj, tre vjet më vonë, një plumb i porositur nga jashtë do ta heshtte.

Pse ka rëndësi

• Më 29 janar 1899, në Pejë, rreth katërqind e pesëdhjetë krerë shqiptarë pezulluan gjakmarrjet mes tyre dhe u betuan mbi një besëlidhje të re — Besa-Besë, e njohur si Lidhja e Pejës — me Haxhi Zekën në krye.

• Njëzet vjet më parë ai kishte qenë një nga organizatorët e Lidhjes së Prizrenit dhe anëtar i Komitetit Qendror të saj, komandant i forcave të Lidhjes në Gjakovë dhe pjesëmarrës në mbrojtjen e Plavës e Gusisë.

• I lindur më 20 dhjetor 1832 në Shoshan, ai është ura mes dy lidhjeve: aty ku nuk kishte shtet shqiptar, infrastruktura e unitetit ishte fjala e dhënë — besa e njerëzve që dinin ta mblidhnin rrjetin.

Nga Shoshani te lëvizja

Haxhi Zeka — me emrin e plotë Haxhi Zejneli — lindi më 20 dhjetor 1832 në Shoshan, një fshat në kufirin malor mes Tropojës dhe krahinës së Pejës, dhe u bë një nga notabilët më me peshë të Rrafshit të Dukagjinit. Ishte pronar tokash, haxhi sipas titullit fetar, dhe një figurë me autoritet personal mbi krerët e zonës. Por çfarë e bën të rëndësishëm për muzeun e rrjetit shqiptar nuk është pasuria a titulli: është se ai e përdori atë autoritet jo për veten, por për të lidhur njerëz që ndryshe do të mbeteshin të ndarë nga fisi, nga gryka dhe nga gjakmarrja.

Bota ku lindi ishte një botë pa shtet shqiptar, e copëtuar administrativisht në vilajete osmane dhe e kërcënuar nga jashtë me ndarje të mëtejshme. Në një botë të tillë, autoriteti i një njeriu si Haxhi Zeka ishte vetë infrastruktura: aty ku nuk kishte institucion që t'i mbante shqiptarët bashkë, mbante fjala e një burri që krerët e tjerë e besonin. Ky është gjithë sekreti i besëlidhjeve shqiptare të shekullit XIX — ato nuk u ngritën mbi ligj e thesar, por mbi besën e personave që dinin ta mblidhnin rrjetin.

Lidhja e Prizrenit dhe mbrojtja e tokës

Kur Kongresi i Berlinit i vitit 1878 vendosi t'u jepte fqinjëve ballkanikë toka shqiptare, përgjigjja qe Lidhja e Prizrenit — dhe Haxhi Zeka qe një nga organizatorët e saj, anëtar i Komitetit Qendror të zgjedhur në Kuvendin e 10 qershorit 1878. Nuk mbeti në letër: në shtator 1878 veproi si komandant i forcave të Lidhjes në Gjakovë kundër autoriteteve osmane që donin ta shpërbënin aleancën, dhe më pas mori pjesë në mbrojtjen e Plavës e Gusisë nga forcat malazeze.

Pikërisht këtu shtigjet e tij takohen me ato të Ali pashë Gucisë, komandantit kryesor të qëndresës së Plavës-Gusisë. Të dy ishin njerëz të të njëjtës lëvizje — por edhe të dy paralajmëruan se sa e brishtë mund të ishte uniteti i një rrjeti pa shtet: më 1887, sipas burimeve, Haxhi Zeka organizoi atentatin në Grykën e Rugovës kundër Ali pashë Gucisë, që e plagosi për vdekje notabilin më të vjetër. Brezi që po lindte — më pak i lidhur me Portën osmane, më i prirur drejt autonomisë — e shihte gjeneratën e mëparshme tepër të Perandorisë. Haxhi Zeka i përkiste pikërisht këtij brezi të ri: jo më zyrtar i Stambollit, por udhëheqës i një kombi që kërkonte veten.

Besa-Besë: Lidhja e Pejës, 1899

Vepra e jetës së tij erdhi më 1899. Pas luftës greko-turke të 1897-s dhe frikës së re se Ballkani mund të ndahej sërish mbi kurriz të shqiptarëve, Haxhi Zeka thirri në Pejë një kuvend të krerëve shqiptarë. Mes 23 e 29 janarit 1899 u mblodhën rreth 450 delegatë. Më 28 janar ranë dakord të formonin Lidhjen e Pejës; më 29 janar delegatët u betuan me besë, pezulluan gjakmarrjet në krahinë dhe zgjodhën Haxhi Zekën kryetar të Komitetit të saj. Aleanca synonte një vilajet autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane dhe mbrojtjen e tokave shqiptare nga copëtimi i jashtëm.

Lidhja e Pejës është rilindja e drejtpërdrejtë e Lidhjes së Prizrenit, njëzet vjet pas saj — e njëjta logjikë, i njëjti mekanizëm, po brezi tjetër. Dhe emri që zgjodhi është vetë mësimi: Besa-Besë, besë për besë. Aty ku një shtet do të kishte ligje dhe gjykata, shqiptarët kishin fjalën e dhënë; dhe Haxhi Zeka e ktheu atë fjalë në mjet politik — duke i bërë krerët të betoheshin, i detyroi të vepronin si një trup i vetëm, përtej fisit e xhematit.

Pse besa ishte kodi

Vendimi për të pezulluar gjakmarrjet nuk ishte hollësi anësore — ishte vetë gjeniu i lëvizjes. Gjakmarrja ishte forca që e mbante rrjetin shqiptar të ndarë në njësi të vogla armike; ta pezulloje me besë do të thoshte ta ktheje energjinë e brendshme të ndarjes në unitet të jashtëm mbrojtës. Kjo është arsyeja pse Lidhja e Pejës i përket muzeut të rrjetit dhe jo thjesht kronikës politike: ajo tregon se si një popull pa shtet e prodhonte unitetin nga e vetmja lëndë që kishte në dorë — kodi i pashkruar i besës, i nderit dhe i fjalës.

Po ky është edhe dëshmia se rrjeti shqiptar ishte një qytetërim i organizueshëm, jo një popullsi e shpërndarë. Katërqind e pesëdhjetë krerë që udhëtojnë në Pejë, betohen mbi një fjalë dhe heqin dorë nga hakmarrja për një kauzë të përbashkët — kjo nuk është anarki malësore, siç e paraqitnin kancelaritë e huaja për të justifikuar copëtimin. Është një rrjet me rregull, me udhëheqje dhe me qëllim. Fuqitë e Mëdha nuk e ndaluan kombin shqiptar të ngrihej sepse ai s'kishte aftësi të organizohej; e ndaluan sepse zgjodhën ta ndanin atë para se të ngrihej.

Plumbi i 1902-shit

Heshtja erdhi më 21 shkurt 1902, në Pejë. Haxhi Zeka u vra nga Adem Zajmi, një agjent i qarqeve shoviniste serbe, me përkrahjen e autoriteteve osmane — të cilat e shihnin lëvizjen për autonomi si kërcënim ndaj rendit të vet. Vdekja e tij është binjake me logjikën e gjithë rrjetit shqiptar: udhëheqësi që po e mbante kombin bashkë u eliminua nga një aleancë e jashtme dhe e brendshme që nuk donte ta shihte atë bashkim të zinte rrënjë. Plumbi nuk ndaloi vetëm një njeri; ndaloi për një kohë urën që ai mishëronte.

Dhe megjithatë, mësimi i tij i mbijetoi plumbit. Lidhja e Pejës nuk arriti autonominë që kërkonte, por mekanizmi që Haxhi Zeka rigjallëroi — besa si kod organizativ, kuvendi i krerëve, pezullimi i ndarjeve të brendshme për një kauzë kombëtare — kaloi te brezi i 1908-s, i 1912-s, te rrjeti që më në fund e shpalli shtetin. Haxhi Zeka lindi në një fshat mbi kufirin që sot ndan dy shtete shqiptare dhe vdiq në Pejë; e gjithë jeta e tij u zhvillua brenda një hapësire që harta e botës ende e mban të ndarë. Të kujtosh saktë do të thotë ta lexosh atë jo si një notabël krahine, por si njeriun që e mbajti gjallë kodin e një kombi në njëzet vitet më të errëta mes Prizrenit dhe pavarësisë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe i ndan rreptësisht faktet e dokumentuara nga regjistri i interpretimit. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe Lidhjen e Pejës; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); George W. Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006). Haxhi Zeka (Haxhi Zejneli) lindi më 20 dhjetor 1832 në Shoshan dhe vdiq më 21 shkurt 1902 në Pejë; ishte pronar tokash dhe notabël i Rrafshit të Dukagjinit; një nga organizatorët e Lidhjes së Prizrenit dhe anëtar i Komitetit Qendror të zgjedhur më 10 qershor 1878; veproi si komandant i forcave të Lidhjes në Gjakovë në shtator 1878 dhe mori pjesë në mbrojtjen e Plavës e Gusisë; thirri Kuvendin e Pejës mes 23 e 29 janarit 1899 me rreth 450 delegatë, ku më 28 janar u formua Lidhja e Pejës (Besa-Besë), më 29 janar delegatët u betuan me besë dhe pezulluan gjakmarrjet, dhe ai u zgjodh kryetar i Komitetit; Lidhja synonte një vilajet autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane; u vra nga Adem Zajmi, agjent i qarqeve shoviniste serbe i mbështetur nga autoritetet osmane. Pasiguri: (1) Vendlindja jepet ndryshe në burime — Shoshan në kufirin Tropojë–Pejë (Dukagjin) — dhe disa e lidhin më ngushtë me njërën a tjetrën krahinë; e japim si fshat kufitar pa zgjedhur një atribuim të vetëm administrativ. (2) Numri ~450 i delegatëve të Kuvendit të Pejës është vlerësim i burimeve, jo regjistër i numëruar. (3) Zinxhiri i komandës pas atentatit të 1902-s — pesha relative e qarqeve serbe dhe e bashkëpunimit osman — dokumentohet nga literatura si vrasje e organizuar nga jashtë me dorë shqiptare të paguar, por ndarja e saktë e përgjegjësisë mbetet objekt studimi; e japim si ngjarje të dokumentuar. (4) Atribuimi te Haxhi Zeka i organizimit të atentatit të 1887-s kundër Ali pashë Gucisë mbështetet nga literatura, por motivet e brendshme mbeten të interpretueshme; e japim si ngjarje të dokumentuar, jo si gjykim mbi qëllimet.

---

# Ali pashë Gucia: e mbrojti me armë Plavën e Gusinë dhe i mbajti shqiptare
https://zhurma.press/ali-pashe-gucia/
Type: person
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-08-17

Kajmekami i Gusisë dhe komandanti i Lidhjes së Prizrenit që mbrojti Plavën e Gusinë (1828–1888)

Kur Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, Fuqitë e Mëdha morën një vendim mbi një copë toke pa pyetur njeriun që e mbante atë në dorë prej një brezi: Ali pashë Gucia. Kajmekam i Gusisë që nga viti 1845, zyrtar i Perandorisë Osmane dhe jo kryengritës kundër saj, ai nuk e priti dorëzimin me nënshtrim. E mbrojti tokën e vet me armë — dhe e fitoi. Plava e Gusia mbetën shqiptare, ndryshe nga Ulqini që u dha në vend të tyre. Por jeta e tij e mban të gjithë paradoksin e rrjetit shqiptar: po ajo perandori që ai i shërbeu e shtypi mobilizimin e tij kur ai u kthye nga autonomia, dhe plumbi që gati e vrau në fund nuk erdhi nga armiku, por nga dora e një bashkatdhetari të brezit më kombëtar që pasoi.

Pse ka rëndësi

• Ali pashë Gucia lindi më 1828 në Gusi dhe që nga viti 1845 mbante postin osman të kajmekamit të Gusisë — pra ishte vetë pushteti vendor osman, jo rebel kundër tij.

• Kur Traktati i Shën-Stefanit dhe Kongresi i Berlinit ia caktuan Plavën e Gusinë Malit të Zi, ai e mbrojti krahinën me armë dhe ia doli: Plava e Gusia mbetën, ndryshe nga Ulqini që u dha në vend të tyre.

• Pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit në qershor 1878 u bë një nga themeluesit e saj; perandoria që i shërbeu e shtypi mobilizimin e tij kur ai u kthye nga autonomia.

Kajmekami që mbrojti tokën e vet

Ali pashë Gucia lindi më 1828 në Gusi, në një familje notabilësh të krahinës, dhe që nga viti 1845 mbante postin osman të kajmekamit — nënqeveritarit — të Gusisë. Kjo është hollësia që e dallon historinë e tij nga mitologjia e thjeshtë e qëndresës: ai nuk ishte një rebel malësor kundër pushtetit, por vetë pushteti vendor osman në krahinë. Kur Traktati i Shën-Stefanit dhe pastaj Berlini vendosën t'ia jepnin Plavën e Gusinë Malit të Zi, ato po i merrnin tokën nën këmbë një zyrtari të vetes së tyre — dhe pikërisht aty lind mësimi: kufijtë e Fuqive nuk ndanin armik nga mik, por njerëz nga vendet e tyre, pa dallim se cilës perandori i shërbenin.

Toka për të cilën bëhej fjalë nuk ishte abstraksion diplomatik. Plava e Gusia ishin bërthama e një rrjeti malësor farefisnie e besëlidhjeje që shtrihej përtej grykave, një botë shqiptare e organizuar para çdo shteti kombëtar. Kur erdhi ora ta mbronte, Ali pashë Gucia nuk pati një ushtri të rregullt me thesar shtetëror mbrapa: pati besën, fisin dhe burimet e mbledhura grusht më grusht. Ky është mekanizmi i vërtetë i rrjetit — jo institucioni, por lidhja.

Lidhja dhe mobilizimi

Pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit në qershor 1878, Ali pashë Gucia u bë një nga themeluesit e saj dhe komandanti kryesor ushtarak në krahinën e Plavës e Gusisë. Detyra e tij ishte dyfish: të organizonte mbrojtjen dhe të lidhte krerët fqinjë në një besëlidhje të vetme. Për mbrojtjen e drejtpërdrejtë të Plavës caktoi Jakup Ferrin — malësor nga fisi i Kuçit, i lidhur me të edhe nga gjaku — dhe ngarkoi vakëfin e krahinës të financonte aleancën e krerëve. Rreth tij u mblodh një brez i tërë emrash që do të bëheshin shtylla të lëvizjes kombëtare: Sulejman Vokshi, Haxhi Zeka, Jusuf Sokoli e të tjerë.

Mobilizimi qe i jashtëzakonshëm për një forcë jo-shtetërore: burimet flasin për dhjetë deri njëzet mijë burra të mbledhur nën armë në kulmin e qëndresës. Asnjë kancelari nuk e financoi këtë; e financoi besa. Pikërisht kjo është arsyeja pse historia e Ali pashë Gucisë i përket muzeut të rrjetit shqiptar dhe jo thjesht analeve osmane: ajo dëshmon se bota shqiptare ishte e aftë të mblidhte një forcë të organizuar pa pasur shtetin që Fuqitë ia mohonin.

Nokshiqi dhe fitorja që mbeti

Kur Mali i Zi u vu të merrte në dorëzim tokat e premtuara nga Berlini, çetat e Lidhjes e pritën të armatosura. Mes 9 tetorit 1879 dhe 8 janarit 1880 u zhvilluan betejat për Plavën e Gusinë, me përleshjen vendimtare te Nokshiqi (Novšiće), ku forcat shqiptare nën Ali pashë Gucinë — me Jakup Ferrin ndër komandantët — thyen batalionet malazeze. Jakup Ferri ra në këtë betejë dhe hyri menjëherë në kujtesën kombëtare si dëshmor; Ali pashë Gucia doli prej saj komandant fitimtar.

Dhe këtu historia e tij ndahet nga ajo e Ulqinit. Sepse fitorja e Nokshiqit nuk mbeti vetëm simbolike: Plava e Gusia nuk u dorëzuan. E bllokuar nga qëndresa, diplomacia evropiane zhvendosi çmimin diku tjetër — fillimisht nëpërmjet kompromisit të Cortit me Hotin e Grudën, dhe më në fund duke i dhënë Malit të Zi qytetin shqiptar të Ulqinit në vend të Plavës e Gusisë. Kjo është një nga të paktat herë kur rrjeti shqiptar e ndaloi vërtet hartën në terren: gjaku te Nokshiqi e shpëtoi tokën që mbronte. Por mësimi i tij i hidhur është binjak me atë të Ulqinit — harta thjesht u zhvendos te një tokë tjetër shqiptare. Fitorja te njëra ishte humbja te tjetra; parimi se vija vizatohej në Berlin e jo në mal, nuk u prek.

Perandoria që e shtypi

Paradoksi qendror i jetës së tij erdhi menjëherë pas fitores. Kur Lidhja e Prizrenit kaloi nga mbrojtja e tokës drejt kërkesës për autonomi shqiptare — domethënë drejt diçkaje që e kërcënonte vetë rendin osman — Stambolli e ktheu ushtrinë kundër saj. Më 1881 forcat e parregullta të Lidhjes u shtypën nga vetë Perandoria që Ali pashë Gucia i kishte shërbyer gjithë jetën. Ai u arrestua, por u lirua me një amnisti të përgjithshme, mbeti besnik i Portës dhe madje u shpërblye: u emërua mytesarif i Sanxhakut të Pejës dhe u ngrit në gradën beglerbej.

Është e lehtë ta lexosh këtë si tradhti, por do të ishte lexim i ngushtë. Ali pashë Gucia ishte njeri i një bote ku besnikëria ndaj Perandorisë dhe mbrojtja e tokës amtare jetonin njëkohësisht në të njëjtin trup — derisa Fuqitë e detyruan zgjedhjen. Tragjedia e tij nuk është se zgjodhi Perandorinë; është se Perandoria, e cila për një çast e kishte mbështetur Lidhjen kundër Malit të Zi, e braktisi dhe e shtypi pikërisht atë qëndresë sapo ajo filloi të fliste për veten shqiptare. Rrjeti u ndëshkua nga i njëjti pushtet që një herë e kishte toleruar.

Plumbi i Rugovës

Fundi i tij e mbyll rrethin me një ironi të hidhur. Më 29 nëntor 1887, në Grykën e Rugovës, Ali pashë Gucia i shpëtoi për pak një atentati. Sipas burimeve, përpjekja u organizua nga Haxhi Zeka — bashkëluftëtar i dikurshëm i Lidhjes dhe një nga figurat më të mëdha të lëvizjes kombëtare që po lindte — dhe u krye nga Adem Guska. Ali pashë Gucia mbijetoi nga plagët, por vdiq rreth tre muaj më vonë, më 5 mars 1888, në Pejë.

Ai plumb shënon një hinxhë në historinë shqiptare: kalimin nga notabili osman-shqiptar te lëvizja kombëtare e mirëfilltë. Brezi i ri, më pak i lidhur me Portën dhe më i prirur drejt autonomisë e pavarësisë, e shihte Ali pashë Gucinë si njeri tepër të Perandorisë. Kështu, burri që mbrojti tokën shqiptare te Nokshiqi vdiq nga dora e bashkëkombasve që donin ta çonin atë mbrojtje një hap më tej. Këtu mësimi i rrjetit shqiptar rrotullohet nga jashtë brenda: i njëjti rrjet që e ngriti mund edhe ta përpijë, kur brezat ndajnë mendje për se ku mbaron besnikëria dhe ku fillon kombi. Ali pashë Gucia lindi në Gusi e vdiq në Pejë — sot dy shtete të ndryshme — dhe toka që ai shpëtoi mban ende emrin e tij në kujtesën vendore, ndonëse jashtë kufirit ku e gjeti. Të kujtosh saktë do të thotë ta mbash atë i tërë: fitimtarin dhe zyrtarin, mbrojtësin dhe njeriun e Perandorisë — pa e thjeshtuar në mit dhe pa ia fshirë fitoren.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe i ndan rreptësisht faktet e dokumentuara nga regjistri i traditës gojore e poetike. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe krizën e Plavës-Gusisë; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); George W. Gawrych, The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874–1913 (2006); Misha Glenny, The Balkans 1804–1999 për diplomacinë e Fuqive. FAKTE (të dokumentuara): Ali pashë Gucia lindi më 1828 në Gusi dhe vdiq më 5 mars 1888 në Pejë; mbante postin osman të kajmekamit të Gusisë që nga viti 1845; ishte një nga themeluesit dhe komandanti kryesor ushtarak i Lidhjes së Prizrenit në krahinën e Plavës e Gusisë; caktoi Jakup Ferrin komandant të mbrojtjes së Plavës; komandoi forcat vullnetare që mundën Malin e Zi te Nokshiqi (Novšiće) gjatë betejave për Plavën e Gusinë (9 tetor 1879 – 8 janar 1880); Plava e Gusia nuk u dorëzuan, dhe Malit të Zi iu dha në vend të tyre Ulqini; pas shtypjes së Lidhjes nga osmanët më 1881 u arrestua, u amnistua, mbeti besnik i Portës dhe u emërua mytesarif i Sanxhakut të Pejës; i mbijetoi një atentati në Grykën e Rugovës më 29 nëntor 1887 dhe vdiq nga plagët muaj më vonë. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Numri i forcave të mobilizuara nën Lidhjen jepet ndryshe sipas burimeve — vlerësimet luhaten nga rreth dhjetë deri në njëzet mijë burra; nuk japim një shifër të vetme si të prerë. (2) Disa kronika të periudhës bartin detaje të ashpra fitoresh (p.sh. trofe lufte të sjella në Gusi) që i përkasin regjistrit të kronikës bashkëkohore e jo dëshmisë së verifikueshme statistikore, dhe nuk i riprodhojmë si fakt. (3) Atribuimi i organizimit të atentatit të 1887-s te Haxhi Zeka mbështetet nga literatura, por motivet e brendshme të përplasjes mbeten të interpretueshme; e japim si ngjarje të dokumentuar, jo si gjykim mbi qëllimet. (4) Roli i Ali pashë Gucisë si zyrtar osman dhe njëkohësisht mbrojtës i tokës nuk është kontradiktë e shtuar prej nesh, por tipar i dokumentuar i botës së tij — e ruajmë të tërë, pa e zgjedhur njërën anë.

---

# Jakup Ferri: komandanti i Plavës, dëshmor i Nokshiqit
https://zhurma.press/jakup-ferri/
Type: person
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-08-08

Komandanti i Plavës, dëshmor i Nokshiqit (1879) — heroi që e mohoi dy herë harta: nga Fuqitë te Berlini dhe nga shteti i tij në 1979.

Kur Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, vendimi i Fuqive kishte një emër njerëzor te kufiri ku duhej zbatuar: Jakup Ferri. Malësor i Plavës nga fisi i Kuçit, komandant i caktuar nga Ali pashë Gucia për mbrojtjen e qytetit, ai ra te Nokshiqi më 4 dhjetor 1879 — në betejën që e ndali ushtrinë malazeze dhe i dha Lidhjes së Prizrenit fitoren e saj të rrallë me armë. Por jeta e tij mban të gjithë mësimin e credo-së sonë: një burrë që e mohoi dy herë harta — një herë nga Fuqitë që e shitën tokën e tij pa e pyetur, dhe një herë, gati një shekull më vonë, nga vetë shteti shqiptar që ia fshiu emrin nga lista e dëshmorëve për arsye politike. Vetëm pas vitit 1990 iu kthye vendi.

Pse ka rëndësi

• Jakup Ferri lindi rreth vitit 1832 në Plavë, në një familje me prejardhje nga fisi i Kuçit; gruaja e tij, Pemba, ishte kushërirë e Ali pashë Gucisë.

• Pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit më 1878, Ali pashë Gucia e caktoi përgjegjës për organizimin e mbrojtjes së Plavës — detyrë ushtarake dhe njëkohësisht lidhëse mes fiseve fqinje.

• Ra te Nokshiqi më 4 dhjetor 1879; emri i tij u fshi nga lista e dëshmorëve për arsye politike dhe iu kthye vendi vetëm pas vitit 1990.

Një rrjet i shkruar në gjak fisi

Jakup Ferri lindi rreth vitit 1832 në Plavë, në një familje me prejardhje nga fisi i Kuçit — të parët e tij kishin ardhur nga malet e Kuçit te Podgorica e më pas u vendosën në Plavë. Vetë origjina e tij është një hartë e vogël e botës shqiptare para kufijve shtetërorë: një rrjet farefisnie e besëlidhjeje që shtrihej përtej grykave malore, pavarësisht se cili perandori e quante atë tokë të vetën. Martesa e lidhi edhe më ngushtë me bërthamën e qëndresës: gruan e tij, Pembën, e kishte kushërirë të Ali pashë Gucisë, udhëheqësit të Lidhjes në krahinë. Kur erdhi ora e mbrojtjes, lidhjet e gjakut u bënë lidhjet e komandës.

Komandanti i Plavës

Pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit në 1878, Ali pashë Gucia e caktoi Jakup Ferrin përgjegjës për organizimin e mbrojtjes së Plavës. Detyra e tij nuk ishte vetëm ushtarake. Komiteti i shpëtimit kombëtar e ngarkoi të vizitonte fiset fqinje shqiptare për t'i bashkuar në një besëlidhje të vetme, dhe u vendos që të ardhurat e vakëfit të Plavës t'i përdorte për të lidhur krerët malësorë në aleancë. Pikërisht ky është mekanizmi i vërtetë i rrjetit shqiptar: jo një ushtri e rregullt me thesar shtetëror, por besë, farefisni e burime të mbledhura grusht më grusht, të shndërruara në një forcë të aftë t'i bënte ballë një shteti.

Nokshiqi, 4 dhjetor 1879

Kur Mali i Zi u vu të merrte në dorëzim tokat e premtuara nga Shën-Stefani e Berlini, çetat e Lidhjes e pritën të armatosura. Te Nokshiqi (Novšiće), afër Plavës, forcat shqiptare nën Ali pashë Gucinë — me Jakup Ferrin ndër komandantët — thyen batalionet malazeze të komanduara nga Marko Miljanovi. Beteja u mbyll me fitore të Lidhjes. Jakup Ferri ra në këtë qëndresë dhe hyri menjëherë në kujtesën kombëtare si një nga dëshmorët e parë të mbrojtjes së trojeve. Ushtarakisht mësimi ishte i prerë: një mobilizim malësorësh ndali një ushtri shtetërore — fitorja ishte e tyre në fushë, jo dhuratë e dhënë nga ndonjë kancelari.

Por fitorja në fushë nuk e ndryshoi hartën. E bllokuar te Plava e Gusia, koncerti evropian thjesht zhvendosi çmimin diku tjetër: Malit të Zi iu dha në vend të tyre qyteti shqiptar i Ulqinit. Gjaku i derdhur te Nokshiqi ndryshoi vetëm detajin e hartës — jo parimin se harta vizatohej diku tjetër. Ky është fati që Jakup Ferri e ndan me të gjithë rrjetin: dinte të fitonte në terren shumë para se t'i lejohej një karrige në tryezë.

Dëshmori që u mohua nga shtëpia

Vdekja e tij u kthye menjëherë në këngë. Jakup Ferri u bë figurë e poezisë popullore shqiptare dhe boshnjake, krah për krah me Ali pashë Gucinë, dhe zuri vend në Lahutën e Malcís të Gjergj Fishtës — epi që e ngriti qëndresën e veriut në mit kombëtar. Kjo është gjysma e parë e tregimit: një heroizëm i mbajtur gjallë nga goja e popullit kur asnjë shtet nuk ia ruante kujtimin.

Gjysma e dytë është më e hidhur. Në vitin 1979, kur shteti komunist shqiptar përpiloi listën zyrtare të «Heronjve të Kombit», emri i Jakup Ferrit u la jashtë — jo për ndonjë cen të qëndresës së tij, por për shkak të lidhjeve të familjes Ferri me Ballin Kombëtar gjatë Luftës së Dytë Botërore. Heroi i 1879-s u dënua me harresë për politikën e pasardhësve të tij gati një shekull më vonë. Vetëm pas rënies së regjimit, pas vitit 1990, emri iu rehabilitua. Mësimi i rrjetit shqiptar këtu rrotullohet nga jashtë brenda: i njëjti popull që e këndoi mund edhe ta fshijë, kur kujtesa i nënshtrohet llogarisë politike. Të kujtosh saktë — me faktet, jo me mitin, dhe pa e lejuar asnjë pushtet t'i fshijë emrat që nuk i pëlqejnë — është vetë akti që ky muze e merr përsipër.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe e ndan rreptësisht regjistrin e dokumentuar nga regjistri i poezisë popullore. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe krizën e Plavës-Gusisë; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); Misha Glenny, The Balkans 1804–1999 për diplomacinë e Fuqive. Burim letrar (jo dokumentar): Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís, ku Jakup Ferri këndohet si figurë epike. FAKTE (të dokumentuara): Jakup Ferri lindi rreth 1832 në Plavë, me prejardhje nga fisi i Kuçit; u caktua nga Ali pashë Gucia komandant për mbrojtjen e Plavës nën Lidhjen e Prizrenit; ra në betejën e Nokshiqit (Novšiće), e cila u mbyll me fitore të Lidhjes; u bë figurë e poezisë popullore shqiptare e boshnjake; u përjashtua nga lista e «Heronjve të Kombit» në 1979 për shkak të lidhjeve familjare me Ballin Kombëtar dhe u rehabilitua pas 1990-s. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Data e vdekjes luhatet sipas burimeve — literatura standarde e jep si rënie te Nokshiqi më 4 dhjetor 1879, ndërsa disa burime e vendosin plagosjen në brigjet e Limit në fillim të janarit 1880 me vdekje pak ditë më vonë; e mbajmë datën kanonike duke e shënuar luhatjen. (2) Numri i forcave të të dy palëve te Nokshiqi jepet ndryshe sipas burimeve (vlerësime rreth 4–6 mijë për secilën palë) — nuk japim një shifër të vetme si të prerë. (3) Detajet dramatike të rënies së tij («me shtatë plagë e i rrethuar») i përkasin regjistrit të këngës epike, jo dëshmisë dokumentare, dhe i trajtojmë si të tilla.

---

# Dorëzimi i Ulqinit: fitorja në fushë, humbja në hartë
https://zhurma.press/dorezimi-i-ulqinit/
Type: event
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-10-10

Fitorja në fushë, humbja në hartë — zëvendësimi i Plavës e Gusisë me Ulqinin, 1880

Kur qëndresa shqiptare e mbrojti me sukses Plavën e Gusinë në fushën e Nokshiqit, koncerti evropian nuk e pranoi se vendimi i tij kishte dështuar — ai thjesht zhvendosi çmimin mbi një qytet tjetër shqiptar. Përmes «kompromisit të Cortit», Fuqitë e Mëdha i caktuan Malit të Zi, në vend të Plavës e Gusisë, qytetin bregdetar të Ulqinit, me shumicë dërrmuese shqiptare. Edhe Ulqini nuk ra pa qëndresë: vetëm një demonstrim i përbashkët detar i gjashtë Fuqive të Mëdha para gjirit, në vjeshtën e vitit 1880, dhe një ushtri osmane e dërguar enkas për ta «sjellë popullin në vijë», e detyruan dorëzimin. Ulqini është mësimi përfundimtar i credo-së sonë: një popull mund ta fitojë betejën në terren dhe prapë ta humbasë qytetin në hartë, sepse harta vizatohej diku tjetër.

Pse ka rëndësi

• Pas fitores shqiptare te Nokshiqi, Fuqitë nuk e prishën vendimin e Kongresit të Berlinit se Mali i Zi duhej shpërblyer me tokë — ndryshuan vetëm cila tokë.

• Përmes «kompromisit të Cortit», në pranverën e 1880-s Plava e Gusia mbetën osmane dhe Malit të Zi iu premtua në vend të tyre Ulqini, qytet bregdetar me shumicë dërrmuese shqiptare.

• Qyteti u mbajt nga çetat e Lidhjes së Prizrenit dhe u dorëzua vetëm pas një demonstrimi të përbashkët detar të gjashtë Fuqive të Mëdha para gjirit, në vjeshtën e 1880-s, dhe një ushtrie osmane të dërguar enkas.

Çmimi i zhvendosur

Pas fitores te Nokshiqi (4 dhjetor 1879), Plava e Gusia nuk kaluan te Mali i Zi. Por kjo nuk do të thoshte se Fuqitë hoqën dorë: vendimi i Kongresit të Berlinit që Mali i Zi duhej shpërblyer me tokë mbeti i paprekur — ndryshoi vetëm cila tokë. Sipas të ashtuquajturit «kompromis i Cortit» (emërtuar pas ambasadorit italian Luigi Corti), në pranverën e vitit 1880 Fuqitë i lanë Plavën e Gusinë nën Perandorinë Osmane dhe i premtuan Malit të Zi, si zëvendësim, qytetin bregdetar të Ulqinit. Logjika ishte e zhveshur deri në cinizëm: nëse një tokë shqiptare mbrohej me sukses, atëherë jepej një tjetër. Parimi se harta i përkiste fuqive, jo banorëve të saj, nuk u vu kurrë në diskutim.

Një qytet që nuk donte të dorëzohej

Ulqini ishte qytet bregdetar me shumicë të qartë shqiptare, port i vjetër në jug të bregut adriatik. Vendimi për t'ia dhënë Malit të Zi u prit me të njëjtën qëndresë si Plava e Gusia: nën flamurin e Lidhjes së Prizrenit, çetat shqiptare e mbajtën qytetin dhe i kthyen mbrapsht përpjekjet e para osmane për ta marrë në dorëzim e për t'ia kaluar fqinjit. Stambolli — që deri atëherë e kishte mbështetur tërthorazi qëndresën, sepse s'donte t'i humbiste vetë trojet — dërgoi fillimisht Riza Pashën, i cili dështoi ta thyente garnizonin e parregullt të qytetit. Qyteti, faktikisht, mbeti në duart e mbrojtësve të tij shqiptarë.

Demonstrimi detar dhe Dervish Pasha

Kur diplomacia e zakonshme nuk e zgjidhi «çështjen e Ulqinit», Fuqitë e Mëdha kaluan te shfaqja e forcës. Në shtator–tetor 1880, një skuadron i përbashkët detar — me anije angleze, franceze, gjermane, ruse, italiane dhe austro-hungareze, nën komandën e admiralit britanik Frederick Beauchamp Seymour — u mblodh para gjirit të Ulqinit përgjatë bregut, një demonstrim i hapur që duhej ta detyronte Stambollin të vepronte. Nën këtë presion, osmanët e shkarkuan Riza Pashën dhe emëruan Dervish Pashën — ish-wali i Selanikut — si wali të ri të Shkodrës, me një detyrë të vetme: t'i sillte shqiptarët «në vijë» dhe ta dorëzonte qytetin.

Më 22 nëntor 1880, forcat osmane nën Dervish Pashën kaluan lumin Buna pranë Kleznës dhe sulmuan mbrojtësit e Lidhjes brenda e rreth Ulqinit. Pas përleshjeve, qëndresa shqiptare u thye, dhe brenda pak ditësh — në fund të nëntorit 1880 — qyteti iu dorëzua Malit të Zi. Kështu, ushtria osmane përfundoi udhëtimin e saj nga «mbështetëse» e heshtur e Lidhjes në xhandar të saj: e njëjta perandori që kishte lënë shqiptarët të mbronin Plavën e Gusinë tani i shtypte ata për të dorëzuar Ulqinin.

Vija që vazhdoi

Dorëzimi i Ulqinit mbyll ciklin që nisi me Shën-Stefanin dhe Berlinin: toka shqiptare u nda mbi kokën e një populli, qëndresa e tij ndryshoi vetëm detajin — cila tokë do të jepej — kurse parimin e la të paprekur. Ajo që Lidhja e Prizrenit fitoi në terren, e humbi në hartën që e vizatuan flotat dhe kancelaritë. E njëjta logjikë do të rikthehej, e padurueshme, te Konferenca e Londrës (1912–13), ku përsëri vija u vendos pa banorin. Dorëzimi i Ulqinit nuk është rrëfim viktime, por dëshmi e ftohtë e rrjetit shqiptar: dinte të fitonte në fushë para se t'i lejohej një karrige në tryezë — dhe pikërisht prej kësaj heshtja e asaj tryeze peshon edhe më rëndë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe te konteksti dokumentar i Traktatit të Shën-Stefanit e të Berlinit, duke i ndarë faktet e dokumentuara nga kornizimi i njëanshëm. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe krizën e Ulqinit; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) për cesionet territoriale; Misha Glenny, The Balkans 1804–1999 për diplomacinë e Fuqive të Mëdha. FAKTE (të dokumentuara): pas qëndresës te Plava e Gusia, Fuqitë e Mëdha caktuan Ulqinin si zëvendësim që duhej kaluar te Mali i Zi («kompromisi i Cortit»); qyteti kishte shumicë shqiptare dhe iu kundërvu dorëzimit nën Lidhjen e Prizrenit; në vjeshtën 1880 një skuadron i përbashkët detar i gjashtë Fuqive (Britani, Francë, Gjermani, Rusi, Itali, Austro-Hungari) nën admiralin Frederick Beauchamp Seymour u vendos para Ulqinit; pas dështimit të Riza Pashës, osmanët emëruan Dervish Pashën wali të Shkodrës për ta dorëzuar qytetin; më 22 nëntor 1880 forcat e tij kaluan Bunën pranë Kleznës dhe thyen qëndresën; Ulqini iu dorëzua Malit të Zi në fund të nëntorit 1880. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Datimi i dorëzimit përfundimtar jepet rreth fundit të nëntorit 1880; beteja e Ulqinit datohet 22 nëntor 1880, ndërsa kalimi formal te Mali i Zi vendoset disa ditë më vonë sipas burimit — e mbajmë datën e betejës si kanonike duke shënuar luhatjen e pak ditëve për dorëzimin. (2) Përbërja e saktë e flotës dhe numri i anijeve ndryshojnë sipas burimeve; e japim si demonstrim i përbashkët gjashtë-flamurësh nën komandë britanike, pa shifra të prera. (3) Mbështetja osmane për qëndresën më parë ishte e tërthortë dhe e interesuar (Stambolli s'donte t'i humbiste vetë trojet); pikërisht ky interes shpjegon kthesën e shpejtë nga mostpërzierja te shtypja, dhe e theksojmë që akti të mos lexohet as si thjesht osman, as si tradhti e pastër.

---

# Plava e Gusia: mbrojtja e armatosur e Lidhjes së Prizrenit
https://zhurma.press/plava-e-gusia/
Type: event
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-08-17

Mbrojtja e armatosur e Lidhjes së Prizrenit (1879–1880): fitorja te Nokshiqi që ndryshoi detajin e hartës, por jo parimin.

Kur Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, malësorët e dy qyteteve dhanë përgjigjen që asnjë tryezë fuqish nuk e kishte parashikuar: nuk u dorëzuan. Nën flamurin e Lidhjes së Prizrenit, forcat shqiptare i thyen trupat malazeze te Nokshiqi më 4 dhjetor 1879 — një fitore e rrallë me armë e një rrjeti që zakonisht humbte në sallat e diplomacisë. Por çmimi i kësaj fitoreje është vetë mësimi i hidhur i credo-së sonë: gjaku shqiptar ndryshoi detajin e hartës — Plava e Gusia mbetën — por jo parimin se harta vizatohej diku tjetër. Në vend të tyre, Fuqitë i dhanë Malit të Zi një qytet tjetër shqiptar, Ulqinin.

Pse ka rëndësi

• Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, duke konfirmuar premtimin e mëparshëm të Traktatit të Shën-Stefanit.

• Më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi afër Plavës, forcat e Lidhjes së Prizrenit nën Ali pashë Gucinë thyen batalionet malazeze të komanduara nga Marko Miljanovi; Jakup Ferri ra në këto beteja.

• Fuqitë nuk e pranuan dështimin e vendimit — përmes "kompromisit të Cortit" Plava e Gusia mbetën, por Malit të Zi iu dha në vend të tyre një qytet tjetër shqiptar, Ulqini.

Vendimi që nuk u prit i qetë

Tashmë Traktati i Shën-Stefanit (mars 1878) ua kishte premtuar Plavën e Gusinë fqinjit malazez, dhe Berlini e konfirmoi cesionin me firmë ndërkombëtare. Por Plava dhe Gusia — dy qytete në grykën e Bjeshkëve të Nemuna, me popullsi dërrmuese shqiptare myslimane — nuk ishin njolla në një hartë: ishin shtëpi. Vendimi i Fuqive nënkuptonte që dhjetëra mijëra banorë do të kalonin nën sundim malazez ose do të largoheshin. Pikërisht mbrojtja e këtyre trojeve u bë prova e parë konkrete e Lidhjes së Prizrenit, e themeluar pak muaj më parë: jo më një kuvend programesh, por një forcë në terren.

Nokshiqi, 4 dhjetor 1879

Kur Mali i Zi u vu të merrte në dorëzim tokat e premtuara, çetat e Lidhjes i pritën të armatosura. Më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi (Novšiće), afër Plavës, forcat shqiptare nën Ali pashë Gucinë, me figura si Jakup Ferri dhe Omer Bashulaj ndër luftëtarët, thyen battalionet malazeze të komanduara nga Marko Miljanovi. Trupat malazeze u rrethuan dhe pësuan humbje të rënda para se përforcimet t'i nxirrnin nga kurthi. Jakup Ferri, që ra në këto beteja, do të hynte në kujtesën kombëtare si një nga dëshmorët e parë të mbrojtjes së trojeve. Ushtarakisht, rezultati ishte i qartë: një ushtri e rregullt shtetërore u ndal nga një mobilizim malësorësh.

Duhet thënë ndershmërisht se interesat u puqën përkohësisht: Stambolli, që s'donte t'i humbiste vetë këto toka, e mbështeti tërthorazi qëndresën e Lidhjes. Por kjo nuk ia heq peshën aktit — shqiptarët mbronin tokën e tyre me njerëzit e tyre, dhe fitorja ishte e tyre në fushë, jo dhuratë e dhënë nga një kancelari.

Kur fitorja u kthye në një cesion tjetër

Këtu nis mësimi i ftohtë. I bllokuar nga qëndresa, koncerti evropian nuk e pranoi se vendimi i Berlinit kishte dështuar — ai thjesht zhvendosi çmimin. Përmes të ashtuquajturit «kompromis i Cortit» (sipas ambasadorit italian Luigi Corti), Fuqitë i lanë Plavën e Gusinë nën Perandorinë Osmane dhe i caktuan Malit të Zi, si shpërblim, qytetin bregdetar të Ulqinit — po ashtu me shumicë shqiptare. Logjika ishte e zhveshur: nëse një tokë shqiptare mbrohej me sukses, atëherë do të jepej një tjetër. Parimi se harta i përkiste fuqive, jo banorëve, mbeti i paprekur.

Edhe Ulqini nuk ra pa qëndresë. Vetëm një demonstrim i përbashkët detar i Fuqive të Mëdha në vjeshtë 1880 — një flotë e bashkuar para bregut — e detyroi Stambollin t'ia kalonte qytetin Malit të Zi në fund të nëntorit 1880. Më pas, ushtria osmane nën Dervish Pashën do të shtypte me dhunë qëndresën e mbetur shqiptare, duke u kthyer nga «mbështetës» i heshtur i Lidhjes në xhandar të saj. Plava dhe Gusia mbetën nën Stamboll deri në vitet 1912–13; Ulqini kaloi te Mali i Zi.

Vija që vazhdoi

Plava e Gusia është gjysma plotësuese e tregimit të Berlinit: aty ku tryeza e fuqive tregoi se fati i shqiptarëve vendosej pa ta, fusha e Nokshiqit tregoi se ata ishin gati ta mbronin atë fat me armë — dhe se as kjo nuk mjaftonte përballë një sistemi që thjesht ndryshonte hartën gjetkë. E njëjta logjikë do të rikthehej te Konferenca e Londrës (1912–13), ku përsëri toka shqiptare u nda mes fqinjëve mbi kokën e një populli që ekzistonte dhe organizohej. Mbrojtja e Plavës e Gusisë nuk është rrëfim viktime: është dëshmi se rrjeti shqiptar dinte të fitonte në terren shumë para se t'i lejohej një karrige në tryezë — dhe pikërisht kjo e bën heshtjen e asaj tryeze edhe më të rëndë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe te tekstet e Traktatit të Shën-Stefanit e të Berlinit, duke i ndarë faktet e dokumentuara nga kornizimi i njëanshëm. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe krizën e Plavës-Gusisë; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) për cesionet territoriale dhe demografinë; Misha Glenny, The Balkans 1804–1999 për diplomacinë e Fuqive. Burime parësore: tekstet e Traktatit të Shën-Stefanit (3 mars 1878) dhe të Berlinit (13 korrik 1878). FAKTE (të dokumentuara): Berlini ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi; më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi (Novšiće), forcat e Lidhjes nën Ali pashë Gucinë (me Jakup Ferrin e Omer Bashulajn ndër luftëtarët) thyen trupat malazeze të komanduara nga Marko Miljanovi; qëndresa e detyroi koncertin evropian të linte Plavën e Gusinë nën Stamboll dhe t'i jepte Malit të Zi qytetin e Ulqinit si shpërblim («kompromisi i Cortit»); Ulqini iu dorëzua Malit të Zi në fund të 1880-s pas një demonstrimi detar të Fuqive; ushtria osmane nën Dervish Pashën shtypi qëndresën e mbetur. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Numri i forcave të të dy palëve luhatet shumë sipas burimeve (vlerësime malazeze 4–6 mijë; mobilizimi i përgjithshëm shqiptar jepet nga disa burime deri në dhjetëra mijëra) — nuk japim një shifër të vetme si të prerë. (2) Mbështetja osmane për Lidhjen ishte e tërthortë dhe e interesuar (Stambolli s'donte t'i humbiste vetë trojet); e theksojmë këtë që fitorja të mos lexohet as si akt thjesht osman, as si mit i pastër. (3) Datimi i betejës jepet 4 dhjetor 1879 sipas literaturës standarde; disa burime e vendosin në dimrin 1879–80 — e mbajmë datën kanonike duke e shënuar luhatjen.

---

# Traktati i Shën-Stefanit: paqja paraprake e 3 marsit 1878 që ndezi Lidhjen e Prizrenit
https://zhurma.press/shen-stefani/
Type: event
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-08-17

Paqja paraprake e 3 marsit 1878 që ndezi Lidhjen e Prizrenit — harta e parë ku copëtimi i tokave shqiptare u shkrua mbi letër

Më 3 mars 1878, në fshatin San-Stefano pranë Stambollit, Rusia fitimtare i imponoi Perandorisë Osmane një traktat që rivizatonte Ballkanin sipas interesit të vet: një «Bullgari të Madhe» vasale që shtrihej deri në Egje e thellë në Maqedoni, një Serbi e një Mal të Zi shumë të zgjeruar — mbi toka ku shqiptarët ishin shumicë. Traktati i Shën-Stefanit nuk ishte fjala e fundit: ai ishte aq i pabarazpeshuar sa Fuqitë e tjera e detyruan të rishikohej tre muaj më vonë në Kongresin e Berlinit. Por për shqiptarët ai ishte alarmi. Harta e parë ku copëtimi i tokave të tyre u shkrua zyrtarisht mbi letër — pa i pyetur — prodhoi brenda javësh përgjigjen e parë të organizuar politike të rrjetit shqiptar: Lidhjen e Prizrenit.

Pse ka rëndësi

• Më 3 mars 1878, në fshatin San-Stefano pranë Stambollit, Rusia fitimtare i imponoi Perandorisë Osmane traktatin paraprak që i dha fund Luftës Ruso-Turke të 1877–78-s.

• Traktati krijonte një «Bullgari të Madhe» autonome nga Danubi te deti Egje, i jepte Serbisë qytete me popullsi shqiptare në jug — Nishin, Pirotin, Leskovcin, Vranjën — dhe e zgjeronte Malin e Zi mbi zonën e Plavës e të Gusisë.

• Për herë të parë ndarja e hapësirës ku shqiptarët ishin shumicë nuk ishte më parashikim diplomatësh, por tekst i nënshkruar — dhe populli i prekur nuk u ul kurrë në atë tryezë.

• Britania e Madhe dhe Austro-Hungaria nuk e pranuan; mes 13 qershorit dhe 13 korrikut 1878 Kongresi i Berlinit e rishkroi traktatin, ndërsa përgjigjja shqiptare erdhi brenda javësh me Lidhjen e Prizrenit.

Çfarë ishte

Traktati i Shën-Stefanit (3 mars 1878, sipas kalendarit të ri; 19 shkurt sipas atij të vjetër) ishte marrëveshja paraprake e paqes që i dha fund Luftës Ruso-Turke të 1877–78-s. E nënshkruan Rusia fitimtare dhe Perandoria Osmane e mundur, në fshatin San-Stefano (sot Yeşilköy), pak kilometra në perëndim të Stambollit, ku kishin arritur ushtritë ruse. Kushtet i diktoi Petërburgu: njohje e pavarësisë së plotë të Serbisë, Malit të Zi e Rumanisë, zgjerime të mëdha territoriale për dy principatat sllave, dhe — gjeja që tronditi Evropën — krijimi i një «Bullgarie të Madhe» autonome nën ndikimin rus, e cila shtrihej nga Danubi te deti Egje dhe në perëndim përfshinte pjesën më të madhe të Maqedonisë.

Ishte një paqe e shkruar nga një fuqi e vetme për llogari të vet. Pikërisht ky disbalancim do të bëhej shkaku i jetëgjatësisë së shkurtër të traktatit — dhe, paradoksalisht, i rëndësisë së tij të zgjatur për historinë shqiptare.

Bullgaria e Madhe dhe tokat shqiptare

«Bullgaria e Madhe» e Shën-Stefanit nuk ishte thjesht një shtet bullgar: ishte një bllok i gjerë që gëlltiste pjesë të mëdha të Maqedonisë osmane, duke prekur skajet e vilajeteve ku jetonin shqiptarë. Njëkohësisht traktati i jepte Serbisë qytete me popullsi shqiptare në jug (rajoni i Nishit, Pirotit, Leskovcit, Vranjës) dhe e zgjeronte ndjeshëm Malin e Zi në drejtim të tokave shqiptare të veriut — përfshirë zonën e Plavës e të Gusisë dhe daljen drejt Adriatikut. Për herë të parë, ndarja e hapësirës ku shqiptarët ishin shumicë midis shteteve fqinje nuk ishte më parashikim diplomatësh, por tekst i nënshkruar.

Kjo është bërthama e çështjes. Populli i prekur nga vendimi nuk u ul kurrë në tryezën ku u vendos — as në San-Stefano, as më pas. Fati i tokave shqiptare u përcaktua si nënprodukt i një lufte midis Rusisë dhe Stambollit, dhe si monedhë shkëmbimi midis ambicieve sllave.

Pse u rishikua: rruga për në Berlin

Shën-Stefani zgjati pak. Britania e Madhe dhe Austro-Hungaria e panë «Bullgarinë e Madhe» si një kalë troje të Rusisë drejt Mesdheut dhe Ngushticave, dhe nuk e pranuan. Nën kërcënimin e një lufte të re evropiane, Rusia u detyrua të ulej sërish në tryezë. Mes 13 qershorit dhe 13 korrikut 1878, Fuqitë e Mëdha u mblodhën te Kongresi i Berlinit dhe e rishkruan traktatin: «Bullgaria e Madhe» u përgjysmua, disa zgjerime u tkurrën, dhe kufijtë përfundimtarë të Serbisë e të Malit të Zi mbi tokat shqiptare u rivendosën — por parimi mbeti. Berlini nuk e ktheu mbrapsht copëtimin; ai vetëm e ridrejtoi dhe e ligjëroi atë.

Prandaj Shën-Stefani dhe Berlini lexohen si një çift shkak-pasojë: i pari hapi plagën, i dyti e bëri të përhershme në të drejtën ndërkombëtare. Të dyja u vendosën pa asnjë zë shqiptar në sallë.

Shkëndija e Lidhjes

Reagimi erdhi shpejt dhe nga vetë rrjeti. Ndërsa diplomatët përgatiteshin për Berlin, parësorët shqiptarë u mblodhën dhe më 10 qershor 1878 themeluan Lidhjen e Prizrenit — organizimi i parë mbarëshqiptar që kërkonte ruajtjen e tokave dhe, më vonë, autonominë. Lidhja u ngrit pikërisht kundër logjikës së Shën-Stefanit: kundër idesë që vilajetet shqiptare mund t'u jepeshin Serbisë, Malit të Zi e Bullgarisë me një firmë të huaj. Te Nokshiqi, në dhjetor 1879, forcat e saj do të ndalonin me armë marrjen e Plavës e të Gusisë.

Kjo është prova e credo-së: populli ekzistonte dhe dinte të vetëorganizohej brenda ditësh kur fati i tij u vu në rrezik — dëshmi se rrjeti ishte i gjallë. Por dëshmi njëkohësisht se atij nuk i ishte lënë vend në tryezën ku vizatohej harta e tij.

Karrigia që u mohua

Traktati i Shën-Stefanit është dera nga ku hyn historia moderne shqiptare në krizën e madhe lindore. Ai shënon çastin kur abstragimi — «toka të diskutueshme» — u kthye në vija konkrete mbi hartë, dhe kur populli shqiptar u përball me faktin se ekzistenca e tij nuk mjaftonte për t'i siguruar një karrige aty ku vendosej fati i tij. Vija Shën-Stefan 1878 → Berlin 1878 → Lidhja e Prizrenit është fillimi i një rrëfimi që do të përsëritej — Londra 1912–13, Konferenca e Ambasadorëve — me të njëjtin parim: një rrjet i njohur si i pranishëm, por kurrë i ftuar të flasë për veten. Jo viktimë e pazë, por një rrjet të cilit iu mohua karrigia, jo ekzistenca.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe në kontekstin e dokumentuar të Krizës Lindore 1875–78, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm i fuqive të kohës. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi reagimin shqiptar ndaj Shën-Stefanit e Berlinit dhe Lidhjen e Prizrenit; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) për cesionet territoriale dhe pasojat e 1878-s; Misha Glenny, The Balkans 1804–1999 për diplomacinë ruso-osmane dhe krizën lindore. Burim parësor: teksti i Traktatit Paraprak të Shën-Stefanit (3 mars 1878), nenet mbi Bullgarinë, Serbinë e Malin e Zi. FAKTE (të dokumentuara): traktati u nënshkrua më 3 mars 1878 në San-Stefano nga Rusia dhe Perandoria Osmane si paqe paraprake e Luftës Ruso-Turke 1877–78; njohu pavarësinë e plotë të Serbisë, Malit të Zi e Rumanisë; krijoi një Bullgari autonome e të zgjeruar që përfshinte pjesën më të madhe të Maqedonisë; zgjeroi Serbinë (rajoni i Nishit, Pirotit, Vranjës) dhe Malin e Zi në kurriz të tokave osmane e shqiptare; ishte i përkohshëm dhe u rishikua te Kongresi i Berlinit (qershor–korrik 1878), që e përgjysmoi Bullgarinë e Madhe; Lidhja e Prizrenit u themelua më 10 qershor 1878. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Shtrirja e saktë e tokave me popullsi shqiptare të përfshira në «Bullgarinë e Madhe» kundrejt atyre të dhëna Serbisë e Malit të Zi ndryshon sipas burimeve — nuk japim një vijë të prerë kufitare, sepse harta e Shën-Stefanit u anulua para se të zbatohej. (2) Kufijtë përfundimtarë mbi tokat shqiptare (përfshirë çështjen e Plavës-Gusisë dhe të Ulqinit) u caktuan e u rishikuan te Berlini më 1878 e pas tij, jo te Shën-Stefani; këtu Shën-Stefani trajtohet si premisa, jo si zgjidhja. (3) Pjesa më e madhe e literaturës e lexon Shën-Stefanin si fitore ruse afatshkurtër; vlera e tij për historinë shqiptare matet ndryshe — si alarmi që ndezi Lidhjen e Prizrenit.

---

# Kongresi i Berlinit: Fuqitë ndanë troje shqiptare pa asnjë shqiptar në tryezë
https://zhurma.press/kongresi-i-berlinit/
Type: event
Published: 2026-06-30
Updated: 2026-07-31

Korrik 1878 — kur Fuqitë e Mëdha vizatuan Ballkanin pa asnjë shqiptar në tryezë, dhe pa dashje lindën Lidhjen e Prizrenit.

Mes 13 qershorit dhe 13 korrikut 1878, gjashtë Fuqitë e Mëdha dhe Perandoria Osmane u mblodhën në Berlin për të rivizatuar Ballkanin — dhe në një muaj punë rreth një tryeze, pa ftuar asnjë shqiptar, ndanë midis fqinjëve sllavë e grekë toka ku shqiptarët kishin shumicën. Kongresi i Berlinit nuk është një ngjarje «kundër» shqiptarëve aq sa është shabllon i tyre: çasti ku u kthye në rregull evropian parimi që fati i një populli mund të vendoset diku tjetër, mbi kokën e tij. Pikërisht prej tij lindi, brenda javësh, Lidhja e Prizrenit — prova e parë që rrjeti shqiptar ekzistonte, dhe njëkohësisht dëshmia se atij nuk i ishte lënë vend në tryezë.

Pse ka rëndësi

• Mes 13 qershorit dhe 13 korrikut 1878 gjashtë Fuqitë e Mëdha dhe Perandoria Osmane u mblodhën në Berlin për të rishikuar Traktatin e Shën-Stefanit — pa ftuar asnjë përfaqësues shqiptar.

• Traktati i Berlinit konfirmoi me firmë ndërkombëtare cesionet e tokave me popullsi shqiptare ndaj Serbisë (Toplica, Nishi, Piroti, Vranja) dhe ia caktoi Malit të Zi Plavën e Gusinë.

• Përgjigjja erdhi para se Kongresi të mbyllej: më 10 qershor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit dhe më 18 qershor nënshkroi Kararnamenë — kombëtarizmi modern shqiptar lindi si reagim ndaj hartës që po vizatohej pa të.

• Vendimi nuk u zbatua dot ashtu siç u shkrua: te Nokshiqi, më 4 dhjetor 1879, malësorët thyen trupat malazeze, dhe Fuqitë e zëvendësuan Plavën e Gusinë me Ulqinin, të dorëzuar vetëm pas një demonstrimi detar në nëntor 1880.

Çfarë ishte

Kongresi i Berlinit (13 qershor – 13 korrik 1878) ishte takimi i Fuqive të Mëdha — Gjermania (nikoqir, me kancelarin Otto von Bismark si «ndërmjetës i ndershëm»), Austro-Hungaria, Britania, Franca, Italia, Rusia — bashkë me Perandorinë Osmane, për të rishikuar Traktatin e Shën-Stefanit. Ai traktat, i imponuar nga Rusia tre muaj më parë pas Luftës Ruso-Turke (1877–78), kishte krijuar një «Bullgari të Madhe» vasale ndaj Petërburgut dhe kishte zgjeruar Serbinë e Malin e Zi në kurriz të Stambollit. Britania dhe Austro-Hungaria e panë këtë si zgjerim të tepruar të Rusisë në Ballkan; Berlini ishte mënyra për ta zbutur. Rezultati u nënshkrua si Traktati i Berlinit më 13 korrik 1878.

Për pjesën më të madhe të Evropës, Berlini ishte një fitore e diplomacisë: lufta u shmang, Rusia u frenua, paqja zgjati. Për shqiptarët, ai ishte data kur copëtimi i trojeve u bë e drejtë ndërkombëtare e shkruar — jo sulm i një armiku të vetëm, por vendim kolektiv i të gjithë sistemit.

Harta që u vizatua pa shqiptarët

Shën-Stefani (3 mars 1878) u kishte premtuar fqinjëve toka me popullsi shqiptare: rajone të Nishit, Pirotit e Vranjës për Serbinë; Plavën, Gusinë e brigje të tjera për Malin e Zi; një Bullgari të zgjeruar drejt jugut. Berlini e shfryu pjesërisht Bullgarinë e Madhe — por nuk i ktheu trojet shqiptare. Përkundrazi, ai i konfirmoi me firmë ndërkombëtare cesionet ndaj Serbisë (krahina e Toplicës, Nishi, Piroti, Vranja, prej nga u dëbuan dhjetëra mijëra shqiptarë myslimanë drejt Kosovës) dhe ia caktoi Malit të Zi Plavën e Gusinë. Katër vilajetet ku shqiptarët ishin shumicë a pakicë e madhe — Janina, Shkodra, Manastiri dhe Kosova — mbetën të ekspozuara ndaj pretendimeve të Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, secila e mbështetur nga ndonjë Fuqi e Madhe.

Asnjë përfaqësues shqiptar nuk u ftua. Në historiografinë shqiptare qarkullon e atribuuar kancelarit Bismark fjalia se «nuk ka komb shqiptar — Shqipëria është thjesht një shprehje gjeografike»; e japim si e atribuuar, pa garanci për fjalët e sakta, sepse e vërteta që ajo përmbledh nuk varet prej saj: qëndrimi i Kongresit ndaj kërkesave shqiptare ishte mosnjohja. Ky është thelbi i asaj që credo-ja jonë e quan «rrjeti që nuk u lejua të ngrihej» — jo se shqiptarët mungonin si popull, por se sa herë organizoheshin, vendimi merrej në një sallë ku atyre nuk u jepej karrige.

Përgjigjja: një rrjet që mblidhet vetë

Berlini prodhoi të kundërtën e qëllimit të vet. Ditë para se Kongresi të mbyllte punimet, më 10 qershor 1878, në një xhami të Prizrenit u mblodh Lidhja Shqiptare e Prizrenit, dhe më 18 qershor nënshkroi programin e saj të parë, Kararnamenë. Nuk ishte rastësi kohore: Lidhja lindi pikërisht sepse harta po vizatohej pa shqiptarët. Mendjet e Rilindjes — Abdyl e Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto — e kuptuan menjëherë se mbrojtja e tokës kërkonte diçka që deri atëherë nuk ekzistonte si fakt politik: një komb të vetëm shqiptar, me një hartë, një gjuhë dhe një kërkesë. Kështu Berlini, që synonte t'i shpërndante shqiptarët si plaçkë kufitare, u bë në vend të kësaj data e lindjes së kombëtarizmit modern shqiptar.

Plava, Gusia dhe Ulqini: kur firma s'mjaftoi

Vendimi i Berlinit nuk u zbatua dot ashtu siç u shkrua. Kur Mali i Zi u vu të merrte Plavën e Gusinë që Kongresi ia kishte dhënë, forcat e Lidhjes i ndaluan: më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi, malësorët shqiptarë i thyen trupat malazeze. I bllokuar, koncerti evropian ndryshoi çmimin: në vend të Plavës e Gusisë, Fuqitë i caktuan Malit të Zi qytetin bregdetar të Ulqinit (kompromisi i ashtuquajtur «i Cortit»). Edhe Ulqini nuk u dorëzua pa qëndresë; vetëm një demonstrim detar i përbashkët i Fuqive të Mëdha në nëntor 1880 e detyroi Stambollin t'ia kalonte qytetin Malit të Zi. Mësimi ishte i dyfishtë dhe i ftohtë: gjaku shqiptar mund të ndryshonte detajet e hartës, por jo parimin se harta vizatohej diku tjetër.

Vija që vazhdoi: nga Berlini te Londra

Berlini 1878 nuk ishte një aksident i izoluar; ishte hapja e një logjike. E njëjta tryezë fuqish, me të njëjtin parim — toka shqiptare si monedhë shkëmbimi mes fqinjëve — u rivendos në Konferencën e Londrës (1912–13), ku gjysma e trojeve me shumicë shqiptare mbetën jashtë shtetit të porsalindur shqiptar. Midis dy datave qëndron i gjithë brezi i Rilindjes që u përpoq ta thyente këtë logjikë me alfabet, shkollë dhe diplomaci. Berlini është pra nyja ku credo-ja jonë gjen provën e vet më të pastër: një popull që ekzistonte, që u organizua sapo u kërcënua, dhe që megjithatë nuk u ul kurrë në tryezën ku vendosej fati i tij. Jo viktimë pa zë — por një rrjet të cilit iu mohua karrigia, jo ekzistenca.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në historiografinë e mirënjohur të Rilindjes Kombëtare dhe në vetë tekstin e Traktatit të Berlinit, duke i ndarë faktet e dokumentuara nga kornizimi i njëanshëm i fuqive të kohës. Studime themelore: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening 1878–1912 (Princeton, 1967) — vepra kanonike mbi Lidhjen e Prizrenit dhe kontekstin e Berlinit; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) për cesionet territoriale dhe dëbimet pas 1878-s; Misha Glenny, The Balkans 1804–1999 për diplomacinë e Kongresit. Burim parësor: teksti i Traktatit të Berlinit (13 korrik 1878), nenet mbi kufijtë e Serbisë e Malit të Zi. FAKTE (të dokumentuara): Kongresi u mbajt 13 qershor – 13 korrik 1878 për të rishikuar Shën-Stefanin; konfirmoi cesione tokash me popullsi shqiptare ndaj Serbisë (Nishi, Piroti, Vranja, Toplica) dhe ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi; asnjë shqiptar nuk u ftua; Lidhja e Prizrenit u themelua më 10 qershor 1878 dhe nënshkroi Kararnamenë më 18 qershor; te Nokshiqi (4 dhjetor 1879) forcat shqiptare ndaluan marrjen e Plavës-Gusisë; Ulqini iu dorëzua Malit të Zi në nëntor 1880 pas një demonstrimi detar të Fuqive. KORNIZIM/PASIGURI (shënuar si i tillë, jo i fshehur): (1) Fjalia për «mungesën e kombit shqiptar» që i atribuohet Bismarkut jepet si e atribuuar, pa garanci tekstuale — e mbajmë vetëm sepse përmbledh saktë qëndrimin e dëshmuar të mosnjohjes. (2) Shifrat e dëbuarve shqiptarë nga rajonet e Nishit luhaten sipas burimeve; nuk japim një numër të vetëm si të prerë. (3) «Fitorja» evropiane e Berlinit (paqja, frenimi i Rusisë) është e vërtetë nga këndi i Fuqive; vlera e tij për historinë shqiptare matet ndryshe — si data kur copëtimi u bë e drejtë e shkruar, dhe pikërisht prandaj si shkëndija e Lidhjes.

---

# Marrëveshja e Kumanovës: marrëveshja Teknike-Ushtarake, 9 qershor 1999
https://zhurma.press/marreveshja-e-kumanoves/
Type: event
Published: 2026-06-28
Updated: 2026-10-10

Marrëveshja Teknike-Ushtarake, 9 qershor 1999 — dokumenti që mbylli luftën e Kosovës dhe nisi tërheqjen serbe

Lufta e Kosovës nuk u mbyll me një kapitullim të nënshkruar nga Kosova, as me një traktat paqeje midis dy popujve. Ajo u mbyll vonë natën e 9 qershorit 1999, në një aeroport ushtarak pranë Kumanovës në Maqedoni, me një dokument teknik prej pak faqesh të nënshkruar nga një gjeneral britanik dhe dy gjeneralë jugosllavë. Marrëveshja Teknike-Ushtarake — e njohur si Marrëveshja e Kumanovës — caktoi tërheqjen e të gjitha forcave serbe nga Kosova brenda njëmbëdhjetë ditësh, hapi rrugën për hyrjen e KFOR-it dhe ndaloi 78 ditë bombardime të NATO-s. Ishte fitorja që ktheu mbi 800 mijë të dëbuar në shtëpitë e tyre. Dhe, si shumë momente vendimtare në historinë shqiptare, u vendos mbi kokat e shqiptarëve: ata ishin objekti i marrëveshjes — territori, siguria, fati — por jo pala që e firmosi.

Pse ka rëndësi

• Marrëveshja Teknike-Ushtarake u nënshkrua natën e 9 qershorit 1999 në një aeroport pranë Kumanovës nga një gjeneral britanik dhe dy gjeneralë jugosllavë — shqiptarët ishin objekti i saj, jo pala firmëtare.

• Ajo caktoi tërheqjen e plotë e të verifikueshme të ushtrisë, policisë dhe njësive paraushtarake të Beogradit nga Kosova brenda njëmbëdhjetë ditësh, hapi rrugën për KFOR-in dhe ndaloi 78 ditë bombardime të NATO-s.

• Një ditë më vonë, më 10 qershor 1999, Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244, që e vuri Kosovën nën administrim ndërkombëtar: Kumanova ishte çelësi ushtarak, 1244-a korniza politike.

Çfarë ishte

Marrëveshja e Kumanovës, zyrtarisht Marrëveshja Teknike-Ushtarake midis Forcës Ndërkombëtare të Sigurisë ("KFOR") dhe Qeverive të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Republikës së Serbisë, u nënshkrua natën e 9 qershorit 1999 në një aeroport ushtarak afër Kumanovës, në atëhershmen Republikë të Maqedonisë. Ajo nuk ishte një traktat paqeje politik, por një protokoll ushtarak zbatimi: rregullonte mekanikën e ndaljes së luftës — kush tërhiqej, kur, ku, dhe kush vinte në vend të tij.

Dokumenti ishte fryti i pesë ditëve negociatash teknike dhe pasoi pranimin nga Beogradi, më 3 qershor, të planit të paqes të paraqitur nga i dërguari i BE-së Martti Ahtisaari dhe ai rus Viktor Çernomyrdin. Një ditë pas Kumanovës, më 10 qershor 1999, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s pezulloi fushatën ajrore, dhe Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244, që e vuri Kosovën nën administrim ndërkombëtar dhe autorizoi praninë ushtarake të KFOR-it. Kumanova ishte çelësi ushtarak; 1244-a, korniza politike.

Çfarë vendoste marrëveshja

Thelbi i marrëveshjes ishte tërheqja totale dhe e verifikueshme e forcave të Beogradit:

• Tërheqje brenda 11 ditësh. Të gjitha forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë dhe të Serbisë — ushtria (VJ), policia (MUP) dhe njësitë paraushtarake — duhej të largoheshin nga i gjithë territori i Kosovës në faza, brenda njëmbëdhjetë ditësh nga hyrja në fuqi.

• Zona e Sigurisë Tokësore (GSZ), 5 km. Një brez 5-kilometrash brenda territorit të Serbisë përgjatë kufirit me Kosovën, ku forcat jugosllave nuk mund të hynin pa lejen e komandantit të KFOR-it.

• Zona e Sigurisë Ajrore (ASZ), 25 km. Një brez 25-kilometrash në hapësirën ajrore përgjatë të njëjtit kufi, i mbyllur po ashtu për aviacionin jugosllav.

• KFOR-i si autoritet. Forca ndërkombëtare e udhëhequr nga NATO-ja merrte kontrollin e sigurisë në Kosovë; "në asnjë rrethanë" forcat jugosllave nuk mund të rihynin pa pëlqimin e komandantit të saj (Neni 4).

Tërheqja u zbatua sipas afatit: kolonat e fundit të VJ-së dhe MUP-it dolën nga Kosova brenda njëmbëdhjetë ditësh, dhe njësitë e para të KFOR-it hynë më 12 qershor. Pikërisht ky orar i shkurtër — jo një armëpushim i hapur, por një tërheqje me afat — e bëri Kumanovën të vërtetën fundore të luftës.

Kush ishte në tryezë — dhe kush jo

Marrëveshjen e nënshkruan tre ushtarakë. Për KFOR-in dhe NATO-n, gjeneral-lejtënanti britanik Sir Michael Jackson, që do të bëhej menjëherë komandanti i parë i KFOR-it. Për palën jugosllave, gjeneral-lejtënanti i ushtrisë Svetozar Marjanoviç dhe gjeneral-lejtënanti i policisë Obrad Stevanoviç — ky i fundit një emër që do të rishfaqej më vonë në dosjet e gjyqësisë ndërkombëtare për ngjarjet e 1999-ës.

Mungonte një palë: shqiptarët e Kosovës. As udhëheqja politike e Ibrahim Rugovës, as Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) nuk ishin nënshkruese të Kumanovës. Marrëveshja vendoste fatin e territorit ku ata jetonin, siguronte kthimin e tyre, ndalonte vrasjet — por e bënte këtë si një mirëkuptim midis NATO-s dhe Beogradit, i firmosur në tokë maqedonase. Çarmatimi i UÇK-së u rregullua veçmas, përmes një "Undertaking"-u të nënshkruar më 21 qershor 1999 midis komandës së UÇK-së dhe KFOR-it — sërish një marrëveshje ku shqiptarët ishin nënshtruar një kornize të hartuar diku tjetër.

Kjo është nyja ku Kumanova lidhet me një motiv të vjetër të historisë shqiptare: rrjeti pa qendër si objekt i marrëveshjeve të të tjerëve, jo si palë e tyre. Nga Kongresi i Berlinit (1878), ku kufijtë shqiptarë u vizatuan pa shqiptarë në sallë, te Konferenca e Londrës (1913), që e ndau popullin pa e pyetur — deri te Kumanova, vija është e njëjtë: shqiptarët si tema e bisedës, jo si zëri në të. Ndryshimi vendimtar i 1999-ës qëndron te rezultati: kësaj here marrëveshja "mbi kokat e tyre" solli ndalimin e dëbimit dhe kthimin e të dëbuarve — dhe, brenda një dekade, pavarësinë e shpallur më 2008. Fati u vendos prapë jashtë, por për herë të parë u vendos në favor të mbijetesës.

Pasojat: nga Kumanova te pavarësia

Kumanova mbylli dhunën e hapur, por jo grindjen për kuptimin e saj. Për Beogradin, ajo mbeti "kapitullim i pranuar nën bombardim" dhe një dokument që, sipas zyrtarëve serbë, "kurrë nuk u respektua plotësisht" — sepse parashikonte mundësinë e kthimit të një numri të kufizuar forcash serbe në vendet e shenjta e në kufi, gjë që nuk ndodhi kurrë. Për shqiptarët e Kosovës, ajo ishte dita kur ushtria që kishte dëbuar gjysmën e popullsisë doli nga vendi dhe karvanët e refugjatëve u kthyen.

Ligjërisht, Kumanova mbeti gjithmonë në hijen e Rezolutës 1244, që e bëri Kosovën protektorat ndërkombëtar nën UNMIK dhe KFOR. Por pa protokollin e Kumanovës — pa atë orar njëmbëdhjetëditësh tërheqjeje — 1244-a do të kishte mbetur tekst. Marrëveshja teknike ishte mekanizmi që ktheu fjalët në lëvizje trupash. Dhe pikërisht ajo lëvizje — dalja e shtetit serb nga Kosova — hapi hapësirën ku, nëntë vjet më vonë, lindi një shtet i ri.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Marrëveshja Teknike-Ushtarake u nënshkrua natën e 9 qershorit 1999 në një aeroport ushtarak pranë Kumanovës, Maqedoni, pas pesë ditësh negociatash. E nënshkruan gjeneral-lejtënanti britanik Sir Michael Jackson (KFOR/NATO) dhe gjeneral-lejtënantët jugosllavë Svetozar Marjanoviç (VJ) dhe Obrad Stevanoviç (MUP). Ajo parashikonte tërheqjen e të gjitha forcave të RFJ-së dhe Serbisë nga Kosova në faza brenda 11 ditësh, një Zonë Sigurie Tokësore (GSZ) prej 5 km dhe një Zonë Sigurie Ajrore (ASZ) prej 25 km brenda territorit serb përgjatë kufirit me Kosovën, dhe vendosjen e KFOR-it si autoriteti i sigurisë. Bombardimet e NATO-s u pezulluan më 10 qershor 1999, ditë në të cilën Këshilli i Sigurimit i OKB-së miratoi Rezolutën 1244. Çarmatimi i UÇK-së u rregullua me një "Undertaking" të veçantë më 21 qershor 1999 midis UÇK-së dhe KFOR-it. Këto mbahen nga teksti i marrëveshjes (UNMIK), nga dokumentacioni i OKB-së mbi Rezolutën 1244, dhe nga raportet As Seen, As Told (OSBE/OSCE) dhe Under Orders (Human Rights Watch) mbi luftën që marrëveshja mbylli.

Pozicionimi. Që marrëveshja "u zbatua sipas afatit" është fakt i verifikuar nga prania e KFOR-it dhe dalja e forcave serbe deri më 20 qershor 1999. Që ajo "kurrë nuk u respektua plotësisht" është një pretendim serb i paraqitur këtu si pozicion i njërës palë (mbështetur në klauzolën e parealizuar për kthimin e kufizuar të forcave në vendet e shenjta), jo si gjykim i redaksisë. Leximi i marrëveshjes si moment ku fati i shqiptarëve u vendos "mbi kokat e tyre" është një kornizë interpretuese e bazuar te fakti i pamohueshëm se shqiptarët nuk ishin nënshkrues — jo një mohim i rëndësisë çlirimtare të rezultatit, i cili ishte kthimi i mbi 800 mijë të dëbuarve dhe ndalimi i fushatës së dhunshme.

---

# Pleurati: babai i Gentit, i biri i Skerdilaidës
https://zhurma.press/pleurati/
Type: person
Published: 2026-06-28
Updated: 2026-10-10

Babai i Gentit, i biri i Skerdilaidës — mbreti që e zgjeroi mbretërinë ardiane duke hequr dorë nga pavarësia e saj. Shtrirja më e madhe e Ilirisë ishte dhuratë e Romës, jo fitore e saj.

Babai i Gentit dhe i biri i Skerdilaidës, Pleurati është mbreti ilir që historia e kalon shpejt — sepse ai nuk humbi asnjë luftë dhe nuk bëri asnjë kthesë dramatike. E megjithatë nën të mbretëria ardiane arriti shtrirjen e saj më të madhe territoriale. Paradoksi qëndron pikërisht aty: Pleurati e zgjeroi mbretërinë duke hequr dorë nga pavarësia e saj. Atje ku Skerdilaida luftoi mes Maqedonisë dhe Romës, Pleurati zgjodhi përfundimisht — qëndroi aleat besnik i Romës nga fillimi në fund — dhe Roma e shpërbleu me toka të marra prej armikut. Mbretëria ilire nuk ishte më një qendër për vete; ishte një klient i mbrojtur, ura e qetë mes tradhtisë së babait dhe revoltës vetëvrasëse të të birit.

Pse ka rëndësi

• Pleurati ishte i biri i Skerdilaidës dhe babai i Gentit — mbret i ardianëve nga rreth viti 206 p.e.s.

• Pas disfatës së Filipit V te Kinoskefale (197 p.e.s.), komisioni romak i dha Lihnidën (Ohrin) dhe partinët: mbretëria ardiane u shtri më thellë në brendësi se kurrë.

• Zgjerimi erdhi si shpërblim i besnikërisë ndaj Romës, jo si fitore ilire — më 189 p.e.s. Pleurati dërgoi gjashtëdhjetë lembe në shërbim të flotës romake.

Kush ishte

Pleurati ishte mbret i ardianëve, dinastisë detare ilire me qendër në gjirin e Rizonit, e cila në kohën e Agronit e të Teutës kishte sunduar një pjesë të madhe të bregut lindor të Adriatikut. Ai ishte i biri i Skerdilaidës dhe, sipas konvencionit të studiuesve, numërohet zakonisht si Pleurati III — për ta dalluar nga sundimtarë më të hershëm me të njëjtin emër, ndonëse numërimi vetë është një rindërtim modern mbi një kronologji të copëtuar.

Burimet antike e shfaqin për herë të parë krah të atit: rreth viteve 212–211 p.e.s., kur Roma po luftonte Filipin V në Luftën e Parë Maqedonase, Polibi dhe Tit Livi e përmendin Pleuratin bashkë me Skerdilaidën mes aleatëve të traktatit romako-etolik. Ai pra nuk e trashëgoi politikën pro-romake — u rrit brenda saj. Kur Skerdilaida vdiq rreth vitit 206 p.e.s., Pleurati e mori fronin tashmë i lidhur me fuqinë që po ngrihej në perëndim.

Mbreti që zgjodhi Romën — dhe u shpërblye

Vendimi që e përcakton Pleuratin erdhi në Luftën e Dytë Maqedonase (200–197 p.e.s.). Ndërsa Filipi V i Maqedonisë — i njëjti që dikur kishte mashtruar Skerdilaidën mbi para të premtuara — shtynte drejt bregut ilir, Pleurati qëndroi pa lëkundje krah Romës. Pas disfatës së Filipit te Kinoskefale (197 p.e.s.), komisioni romak që ndau plaçkën e luftës i dha Pleuratit Lihnidën (Ohrin) dhe partinët — toka që kishin qenë nën Filipin. Këtë e dëshmon qartë Tit Livi (libri XXXIII). Me atë shpërblim, mbretëria ardiane u shtri thellë në brendësi, deri te liqeni i Lihnidës — më larg se kurrë.

Por shtrirja kishte një çmim që nuk shkruhej në traktat: çdo kilometër i ri ishte dhuratë e Romës, jo fitore e Ilirisë. Pleurati e mbajti besnikërinë edhe më pas. Rreth vitit 189 p.e.s., gjatë luftës romake kundër etolëve, Livi e tregon duke dërguar gjashtëdhjetë lembe — anijet e shpejta ilire që dikur kishin tmerruar Adriatikun për vete — tani në shërbim të flotës romake. Rrjeti detar që Teuta e kishte ngritur si fuqi më vete, nën Pleuratin lundronte nën urdhër të huaj.

• 212–211Pleurati përmendet krah Skerdilaidës mes aleatëve të Romës në traktatin romako-etolik — dëshmia e parë te Polibi e Livi.

• ~206Vdes Skerdilaida; Pleurati bëhet mbret i vetëm i ardianëve, tashmë i lidhur me Romën.

• 200–197Lufta e Dytë Maqedonase: Pleurati qëndron aleat besnik i Romës kundër Filipit V.

• 196Pas Kinoskefales, Roma i jep Lihnidën dhe partinët të marra nga Filipi (Livi XXXIII) — shtrirja më e madhe e mbretërisë ardiane.

• ~189Dërgon 60 lembe në ndihmë të flotës romake në luftën etole (Livi XXXVIII).

• ~181Vdes; e trashëgon i biri, Genti — mbreti i fundit ilir.

Nyja: ura mes tradhtisë dhe revoltës

Vlera e Pleuratit për historinë shqiptare nuk është te betejat — ai pothuajse nuk udhëhoqi asnjë të vetën të madhe — por te pozicioni që zë në vargun dinastik. Mes Skerdilaidës, që luhatej mes dy perandorive sipas asaj që paguante më shumë, dhe Gentit, që rreth vitit 168 p.e.s. do ta thyente besnikërinë romake dhe do ta paguante me shkatërrimin e mbretërisë, Pleurati është gjeneza e qetë: brezi që e provoi se nënshtrimi i kujdesshëm jep tokë e paqe.

Pikërisht kjo e bën rënien e Gentit edhe më tragjike. Pleurati ia la të birit një mbretëri më të madhe se kurrë — por edhe një varësi më të thellë se kurrë. Teli i rrjetit ilir, i tërhequr deri në fund nga ana romake, do të këputej te brezi tjetër. Pleurati është mbreti që ndërtoi qetësinë mbi të cilën do të shpërthente fatkeqësia: dëshmi se në një botë perandorish në rritje, edhe besnikëria më e zgjuar e blen vetëm kohë, jo sovranitet.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin antik dhe në studimet e mirënjohura ilire, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm greko-roman. Burime parësore: Polibi, Historitë (për aleancën romako-etolike rreth 212–211 ku Skerdilaida e Pleurati përmenden bashkë) dhe Tit Livi — libri XXXIII për ndarjen e Lihnidës e të partinëve Pleuratit pas Kinoskefales (196 p.e.s.), dhe libri XXXVIII për gjashtëdhjetë lembet e dërguara në luftën etole rreth 189 p.e.s. — të dyja të shkruara nga këndvështrimi roman. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) për dinastinë ardiane; Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios; N. G. L. Hammond mbi Maqedoninë antigonide dhe protektoratin ilir. Të dhënat kryesore: bashkëpërmendja me Skerdilaidën rreth 212–211; ngjitja në fron rreth 206; besnikëria romake në Luftën e Dytë Maqedonase; shpërblimi me Lihnidën e partinët më 196; lembet më 189; vdekja rreth 181 dhe trashëgimi te Genti. Vërejtje kritike: (1) Numërimi «Pleurati III» dhe disa data janë rindërtim modern mbi një kronologji antike të copëtuar — ne e shënojmë pasigurinë në vend që ta fshehim. (2) Shtrirja territoriale nën Pleuratin ishte dhuratë e patronazhit romak, jo fitore e pavarur ilire — fakt që burimet romake e paraqitin si bujari, ne si varësi. (3) Vlera e tij për historinë shqiptare s'është te lavdia ushtarake, por te vendi që zë në urën dinastike mes Teutës e Gentit.

---

# Lufta e Parë Maqedonase: paqja u nënshkrua në tokë ilire, pa ilirët si palë
https://zhurma.press/lufta-e-pare-maqedonase/
Type: event
Published: 2026-06-28
Updated: 2026-10-10

214–205 p.e.s. — kur ilirët e copëtuar u ndanë mes Romës dhe Maqedonisë, dhe paqja u nënshkrua në tokën e tyre pa ta si palë.

Pesë vjet pasi Roma e kishte copëtuar rrjetin detar ilir, e njëjta hapësirë bregdetare u kthye në fushëbetejë mes dy perandorive më të mëdha se ajo. Lufta e Parë Maqedonase (214–205 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me Filipin V të Maqedonisë, i cili, pas fitores së Hanibalit te Kanat, lidhi pakt me Kartagjenën dhe u përpoq të zinte brigjet ilire e epirote të Adriatikut. Por mësimi i kësaj lufte nuk rri te Roma apo te Maqedonia — rri te ata që u gjendën në mes. Ilirët e copëtuar nuk vepruan më si një trup i vetëm: Demetri i Farit, nyja e dëbuar te oborri maqedonas, e shtynte Filipin drejt përplasjes; ndërsa mbretërit ilirë të mbetur — Skerdilaida e i biri Pleurati — u bënë aleatë të Romës kundër tij. Një degë te secila perandori, asnjëra qendër e vetes. Dhe paqja që e mbylli luftën u nënshkrua në Foinike, në tokë ilire-kaone — ku rrjeti shqiptar nuk ishte lojtar, por tryeza ku lojtarët e tjerë ndanë botën.

Pse ka rëndësi

• Lufta e Parë Maqedonase (214–205 p.e.s.) përballi Republikën Romake me Filipin V të Maqedonisë, kryesisht në brigjet lindore të Adriatikut dhe në Epir.

• Shkasja ishte pakti që Filipi lidhi më 215 p.e.s. me Hanibalin e Kartagjenës pas humbjes romake te Kanat, me synimin ta përjashtonte Romën nga Adriatiku.

• Ilirët e copëtuar dolën në të dyja anët: Demetri i Farit e shtynte Filipin, ndërsa Skerdilaida dhe i biri Pleurati u bënë aleatë të Romës; paqja u nënshkrua në Foinike, në tokë ilire-kaone.

Çfarë ishte

Lufta e Parë Maqedonase ishte konflikti i parë i drejtpërdrejtë mes Romës dhe mbretërisë maqedonase të dinastisë antigonide — i zhvilluar kryesisht në brigjet lindore të Adriatikut dhe në Epir, pikërisht në tokat ku dy dekada më parë Roma kishte luftuar Teutën dhe pastaj Demetrin e Farit në dy Luftërat Ilire. Shkasja ishte një aleancë: pas humbjes katastrofike romake te Kanat (216 p.e.s.), Filipi V lidhi më 215 një pakt me Hanibalin e Kartagjenës. Marrëveshja — teksti i së cilës ruhet te Polibi — synonte ta përjashtonte Romën nga Adriatiku dhe t'i jepte Filipit dorë të lirë në perëndim.

Për Romën, e zënë për jetë a vdekje me Hanibalin në Itali, kjo ishte një kërcënim në krahun e pambrojtur. Nuk mund të dërgonte ushtri të mëdha; prandaj e luftoi Filipin me një strategji mbajtëse — flota e pak legjione në bregun ilir, dhe mbi të gjitha një rrjet aleancash që e detyronin mbretin maqedonas të luftonte në shtëpi. Lufta zgjati nëntë vjet dhe nuk pati beteja vendimtare; ishte një luftë pozicionesh, qytetesh bregdetare që merreshin e humbeshin, dhe aleancash që ndërronin anë.

Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë

Burimi ynë kryesor është sërish Polibi, plotësuar nga Livi. Sipas tyre, Filipi ishte agresori ambicioz që, i nxitur nga këshilltari i tij ilir Demetri, deshi të shfrytëzonte dobësinë romake për të dalë në det. Hyrja e Romës paraqitet si mbrojtje e domosdoshme e aleatëve dhe e rendit.

(Vërejtje kritike — fakti përballë rrëfimit: regjistri na vjen nga penat romake e greke, armiqësore ndaj Maqedonisë dhe ndaj Demetrit. (1) Se Demetri "e shtyu" Filipin drejt Romës është kornizim i Polibit, që kërkonte një fajtor të vetëm; fakti është që Demetri u strehua te Filipi pas humbjes së Luftës së Dytë Ilire dhe i shërbeu si këshilltar — por vendimi ishte i mbretit, jo i të strehuarit. (2) "Mbrojtja" romake e Adriatikut ishte në të vërtetë siguri strategjike: Roma nuk mund të lejonte një fuqi maqedonase të aleancuar me Kartagjenën në bregun përballë Italisë. (3) Korniza që e paraqet hyrjen romake në Ballkan si sjellëse rendi është pikërisht propaganda e fituesit — e njëjta që do ta justifikonte gllabërimin e plotë të Greqisë e të Ilirisë brenda gjysmë shekulli.)

Kronologjia

• 216Hanibali shkatërron ushtrinë romake te Kanat; Roma duket në prag të rrëzimit.

• 215Filipi V lidh pakt me Hanibalin kundër Romës — teksti ruhet te Polibi.

• 214Filipi nis fushatën në Adriatik: sulmon Orikun dhe rrethon Apoloninë; pretori Marcus Valerius Laevinus e zmbraps, dhe Filipi detyrohet të djegë flotën e vet në lumin Aous (Vjosë) e të tërhiqet nga toka.

• 213Filipi merr nga toka Lissin (Lezhën) — të njëjtin qytet kufitar, klauzola e të cilit kishte përcaktuar kufijtë e sovranitetit detar ilir; një dalje në Adriatik.

• ~212–211Roma lidh aleancë me Lidhjen Etolike; bashkohen Atali I i Pergamit, Sparta, Elida — dhe mbretërit ilirë Skerdilaida e Pleurati, që kalojnë te Roma kundër Filipit.

• 209–207Luftë pozicionesh në Greqi e Iliri; Filipi mban frontin, por nuk mund ta zgjerojë; etolët lodhen dhe bëjnë paqe më vete (206).

• 205Pa fitues të qartë, nënshkruhet Paqja e Foinikes në tokë ilire-kaone; Filipi mban disa zotërime, Roma siguron krahun e Adriatikut.

• 202–197Roma mund Hanibalin te Zama (202), kthehet nga lindja; Lufta e Dytë Maqedonase (200–197) e mbyll gjithçka te Kinoskefalat — Maqedonia humbet hegjemoninë.

• 168Te Pidna bie Maqedonia; po atë vit Roma mund Mbretin Gent, mbretin e fundit ilir. Rrethi mbyllet.

Nyja: ilirët e ndarë mes dy perandorive

Çelësi i kësaj lufte për historinë shqiptare nuk është se kush fitoi, por si u gjendën ilirët brenda saj. Pas dy Luftërave Ilire, rrjeti detar ardian ishte i thyer; mbretëria nuk vepronte më si një qendër e vetme. Dhe pikërisht këtu, në Luftën e Parë Maqedonase, kjo thyerje u shndërrua në një ndarje të hapur: Demetri i Farit, nyja e dëbuar nga Roma, gjeti zë te oborri i Filipit dhe e shtyu Maqedoninë drejt Adriatikut; ndërsa Skerdilaida dhe Pleurati — sundimtarë të asaj që kishte mbetur nga bota ardiane — u bënë aleatë të Romës kundër të njëjtit mbret. Një degë e rrjetit i shërbente Maqedonisë, tjetra Romës.

Ky është ligji i hidhur i një rrjeti të copëtuar: kur nyjat nuk lidhen më me njëra-tjetrën, secila lidhet me një perandori të huaj — dhe asnjëra nuk vepron më për vete. Ilirët nuk luftuan në këtë luftë si subjekt me interes të vetin; luftuan si mjete në duart e fuqive më të mëdha, secili krah i përdorur kundër tjetrit. Marrja e Lissit nga Filipi dhe kalimi i Skerdilaidës te Roma nuk ishin zgjedhje të një kombi — ishin lëvizjet e fragmenteve të shkëputura, secili duke kërkuar mbijetesë te një mbrojtës i huaj.

Tryeza, jo lojtari: paqja në Foinike

Lufta u mbyll në vitin 205 p.e.s. me Paqen e Foinikes, të nënshkruar në kryeqytetin e kaonëve — sot Finiqi në jug të Shqipërisë. Simbolika është e plotë: marrëveshja që ndau ndikimin mes Romës dhe Maqedonisë u lidh në tokë ilire-epirote, por pa ilirët si palë vendimtare. Toka shqiptare ishte vendi ku perandoritë takoheshin për të ndarë botën; banorët e saj ishin gjeografia e marrëveshjes, jo nënshkruesit e saj.

Dhe paqja ishte vetëm armëpushim. Sapo Roma e mundi Hanibalin te Zama më 202, u kthye nga lindja me gjithë peshën e saj. Brenda dy dekadash, te Kinoskefalat (197) ra hegjemonia maqedonase, te Pidna (168) ra vetë Maqedonia — dhe po atë vit, 168 p.e.s., Roma mundi Mbretin Gent, mbretin e fundit ilir. Lufta e Parë Maqedonase ishte akti i parë i një drame që do të mbyllej me të njëjtën gjë për të dyja: si Maqedonia ashtu edhe Iliria u bënë provinca. Por Maqedonia ra si fuqi e vetme; Iliria ra tashmë e ndarë, e copëtuar që në luftën që e kishim parë këtu — rrjet pa qendër, i përdorur kundër vetes.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri VII për paktin Filip–Hanibal; librat VIII–XI për fushatën) — i shkruar nga këndvështrimi roman dhe armiqësor ndaj Maqedonisë; plotësuar nga Tit Livi (librat XXIII–XXIX). Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) për kontekstin ilir; N. G. L. Hammond mbi Maqedoninë antigonide dhe protektoratin ilir; Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios. Të dhënat kryesore: pakti Filip–Hanibal më 215 p.e.s.; fushata e Orikut e Apolonisë më 214 (Filipi djeg flotën në Aous/Vjosë); marrja e Lissit më 213; aleanca romake me Lidhjen Etolike e me mbretërit ilirë Skerdilaida e Pleurati rreth 212–211; Paqja e Foinikes më 205; pasojat — Lufta e Dytë Maqedonase (200–197, Kinoskefalat) dhe rënia përfundimtare e Maqedonisë e e Ilirisë më 168 (Pidna; Genti). Vërejtje kritike: (1) Korniza e Demetrit si nxitësi i luftës dhe e hyrjes romake si "mbrojtje rendi" janë gjykimi i burimeve filo-romane, jo dëshmi neutrale. (2) Ilirët nuk hyjnë në këtë luftë si palë me interes të vetin, por të ndarë — një degë te Maqedonia (Demetri), tjetra te Roma (Skerdilaida) — pasojë e drejtpërdrejtë e copëtimit të rrjetit ardian në Luftërat Ilire. (3) Paqja u nënshkrua në tokë ilire-kaone (Foinike), por pa ilirët si nënshkrues vendimtarë: gjeografia e marrëveshjes, jo subjekt i saj.

---

# Batajnica: varrezat pranë Beogradit ku Serbia fshehu trupat e civilëve të Kosovës
https://zhurma.press/batajnica/
Type: place
Published: 2026-06-28
Updated: 2026-09-21

Varrezat masive pranë Beogradit ku forcat serbe fshehën trupat e civilëve shqiptarë të vrarë në 1999 — nyja ku takohen Suhareka dhe Izbica

Batajnica është një periferi e Beogradit — dhe emri i një prej krimeve më të ftohta të luftës së Kosovës. Brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) të policisë serbe, larg syve të Kosovës, u hapën varreza masive ku përfunduan trupat e qindra civilëve shqiptarë të vrarë në vitin 1999. Trupat ishin ngarkuar në kamionë e kamionë frigoriferë dhe ishin transportuar qindra kilometra në thellësi të Serbisë — jo për t'i varrosur, por për t'i zhdukur. Batajnica nuk është një masakër; është vendi ku u mblodhën provat e shumë masakrave, dhe ku përpjekja për t'i fshirë ato u kthye, në fund, kundër vetë fshehësve.

Pse ka rëndësi

• Batajnica është një periferi e Beogradit ku, brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) të policisë serbe, u hapën varreza masive për të fshehur trupat e civilëve shqiptarë të vrarë në Kosovë gjatë vitit 1999.

• Sipas regjistrit forenzik dhe Fondit për të Drejtën Humanitare, nga varrezat e Batajnicës u nxorën rreth 744 trupa — pjesa dërrmuese civilë, mes tyre gra, fëmijë e të moshuar.

• Operacioni, i njohur me termin policor «asanacija», synonte të këpuste lidhjen mes viktimës dhe vendit të krimit; varrezat u ekshumuan në vitet 2001–2002, pasi mediat serbe zbuluan ekzistencën e tyre.

• ICTY-ja e trajtoi zhvendosjen dhe fshehjen e trupave si pjesë të ndërmarrjes kriminale të përbashkët: Vlastimir Đorđević u dënua për këtë më 2011, dhe i njëjti operacion u pasqyrua në aktgjykimin Milutinović të vitit 2009.

Çfarë ndodhi

Gjatë fushatës serbe në Kosovë (mars–qershor 1999), forcat e MUP-it dhe të ushtrisë jugosllave nuk i lanë gjithmonë trupat e të vrarëve aty ku ranë. Në shumë raste — Suharekë, Mejë, e tjera — të vdekurit u ngarkuan në kamionë dhe u zhvendosën. Një pjesë e këtyre trupave u transportuan tej kufirit administrativ, brenda Serbisë, dhe u groposën fshehurazi në disa vendvarrime. Më i madhi ishte Batajnica, brenda bazës së Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) afër Beogradit. Sipas regjistrit forenzik dhe Fondit për të Drejtën Humanitare (HLC), nga varrezat e Batajnicës u nxorën rreth 744 trupa — pjesa dërrmuese civilë shqiptarë të Kosovës, mes tyre gra, fëmijë e të moshuar. Qëllimi i operacionit, i njohur me termin policor «asanacija» (pastrim i terrenit), ishte të këputej lidhja mes viktimës dhe vendit të krimit, që asnjë hetues ndërkombëtar të mos i gjente kurrë.

Si dolën në dritë

Skema u thye nga vetë provat e saj. Në prill 1999, një kamion frigorifer plot me trupa u gjet i fundosur në Danub afër Tekijës, në lindje të Serbisë; lajmi u shtyp brenda vendit, por ngjarja mbeti. Pas rënies së Millosheviçit, në vitin 2001 mediat serbe (B92 e të tjera) zbuluan ekzistencën e varrezave masive brenda Serbisë, dhe nën presion ndërkombëtar nisi ekshumimi. Varrezat e Batajnicës u hapën në vitet 2001–2002. Trupat e nxjerrë u dërguan për identifikim; mes tyre u njohën viktima nga masakra e Suharekës (familja Berisha) dhe nga masakra e Izbicës — dy ngjarje më vete, të lidhura tani nga e njëjta varrezë. Forenzika bëri atë që mohimi nuk e parashikoi: i ktheu trupat në dëshmitarë.

Përgjegjësia gjyqësore

Fshehja e trupave nuk mbeti pa emër. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) e trajtoi operacionin e zhvendosjes dhe groposjes së trupave si pjesë të ndërmarrjes kriminale të përbashkët për spastrimin e Kosovës. Në aktgjykimin kundër Vlastimir Đorđević (2011) — ish-shef i Sigurisë Publike të MUP-it serb — gjykata vërtetoi se ai organizoi transportimin dhe fshehjen e trupave të shqiptarëve të Kosovës në vende si Batajnica, dhe e dënoi për krime lufte e krime kundër njerëzimit. I njëjti operacion u pasqyrua edhe në aktgjykimin Milutinović dhe të tjerë (2009). Batajnica u bë kështu jo vetëm një varrezë, por një provë gjyqësore se fshehja ishte e organizuar nga lart.

Kujtesa si provë

Në rrëfimin e luftës së Kosovës, Batajnica është nyja ku takohen fijet. Trupat e Suharekës dhe ata të Izbicës — dy fshatra, dy masakra, dhjetëra kilometra larg njëra-tjetrës — përfunduan në të njëjtat gropa pranë Beogradit. Kjo nuk është rastësi: është gjurma e një vendimi qendror për të fshirë një popullsi dhe pastaj për të fshirë vetë fshirjen. Po ashtu, Batajnica është dëshmia se kujtesa mund të jetë armë: pikërisht përpjekja për të zhdukur provat krijoi provën më të rëndë. Ruajtja e emrave, e regjistrave, e eshtrave — kjo është forma më e qetë dhe më e fortë e rezistencës ndaj mohimit.

Burimet

Batajnica është periferi e Beogradit ku, brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) të MUP-it serb, u zbuluan varreza masive me trupa civilësh shqiptarë të Kosovës të vrarë në vitin 1999 dhe të transportuar fshehurazi në Serbi. Sipas Fondit për të Drejtën Humanitare dhe regjistrit forenzik, nga Batajnica u nxorën rreth 744 trupa — vendvarrimi më i madh i fshehur brenda Serbisë. Ekshumimet u kryen kryesisht në vitet 2001–2002. Mes viktimave të identifikuara ishin njerëz nga masakra e Suharekës dhe ajo e Izbicës. Operacioni i zhvendosjes dhe fshehjes së trupave u vërtetua nga ICTY në aktgjykimet kundër Vlastimir Đorđević (2011) dhe te Milutinović dhe të tjerë (2009).

Fakti dhe interpretimi. Ekzistenca e varrezave masive te Batajnica, transportimi i trupave nga Kosova në Serbi dhe organizimi i fshehjes janë fakte të vërtetuara nga aktgjykimet e ICTY-së (Prokurori kundër Đorđević, 2011; Prokurori kundër Milutinović dhe të tjerë, 2009), nga Fondi për të Drejtën Humanitare / Libri i Kujtesës së Kosovës, nga Human Rights Watch (Under Orders, 2001) dhe nga raportet e ekshumimeve të Tribunalit. Pohimet që e mohojnë zhvendosjen e trupave ose që i paraqesin viktimat si luftëtarë jepen këtu shprehimisht si mohim, jo si fakt; ato bien ndesh me regjistrin forenzik të Batajnicës dhe me dy aktgjykime të ICTY-së. Ky ekspozim mbështetet vetëm në regjistrin e besueshëm (ICTY, HLC, HRW, OSBE) dhe shmang qëllimisht burimet që mohojnë krimin.

---

# Masakra e Suharekës: 26 mars 1999, Suharekë
https://zhurma.press/suhareka/
Type: event
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-09-19

Masakra e 26 marsit 1999 në Suharekë — zhdukja e gjithë familjes Berisha dhe dëshmitarja që mbijetoi për t'i emëruar të vrarët

Më 26 mars 1999, dy ditë pasi nisën bombardimet e NATO-s, policia serbe mblodhi familjen e zgjeruar Berisha në qendër të Suharekës dhe e shfarosi brenda një dite. Një grup u fut në lokalin «Kalabria» — një piceri që e zotëronte vetë familja — ku policët hodhën granata dhe qëlluan mbi gra, burra e fëmijë. Trupat u ngarkuan në kamionë dhe u çuan larg; një pjesë dolën më vonë në varreza masive te Batajnica, pranë Beogradit. Nga makthi shpëtoi gjallë Shyhrete Berisha, e plagosur mes të vdekurve të vet. Suhareka është historia e një familjeje të tërë të fshirë në një paradite — dhe e gruas që mbijetoi për t'i mbajtur emrat.

Pse ka rëndësi

• Më 26 mars 1999, dy ditë pas nisjes së bombardimeve të NATO-s, policia serbe rrethoi lagjen e familjes së zgjeruar Berisha në Suharekë dhe e shfarosi brenda një dite.

• Rreth 48 pjesëtarë të familjes u vranë — mes tyre shumë gra e fëmijë, përfshirë foshnja; pjesa më e madhe u mbyll në picerinë «Kalabria», ku policët hodhën granata dhe qëlluan me armë automatike.

• Trupat u ngarkuan në kamionë dhe u zhvendosën; disa dolën më vonë në varreza masive te Batajnica pranë Beogradit. Shyhrete Berisha, e plagosur, u hodh nga kamioni dhe mbijetoi.

Çfarë ndodhi

Suhareka (serb. Suva Reka), qytezë në jugun e Kosovës mes Prizrenit e Ferizajt, hyri në fushatën e spastrimit etnik që në orët e para të ndërhyrjes së NATO-s. Më 26 mars 1999, njësi të policisë serbe (MUP) rrethuan lagjen ku banonte familja Berisha. Sipas vërtetimeve të ICTY-së, policia ekzekutoi në grupe pjesëtarë të familjes; pjesa më e madhe u mblodh dhe u fut në picerinë «Kalabria», ku u qëllua me armë automatike dhe me granata dore. Brenda asaj dite u vranë rreth 48 pjesëtarë të familjes Berisha — mes tyre shumë gra dhe fëmijë, përfshirë foshnja. Të vrarët nuk u lanë në vend: trupat u ngarkuan në kamionë dhe u zhvendosën, taktikë që do të dilte sërish gjatë gjithë luftës.

Kronologjia

24 mars 1999 — Nis fushata ajrore e NATO-s; në terren forcat serbe përshpejtojnë spastrimin, jo tërheqjen.

26 mars 1999, paradite — Policia serbe rrethon lagjen e familjes Berisha në Suharekë; nis ndarja dhe ekzekutimi.

26 mars, mesditë — Një grup i madh i familjes futet në picerinë «Kalabria»; policët hedhin granata dhe qëllojnë. Rreth 48 pjesëtarë të familjes vriten gjatë ditës.

Po atë ditë — Trupat ngarkohen në kamionë për t'u zhvendosur; Shyhrete Berisha, e plagosur, hidhet nga kamioni dhe shpëton.

1999–2001 — Hetuesit ndërkombëtarë gjejnë varreza të prishura; trupa të viktimave të Suharekës zbulohen më vonë në varreza masive te qendra policore e Batajnicës, pranë Beogradit.

2009 — Dhoma për Krime Lufte në Beograd dënon disa ish-policë serbë për masakrën — një nga rastet e rralla ku vetë gjyqësori serb e njeh krimin.

Familja si njësi e fshirë

Shumë masakra të Kosovës fshinë fshatra; Suhareka fshiu një familje. Të vrarët e 26 marsit ishin kryesisht një trung i vetëm gjaku — Berishët — të mbledhur e të ekzekutuar bashkë: bashkëshortë e bashkëshorte, prindër e fëmijë, gjyshër e nipa, deri te foshnjat. Logjika nuk ishte luftarake; ishte zhbërje e një bërthame njerëzore që të mos mbetej kush për ta vajtuar ose për ta dëshmuar. Pikërisht lokali i familjes — «Kalabria», vendi ku dikur shërbehej kafe e bukë — u kthye në vendin e ekzekutimit. Hapësira e jetës së përditshme u bë skenë e vdekjes kolektive.

Dëshmitarja: Shyhrete Berisha

Mes trupave në kamion ishte edhe Shyhrete Berisha, e plagosur me armë zjarri. Ajo humbi bashkëshortin Nexhat dhe katër fëmijët e vet po atë ditë. Duke u shtirur e vdekur, ajo arriti të hidhej nga kamioni në lëvizje dhe të mbijetonte. Më vonë u bë një nga dëshmitaret kryesore të akuzës në Hagë, duke rrëfyer hap pas hapi rrethimin, picerinë, granatat dhe kamionët. Dëshmia e saj e ktheu Suharekën nga një numër në një rrëfim me emra: kush ishte në lokal, kush u qëllua, kush u ngarkua. Aty ku shteti synoi heshtje, mbijetesa e një gruaje la zë.

Kur mohimi plasi: gjyqi në Beograd

Modeli i njohur i mohimit serb — «nuk pati masakër», ose «të vrarët ishin terroristë» — te Suhareka u përplas me dy fakte që nuk u zhbënë dot. I pari ishte forenzika: trupat e zhvendosur dolën në varrezat masive të Batajnicës, brenda Serbisë, duke lidhur drejtpërdrejt Beogradin me krimin. I dyti ishte i jashtëzakonshëm: më 2009, vetë Dhoma për Krime Lufte në Beograd dënoi disa ish-pjesëtarë të MUP-it serb për vrasjet e Suharekës. Ndryshe nga shumica e masakrave të Kosovës, ku përgjegjësia mbeti vetëm te Haga ose u mohua tërësisht, Suhareka u njoh — pjesërisht — edhe nga gjyqësori i vendit që e kreu krimin. Mohimi këtu nuk fitoi: provat fizike dhe një gjykatë në Beograd e detyruan të dorëzohej.

Vendi në vargun e 1999-s

Suhareka nuk qëndron e vetme. Ajo është një hallkë në zinxhirin e masakrave të vitit 1999 — bashkë me Reçakun (shkëndija e janarit që ndezi ndërhyrjen), Izbicën në Drenicë, Mejën në Gjakovë — të gjitha të lidhura nga e njëjta logjikë: ndëshkimi kolektiv i një popullsie për rezistencën e UÇK-së, dhe pastaj heqja e provave. Batajnica është nyja ku takohen: trupat e Suharekës dhe ata të Izbicës përfunduan në të njëjtat varreza masive pranë Beogradit, dëshmi se fshehja e krimit ishte politikë shteti, jo veprim i izoluar.

Brenda rrjetit shqiptar — të kuptuarit e shqiptarëve si një botë e ndarë me dhunë nga jashtë — Suhareka është rasti ku njësia e synuar për fshirje qe vetë familja, qeliza më e vogël e atij rrjeti. Dhe është edhe rasti ku kujtesa fitoi dy herë: njëherë te dëshmia e Shyhrete Berishës, që refuzoi të vdiste pa folur, dhe njëherë te gjykata në Beograd, që e detyroi shtetin-autor të shqiptonte emrin e krimit të vet. Kujtesa këtu nuk është vetëm zi; është dëshmi që mbijetoi mohimin.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Më 26 mars 1999, forcat e policisë serbe (MUP) ekzekutuan pjesëtarë të familjes së zgjeruar Berisha në Suharekë (komuna e Suharekës, rajoni i Prizrenit), një pjesë e madhe brenda lokalit «Kalabria» të vetë familjes, me armë zjarri dhe granata dore. Vlerësimet flasin për rreth 48 pjesëtarë të familjes Berisha të vrarë brenda ditës, mes tyre gra dhe fëmijë. Trupat u zhvendosën me kamionë; një pjesë u zbuluan më vonë në varreza masive te Batajnica, pranë Beogradit. Shyhrete Berisha mbijetoi e plagosur dhe u bë dëshmitare kyçe e akuzës. Më 2009, Dhoma për Krime Lufte në Beograd dënoi disa ish-pjesëtarë të MUP-it për masakrën.

Pozicionimi. Vrasja e familjes Berisha, ekzekutimi në lokalin «Kalabria», zhvendosja e trupave dhe varrosja e tyre te Batajnica janë fakte të vërtetuara nga aktgjykimet e ICTY-së (Prokurori kundër Milutinović dhe të tjerë, 2009; Prokurori kundër Đorđević, 2011), nga Human Rights Watch (Under Orders: War Crimes in Kosovo, 2001), nga OSBE (Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999) dhe nga vetë vendimi i Dhomës për Krime Lufte në Beograd (2009). Pohimet serbe se në Suharekë nuk pati masakër, ose se të vrarët ishin luftëtarë — jepen këtu shprehimisht si mohim serb, jo si fakt; ato bien ndesh me forenzikën e Batajnicës, me dëshminë e mbijetuesve dhe me dënimin e shqiptuar nga një gjykatë serbe. Ky ekspozim mbështetet në regjistrin e besueshëm (ICTY, HRW, OSBE, Fondi për të Drejtën Humanitare / Libri i Kujtesës së Kosovës) dhe shmang qëllimisht burimet që mohojnë krimin.

---

# Masakra e Izbicës: 28 mars 1999, Drenicë
https://zhurma.press/izbica/
Type: event
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-10-10

Masakra e 28 marsit 1999 në Drenicë — pushkatimi i mbi 100 civilëve shqiptarë dhe përpjekja serbe për të fshehur provat

Më 28 mars 1999, katër ditë pasi nisën bombardimet e NATO-s, forcat serbe rrethuan disa mijëra fshatarë që ishin strehuar në një livadh mbi Izbicë, në zemër të Drenicës. Ndanë burrat nga gratë e fëmijët, i çuan në dy grupe — njërin drejt një kodre, tjetrin drejt një përroi — dhe i pushkatuan. Shumica ishin pleq. Një mjek i zonës, Liri Loshi, bëri që trupat të filmoheshin një nga një; rreth dy muaj më vonë, forcat serbe u kthyen për t'i zhvarrosur e fshehur. Izbica nuk është thjesht një masakër — është historia e një shteti që vrau dhe pastaj u përpoq të fshijë vetë provën se kishte vrarë.

Pse ka rëndësi

• Më 28 mars 1999, katër ditë pas nisjes së bombardimeve të NATO-s, forcat serbe rrethuan mijëra fshatarë të strehuar në një livadh mbi Izbicë, ndanë burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatuan në dy grupe.

• Aktakuza e ICTY-së numëron rreth 130 burra shqiptarë të vrarë; gjykata, në çështjen Đorđević, vërtetoi se u vranë të paktën 132 burra (aktgjykimi i 23 shkurtit 2011, paragrafët 2039 dhe 2092) — kryesisht civilë të moshuar, joluftëtarë.

• Rreth dy muaj më vonë forcat serbe u kthyen dhe i zhvarrosën trupat; 31 prej viktimave u gjetën më 2001 në varrezat masive të qendrës së policisë në Petrovo Selo, në Serbi, ndërsa një dëshmitar tha para Tribunalit se trupa të tjerë u rivarrosën në Mitrovicë, në Suhadoll të Lipjanit, pranë Vushtrrisë dhe te Batajnica. Izbica është historia e një shteti që vrau dhe pastaj u përpoq të fshijë vetë provën.

Çfarë ndodhi

Drenica e pranverës 1999 ishte tashmë një peizazh i zbrazur me dhunë. Pas Likoshanit e Çirezit (shkurt 1998) dhe Prekazit (mars 1998), fshatrat e kësaj treve qendrore të Kosovës kishin mësuar ritmin e ofensivave serbe: granatim, dëbim, pastrim shtëpie më shtëpi. Kur më 24 mars 1999 nisi fushata ajrore e NATO-s, përgjigjja në terren nuk qe tërheqje, por përshpejtim i spastrimit etnik.

Më 27 mars, njësi të ushtrisë jugosllave (VJ) dhe të policisë serbe (MUP) sulmuan zonën e Izbicës. Mijëra banorë — nga Izbica dhe fshatra përreth — u mblodhën në një livadh të hapur jashtë fshatit, duke besuar se një turmë civilësh të çarmatosur do të kursehej. Më 28 mars forcat serbe i rrethuan, kërkuan para dhe sende me vlerë, e pastaj ndanë meshkujt nga gratë dhe fëmijët e vegjël. Gratë e fëmijët u dëbuan në drejtim të Shqipërisë; burrat u ndanë në dy grupe dhe u qëlluan. Sipas aktakuzës së ICTY-së u vranë rreth 130 burra shqiptarë; gjykata, në çështjen Đorđević, vërtetoi se u vranë të paktën 132 burra (aktgjykimi i 23 shkurtit 2011, paragrafët 2039 dhe 2092) — kryesisht civilë joluftëtarë mes moshës 60 e 70 vjeç. Regjistruesi vendas Sadik Xhemajli numëroi 142 emra të vrarë mes 28 marsit dhe fillimit të prillit.

Kronologjia

27 mars 1999 — Forcat e RFJ-së dhe Serbisë sulmojnë Izbicën; mijëra banorë strehohen në livadhin mbi fshat.

28 mars 1999 — Rrethimi, plaçkitja, ndarja e burrave nga gratë; pushkatimi në dy grupe. Rreth 130 të vrarë (aktakuzë), të paktën 132 burra të vrarë sipas aktgjykimit Đorđević të ICTY-së (2011).

Fundi i marsit – fillimi i prillit — Të mbijetuarit varrosin të vdekurit në livadh; mjeku Liri Loshi i bën trupat të filmohen për identifikim.

Fundi i majit – fillimi i qershorit 1999 — Forcat serbe kthehen dhe i zhvarrosin trupat nga varrezat e Izbicës.

Pas luftës — Hetuesit gjejnë varrezat e prishura; 31 trupa dalin më 2001 nga varrezat masive të qendrës së policisë në Petrovo Selo, në Serbinë lindore; shumica e të tjerëve ishin rivarrosur në varrezat e Mitrovicës.

Kamera që mbijetoi

Dr. Liri Loshi, mjek i zonës, u kthye më 31 mars në livadhin e mbushur me trupa bashkë me Sefedin Thaçin, që kishte një videokamerë, dhe e udhëhoqi ta filmonte trupat një nga një — për të treguar çfarë kishte ndodhur dhe që familjet të identifikonin të vdekurit e tyre. Në maj 1999 pamjet i transmetoi CNN, dhe u bënë një nga dëshmitë e para pamore të spastrimit në vazhdim. Pa atë kamerë, Izbica do të kishte mbetur fjalë kundër fjale. Me të, masakra mori fytyrë, emër dhe datë — diçka që një shtet nuk e zhbën dot me një komunikatë.

Mohimi si armë

Mohimi i kasetës arriti deri në sallën e gjyqit: në Hagë, mbrojtja e të akuzuarve pretendoi se trupat e filmuar ishin sjellë nga vende të tjera dhe se varrezat ishin vënë në skenë, pretendime që Tribunali i hodhi poshtë. Pastaj erdhi mohimi më i rëndë — ai fizik. Nga 28 maji 1999, për katër a pesë ditë, ushtria dhe policia u kthyen në Izbicë dhe i nxorën trupat nga toka ku ishin varrosur, duke i transportuar larg. Kur hetuesit ndërkombëtarë mbërritën pas luftës, gjetën varreza të zbrazura. Më 2001, 31 nga viktimat e Izbicës u zbuluan në varrezat masive të qendrës së policisë në Petrovo Selo, rreth 400 kilometra larg; një dëshmitar tha para Tribunalit se trupa të tjerë u rivarrosën edhe në Batajnicë, brenda Serbisë.

Ky është modeli që përsëritet në të gjithë vargun e Drenicës: te Reçaku, pohimi se të vrarët ishin «luftëtarë të maskuar»; te Izbica, pohimi se trupat e filmuar ishin sjellë nga gjetkë dhe heqja e provave. Mohimi nuk është thjesht gënjeshtër pas krimit — është vazhdim i krimit me mjete të tjera. Të vrasësh një njeri e pastaj t'i fshehësh trupin do të thotë ta vrasësh dy herë: njëherë në jetë, njëherë në kujtesë.

Vendi në vargun e Drenicës

Izbica nuk qëndron e vetme. Ajo është një hallkë në një zinxhir që nis me Likoshanin e Çirezin, kalon te Prekazi i Jasharëve, shpërthen te Reçaku — shkëndija që ndezi ndërhyrjen e NATO-s — dhe kulmon gjatë vetë fushatës ajrore, kur spastrimi u bë i hapur. I njëjti rajon, e njëjta logjikë: ndëshkimi i një popullsie të tërë për rezistencën e UÇK-së, dhe pastaj mohimi sistematik se ndëshkimi pati ndodhur.

Brenda rrjetit shqiptar — të kuptuarit e shqiptarëve si një botë e ndarë me dhunë nga jashtë — Izbica është rasti ku fshirja u bë e dukshme: jo vetëm jeta u hoq, por edhe gjurma. Që Izbica të mos zhbëhej, u desh një mjek me kamerë dhe një fshatar që mbante emrat. Kujtesa këtu nuk është nostalgji; është akti i fundit i rezistencës — refuzimi për ta lënë shtetin që vrau të shkruajë edhe versionin përfundimtar.

Burimet

Më 27–28 mars 1999, forcat e RFJ-së dhe të Serbisë rrethuan banorët e strehuar pranë Izbicës (rajoni i Drenicës, komuna e Skenderajt), ndanë burrat nga gratë e fëmijët dhe i pushkatuan në dy grupe. Aktakuza e ICTY-së kundër Millosheviçit e të tjerëve përmend rreth 130 të vrarë; aktgjykimi në çështjen Prokurori kundër Vlastimir Đorđević vërtetoi se u vranë të paktën 132 burra shqiptarë të Kosovës (paragrafët 2039 dhe 2092), kryesisht meshkuj joluftëtarë mes 60 e 70 vjeç. Numërues të tjerë japin 89–146 (Human Rights Watch); hetuesit e ICTY-së gjetën aty në korrik 1999 142 varre, por asnjë trup, ndërsa listën e hollësishme të të vdekurve e mbajti Sadik Xhemajli. Mjeku Liri Loshi bëri që trupat të filmoheshin për identifikim, dhe në maj 1999 pamjet i transmetoi CNN. Nga 28 maji 1999 trupat u zhvarrosën nga ushtria dhe policia; 31 prej tyre u gjetën më 2001 në varrezat masive të qendrës së policisë në Petrovo Selo, në Serbinë lindore (Đorđević, par. 1512), dhe shumica e të tjerëve ishin rivarrosur në varrezat e Mitrovicës (Milutinović, vëll. 2, par. 605).

Fakti dhe interpretimi. Vrasja e civilëve, filmimi nga Loshi dhe zhvarrosja e fshehja e trupave janë fakte të vërtetuara nga ICTY (aktgjykimi Đorđević), nga Human Rights Watch (Under Orders: War Crimes in Kosovo, 2001) dhe nga dëshmitë e mbijetuarve. Pohimet e mbrojtjes serbe se trupat ishin sjellë nga gjetkë, se varrezat ishin vënë në skenë dhe se nuk pati masakër — ose se të vrarët ishin luftëtarë të UÇK-së — jepen këtu shprehimisht si mohim serb, jo si fakt; ato bien ndesh me forenzikën, me dëshmitë dhe me vetë zbulimin e trupave të zhvendosur në Petrovo Selo. Ndryshe nga Reçaku (për të cilin Dhoma e Gjykimit në çështjen Milutinović nuk lejoi të paraqiteshin prova, ndonëse akuzat mbetën në aktakuzë), Izbica mbetet pjesë e vërtetimeve gjyqësore të ICTY-së për fushatën e spastrimit në Kosovë. Ky ekspozim mbështetet në regjistrin e besueshëm (ICTY, HRW, OSBE «As Seen, As Told», arkivat e shtypit ndërkombëtar) dhe shmang qëllimisht burimet që mohojnë krimin.

---

# Masakra e Likoshanit dhe Çirezit: Drenicë, 28 shkurt 1998
https://zhurma.press/likoshani-cirezi/
Type: event
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-10-10

Drenicë, 28 shkurt 1998 — masakra e parë e luftës; familjet Ahmeti e Sejdiu, pesë ditë para Prekazit.

Pesë ditë para se bota të mësonte emrin e Prekazit, Drenica kishte dhënë tashmë të vrarët e saj të parë. Më 28 shkurt 1998, në fshatrat fqinje Likoshan e Çirez, forcat speciale serbe ekzekutuan dhjetëra civilë shqiptarë — dhjetë burra të një familjeje të vetme, katër vëllezër të një tjetre — në atë që Human Rights Watch do ta quante «pikë kthese» e krizës së Kosovës. Nuk e shuajti kryengritjen; e ndezi.

Pse ka rëndësi

• Më 28 shkurt 1998, pesë ditë para Prekazit, forcat speciale serbe u derdhën mbi fshatrat fqinje Likoshan e Çirez në Drenicë, pas një prite të UÇK-së ku ishin vrarë katër policë.

• Në Likoshan u ekzekutuan dhjetë burra të familjes Ahmeti, 16–50 vjeç, bashkë me një mysafir; në Çirez u vranë të katër djemtë e Sheremet Sejdiut. Gjithsej mbetën të vrarë rreth 25 shqiptarë.

• Human Rights Watch e quajti «pikë kthese» të krizës së Kosovës: policia përdori forcë arbitrare dhe të tepruar shumë kohë pasi rezistenca kishte pushuar. Masakra nuk e shuajti kryengritjen — e ndezi.

• 28 shkurt 1998 Pranë Likoshanit, një njësi e UÇK-së i zë pritë një patrulle të policisë serbe: katër policë vriten, dy plagosen. Brenda orësh nis hakmarrja.

• 28 shkurt – 1 mars 1998 Forcat speciale derdhen mbi Likoshan e Çirez me helikopterë, transportues të blinduar e mortaja. Në Likoshan ekzekutohen dhjetë burra të familjes Ahmeti, 16–50 vjeç, bashkë me një mysafir, Bajram Fazliun. Në Çirez vriten katër djemtë e Sheremet Sejdiut: Bekimi, Nazmiu, Bedriu e Beqiri. Gjithsej rreth 25 shqiptarë mbetën të vrarë.

• 2 mars 1998 Pranë portave të oborrit Ahmeti gjenden gjak, dhëmbë e inde. Në mur, dora e vrasësit kishte lënë një kërcënim: «Kjo do t'ju ndodhë edhe herën tjetër.»

• 5–7 mars 1998 Pesë ditë më vonë, po në Drenicë, bie kompleksi i Jasharëve në Prekaz. Vargu i masakrave të Drenicës mbyll çdo rrugë tjetër veç asaj të armës.

• 28 shkurt, çdo vit Qirezi e Likoshani përkujtohen si masakra që hapi luftën; familjet ende kërkojnë drejtësi për të vrarët.

Drenica e kishte mbajtur emrin e rezistencës që nga koha e kaçakëve. Por dimri i vitit 1998 e ktheu emrin në plagë. Prita e UÇK-së pranë Likoshanit më 28 shkurt — katër policë të vrarë — ishte një akt lufte; ajo që pasoi nuk ishte. Sipas Human Rights Watch, policia «përdori forcë arbitrare dhe të tepruar kundër fshatarëve shumë kohë pasi rezistenca kishte pushuar». Shumica e shqiptarëve që ranë, thotë raporti, «qartazi nuk po ofronin asnjë rezistencë në çastin» kur u vranë.

Në oborrin e familjes Ahmeti në Likoshan, rreth orës 15:30, policia futi brenda dhe nxori dhjetë burra — bujq, jo luftëtarë — të moshave 16 deri 50 vjeç, bashkë me një mysafir. I rrahën dhe i ekzekutuan. Një gazetar amerikan që pa trupat më 2 mars i tregoi Human Rights Watch se ata mbanin «shenja të qarta torture, përfshirë sy të nxjerrë dhe plagë therëse». Në Çirez, Sheremet Sejdiu humbi katër djemtë e tij në një ditë; për njërin, Beqirin, babai numëroi shtatëmbëdhjetë plumba në gjoks.

Mohimi si armë

Para se gjaku të thahej, nisi rrëfimi kundër. Beogradi i shpalli të vrarët «terroristë» të UÇK-së të rënë në luftim, të cilëve gjoja u qenkëshin hequr uniformat dhe veshur me rroba civile. Është i njëjti shabllon mohimi që do të përsëritej te çdo masakër e luftës — Reçaku, Krusha, Mejë: zhvendos fajin, vër në dyshim dëshmitarin, shndërro viktimën në fajtor. Por shenjat e torturës mbi trupat e paarmatosur, mosha e të vrarëve dhe kërcënimi i shkruar në mur nuk hynin në asnjë rrëfim lufte. Dëshmia e mbijetoi mohimin.

Pika e kthesës

Qëllimi i deklaruar i operacionit ishte shtypja e një kryengritjeje në lindje. Efekti ishte i kundërt. Human Rights Watch e përshkroi javën e Drenicës si «pikë kthese e krizës së Kosovës»: «sulmet brutale dhe pa dallim radikalizuan popullsinë etnike shqiptare dhe i fryjtë radhët e UÇK-së». Politika e durimit dhjetëvjeçar — rezistenca paqësore e Lidhjes Demokratike — nuk kishte më çfarë t'i përgjigjej një oborri me dhjetë të vrarë. Nga Likoshani te Prekazi, brenda një jave, Drenica e ktheu pyetjen e gjithë shekullit shqiptar — a do të lejohej ky popull të mbijetonte si i tërë? — në një vendim që nuk e morën më tavolinat e diplomacisë, por fshatrat.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Më 28 shkurt 1998 një pritë e UÇK-së vrau katër policë serbë pranë Likoshanit; në hakmarrjen që pasoi (28 shkurt – 1 mars), forcat speciale serbe vranë rreth 25 shqiptarë në Likoshan e Çirez. Në Likoshan u ekzekutuan dhjetë burra të familjes Ahmeti (16–50 vjeç) dhe një mysafir, Bajram Fazliu; trupat mbanin shenja torture (sy të nxjerrë, plagë therëse), të dëshmuara nga Human Rights Watch. Në Çirez u vranë katër djemtë e Sheremet Sejdiut. Pesë ditë më vonë ra Prekazi. HRW e cilësoi javën «pikë kthese e krizës së Kosovës». Burime: Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (tetor 1998), kreu «Attacks on Likošane and Cirez»; Balkan Insight, «Deadly Provocation: How Village Killings Kindled Kosovo's Resistance» (2021); KOHA.net, përkujtimi vjetor i Qirezit dhe Likoshanit.

Pohime të mbajtura si pohime. Versioni zyrtar serb — se të vrarët ishin «terroristë» të rënë në luftim, të zhveshur nga uniformat — mbahet këtu vetëm si pohim i palës dhe bie ndesh me moshat, me shenjat e torturës dhe me dëshminë e pavarur; nuk pranohet si fakt.

---

# Bombardimet e NATO-s mbi Jugosllavinë: 78 ditë që detyruan tërheqjen serbe
https://zhurma.press/bombardimet-e-nato-s/
Type: event
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-10-10

Fushata ajrore «Forca Aleate», 24 mars–10 qershor 1999 — ndërhyrja që detyroi tërheqjen serbe, dhe kostoja e saj e treguar ndershmërisht.

Më 24 mars 1999, pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë, NATO-ja nisi fushatën ajrore «Forca Aleate» (Allied Force) kundër Republikës Federale të Jugosllavisë — shtatëdhjetë e tetë ditë bombardimesh, ndërhyrja e parë ushtarake e madhe e Aleancës pa autorizim të Këshillit të Sigurimit. Ishte hera e parë në një dekadë që fuqitë perëndimore vepruan për çështjen shqiptare; por vepruan nga pesëmbëdhjetë mijë këmbë lartësi — të njëjtën largësi me të cilën, prej një shekulli, ishin marrë vendime për shqiptarët pa shqiptarët. Fushata e detyroi më në fund Beogradin të tërhiqej; e bëri këtë ndërsa poshtë saj zhvillohej vala më e madhe e dëbimit të një populli në Evropën e pasluftës.

Pse ka rëndësi

• Më 24 mars 1999, pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë, NATO-ja nisi fushatën ajrore «Forca Aleate» kundër Republikës Federale të Jugosllavisë — 78 ditë bombardimesh, deri më 10 qershor.

• Ishte ndërhyrja e parë e madhe ushtarake e Aleancës pa autorizim të Këshillit të Sigurimit; Komisioni i Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën e cilësoi më 2000 «të paligjshme, por legjitime».

• Gjatë javëve të bombardimit forcat serbe përshpejtuan dëbimin sistematik: sipas OSBE-së dhe ICTY-së rreth 862 mijë shqiptarë u dëbuan drejt Maqedonisë e Shqipërisë, dhe qindra mijëra të tjerë mbetën të zhvendosur brenda Kosovës.

• Human Rights Watch dokumentoi rreth 90 incidente ku 489–528 civilë u vranë drejtpërdrejt nga goditjet e NATO-s, mes tyre refugjatë shqiptarë te kolona e Gjakovës dhe te Korisha.

Çfarë ndodhi

Pas refuzimit të Beogradit për të nënshkruar marrëveshjen e Rambujesë — që parashikonte autonomi për Kosovën dhe një prani ndërkombëtare paqeruajtëse — verifikuesit e OSBE-së u tërhoqën, dhe më 24 mars 1999 NATO-ja nisi sulmet ajrore. Fushata, e koduar «Forca Aleate», zgjati 78 ditë, deri më 10 qershor. Aleanca goditi fillimisht objektiva ushtarake e mbrojtjeje ajrore në Kosovë e në Serbi, e më pas zgjeroi listën në infrastrukturë — ura, rafineri, rrjet elektrik, ministri e media shtetërore — në një përpjekje për të thyer kapacitetin dhe vullnetin e regjimit të Sllobodan Millosheviçit.

Në terren, fushata nuk i ndali menjëherë forcat serbe; përkundrazi, gjatë javëve të bombardimit ato përshpejtuan operacionin e dëbimit sistematik të popullsisë shqiptare — të njohur më vonë me emrin «Patkoi» (Potkova). Sipas OSBE-së dhe ICTY-së, brenda pak javësh rreth 862 mijë shqiptarë u dëbuan drejt Maqedonisë e Shqipërisë dhe qindra mijëra të tjerë mbetën të zhvendosur brenda Kosovës. Fushata ajrore dhe spastrimi etnik ndodhën njëkohësisht — paradoksi i hidhur i asaj pranvere.

Më 27 maj 1999, ndërsa bombardimi vazhdonte, Tribunali Ndërkombëtar i Hagës (ICTY) ngriti aktakuzë kundër Millosheviçit e katër zyrtarëve të tjerë për krime kundër njerëzimit në Kosovë — hera e parë që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një gjykatë ndërkombëtare. Më 9 qershor u nënshkrua Marrëveshja Teknike-Ushtarake e Kumanovës, e nesërmja solli Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit, dhe forcat serbe nisën tërheqjen ndërsa hynte forca paqeruajtëse KFOR.

Kronologjia

• 23 mars 1999Bisedimet e Rambujesë dështojnë; Beogradi refuzon marrëveshjen.

• 24 mars 1999NATO-ja nis fushatën ajrore «Forca Aleate».

• 12 prill 1999Goditet treni te Grdelica; viktima civile.

• 14 prill 1999Kolona e refugjatëve te Gjakova goditet nga ajri — dhjetëra civilë shqiptarë të vrarë.

• 23 prill 1999Goditet selia e Radio-Televizionit Serb (RTS) në Beograd.

• 7 maj 1999Goditet ambasada kineze në Beograd; një tjetër incident me bomba-kasetë te Nishi.

• 13 maj 1999Tragjedia e Korishës: rreth 87 refugjatë shqiptarë vriten nga një goditje e NATO-s.

• 27 maj 1999ICTY-ja akuzon Millosheviçin për krime kundër njerëzimit në Kosovë.

• 9 qershor 1999Nënshkruhet Marrëveshja Teknike-Ushtarake e Kumanovës.

• 10 qershor 1999NATO-ja pezullon fushatën; Rezoluta 1244; nis tërheqja serbe dhe hyrja e KFOR-it.

Kostoja civile — e treguar ndershmërisht

Një muze që mban dinjitetin e një populli nuk fsheh as gabimet e mbrojtësve të tij. Human Rights Watch dokumentoi rreth 90 incidente ku të paktën 489–528 civilë u vranë drejtpërdrejt nga bombardimet e NATO-s — mes tyre refugjatë shqiptarë te kolona e Gjakovës dhe te Korisha, qytetarë serbë te Surdulica e te tregu i Nishit, gazetarë te RTS-ja. Disa nga këto goditje, sipas raportit, mund të ishin shmangur. Kjo është një e vërtetë e dokumentuar, jo një lëshim ndaj propagandës: fushata që ndaloi një spastrim shumë më të madh, vetë mori jetë civile.

Pikërisht këtu qëndron edhe vija ndarëse me mohimin. Beogradi pohoi shifra civile dramatikisht më të larta — nga 1.200 deri në mbi 5.000 — dhe e quajti gjithë fushatën «agresion» të paprovokuar, duke fshirë dhjetëvjeçarin e shtypjes që i parapriu. Regjistri i besueshëm — HRW, OSBE, ICTY — dokumenton një shifër prej rreth pesëqind viktimash civile nga bombardimet, dhe njëkohësisht spastrimin masiv të dirigjuar nga vetë forcat e Beogradit. Të dyja janë fakte; vetëm njëra anë i mbante të dyja.

E paligjshme, por legjitime

Për një shekull, çështja shqiptare ishte vendosur prej së largu: në Berlin më 1878, në Londër më 1913, në kancelaritë ku vizatoheshin kufij mbi një popull që fliste të njëjtën gjuhë por nuk u pyet kurrë. Fushata e vitit 1999 ishte hera e parë që ajo distancë u kthye në veprim — por veprimi erdhi sërish nga lart, i vonuar nga një dekadë heshtjeje pas Dejtonit, kur Kosova u la jashtë llogarisë. Komisioni i Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën (2000) e përmblodhi me një formulë që ka mbetur: ndërhyrja ishte «e paligjshme, por legjitime» — pa mandatin e Këshillit të Sigurimit, e megjithatë e justifikuar nga katastrofa humanitare që po shpaloste.

Forca Aleate nuk e «fitoi» luftën vetëm; e fitoi bashkë me qëndresën në terren dhe me peshën e dëshmive që bota nuk mund t'i shpërfillte më. Ajo që mbeti pas 10 qershorit nuk ishte një dhuratë e fuqive, por fundi i një abandonimi — dhe fillimi i një llogarie të gjatë me drejtësinë, që do të vazhdonte në Hagë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Fushata ajrore e NATO-s «Forca Aleate» zgjati nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999 (78 ditë), pa autorizim të Këshillit të Sigurimit. Human Rights Watch (Civilian Deaths in the NATO Air Campaign, 2000) dokumentoi rreth 90 incidente me 489–528 civilë të vrarë drejtpërdrejt nga bombardimet. Paralelisht, OSBE-ja (Kosovo/Kosova: As Seen, As Told) dhe ICTY-ja dokumentuan dëbimin sistematik të rreth 862 mijë shqiptarëve nga forcat jugosllave. Më 27 maj 1999 ICTY-ja akuzoi Sllobodan Millosheviçin për krime kundër njerëzimit në Kosovë. Fushata mbylli me Marrëveshjen Teknike-Ushtarake të Kumanovës (9 qershor) dhe Rezolutën 1244 të KS-së (10 qershor).

Fakti dhe interpretimi. Kohëzgjatja e fushatës, viktimat civile të dokumentuara nga HRW, dëbimi masiv i regjistruar nga OSBE/ICTY dhe aktakuza ndaj Millosheviçit janë fakte të dokumentuara — përfshirë faktin e papërshtatshëm se vetë bombardimet morën rreth 500 jetë civile, që ky ekspozim e tregon hapur. Pohimet serbe për shifra civile prej 1.200–5.700 dhe cilësimi i fushatës si «agresion i paprovokuar» jepen këtu shprehimisht si pozicionim/mohim serb — jo si fakt — dhe bien ndesh me regjistrin e pavarur, që dokumenton njëkohësisht edhe spastrimin etnik të dirigjuar nga Beogradi. Vlerësimi se ndërhyrja ishte «e paligjshme, por legjitime» është gjykimi i Komisionit të Pavarur Ndërkombëtar për Kosovën (2000). Ky ekspozim mbështetet në regjistrin e besueshëm (HRW, OSBE, ICTY, Komisioni i Pavarur) dhe shmang çdo burim që e mohon spastrimin etnik ose që fryn shifrat për qëllime propagande.

---

# Lidhja Demokratike e Kosovës: partia që u bë shtet në hije
https://zhurma.press/lidhja-demokratike-e-kosoves/
Type: organization
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-09-29

Themeluar në Prishtinë më 23 dhjetor 1989, ndërsa komunizmi binte në Evropën Lindore; brenda pak muajsh u bë trupi politik i një populli të tërë — rezistenca paqësore 1989–1999.

Më 23 dhjetor 1989, ndërsa komunizmi binte gur pas guri në tërë Evropën Lindore, në Prishtinë lindte një parti që nuk donte thjesht të rrëzonte një regjim — donte të ndërtonte një shtet. Lidhja Demokratike e Kosovës nuk ishte një parti midis shumë të tjerave; brenda pak muajsh u kthye në vetë trupin politik të një populli të tërë, në përpjekjen më të disiplinuar e më paqësore që rrjeti shqiptar ka bërë ndonjëherë për t'u ngritur si komb me institucione. Dhe pikërisht prandaj historia e saj është edhe një mësim i hidhur: çfarë ndodh kur një popull organizohet me rregull, voton, ndërton shkolla e spitale në hije — dhe bota vendos të mos shohë.

Pse ka rëndësi

• Themeluar më 23 dhjetor 1989 në Prishtinë, nëntë muaj pasi Beogradi i hoqi Kosovës autonominë e Kushtetutës së 1974-ës — ndër partitë e para jokomuniste të ish-Jugosllavisë dhe e para në Kosovë.

• Doktrina e Ibrahim Rugovës ishte partia në vend të pushkës: rezistencë paqësore, një shtet paralel funksional me shkolla e spitale, dhe ndërkombëtarizimi i çështjes derisa Perëndimi të vepronte.

• Institucionet e saj u shpallën me akte: republika më 2 korrik 1990, Kushtetuta e Kaçanikut më 7 shtator 1990, referendumi i fshehtë 26–30 shtator 1991, zgjedhjet paralele 24 maj 1992.

• Basti dështoi në premisën e vet — Dejtoni i 1995-s e la Kosovën jashtë — por institucionet që LDK-ja mbajti gjallë nëpër garazhe u bënë skeleti i shtetit të shpallur më 17 shkurt 2008.

Çfarë ishte

Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) është partia e parë jokomuniste e themeluar në Kosovë dhe forca politike që udhëhoqi rezistencën paqësore shqiptare të viteve '90. E themeluar më 23 dhjetor 1989 në Prishtinë — nëntë muaj pasi Beogradi i kishte hequr Kosovës autonominë e Kushtetutës së vitit 1974 — ajo lindi nga rrethi i shkrimtarëve dhe i intelektualëve, me kryetar Ibrahim Rugovën, kreun e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës. Brenda muajve, LDK-ja u shndërrua nga parti opozitare në një lëvizje masive: jo një organizatë me anëtarë, por kornizë organizative e gjithë një shoqërie që po nxirrej me dhunë nga shteti — nga shkolla, nga spitali, nga zyra, nga vetë jeta publike.

Kjo faqe është nyja kushtuar partisë dhe doktrinës së saj; për mekanikën e përditshme të jetës paralele — shkollat nëpër garazhe, spitalet në shtëpi, taksën e diasporës — shih ekspozitën motër: «Sistemi paralel: shteti në hije i viteve '90». Për njeriun në qendër të saj, shih Ibrahim Rugovën.

Lindja nga heshtja

Më 1989, Sllobodan Millosheviçi e zhveshi Kosovën nga autonomia që Kushtetuta jugosllave e 1974-ës i kishte njohur — nën presion ushtarak, me parlamentin kosovar të rrethuar nga tanket. Përgjigjja shqiptare nuk ishte kryengritje. Ishte themelimi i një partie. Kjo zgjedhje — partia në vend të pushkës — ishte vetë thelbi doktrinor i LDK-së. Logjika e Rugovës ishte e ftohtë dhe e qartë: raporti i forcave ishte aq i pabarabartë sa çdo qëndresë e armatosur do t'i jepte Beogradit pikërisht justifikimin që kërkonte për një masakër. Prandaj rruga do të ishte rezistenca paqësore — të ndërtohej një shtet paralel funksional, t'i mohohej legjitimiteti pushtimit serb, dhe çështja e Kosovës të ndërkombëtarizohej derisa Perëndimi të detyrohej të vepronte. Ishte një bast mbi ndërgjegjen e botës.

Shteti i shpallur: Kaçaniku dhe referendumi

Doktrina shpejt mori formë institucionesh. Më 2 korrik 1990, 114 deputetë shqiptarë të Kuvendit të shpërbërë të Kosovës shpallën Kosovën republikë të barabartë brenda Jugosllavisë. Më 7 shtator 1990, të mbledhur fshehtas në Kaçanik, ata miratuan një kushtetutë për Republikën e Kosovës — e ashtuquajtura Kushtetuta e Kaçanikut. Pastaj erdhi akti themelor i legjitimitetit: më 26–30 shtator 1991 u organizua një referendum fshehtas, nëpër shtëpi private, larg syve të policisë, për sovranitetin dhe pavarësinë e Kosovës. Sipas strukturave paralele që e organizuan, dolën të votonin rreth 87% e të drejtëve dhe mbi 99% u shprehën «po» (shifra të raportuara nga vetë lëvizja, pa vëzhgim ndërkombëtar — të lexohen si akt vetëlegjitimimi politik, jo si zgjedhje e monitoruar). Më 24 maj 1992, në zgjedhje po aq paralele, Rugova u zgjodh «president» i Republikës së Kosovës dhe LDK-ja fitoi shumicën e «kuvendit» që kurrë nuk mundi të mblidhej lirisht; një pjesë e qeverisë veproi nga mërgimi, ku kryeministri Bujar Bukoshi administronte fondin e mbajtur nga taksa vullnetare prej 3% e diasporës.

Rrjeti që u bë shtet në hije

Këtu LDK-ja takon thelbin e rrjetit shqiptar. Ajo që Lidhja Demokratike ndërtoi nuk ishte një parti me zyra — ishte një popull i tërë i vetëorganizuar jashtë shtetit që e mohonte. Kur regjimi serb i përjashtoi shqiptarët nga shkollat e universiteti, mësimi vazhdoi në shtëpi private dhe garazhe, në gjuhën shqipe — sepse gjuha ishte vetë kodi që e mbante rrjetin gjallë. Kur i përjashtoi nga spitalet, lindi rrjeti shëndetësor i Shoqatës «Nënë Tereza». Mbi të gjitha qëndronte një besë e heshtur: të mos paguash taksë te shteti që të mohon, por të paguash te shteti yt në hije. Ishte mbijetesa si vetëqeverisje — e njëjta logjikë që, një shekull më parë, kishte ngritur Lidhjen e Prizrenit: sa herë shqiptarëve u mohohej e drejta të qeveriseshin, ata e ndërtonin vetëqeverisjen vetë, nga poshtë. LDK-ja ishte versioni i shekullit XX i të njëjtit instinkt — vetëm se këtë herë me kushtetutë, president dhe referendum.

Çmimi i durimit: Dejtoni dhe fundi i një iluzioni

Basti i Rugovës mbështetej te një premisë: se bota do ta shpërblente një popull që zgjidhte ligjin para luftës. Më 1995, Marrëveshja e Dejtonit e mbylli luftën në Bosnjë — dhe e la Kosovën jashtë, sikur të mos ekzistonte. Mësimi që morën shumë shqiptarë ishte i tmerrshëm në qartësinë e tij: Perëndimi u ul në tryezë me ata që kishin luftuar dhe injoroi ata që kishin duruar. Pikërisht këtu nis zhgënjimi më i hidhur i shqiptarëve — jo mohimi i armikut, por heshtja e atyre që pretendonin se ishin gjykatësit e drejtësisë ndërkombëtare. Boshllëku që la kjo heshtje u mbush nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës, e cila nga 1996-a doli me armë aty ku LDK-ja kishte ndërtuar me durim. Masakrat e Drenicës (1998) dhe Reçakut (1999) e mbyllën epokën e rezistencës së pastër paqësore. Rugova mbeti figurë qendrore deri te Rambujeja dhe deri në vdekjen e tij më 2006, dhe LDK-ja qeverisi pas vitit 2000 — por primati i saj historik mbeti te dhjetëvjeçari kur një popull provoi t'i fitonte të drejtat duke mos rrahur askënd.

Trashëgimia

Lidhja Demokratike e Kosovës nuk e arriti pavarësinë me mjetet e veta — e arritën, në fund, edhe lufta, edhe ndërhyrja e NATO-s, edhe nëntë vjet administrim ndërkombëtar. Por ajo la diçka që nuk shtypet me dekret e as nuk anashkalohet me traktat: provën se shqiptarët e Kosovës ishin të aftë të mbanin një shtet — me zgjedhje, me parlament, me shkollë e spital — edhe kur shteti zyrtar u kthehej armik. Konica do të na ndalonte ta zbukuronim: doktrina e Rugovës dështoi në premisën e saj qendrore, sepse bota nuk e shpërbleu durimin. Por dështimet kanë trashëgimtarë, dhe institucionet që LDK-ja mbajti gjallë nëpër garazhe e shtëpi private u bënë skeleti i shtetit që u shpall më 17 shkurt 2008. Ky është leksioni i dyfishtë i rrjetit shqiptar të viteve '90: u organizua me një disiplinë që pak popuj e kanë treguar — dhe mësoi me gjak se organizimi paqësor, pa një botë që dëshiron të dëgjojë, nuk mjafton.

Shënim mbi burimet dhe vërtetueshmërinë. Datat e themelimit (23 dhjetor 1989), të shpalljes së republikës (2 korrik 1990), të Kushtetutës së Kaçanikut (7 shtator 1990), të referendumit (26–30 shtator 1991) dhe të zgjedhjeve paralele (24 maj 1992) janë fakte të dokumentuara. Pjesëmarrja prej ~87% dhe rezultati ~99% «po» në referendum janë shifra të raportuara nga vetë strukturat paralele shqiptare, pa vëzhgim ndërkombëtar — jepen këtu si akt vetëlegjitimimi, jo si rezultat zgjedhjeje i monitoruar. Anëtarësia masive e LDK-së (shpesh e cituar rreth qindra mijëra) është vlerësim, jo regjistër i verifikuar. Epiteti «Gandi i Ballkanit» për Rugovën është etiketë gazetareske perëndimore, jo titull zyrtar. Korniza «separatizëm/terrorizëm» e përdorur nga Beogradi për lëvizjen jepet shprehimisht si mohim serb, jo si fakt. Ky ekspozim mbështetet në regjistrin e besueshëm akademik dhe shmang çdo burim që e cilëson vetëorganizimin paqësor shqiptar thjesht «separatizëm».

Burime: Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo (Pluto Press, 2000); Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998); Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale, 2000); Denisa Kostovicova, Kosovo: The Politics of Identity and Space (mbi arsimin paralel); kontrolluar kryq me Wikipedia (jo për kornizën «kush e nisi»).

Sources:
- Noel Malcolm: https://en.wikipedia.org/wiki/Noel_Malcolm
- Tim Judah: https://en.wikipedia.org/wiki/Tim_Judah

---

# Masakra e Reçakut: Reçak, 15 janar 1999
https://zhurma.press/recak/
Type: event
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-10-10

Reçak, 15 janar 1999 — 45 civilë të vrarë; shkëndija që çoi te Rambujeja dhe ndërhyrja e NATO-s

Më 15 janar 1999, në fshatin Reçak të komunës së Shtimes, forcat serbe lanë pas 45 civilë shqiptarë të vrarë — të moshuar, gra dhe një djalë dymbëdhjetëvjeçar mes tyre. Të nesërmen, kreu i misionit verifikues të OSBE-së, William Walker, qëndroi mbi trupat dhe e quajti atë që pa «një krim kundër njerëzimit». Reçaku nuk ishte vetëm një masakër; ishte shkëndija që e nxori botën nga heshtja — rruga e drejtpërdrejtë drejt Rambujesë e drejt ndërhyrjes së NATO-s. Dhe pikërisht prandaj u bë edhe objektivi i parë i mohimit.

Pse ka rëndësi

• Më 15 janar 1999 forcat serbe lanë pas 45 civilë shqiptarë të vrarë në fshatin Reçak të komunës së Shtimes — mosha 12 deri 99 vjeç, mes tyre gra dhe një djalë 12-vjeçar.

• Të nesërmen kreu i Misionit Verifikues të OSBE-së, William Walker, i akuzoi hapur forcat serbe mbi trupat; Beogradi e shpalli persona non grata.

• Ekipi forenzik finlandez i BE-së nën Helena Rantën konkludoi më 17 mars 1999 se viktimat ishin civilë të paarmatosur, të qëlluar aty ku u gjetën — pa asnjë shenjë distinktivësh të hequr.

• Reçaku e detyroi botën të shihte: brenda tre javësh u thirrën bisedimet e Rambujesë dhe, pas dështimit të tyre, më 24 mars 1999 NATO nisi fushatën ajrore.

Çfarë ndodhi

Reçaku është një fshat malor në komunën e Shtimes, në Kosovën qendrore — zonë ku gjatë vitit 1998 ishin shtrënguar operacionet e forcave jugosllave kundër Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Në mëngjesin e 15 janarit 1999, policia serbe dhe njësi të UÇK-së shkëmbyen zjarr; një pjesë e banorëve ikën, luftëtarët e UÇK-së dolën nga rrethimi, dhe policia e siguroi fshatin. Kur u larguan forcat serbe në mbrëmje, në fshat nisi të dukej shkalla e vërtetë e asaj që kishte ndodhur.

Të nesërmen, më 16 janar, verifikuesit e OSBE-së dhe gazetarët ndërkombëtarë gjetën dhjetëra trupa — shumë të grumbulluar në një përrua mbi fshat, të tjerë nëpër shtëpi e oborre. Të vrarët ishin civilë: bujq, punëtorë, pleq; moshat shkonin nga 12 deri në 99 vjeç. Gazetarë të pranishëm si Jacky Rowland e BBC-së dhe Bill Neely i ITN-së raportuan njerëz me rroba civile, të qëlluar nga afër, pa asnjë shenjë beteje në trupat e tyre.

Kronologjia

• 15 jan 1999Forcat serbe hyjnë në Reçak; në fund të ditës mbeten 45 civilë shqiptarë të vrarë.

• 16 jan 1999OSBE-ja dhe gazetarët gjejnë trupat; William Walker akuzon hapur forcat serbe.

• 17 jan 1999Reçaku bëhet kryelajm botëror; ngjarja shndërrohet në pikë kthese politike.

• 21 jan 1999Ekipi forenzik finlandez i BE-së nën Helena Rantën nis autopsitë e veta.

• 6 shk 1999Nisin bisedimet e Rambujesë — Reçaku ishte shtysa e tyre.

• 17 mars 1999Ekipi finlandez konkludon: të vrarët ishin civilë të paarmatosur.

• 24 mars 1999Pas dështimit të Rambujesë, NATO nis fushatën ajrore.

Dëshmia mbi trupat

William Walker, diplomati amerikan në krye të Misionit Verifikues të OSBE-së në Kosovë, mbërriti në Reçak më 16 janar. Para kamerave të botës ai nuk hezitoi: «Nuk ngurroj ta akuzoj qeverinë (serbe) — forcat e saj të sigurisë.» Fjalët e tij — «një mizori e papërshkrueshme», «një krim shumë kundër njerëzimit» — kapërcyen dhjetëra kufij brenda orëve. Beogradi u përgjigj duke e shpallur Walker-in persona non grata.

Ekipi i pavarur forenzik finlandez i Bashkimit Evropian, i udhëhequr nga patologia Helena Ranta, nisi autopsitë më 21 janar. Përfundimi i tij, i bërë publik më 17 mars 1999, ishte i matur por i prerë: nuk kishte asnjë provë që viktimat të kishin qenë diçka tjetër veç civilë të paarmatosur; nuk u gjet asnjë shenjë se ishin hequr distinktivë ushtarakë; të vrarët ishin qëlluar aty ku u gjetën. Ranta e quajti një «krim kundër njerëzimit», edhe pse zgjodhi të mos ndajë fajin politik në raportin teknik.

Mohimi si armë

Para se gjaku të thahej, nisi rrëfimi kundër. Beogradi pohoi se të vrarët ishin «terroristë» të UÇK-së të rënë në luftim, të cilëve më pas u qenkëshin hequr uniformat dhe u qenkëshin veshur rroba civile; se vetë Walker-i e kishte «inskenuar» masakrën në bashkëpunim me UÇK-në; se trupat ishin gjymtuar pas vdekjes. Ky është modeli klasik i mohimit — i njëjti që do të përsëritej për çdo masakër të luftës: zhvendos fajin, vër në dyshim dëshmitarin, shndërro viktimën në fajtor.

Por dëshmia e mbijetoi mohimin. Raportet e gazetarëve të pavarur, gjetjet forenzike që nuk treguan asnjë gjurmë distinktivësh të hequr, dhe dëshmitë e të mbijetuarve e rrëzuan versionin e inskenimit. Vite më vonë, mohimi i Reçakut do të bëhej vetë vepër penale në Kosovë: politikani serb i Kosovës Ivan Todosijević u dënua në 2019 për nxitje urrejtjeje sepse e quajti masakrën «trillim». Të vërtetën e shkroi më në fund edhe një gjykatë ndërkombëtare. Në aktgjykimin kundër Vlastimir Đorđevićit, shefit të Sigurimit Publik në ministrinë serbe të Brendshme, Tribunali i Hagës gjeti më 23 shkurt 2011 se në Reçak, në një operacion të përbashkët të ushtrisë jugosllave dhe policisë serbe, u vranë jo më pak se 45 shqiptarë me rroba civile, dhe se gjyqtares hetuese serbe iu tregua më 18 janar një skenë e inskenuar nga policia, e ngritur për të dhënë një përshtypje të rreme; Dhoma e Apelit i la këto gjetje në fuqi më 27 janar 2014. Inskenimi, pra, ishte serb. Por para gjykatës e kishte shkruar regjistri i dëshmive, i njëjti regjistër mbi të cilin qëndron e tërë e vërteta e luftës.

Shkëndija

Rëndësia e Reçakut nuk matet vetëm me numrin e të vrarëve, sado i rëndë. Reçaku bëri atë që tre vjet qëndrese paqësore e një vit lufte nuk e kishin bërë dot: e detyroi botën të shihte. Brenda tre javësh u thirrën bisedimet e Rambujesë; kur ato dështuan përballë refuzimit serb për të nënshkruar, më 24 mars 1999 NATO nisi fushatën ajrore që do të çonte në tërheqjen e forcave jugosllave dhe në çlirimin e Kosovës.

Në leximin e rrjetit shqiptar, Reçaku është dëshmia se sa shtrenjtë paguhej heshtja për një popull të lënë jashtë mbrojtjes. Kosova ishte ndarë nga trungu me vizore të huaja dhe e lënë vetëm përballë një shteti që e mohonte; vetëm kur dëshmia u bë e padurueshme për botën, vija e ndarjes filloi të lëvizte. Sot mbi fshat ngrihet memoriali që mban emrat e të rënëve — jo si kujtim dhimbjeje, por si provë: e vërteta, kur dokumentohet, e mbijeton mohimin.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Më 15 janar 1999 në Reçak (komuna e Shtimes) u vranë 45 civilë shqiptarë; të vrarët ishin civilë me rroba civile, mes tyre gra dhe një i mitur, me mosha 12–99 vjeç. Më 16 janar kreu i Misionit Verifikues të OSBE-së, William Walker, akuzoi hapur forcat serbe. Ekipi forenzik finlandez i BE-së nën Helena Rantën konkludoi (17 mars 1999) se viktimat ishin civilë të paarmatosur, të qëlluar aty ku u gjetën. Numri 45 dhe «protesta ndërkombëtare» konfirmohen nga Human Rights Watch (Under Orders: War Crimes in Kosovo, 2001).

Pozicionimi. Vrasja e 45 civilëve, gjetjet e ekipit finlandez dhe deklarata e Walker-it janë fakte të dokumentuara. Pohimet serbe se të vrarët ishin luftëtarë të UÇK-së të «maskuar» si civilë dhe se masakra ishte «e inskenuar» jepen këtu shprehimisht si mohim serb — jo si fakt — dhe bien ndesh me dëshmitë e gazetarëve të pavarur dhe me forenzikën. Para ICTY-së Reçaku kaloi nëpër tri gjyqe. Aktakuza kundër Millosheviçit e të tjerëve (22 maj 1999) e përmendte si sfond, dhe aktakuza e ndryshuar e tetorit 2001 e ngarkoi si vrasje të rreth 45 shqiptarëve; gjyqi i Millosheviçit u ndërpre pa aktgjykim me vdekjen e tij më 11 mars 2006. Në gjyqin Milutinović e të tjerë, Dhoma Gjyqësore nuk lejoi më 11 korrik 2006 prova për Reçakun, sepse vrasjet atje nuk lidheshin me dëbimet që ishin boshti i çështjes — vendim për shtrirjen e gjyqit, jo për mungesë prove. Në gjyqin kundër Vlastimir Đorđevićit prokuroria e tërhoqi më 2008 akuzën për vrasje, por Reçaku mbeti në aktakuzë si një nga faktorët për qëllimin dhe pjesëmarrjen e tij, dhe Dhoma Gjyqësore bëri gjetje të shprehura: në aktgjykimin e 23 shkurtit 2011 (paragrafët 396–425, 2084 dhe 2134) gjeti se më 15 janar 1999, në një operacion të përbashkët të ushtrisë jugosllave dhe policisë serbe, u vranë jo më pak se 45 shqiptarë me rroba civile, mes tyre një grua dhe një fëmijë, dhe se gjyqtares hetuese serbe iu tregua më 18 janar një skenë e inskenuar nga policia. Dhoma e Apelit i la këto gjetje në fuqi më 27 janar 2014 (paragrafët 325–350), me një gjyqtar në mendim të kundërt për pjesë që lidheshin me rolin e vetë Đorđevićit. Đorđević nuk u dënua për vrasjet e Reçakut si të tilla — gjetjet shërbyen si provë e rolit të tij në ndërmarrjen e përbashkët kriminale — ndërsa fushata e gjerë e dëbimit dhe e persekutimit nga forcat serbe u vërtetua në gjykatë. Ky ekspozim mbështetet në regjistrin e besueshëm (HRW, OSBE, ekipi forenzik finlandez, arkivat e shtypit perëndimor) dhe shmang çdo burim që e mohon masakrën ose e cilëson qëndresën shqiptare thjesht «terrorizëm».

Burime: Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001); Misioni Verifikues i OSBE-së në Kosovë / deklaratat e William Walker-it; raporti i ekipit forenzik finlandez të BE-së (Helena Ranta); arkivat e shtypit perëndimor (BBC, ITN); ICTY — aktgjykimet Prokurori k. Vlastimir Đorđević (Dhoma Gjyqësore, 23 shkurt 2011; Dhoma e Apelit, 27 janar 2014), aktgjykimi Prokurori k. Milan Milutinović e të tjerë (26 shkurt 2009, vëll. 1, par. 16), aktakuzat kundër Slobodan Millosheviçit e të tjerëve (22 maj 1999; 16 tetor 2001) dhe fleta informative e çështjes Millosheviç; kontrolluar kryq me Wikipedia (jo për kornizën «kush e nisi»).

---

# Foinike: qyteti më i fortë i Epirit
https://zhurma.press/foinike/
Type: place
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-08-17

Qyteti më i fortë i Epirit — dy herë, brenda një çerek shekulli, skena ku u vendos fati i Adriatikut (230 dhe 205 p.e.s.)

Dy herë, brenda një çerek shekulli, fati i Adriatikut lindor u vendos në Foinike — qyteti më i pasur e më i fortifikuar i Epirit, sot fshati Finiq mbi Sarandë. Më 230 p.e.s. shteti detar ilir nën Teutën e kapi këtë qytet — pika më jugore ku arriti ndonjëherë fuqia ilire, çasti që tronditi Greqinë dhe i dha Romës arsyen që kërkonte. Një brez më vonë, më 205 p.e.s., po në Foinike u nënshkrua paqja që mbylli Luftën e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V. I njëjti qytet: një herë kulmi i një rrjeti ilir-epirot të vetin, një herë tryeza ku perandoritë e huaja ndanin botën. Foinike është dëshmia më e qartë se toka jonë antike nuk ishte periferi — ishte skena ku vendosej rregulli i Mesdheut.

Pse ka rëndësi

• Foinike (sot fshati Finiq mbi Sarandë) ishte kryeqyteti i kaonëve dhe më pas selia e Lidhjes Epirote; Polibi e quan qytetin më të fuqishëm e më të begatë në mbarë Epirin.

• Më 230 p.e.s. forcat e mbretërisë ilire të Teutës e kapën — operacioni më jugor në historinë e shtetit ardian; qyteti ra pasi 800 mercenarë galë të garnizonit ua dorëzuan ilirëve.

• Më 205 p.e.s. po në Foinike u nënshkrua paqja që mbylli Luftën e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V.

Qyteti më i fortë i Epirit

Foinike (greqisht Φοινίκη, latinisht Phoenice) ishte kryeqyteti i kaonëve, fisi më i fuqishëm i Epirit verior, dhe më pas selia e Lidhjes Epirote (Koinon-it të epirotëve). E ngritur mbi një kodër të gjatë gëlqerore që sundon fushën pjellore të Bistricës dhe rrugën drejt detit, ajo bashkonte mbrojtjen natyrore me pasurinë bujqësore e tregtare. Polibi e përshkruan në vitin 230 p.e.s. si "qytetin më të fuqishëm dhe më të begatë në mbarë Epirin".

Kaonët bënin pjesë në botën epirote të Ballkanit veriperëndimor — bota nga e cila kishte dalë edhe Pirrua, mbreti që e bëri Romën të dridhej. Pas rënies së monarkisë eakide (pirride) rreth vitit 232 p.e.s., qytetet epirote u bashkuan në një lidhje federale republikane, dhe Foinike u bë qendra e saj politike. Çështja nëse kaonët ishin "grekë", "epirotë" apo një popullsi e ndërmjetme mbetet debat i hapur i studiuesve (Hammond i sheh si greqishtfolës veriorë; të tjerë theksojnë tiparet e tyre veriballkanike dhe afritë me ilirët fqinjë) — por ajo që nuk debatohet është se Foinike rrinte mu në kufirin ku bota ilire takohej me atë epirote.

230 p.e.s.: kulmi ilir në jug

Në vitin 230 p.e.s. mbretëria ilire e Teutës ishte në zenitin e saj. Anijet e shpejta ilire — lembët — kontrollonin Adriatikun, dhe ekspeditat zbritën gjithnjë e më në jug. Atë vit një forcë ilire e kapi Foiniken, qytetin më të pasur të Epirit — operacioni më i guximshëm jugor në historinë e shtetit ardian.

Sipas burimeve antike, qyteti nuk ra thjesht me forcën e armëve: 800 mercenarë galë që ruanin Foiniken për epirotët bënë marrëveshje me ilirët dhe ua dorëzuan qytetin. Pra rënia ishte aq tradhti e brendshme e një garnizoni të huaj sa edhe fitore ilire. Epirotët u mblodhën për ta rimarrë, por u thyen; vetëm një kryengritje brenda territoreve ilire e detyroi forcën e Teutës të tërhiqej dhe të bënte marrëveshje, duke e lënë qytetin pas pagesës.

(fakti përballë rrëfimit: regjistri që kemi për 230-ën vjen nga Polibi, burim filo-roman që e kornizonte zgjerimin ilir si "piraterí" barbare për të justifikuar ndërhyrjen romake që pasoi. Fakti është që kapja e Foinikes ishte një operacion ushtarak shtetëror i një fuqie detare në ngjitje — jo bastisje pa qëllim — dhe se qyteti ra pjesërisht nga tradhtia e mercenarëve galë brenda mureve. "Pirateria ilire" ishte etiketa që i hapi rrugën Luftës së Parë Ilire një vit më vonë, jo një përshkrim neutral.)

Tronditja që shkaktoi rënia e Foinikes ishte e madhe: po të mund ta merrnin ilirët qytetin më të fortë të Epirit, asnjë breg jugor nuk ishte i sigurt. Pikërisht kjo alarmoi qytetet greke dhe tregtarët italikë, dhe brenda një viti Roma dërgoi për herë të parë legjionet matanë Adriatikut — Lufta e Parë Ilire (229 p.e.s.). Foinike, kështu, është nyja ku kulmi i fuqisë ilire u kthye në shkasin e rënies së saj.

• ~232Rënia e monarkisë eakide; qytetet epirote bashkohen në Lidhjen Epirote me Foiniken si seli.

• 230Forca ilire e Teutës kap Foiniken — pika më jugore e arritur ndonjëherë nga fuqia ilire; qyteti bie pjesërisht nga tradhtia e 800 mercenarëve galë.

• 230Epirotët përpiqen ta rimarrin dhe thyhen; ilirët tërhiqen pas një kryengritjeje të brendshme, duke e lëshuar qytetin me marrëveshje.

• 229E alarmuar nga rënia e Foinikes, Roma kalon për herë të parë Adriatikun — Lufta e Parë Ilire.

• 214–205Lufta e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V, kryesisht në brigjet ilire e epirote.

• 205Paqja e Foinikes nënshkruhet në qytet, duke mbyllur luftën pa fitues të qartë.

• 168Pas Pidnës dhe rënies së Gentit, Roma shkatërron Epirin; mijëra epirotë shiten skllevër — Foinike humbet përfundimisht pavarësinë.

205 p.e.s.: paqja në tokë epirote

Një brez pas kapjes ilire, Foinike u kthye sërish në qendër të historisë së madhe — këtë herë jo si pre, por si tryezë. Lufta e Parë Maqedonase mes Romës dhe Filipit V të Maqedonisë ishte zhvilluar kryesisht në brigjet ilire e epirote, me ilirët e ndarë mes dy palëve. E paaftë të mbante një front të dytë ndërsa luftonte Hanibalin, Roma pranoi paqe — dhe ajo u nënshkrua më 205 p.e.s. pikërisht në Foinike, me epirotët si ndërmjetës.

Që armëpushimi mes dy fuqive më të mëdha të Mesdheut të asaj kohe u vulos në një qytet epirot nuk është detaj dytësor. Tridhjetë vjet pasi e njëjta tokë kishte parë kulmin e fuqisë ilire, ajo tani priste diplomacinë e perandorive të huaja. Paqja e Foinikes ishte vetëm armëpushim: sapo Roma e mundi Hanibalin më 202, u kthye nga lindja, dhe brenda dy dekadash si Maqedonia ashtu edhe mbretëria e fundit ilir e Gentit ranë nën të njëjtën fuqi. Më 168 p.e.s. ushtria romake plaçkiti shtatëdhjetë qytete epirote dhe shiti rreth 150 mijë njerëz si skllevër — fundi i botës së lirë epirote, Foinike përfshirë.

Gurët që mbijetuan: Finiqi sot

Qyteti antik nuk u zhduk nën dhe. Mbi kodrën e Finiqit, në rrethin e Sarandës, ende ngrihen muret rrethuese helenistike, një teatër i gdhendur në shpat, agoraja dhe gjurmët e një qyteti që dikur numëronte mijëra banorë. Që nga viti 2000 një mision i përbashkët arkeologjik shqiptaro-italian (Universiteti i Bolonjës, "Projekti Phoinike") ka nxjerrë në dritë shtresë pas shtrese këtë qendër — dëshmi materiale se rrëfimi i Polibit dhe i Livit ka themel në gur e tjegull.

Finiqi sot është një nga sitet arkeologjike më të rëndësishme të Shqipërisë jugore, pjesë e të njëjtit peizazh kulturor me Butrintin aty pranë. Të dy qytetet tregojnë të njëjtën të vërtetë: bregu jonian shqiptar ishte një nga qendrat e botës antike, jo skaji i saj.

Vija e mohimit: skena, jo periferia

Parë nga këndi shqiptar, Foinike e thotë qartë mësimin që muzeu e ndjek nëpër epoka. Dy herë brenda njëzet e pesë vjetësh, vendimet që formësuan Adriatikun u morën në këtë qytet — një herë nga një fuqi e jona në ngjitje, një herë nga perandoritë që po e mbyllnin atë botë. Mes të dyjave qëndron e gjithë tragjedia e antikitetit ilir-epirot: kulmi dhe shkasi i rënies ishin i njëjti vend.

Dhe regjistri që na e rrëfen këtë histori erdhi nga penat greke e romake, që fuqinë ilire e quanin "pirateri" dhe hyrjen romake "rregull". Detyra e muzeut nuk është të zbukurojë Teutën a të mohojë dhunën e luftës — është të shohë strukturën: një botë veriperëndimore e Ballkanit aq e pasur sa perandoritë e mëdha luftonin e bënin paqe pikërisht në qytetet e saj, por aq e copëtuar — ilirë, epirotë, kaonë, secili më vete — sa fuqia që dinte t'i ndante i mundi të gjithë me radhë. Foinike është guri ku të dyja të vërtetat janë gdhendur njëkohësisht.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga kornizimi greko-roman. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri II, për kapjen e Foinikes më 230 dhe Luftën e Parë Ilire) dhe Tit Livi (libri XXIX, për Paqen e Foinikes 205) — të dyja të shkruara nga këndvështrimi romak. Studime: N. G. L. Hammond, Epirus (Oxford, 1967), vepra standarde mbi Epirin antik; Pierre Cabanes, L'Épire de la mort de Pyrrhos à la conquête romaine (1976), për Lidhjen Epirote; John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992), për kontekstin ilir; raportet e Projektit Phoinike të Universitetit të Bolonjës (S. De Maria) për gërmimet e Finiqit. Të dhënat kryesore: Foinike, kryeqytet i kaonëve dhe seli e Lidhjes Epirote; kapur nga forcat ilire të Teutës më 230 p.e.s. (pjesërisht nga tradhtia e ~800 mercenarëve galë); Paqja e Foinikes 205 p.e.s. mbylli Luftën e Parë Maqedonase; siti i sotëm te Finiqi, Sarandë. Vërejtje kritike: (1) "Pirateria ilire" e Polibit ishte etiketë justifikuese për ndërhyrjen romake, jo përshkrim neutral — kapja e Foinikes ishte operacion shtetëror. (2) Identiteti "grek" apo "veriballkanik" i kaonëve mbetet debat i hapur i studiuesve. (3) "Rregulli" romak në Ballkan përfundoi më 168 me shitjen masive të epirotëve si skllevër.

---

# Filipi V i Maqedonisë: oborri ku u strehua nyja ilire e dëbuar dhe hyri Roma
https://zhurma.press/filipi-v/
Type: person
Published: 2026-06-27
Updated: 2026-10-10

Mbreti antigonid (221–179 p.e.s.) — oborri ku u strehua nyja ilire e dëbuar, dhe porta nga e cila Roma hyri përgjithmonë në Ballkan.

Kur Demetri i Farit u mund nga Roma në vitin 219 p.e.s. dhe iku nga deti ilir, ai nuk u zhduk — gjeti strehë në oborrin e Filipit V të Maqedonisë, mbretit të ri antigonid që sapo kishte hipur në fron. Atje nyja e dëbuar nga rrjeti ilir nuk u shua; u bë këshilltar, dhe — sipas burimeve antike — një nga zërat që e shtynë Filipin drejt përplasjes me Romën. Kjo është nyja ku fati i Ballkanit lidhet me garën e madhe Romë–Maqedoni: oborri maqedonas u bë porta nga e cila legjionet romake hynë përgjithmonë në lindje të Adriatikut. Dhe paqja që e mbylli luftën e parë mes tyre u nënshkrua jo në Itali e jo në Maqedoni, por në Foinike, në tokë ilire — dëshmi se toka shqiptare ishte tashmë fusha ku perandoritë e mëdha vendosnin rregullat e botës.

Pse ka rëndësi

• Filipi V (238–179 p.e.s.) ishte mbreti i parafundit i dinastisë antigonide të Maqedonisë, në fron nga viti 221 deri më 179 p.e.s.

• Pas disfatës në Luftën e Dytë Ilire, Demetri i Farit u strehua në oborrin e tij dhe u bë një nga këshilltarët që e nxitën drejt përplasjes me Romën.

• Më 213 p.e.s. Filipi pushtoi Lissin (Lezhën) — sfida më e drejtpërdrejtë ndaj protektoratit romak në Iliri; paqja që mbylli Luftën e Parë Maqedonase u nënshkrua në Foinike, në tokë ilire.

Kush ishte

Filipi V (238–179 p.e.s.) ishte mbreti i parafundit i dinastisë antigonide të Maqedonisë, sundimtar nga viti 221 deri më 179 p.e.s. Mori fronin shtatëmbëdhjetëvjeçar pas vdekjes së kujdestarit dhe paraardhësit të tij, Antigon III Dosonit, dhe trashëgoi një mbretëri që sapo kishte rivendosur hegjemoninë maqedonase mbi Greqinë. I ri, energjik dhe ambicioz, Filipi u bë shpejt figura qendrore e politikës ballkanike — dhe pikërisht ambicia e tij për të zgjeruar ndikimin maqedonas drejt Adriatikut e solli në kontakt të drejtpërdrejtë me botën ilire dhe me Romën që po e mbante atë botë nën protektorat.

Lidhja e tij me historinë shqiptare nuk është periferike. Maqedonia antigonide kufizohej me tokat ilire e epirote; fushatat e Filipit e çuan ushtrinë e tij në brigjet ku dikur kishte sunduar mbretëresha Teutë dhe ku Roma tani mbante qytetet bregdetare. Në vitin 213 p.e.s. Filipi pushtoi Lissin (Lezhën) — të njëjtin qytet kufitar, klauzola e të cilit kishte përcaktuar kufijtë e sovranitetit detar ilir në luftërat me Romën. Marrja e Lissit nga Maqedonia ishte sfida më e drejtpërdrejtë ndaj protektoratit romak në Iliri.

Demetri i Farit në oborrin maqedonas

Lidhja më e ngushtë e Filipit me botën ilire ishte njerëzore. Pas disfatës në Luftën e Dytë Ilire, Demetri i Farit — komandanti ilir që Roma e kishte ngritur e pastaj e kishte shkatërruar — u strehua te Filipi dhe u bë një nga këshilltarët e tij me ndikim. Sipas Polibit, Demetri ishte ndër ata që e nxitën mbretin e ri drejt një politike agresive ndaj Romës, duke i premtuar se fuqia romake ishte e zënë me Kartagjenën dhe e cenueshme në lindje.

Demetri vdiq rreth vitit 214 p.e.s. duke u përpjekur të merrte qytetin grek të Mesenës në shërbim të Filipit — fundi i një lojtari të vogël të kapur përgjithmonë mes perandorive më të mëdha se vetja. Por fara që ai mbolli në oborrin maqedonas mbeti: Filipi e kishte kthyer tashmë shikimin nga perëndimi.

(fakti përballë rrëfimit: se Demetri "e shtyu" Filipin drejt Romës është kornizimi i Polibit, burim filo-roman që kërkonte një fajtor të vetëm për luftën. Fakti është që Demetri u strehua te Filipi dhe i shërbeu si këshilltar; sa peshë kishte vërtet në vendimet e mbretit mbetet interpretim. Shkaku i thellë i përplasjes Romë–Maqedoni nuk ishte një këshilltar i vetëm, por ambicia gjeopolitike e dy fuqive që lakmonin të njëjtin breg.)

Pakti me Hanibalin dhe Lufta e Parë Maqedonase

Pas humbjes katastrofike romake te Kana (216 p.e.s.) — beteja ku ra edhe konsulli Lucius Aemilius Paullus, i njëjti që kishte mundur Demetrin — Filipi pa dritaren. Në vitin 215 p.e.s. nënshkroi një aleancë me Hanibalin kundër Romës. Ky pakt nisi Luftën e Parë Maqedonase (214–205 p.e.s.), të zhvilluar kryesisht në brigjet ilire dhe epirote.

Roma, e paaftë të hapte një front të dytë madhor ndërsa luftonte Hanibalin në Itali, përdori një strategji të zgjuar: u lidh me armiqtë ballkanikë të Filipit. Mbreti ilir Skerdilaida dhe i biri Pleurati — sundimtarë të asaj që kishte mbetur nga bota ardiane — u bënë aleatë të Romës kundër Maqedonisë, bashkë me Lidhjen Etolike. Kështu ilirët u gjendën sërish në mes: një degë te Roma, kundër mbretit që strehonte nyjen ilire të dëbuar.

• 221Filipi V hipën në fronin maqedonas shtatëmbëdhjetëvjeçar, pas Antigon III Dosonit.

• 219Pas Luftës së Dytë Ilire, Demetri i Farit strehohet në oborrin e Filipit dhe bëhet këshilltar.

• 216Disfata romake te Kana; Filipi sheh dobësinë e Romës dhe e kthen shikimin nga perëndimi.

• 215Filipi nënshkruan aleancën me Hanibalin kundër Romës.

• 214–205Lufta e Parë Maqedonase, zhvilluar kryesisht në brigjet ilire e epirote.

• ~214Demetri i Farit vdes duke u përpjekur të marrë Mesenën në shërbim të Filipit.

• 213Filipi pushton Lissin (Lezhën), sfida më e drejtpërdrejtë ndaj protektoratit romak në Iliri.

• 211Roma lidh aleancën me Lidhjen Etolike dhe me mbretin ilir Skerdilaida kundër Filipit.

• 205Paqja e Foinikes nënshkruhet në tokë ilire, duke mbyllur Luftën e Parë Maqedonase pa fitues të qartë.

• 200–197Lufta e Dytë Maqedonase: Roma kthehet pas mundjes së Hanibalit.

• 197Filipi mundet keq te Kinoskefalet nga Tit Kuinkti Flaminini; Maqedonia humbet hegjemoninë.

• 179Filipi V vdes; e trashëgon i biri Persei, mbreti i fundit antigonid.

Foinike: paqja në tokë ilire

Lufta e Parë Maqedonase u mbyll në vitin 205 p.e.s. me Paqen e Foinikes — të nënshkruar në qytetin epirot të Foinikes (Finiq, sot në jug të Shqipërisë), kryeqyteti i dikurshëm i Kaonisë. Që paqja mes dy fuqive më të mëdha të Mesdheut të asaj kohe u nënshkrua pikërisht në tokë shqiptare nuk është detaj dytësor: është dëshmi se hapësira ilire-epirote ishte bërë tashmë skena ku perandoritë negocionin fatin e botës. Toka që dikur kishte qenë qendër e një rrjeti detar të vetin, tani ishte fushëbeteja dhe tryeza e të tjerëve.

Paqja la Filipin formalisht të padëmtuar, por ishte një armëpushim, jo një zgjidhje. Sapo Roma e mundi Hanibalin në vitin 202, ajo u kthye nga lindja me gjithë peshën e legjioneve të saj.

Kinoskefalet dhe fundi i hegjemonisë

Lufta e Dytë Maqedonase (200–197 p.e.s.) e përfundoi gjithçka. Në vitin 197 p.e.s., në kodrat e Kinoskefaleve në Thesali, legjioni romak — fleksibël dhe i copëtuar në manipula — theu falangën maqedonase, formacionin që kishte sunduar fushëbetejat që nga Aleksandri. Filipi humbi flotën, zotërimet jashtë Maqedonisë dhe hegjemoninë mbi Greqinë. Vitin tjetër Roma shpalli "lirinë e grekëve" në Lojërat Istmike — një liri që në fakt do të thoshte zëvendësim i një hegjemonie me një tjetër.

Filipi sundoi edhe dy dekada si fuqi e dorës së dytë, duke u përpjekur ta rindërtonte Maqedoninë, derisa vdiq në vitin 179 p.e.s. I biri i tij, Persei, do ta çonte mbretërinë në Luftën e Tretë Maqedonase dhe në shkatërrimin përfundimtar te Pidna (168 p.e.s.) — të njëjtin vit kur Roma mundi edhe mbretin e fundit ilir, Gentin. Dy mbretëritë ballkanike që ishin përballur e aleancuar me njëra-tjetrën ranë në të njëjtin vit, nën të njëjtën fuqi.

Vija e mohimit: nyja që orbiton oborret e huaja

Historia e Filipit V, parë nga këndi shqiptar, është tregimi i një ligji të hidhur që përsëritet ndër shekuj: kur fuqia lokale ilire u thye, copat e saj nuk u zhdukën — ato u zhvendosën në orbitën e oborreve të huaja. Demetri e dëbuar gjeti zë te Filipi; mbretërit ilirë të mbetur gjetën rol vetëm si aleatë të Romës kundër Maqedonisë. Asnjëra degë nuk vepronte më si qendër e vetes — secila ishte mjet në duart e një perandorie më të madhe.

Dhe pikërisht këtu rri mësimi që muzeu e lexon me sy kritik: regjistri antik na vjen nga penat romake e greke, që e quanin Filipin "tiran" dhe Demetrin "pirat", dhe që e paraqitnin hyrjen romake në Ballkan si "çlirim". Detyra nuk është t'i zbukurojmë as mbretin maqedonas, as komandantin ilir — të dy ishin lojtarë të vërtetë me ambiciet e tyre. Detyra është të shohim strukturën: një botë ballkanike e copëtuar, ku as ilirët, as maqedonasit, as epirotët nuk arritën të vepronin si një rrjet i vetëm, dhe ku perandoria që dinte t'i ndante — duke ngritur njërin kundër tjetrit — i mundi të gjithë me radhë, secilin në vitin e vet.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (librat V–XVIII) dhe Tit Livi (librat XXIII–XXXIII), rrëfimet kryesore antike — të dyja të shkruara nga këndvështrimi romak. Studime: F. W. Walbank, Philip V of Macedon (Cambridge, 1940), studimi standard; John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) për kontekstin ilir; N. G. L. Hammond mbi Maqedoninë dhe protektoratin ilir; Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios. Të dhënat kryesore: Filipi V sundoi 221–179 p.e.s.; nënshkroi aleancën me Hanibalin më 215, duke nisur Luftën e Parë Maqedonase (214–205); pushtoi Lissin më 213; paqja e Foinikes 205; mundja te Kinoskefalet 197 nga Tit Kuinkti Flaminini. Vërejtje kritike: (1) Roli i Demetrit të Farit si "nxitësi" i Filipit drejt Romës është kornizimi i Polibit — burim filo-roman që kërkonte një fajtor të vetëm. (2) Termat "tiran"/"pirat" për Filipin e Demetrin janë gjuha e fituesit, jo përshkrim neutral. (3) "Liria e grekëve" e shpallur nga Roma më 196 ishte zëvendësim hegjemonie, jo çlirim i mirëfilltë.

---

# Sundimi jugosllav: pushtimi i Kosovës 1918–1941
https://zhurma.press/sundimi-jugosllav/
Type: event
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-10-10

Pushtimi i Kosovës 1918–1941 — lufta që bëhej me tapi, me hartë e me regjistër; kundërshtari që ushqeu kaçakërinë.

Kur ushtria serbe hyri sërish në Kosovë në vjeshtën e 1918-ës, nuk solli vetëm një flamur tjetër. Solli një mënyrë të re lufte — atë që bëhej me tapi, me hartë e me regjistër. "Sundimi jugosllav" është emri që qëndresa shqiptare i vuri pushtimit që e ndau gjysmën e kombit brenda një shteti të huaj dhe u përpoq, për njëzet vjet, ta tretë rrjetin shqiptar të Kosovës me kolonizim, me shpronësim e me shkollën e mbyllur. Është "kundërshtari" që e ushqeu Lëvizjen Kaçake — dhe logjika që do të rikthehej, e pandryshuar, në vitin 1989.

Pse ka rëndësi

• Më 1918 Kosova, Rrafshi i Dukagjinit dhe trojet verilindore u përfshinë në Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene, e cila më 1929 mori emrin Mbretëria e Jugosllavisë.

• Dekreti i 24 shtatorit 1920 rinisi zyrtarisht kolonizimin: sipas vlerësimeve të historiografisë u vendosën 60.000–65.000 kolonë në ish-Vilajetin e Kosovës, mbi 90% të tyre serbë e malazezë.

• Më 1918 u mbyllën të gjitha shkollat shqipe në Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi; arsimi u ofrua vetëm në gjuhën e shtetit.

Çfarë ishte sundimi jugosllav

Pas Luftërave Ballkanike (1912–1913) dhe Konferencës së Londrës, Kosova, Rrafshi i Dukagjinit dhe trojet verilindore mbetën jashtë shtetit shqiptar të porsalindur. Më 1918 ato u përfshinë në Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene — që më 1929 mori emrin Mbretëria e Jugosllavisë. Për shqiptarët e Kosovës, ky nuk ishte bashkim shtetesh sllave; ishte vazhdimi i një pushtimi nën një emër më të madh. Periudha ndërluftore (1918–1941) ka një vijë të qartë ndarëse, siç e lexon historiania Miranda Vickers: faza e parë 1918–1928, që përkon pikërisht me Lëvizjen Kaçake dhe me përpjekjen për ta shtypur me forcë; dhe faza e dytë 1929–1941, kur Beogradi u përpoq ta mbështeste shpërnguljen e shqiptarëve mbi marrëveshje ndërkombëtare.

Lufta që bëhej me tapi

Belgradi e kuptoi shpejt se kaçakun nuk e mundte vetëm xhandarmëria. Paralelisht me fushatat ushtarake nisi reforma agrare dhe kolonizimi — lufta që nuk shtinte plumb, por ndryshonte hartën. Një dekret për "masat paraprake të reformës agrare" në shkurt 1919 shpalli copëtimin e çifligjeve dhe ndarjen e tokës; një dekret tjetër, më 24 shtator 1920, e rinisi zyrtarisht kolonizimin në Kosovë e në Maqedoninë e Vardarit. Toka shqiptare shpronësohej dhe mbi të vendoseshin kolonë — kryesisht ushtarakë e vullnetarë serbë e malazezë. Sipas vlerësimeve të historiografisë, ndërmjet 60.000 dhe 65.000 kolonë u vendosën në territorin e ish-Vilajetit të Kosovës gjatë periudhës, mbi 90% të tyre serbë e malazezë; vetëm në vitet 1919–1928 erdhën rreth 13.000–16.000 familje serbe. Qëllimi nuk ishte thjesht shtypja e një kryengritjeje, por ndryshimi i vetë demografisë që e ushqente atë. Sa herë i ngushtohej shqiptarit toka deri në kufirin e mbijetesës, hapej e vetmja derë e lënë qëllimisht: mërgimi.

Shkolla e mbyllur, gjuha e ndaluar

Po të kishte një kod që e mbante rrjetin shqiptar të lidhur — përtej tapive e kufijve — ai ishte gjuha. Dhe pikërisht aty goditi shteti i ri. Më 1918 të gjitha shkollat shqipe në Kosovë, Maqedoni e Mal të Zi u mbyllën; arsimi u ofrua vetëm në serbo-kroatisht, materialet në gjuhën shqipe u ndaluan. Në lagje shqiptare u hapën madje shkolla në turqisht — jo shqip — për ta shtyrë vetëidentifikimin drejt "mysliman/turk" dhe larg "shqiptar". Partia politike që përfaqësonte myslimanët shqiptarë e turq, Xhemijeti, u shpërbë në vitin 1925. Ishte një luftë kundër kujtesës: po t'i hiqej popullit shkronja, do t'i hiqej edhe e drejta të quante veten komb.

Çubriloviçi dhe konventa: shpërngulja si projekt

Faza e dytë nxori në dritë qëllimin e zhveshur. Më 7 mars 1937, historiani serb Vaso Çubrilloviç mbajti në Klubin Kulturor Serb të Beogradit ligjëratën "Iseljavanje Arnauta" ("Shpërngulja e arnautëve"), ku argumentonte se kolonizimi i ngadaltë dhe reforma agrare kishin dështuar dhe se e vetmja zgjidhje ishte "forca brutale e një shteti të organizuar" për t'i dëbuar shqiptarët në masë. Një vit më vonë, më 1938, Jugosllavia nënshkroi me Turqinë një konventë që parashikonte zhvendosjen e rreth 40.000 familjeve myslimane nga Kosova e Maqedonia drejt Anadollit gjatë 1939–1944.

Këtu ndarja midis faktit dhe asaj që kujtesa popullore shpesh e thjeshton është thelbësore. Memorandumi i Çubrilloviçit nuk u miratua si politikë shtetërore dhe nuk u botua në atë kohë — ai mbeti një ligjëratë e një intelektuali, jo një dekret. Dhe konventa e 1938-ës nuk u zbatua kurrë: Kuvendi turk në korrik 1938 nuk e ratifikoi, dhe Lufta e Dytë Botërore e mbylli çështjen. Por të dyja, edhe pa u bërë ligj, tregojnë drejtimin: gjatë gjithë periudhës 1918–1941, sipas vlerësimeve që ndryshojnë gjerësisht — nga 90.000–150.000 deri në 200.000–300.000 shqiptarë e myslimanë të tjerë — u larguan nga trojet jugosllave drejt Turqisë e Shqipërisë, nën trysni, dhunë e shpronësim. Numri i saktë mbetet i debatueshëm; vetë fakti i një largimi masiv nuk është.

Pse e quajtën "kundërshtari"

Në hartën e këtij muzeu, "sundimi jugosllav" shfaqet si nyja kundërshtare e disa eksponateve — sepse ai ishte forca kundër së cilës u ngrit qëndresa. Kaçakët e Azem e Shote Galicës në malet e Drenicës nuk luftonin një ide abstrakte, por këtë aparat konkret tapie, kolone e xhandari. Filli që nis te Lidhja e Prizrenit dhe kalon nëpër kaçakërinë mbahet i tendosur pikërisht nga ky presion i pandërprerë. Dhe logjika nuk vdiq me Mbretërinë: shpronësimi, kolonizimi e mohimi i shkollës do të riktheheshin — me fjalor tjetër, po të njëjtën gjeometri — kur Beogradi hoqi autonominë e Kosovës në 1989. Rrjeti shqiptar nuk u thye as me plumb as me tapi; sa herë shtypej, kthehej në mal. Kjo është gjysma tjetër e historisë sonë: jo një popull viktimë, por një rrjet që nuk u la të ngrihej — dhe që, megjithatë, mbeti.

Shënim mbi burimet. Periudhizimi (faza 1918–1928 / 1929–1941), reforma agrare e shkurtit 1919, dekreti i kolonizimit i 24 shtatorit 1920, shifrat e kolonëve (60.000–65.000, mbi 90% serbë/malazezë) dhe vlerësimet e shpërnguljes (90.000–300.000) janë mbështetur te historiografia akademike dhe te referencat e specializuara. Datat e Çubrilloviçit (7 mars 1937) dhe të konventës jugosllavo-turke (1938, e paratifikuar) janë verifikuar; theksohet shprehimisht se memorandumi nuk u bë politikë shtetërore dhe se konventa nuk u zbatua. Kornizat "kush e nisi" të historiografisë shtetërore serbe nuk janë përdorur.

Burimet

Korniza e sundimit jugosllav mbi Kosovën (1918–1941) mbështetet te historiografia akademike: Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998), dhe Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo (1998), që e lexojnë reformën agrare e kolonizimin si instrumente të një politike shpërnguljeje, jo si zhvillim bujqësor neutral.

Faktet: dekreti i parë i reformës agrare doli në shkurt 1919; kolonizimi u rinis me dekretin e 24 shtatorit 1920. Gjatë periudhës u vendosën rreth 60.000–65.000 kolonë (mbi 90% serbë e malazezë). Të gjitha shkollat shqipe u mbyllën më 1918; partia Xhemijet u shpërbë më 1925. Vaso Çubrilloviçi mbajti ligjëratën "Iseljavanje Arnauta" më 7 mars 1937; konventa jugosllavo-turke u nënshkrua më 1938.

Kujdes me shifrat dhe kornizën: vlerësimet për shqiptarët e shpërngulur 1918–1941 ndryshojnë gjerësisht ndër burime (90.000–150.000 deri 200.000–300.000, kjo e fundit përfshin edhe Sanxhakun e popullsi turke) — vlerësim, jo shifër e mbyllur. Memorandumi i Çubrilloviçit NUK u miratua si politikë shtetërore dhe nuk u botua në atë kohë; konventa e 1938-ës NUK u ratifikua nga Kuvendi turk (korrik 1938) dhe nuk u zbatua. Këto saktësime janë mbajtur me qëllim, që projekti të mos ngatërrohet me zbatimin.

---

# Harun Beka: hero i Kosovës
https://zhurma.press/harun-beka/
Type: person
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-09-21

Hero i Kosovës — gjeologu i mërgatës që u kthye për të rënë në Koshare, 11 prill 1999

Para se të bëhej emër i Koshares, Harun Beka ishte gjeolog — një djalë nga Gushaci i Mitrovicës që kishte lexuar shtresat e gurit në Lubjanë dhe kishte kërkuar bukën në Gjermani. Por mërgata e tij nuk ishte largim; ishte një gjymtyrë tjetër e të njëjtit trup kombëtar. Nga klubet shqiptare të Dyseldorfit deri te vija kufitare ku ra më 11 prill 1999, krah për krah me Agim Ramadanin, Haruni mban brenda vetes tërë harkun e rrjetit shqiptar: të shpërndarë me dhunë, por kurrë të shkëputur.

Pse ka rëndësi

• Harun Beka (Gushac i Mitrovicës, 3 qershor 1951 — Koshare, 11 prill 1999) ishte gjeolog i shkolluar në Lubjanë dhe i emigruar në Gjermani; pas luftës Kosova e nderoi me titullin Hero i Kosovës.

• Protestat e vitit 1981 e kthyen nga punëtor i mërguar në organizator të diasporës: Klubi shqiptar «Emin Duraku» në Dyseldorf, Komiteti i Kosovës për Informimin e Opinionit Botëror, më vonë Organizata Revolucionare e Shqiptarëve.

• Më 1983 shkrepi armën ndaj zyrtarëve konsullorë jugosllavë në Sundern; Gjermania e refuzoi ekstradimin dhe i dha azil politik, duke e njohur si të përndjekur politik e jo kriminel të zakonshëm.

• Iu bashkua UÇK-së në dimër të 1998-s dhe ra ditën e tretë të Betejës së Koshares, po atë ditë me Agim Ramadanin dhe katër bashkëluftëtarë të tjerë.

Kush ishte

Harun Beka lindi më 3 qershor 1951 në Gushac, një fshat i komunës së Mitrovicës, atëherë në Jugosllavinë socialiste. Ishte një ndër dymbëdhjetë fëmijët e një familjeje të varfër — një fëmijëri që e mësoi herët se shqiptari i Kosovës e fitonte vendin e vet me mund, jo me lehtësi. Mbaroi studimet për gjeologji në Lubjanë në vitin 1972 dhe, si shumë bashkëkohës, mori rrugën e Gjermanisë, ku puna ishte më e sigurt se ardhmëria në shtëpi.

Por largimi fizik nuk e largoi nga çështja. Protestat e vitit 1981 në Kosovë — ato thirrje studentore për Kosova Republikë që Beogradi i shtypi me tanke — e gjetën Harunin në mërgatë dhe e kthyen aktivist. Që andej e tutje, jeta e tij u nda në dy gjysma: gjeologu që fitonte bukën dhe shqiptari që organizonte për atdheun. Ishte anëtar i Klubit shqiptar «Emin Duraku» në Dyseldorf dhe i Komitetit të Kosovës për Informimin e Opinionit Botëror — ato qeliza të vogla të diasporës ku, larg syrit të UDB-së, mbahej gjallë kujtesa dhe organizohej rezistenca.

Akti i Sundernit

Më 1983, gjatë një ngjarjeje zyrtare jugosllave në Sundern të Gjermanisë, Harun Beka shkrepi armën në drejtim të zyrtarëve konsullorë jugosllavë, si akt proteste kundër trajtimit të shqiptarëve nga regjimi i Beogradit. U arrestua nga autoritetet gjermane, por u lirua pasi hetimi njohu motivin politik të veprimit. Jugosllavia kërkoi ekstradimin e tij; Gjermania e refuzoi dhe i dha azil politik — një njohje, në gjuhën e ftohtë të së drejtës ndërkombëtare, se ai nuk ishte kriminel i zakonshëm, por i përndjekur politik.

Pikërisht këtu duhet kujdes me fjalët. Regjistri popullor e kujton këtë si «atentat ndaj ambasadorit jugosllav»; dokumentimi i matur flet për të shtëna në drejtim të zyrtarëve konsullorë gjatë një tubimi. Fakti i pamohueshëm është akti i armatosur i protestës dhe pasoja e tij ligjore — arrestimi, lirimi dhe azili. Shkalla e saktë e synimit mbetet çështje e burimeve, jo e legjendës.

Kronologjia

Në vitet '80 e '90 Haruni u bë një ndër figurat organizuese të diasporës militante. Mori pjesë në themelimin e Organizatës Revolucionare të Shqiptarëve — më vonë Partia Revolucionare e Shqiptarëve — dhe mbajti pozicione drejtuese që ndërthurnin punën politike me përgatitjen për rezistencë të armatosur. Kur Kosova u ndez përfundimisht në 1998 dhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës doli në shesh, ai e pa çastin për të cilin kishte punuar një jetë.

Rruga drejt frontit nuk ishte e lehtë as për të. Në pranverë të 1998-s kërkoi t'i bashkohej UÇK-së, por kërkesa fillimisht nuk u pranua; një përpjekje për të kaluar kufirin atë verë dështoi për shkak të problemeve të lidhjes. Vetëm në dimër të 1998-s arriti të dilte në vijën e parë në zonën e Koshares — gjeologu dyzet e shtatëvjeçar, që kishte mundur të rrinte i sigurt në Gjermani, zgjodhi llogoren.

Koshareja

Beteja e Koshares nisi më 9 prill 1999 dhe u zhvillua për javë të tëra në vijën malore që ndan Shqipërinë nga Kosova — atje ku, në hartën e vitit 1913, rrjeti shqiptar ishte ndarë me vizore. Ishte një nga betejat më të rënda të luftës, dhe simbolika e saj e tejkaloi terrenin: për herë të parë, kufiri mes dy copave të të njëjtit popull u shpua nga brenda, nga vetë shqiptarët.

Më 11 prill 1999, ditën e tretë të betejës, Harun Beka ra në Koshare. Po atë ditë ra edhe komandanti i njohur Agim Ramadani — Katana — bashkë me Arben Jusufin, Driton Veliun, Rrahman Tafën dhe Sylejman Shalën. Brezi i mbajti mend si dëshmorët e 11 prillit: njerëz nga vise e fate të ndryshme — poet e gjeolog, vendës e i mërguar — të bashkuar në të njëjtën vijë kufitare nga i njëjti besim.

Pas luftës, shteti i Kosovës e nderoi Harun Bekën me titullin Hero i Kosovës. Shkolla fillore e Gushacit mban emrin e tij dhe një shtatore u ngrit në Mitrovicë — shenja se kujtesa, ajo gjymtyrë e padukshme e rrjetit, nuk e harroi atë që u kthye nga mërgata për të vdekur në kufi.

Nyja e diasporës

Historia e Harun Bekës është historia e nyjës së diasporës në rrjetin shqiptar. Fuqitë e mëdha e ndanë popullin me kufij dhe shpresuan se largësia do ta shuante; por mërgata e Dyseldorfit dhe e Sundernit nuk u shkëput — ajo mbeti një gjymtyrë e gjallë, që dërgonte para, fjalë dhe, kur erdhi ora, vetë trupat e bijve të vet në vijën e parë. Besa nuk e njihte distancën. Kur kufiri u shpua te Koshareja, e shpuan po ata që Beogradi i kishte syrgjynosur — dhe kjo është vula më e qartë se rrjeti që asnjëherë nuk u lejua të ngrihej, asnjëherë nuk u lejua as të vdiste.

Burimet

Harun Beka lindi më 3 qershor 1951 në Gushac (Mitrovicë) dhe ra më 11 prill 1999 në Betejën e Koshares, krah Agim Ramadanit. Studioi gjeologji në Lubjanë (1972), emigroi në Gjermani, u bë aktivist i diasporës pas protestave të 1981-shit, dhe mori azil politik në Gjermani pasi Jugosllavia kërkoi ekstradimin e tij për aktin e armatosur të protestës në Sundern (1983). Iu bashkua UÇK-së në dimër të 1998-s. Pas luftës u shpall Hero i Kosovës; shkolla e Gushacit mban emrin e tij dhe një shtatore u ngrit në Mitrovicë. Këto mbahen nga regjistri publik kosovar i kujtesës dhe nga dokumentimi biografik i dëshmorëve të Koshares.

Fakti dhe interpretimi. Beteja e Koshares (prill–qershor 1999) si një ndër betejat e mëdha të luftës dhe rënia e Harunit më 11 prill 1999 janë fakte të pranuara. Cilësimi i veprimit të vitit 1983 si «atentat ndaj ambasadorit» është formulim i kujtesës popullore; dokumentimi i matur flet për të shtëna në drejtim të zyrtarëve konsullorë jugosllavë gjatë një tubimi, me arrestim e lirim pasues dhe njohje të motivit politik. ZHURMA e mban faktin e aktit dhe pasojën e tij ligjore si të dokumentuara, ndërsa shkallën e saktë të synimit e lë te burimet, jo te legjenda. Asnjë burim që mohon krimet ndaj shqiptarëve ose që vendos «barazi faji» nuk është përdorur.

Burime të verifikueshme:

• Wikipedia (shqip) — Harun Beka: të dhënat bazë, 3 qershor 1951 Gushac – 11 prill 1999 Koshare, dhe titulli Hero i Kosovës

• Wikipedia (anglisht) — Harun Beka: studimet e gjeologjisë në Lubjanë (1972), largimi për në Gjermani, akti i Sundernit i vitit 1983 i përshkruar si të shtëna «in the direction of the Yugoslav consular officials», azili politik përballë kërkesës jugosllave për ekstradim, shkolla e Gushacit dhe shtatorja e Mitrovicës (2019)

• Wikipedia (shqip) — Beteja e Kosharës: konteksti i frontit ku ra më 11 prill 1999, krah Agim Ramadanit

---

# Agim Ramadani — Katana
https://zhurma.press/agim-ramadani/
Type: person
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-10-22

Poeti-piktor i Karadakut që u kthye nga mërgata dhe ra te Koshareja — Hero i Kosovës

Agim Ramadani, me emrin e luftës Katana (Zhegër, 3 maj 1963 – Koshare, 11 prill 1999), ishte poet e piktor nga Karadaku i Gjilanit që u kthye nga mërgimi në Zvicër më 1998, u bë komandant i UÇK-së dhe ra në Betejën e Koshares.

Para se të merrte pushkën, Agim Ramadani mbante furçën dhe lapsin. Poet e piktor nga Karadaku i Gjilanit, i shkolluar ushtarak në Zagreb, i mërguar si refugjat politik në Zvicër — ai kishte çdo arsye të rrinte larg. Në vitin 1998 u kthye. Më 11 prill 1999 ra te Koshareja, në vijën kufitare që ndante Kosovën nga Shqipëria — pikërisht aty ku rrjeti shqiptar ishte ndarë me vizore. Brezi e mbajti mend me emrin e luftës: Katana.

Pse ka rëndësi

• Agim Ramadani (1963–1999), i njohur me emrin e luftës Katana, ishte poet e piktor nga Zhegri i Karadakut, i shkolluar në Akademinë Ushtarake të Zagrebit.

• Në vitet '90 jetoi në Zvicër si refugjat politik me familjen; u kthye më 1998 dhe u bë komandant në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

• Ra më 11 prill 1999 në betejën e Koshares, në vijën kufitare mes Kosovës dhe Shqipërisë; pas luftës u shpall Hero i Kosovës.

Biografia

Agim Hysni Ramadani lindi më 3 maj 1963 në Zhegër, një fshat i Malësisë së Karadakut në komunën e Gjilanit. Që në bankat e shkollës së mesme dy gjuhë e mbanin: ajo e fjalës dhe ajo e ngjyrës. Poezitë e tij u botuan në revista letrare; pikturat e tij u ekspozuan më vonë në Kroaci dhe në Zvicër. Ishte, para së gjithash, një njeri i kulturës — pjesë e atij brezi shqiptarësh që e trashëgoi gjuhën dhe kujtesën si kod të përbashkët, edhe kur shteti që i sundonte përpiqej t'ua mohonte.

U shkollua në Akademinë Ushtarake për ndërlidhje në Zagreb, në atë që atëherë ishte Republika Socialiste e Kroacisë. Me shpërbërjen e Jugosllavisë dhe shtrëngimin e dhunshëm të sundimit serb mbi Kosovën, Ramadani u largua si shumë bashkëkombës — emigroi në Zvicër, ku jetoi si refugjat politik me gruan dhe tre fëmijët. Aty mund të kishte mbetur. Mërgata shqiptare e viteve '90 ishte vetë një rrjet: lidhte Prishtinën me Cyrihun, mbante gjallë gjuhën, financonte qëndresën dhe, kur erdhi ora, dërgoi njerëzit e vet prapa në mal.

Kronologjia

• 1963Lind në Zhegër, Malësia e Karadakut, Gjilan.

• vitet '80Poezi në revista letrare; shkollohet në Akademinë Ushtarake, Zagreb.

• vitet '90Emigron në Zvicër si refugjat politik; ekspozita pikture në Kroaci e Zvicër.

• 1998I përgjigjet thirrjes së Kosovës; bashkohet me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

• 9 prill 1999Kalon kufirin pranë Koshares; nis një nga betejat më të rënda të luftës.

• 11 prill 1999Ra në Koshare. Pas luftës, shpallet Hero i Kosovës.

Kthimi dhe Koshareja

Në 1998, kur Kosova mori flakë, Agim Ramadani la prapa familjen në Zvicër dhe u kthye. Ishte njeri me përgatitje ushtarake — një gjë e rrallë në një ushtri që po lindte nga fshatarë e student — dhe u bë komandant në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Më 9 prill 1999, në lartësitë mbi vijën kufitare Shqipëri–Kosovë te Koshareja, njësia nën komandën e tij nisi sulmin që do të hapte një nga betejat më të gjata e më të përgjakshme të tërë luftës. Sipas dëshmive të UÇK-së dhe historiografisë kosovare, rreth 136 luftëtarë kaluan kufirin kundër një force jugosllave shumëfish më të madhe; dita e parë u mbyll me tërheqjen e ushtrisë jugosllave drejt bazës së Koshares. Beteja vazhdoi me javë. Më 11 prill, Ramadani nuk u kthye nga vija e parë.

Koshareja nuk ishte thjesht një kotë mali. Ishte vetë kufiri — vija që fuqitë e mëdha kishin tërhequr mbi një popull të vetëm, duke e lënë Kosovën jashtë shtetit shqiptar. Të luftoje për Kosharen do të thoshte të luftoje pikërisht në plagën e ndarjes. Aty ranë komandantë e luftëtarë nga të dyja anët e vijës — shqiptarë të Kosovës krah shqiptarëve të Shqipërisë e të mërgatës — sikur, për pak javë, vizorja e Berlinit e e Londrës të mos ekzistonte më.

Katana

Sot Agim Ramadani është Hero i Kosovës. Në Gjilan i është ngritur monumenti me emrin e luftës, Katana; emri i tij mbahet nga shkolla, rrugë e institucione, dhe çdo prill kujtohet rënia e tij. Por kujtesa më e thellë nuk është te bronzi: është te figura e poetit-piktor që mund të rrinte i sigurt në Cyrih dhe zgjodhi malin. Ai mbetet dëshmia se rrjeti shqiptar — gjuha, besa, kthimi — nuk u shkëput as kur u nda me kufij; vetëm ndryshoi formë, nga vargu te pushka, nga mërgata te vija e parë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Agim Hysni Ramadani lindi më 3 maj 1963 në Zhegër (Gjilan) dhe ra më 11 prill 1999 në Betejën e Koshares; ishte poet e piktor, u shkollua në Akademinë Ushtarake në Zagreb, jetoi si refugjat politik në Zvicër dhe iu bashkua UÇK-së në 1998. Pas luftës, shteti i Kosovës e shpalli Hero të Kosovës. Këto mbahen nga regjistri publik kosovar i kujtesës (KOHA, Kallxo, Radio Kosova e Lirë) dhe nga historiografia e luftës (Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, Yale University Press).

Fakti dhe interpretimi. Beteja e Koshares (prill–qershor 1999) është ndër betejat e mëdha të luftës — kjo është fakt i pranuar. Shifrat e sakta të forcave (p.sh. ~136 luftëtarë kundër ~300) dhe rrjedha ditë-për-ditë vijnë kryesisht nga dëshmitë dhe historiografia kosovare/shqiptare dhe nuk janë verifikuar nga një palë e tretë e pavarur; këtu jepen të atribuara, jo si fakt përfundimtar. Ky ekspozim e trajton subjektin nëpërmjet regjistrit kosovar e historiografisë së luftës; nuk mbështetet në burime që e cilësojnë qëndresën shqiptare thjesht "terrorizëm", as nuk pranon retorikën që mohon krimet e dokumentuara serbe.

Burime: Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press); regjistri publik i kujtesës — KOHA.net, Kallxo.com, Radio Kosova e Lirë; kontrolluar kryq me Wikipedia (jo për kornizën "kush e nisi").

---

# Vilajeti i Janinës: njëri nga katër vilajetet shqiptare
https://zhurma.press/vilajeti-i-janines/
Type: place
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-07-31

Njëri nga katër vilajetet shqiptare — jugu osman që Lidhja e Prizrenit kërkoi ta bashkonte dhe që Protokolli i Firences (1913) e ndau.

Para se Shqipëria të ishte shtet, ajo ishte katër emra në hartën e një perandorie. Vilajeti i Janinës ishte më jugori prej tyre — forma administrative me të cilën Perandoria Osmane e vizatoi jugun shqiptar: Toskërinë, Labërinë, Çamërinë dhe Epirin, nga deti Jon te malet e Pindit. Për Lëvizjen Kombëtare ai nuk ishte thjesht një njësi qeverisëse; ishte njëri nga katër gurët mbi të cilët Lidhja e Prizrenit kërkoi të ndërtonte një Shqipëri autonome. E megjithatë vilajeti i Janinës është sot emri i një gjëje që nuk ekziston: u shpërbë në vitin 1913 në tavolina ku asnjë vendim nuk u mor mbi baza shqiptare. Kjo faqe është nyja kushtuar tij — sepse rrjeti shqiptar kishte një jug administrativ po aq real sa veriu, dhe pikërisht atje, në heshtje, u prit më thellë.

Pse ka rëndësi

• Vilajeti i Janinës (osmanisht Yanya Vilâyeti) ishte njësia administrative osmane e formësuar përfundimisht më 1867, me kryeqendër Janinën — sot Ioannina në Greqi.

• Ai mbulonte jugun shqiptar — Toskërinë, Labërinë, Çamërinë dhe Epirin — me sanxhaqe si Janina, Preveza e Gjirokastra; popullsia ishte shqiptare toske, greke dhe vllehe.

• Për Lidhjen e Prizrenit ishte njëri nga katër vilajetet mbi të cilat kërkohej një Shqipëri autonome; u shpërbë më 1913 pa asnjë vendim të marrë mbi baza shqiptare.

Çfarë ishte vilajeti i Janinës

Vilajeti i Janinës (osmanisht Yanya Vilâyeti) ishte një ndër njësitë e mëdha administrative të Perandorisë Osmane, e krijuar gjatë riorganizimit të Tanzimatit në vitet 1860 dhe e formësuar përfundimisht në vitin 1867. Kryeqendra e tij ishte qyteti i Janinës — sot Ioannina në veriperëndim të Greqisë. Ndër sanxhaqet e tij në periudha të ndryshme ishin Janina, Preveza dhe Gjirokastra (Ergiri), e për kohë edhe Berati, përpara se kufijtë e brendshëm të riviheshin. Popullsia e vilajetit nuk ishte kurrë e njëtrajtshme: aty jetonin shqiptarë toskë — myslimanë dhe ortodoksë — krah grekësh dhe vllehësh (arumunë), në atë mozaik ballkanik që perandoritë e duronin lehtë, por që shtetet kombëtare të shekullit XX nuk do ta duronin më. Pikërisht ky përbërje e bëri vilajetin njëkohësisht zemrën e jugut shqiptar dhe terrenin ku do të përplaseshin pretendimet greke e shqiptare.

Nga pashallëku te vilajeti

Vilajeti nuk lindi nga hiçi. Para tij, e njëjta hapësirë kishte qenë skena e një prej eksperimenteve më të guximshme të autonomisë shqiptare brenda perandorisë: pashallëku i Janinës i Ali Pashë Tepelenës (rreth 1788–1822). Ali Pasha e qeverisi jugun gati si një shtet më vete — me ushtri, diplomaci dhe oborr të vetin, ku kalonin edhe udhëtarë si Bajroni — derisa Sulltan Mahmudi II e shtypi në vitin 1822, i frikësuar pikërisht nga ajo pavarësi. Tanzimati që pasoi e zëvendësoi sundimin personal me administratën burokratike: aty ku dikur kishte qeverisur një pashë gati i pavarur, tani vinte një vali i emëruar nga Stambolli. Kalimi nga pashallëku te vilajeti ishte, në një kuptim, historia e gjithë jugut shqiptar në miniaturë — autonomia e gjallë u zëvendësua nga një kornizë administrative, dhe korniza, kur ra perandoria, u nda mes të tjerëve.

Njëri nga katër vilajetet shqiptare

Rëndësia e vilajetit të Janinës në kujtesën kombëtare vjen nga viti 1878. Kur Lidhja e Prizrenit ngriti për herë të parë kërkesën për një Shqipëri autonome, ajo e mendoi atë si bashkimin e katër vilajeteve ku jetonin shqiptarët: Shkodra në veri, Kosova në verilindje, Manastiri në juglindje dhe Janina në jug. Vilajeti i Janinës ishte ankora jugore e atij vizioni — kufiri ku hapësira shqipfolëse takonte botën greke. Programi i Lidhjes nuk u realizua, por harta që ai vizatoi mbeti: kur shqiptarët flasin edhe sot për «trojet», ata flasin, pa e ditur gjithmonë, për gjeografinë e këtyre katër vilajeteve. Janina ishte pjesa që do të humbiste më shumë.

Jugu që prodhoi Rilindjen

Vilajeti i Janinës nuk dha vetëm tokë për kërkesën kombëtare; dha edhe njerëzit që e formuluan atë. Nga jugu i kësaj hapësire — nga fshati Frashër — dolën tre vëllezërit që do të bëheshin arkitektët e Rilindjes: Abdyl Frashëri, zëri politik i Lidhjes së Prizrenit; Naim Frashëri, poeti që i dha kombit gjuhën e tij letrare; dhe Sami Frashëri, mendimtari që shkroi Shqipëria — Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet, manifestin e shtetit shqiptar të ardhshëm. Se jugu prodhoi mendjet që ëndërruan një Shqipëri të bashkuar, ndërsa ishte vetë pjesa që do të ndahej më keq, është një nga ironitë e hidhura të historisë sonë: kodi — gjuha, besa, tradita — u shkrua nga ata që do ta humbisnin më shpejt tokën.

Shpërbërja: 1912–1913

Fundi i vilajetit erdhi me Luftërat Ballkanike. Në shkurt–mars 1913, ushtria greke rrethoi dhe pushtoi Janinën pas betejës së Bizanit, duke i dhënë fund pesë shekujve të pranisë osmane në qytet. Kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, kufijtë e shtetit të ri nuk i caktuan shqiptarët, por Konferenca e Ambasadorëve në Londër. Protokolli i Firences (17 dhjetor 1913) e ndau vilajetin: pjesa veriore — Gjirokastra, Saranda, Korça — i mbeti, pas një kontesti të ashpër për «Epirin e Veriut», shtetit të ri shqiptar; ndërsa Janina, Preveza dhe Çamëria iu dhanë Greqisë. Vija u vendos jo aty ku flitej shqip, por aty ku takoheshin interesat e Fuqive të Mëdha. Kështu vilajeti pushoi së ekzistuari, dhe popullsia e tij shqiptare u nda mes dy shteteve — me çamët të mbetur përfundimisht në anën greke të kufirit.

Trashëgimia

Vilajeti i Janinës është rasti më i qartë ku rrjeti shqiptar pati një jug administrativisht real — dhe e humbi. Ai nuk u bë kurrë krahina autonome shqiptare që Lidhja e Prizrenit kishte imagjinuar; u nda mes një shteti që sapo kishte lindur dhe një tjetri që po rritej, nga njerëz që u takuan diku tjetër. Ajo që mbeti është një hartë kujtese: emri «vilajeti i Janinës» që rikthehet sa herë flitet për trojet, trashëgimia e Frashërllinjve, dhe komuniteti çam i shpërngulur më vonë në jug të Shqipërisë. Ashtu si Lidhja e Prizrenit na mëson se vetëdija kombëtare lindi para shtetit, vilajeti i Janinës na kujton plotësuesen e saj: jo çdo pjesë e asaj vetëdijeje arriti të bëhej shtet. Disa mbetën vetëm emër — por edhe emri, kur ruhet, është një copë e hartës që nuk ta merr askush.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde për Rilindjen Kombëtare dhe administrimin osman të jugut shqiptar, duke shmangur njëlloj leximin nacionalist grek dhe atë shqiptar: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967) — vepra referencë për Lidhjen e Prizrenit dhe kërkesën për bashkimin e katër vilajeteve; Noel Malcolm dhe Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History — për kornizën administrative osmane dhe shpërbërjen e 1912–13; si dhe shkrimet e Robert Elsie-t mbi gjeografinë historike të Epirit dhe Toskërisë. Data kyçe: krijimi i vilajetit (1867), rënia e pashallëkut të Ali Pashës (1822), Lidhja e Prizrenit (1878), rënia e Janinës para ushtrisë greke (shkurt–mars 1913), Protokolli i Firences (17 dhjetor 1913). Përbërja e saktë e sanxhaqeve ndryshoi me kohën dhe jepet këtu si tablo e përgjithshme, jo si ndarje e ngrirë; shifrat e popullsisë në burimet osmane e ato të mëvonshme ndryshojnë dhe nuk citohen si fakte të mbyllura.

---

# Lëvizja Kaçake: rrjeti i armatosur i qëndresës shqiptare në Kosovë, 1918–1928
https://zhurma.press/levizja-kacake/
Type: event
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-10-22

Rrjeti i armatosur i qëndresës shqiptare në Kosovë, 1918–1928 — hallka mes Lidhjes së Prizrenit dhe UÇK-së.

Lëvizja Kaçake (afërsisht 1918–1928) ishte kryengritja e armatosur e shqiptarëve të Kosovës kundër pushtimit serb e jugosllav: e drejtonte politikisht Komiteti i Kosovës, themeluar më 1 maj 1918, dhe në Drenicë Azem Galica, për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë.

Kur perandoria u tërhoq dhe kufijtë u rivizatuan në sallat e Londrës, gjysma e shqiptarëve mbetën jashtë shtetit të tyre të porsalindur. Në Kosovë, përgjigjja nuk ishte peticioni — ishte pushka. Lëvizja Kaçake ishte rrjeti i armatosur i qëndresës shqiptare kundër pushtimit serb e më pas atij jugosllav, hallka që lidh Lidhjen e Prizrenit me malet e Drenicës dhe, shtatëdhjetë vjet më vonë, me UÇK-në.

Pse ka rëndësi

• Lëvizja Kaçake (afërsisht 1918–1928) ishte rrjeti i armatosur i qëndresës shqiptare në Kosovë kundër pushtimit serb e pastaj jugosllav, pasi Konferenca e Londrës i la trojet verilindore jashtë shtetit shqiptar.

• Trurin politik e mbante Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës, themeluar më 1 maj 1918 në Shkodër nën Hasan Prishtinën e Bajram Currin, me kërkesën e qartë: bashkimi i Kosovës me Shqipërinë.

• Krahu i armatosur u ngrit në Drenicë nga Azem Galica — në kulm rreth 10.000 luftëtarë; pas vdekjes së tij më 1924 komandën e mori Shote Galica. Paralelisht Beogradi zbatoi kolonizimin dhe shpronësimin e tokës.

Kush ishin kaçakët

Fjala kaçak vjen nga turqishtja — "ai që ikën", i arratisuri, i jashtëligji. Por në gojën shqiptare ajo ndërroi kuptim: kaçaku nuk ishte hajdut, ishte burri që merrte malin kur shteti i ri e shpalli armik në tokën e vet. Pas Luftërave Ballkanike (1912–1913) dhe Konferencës së Londrës, Kosova, Rrafshi i Dukagjinit dhe trojet verilindore mbetën nën Mbretërinë e Serbisë e pastaj nën Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene. Aty nisi një kryengritje e gjatë e armatosur që historianët e quajnë Lëvizja Kaçake — afërsisht 1918–1928.

Komiteti i Kosovës — truri politik

Më 1 maj 1918, në Shkodër, krerët kosovarë themeluan Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës ("Komiteti i Kosovës"). Kërkesa e tij ishte e qartë: bashkimi i Kosovës me Shqipërinë. Nën udhëheqjen politike të Hasan Prishtinës dhe Bajram Currit — me Hoxhë Kadri Prishtinën pranë tyre — Komiteti i dha lëvizjes atë që asaj i kishte munguar gjithmonë: një qendër, një zë, një strategji. Më 24 prill 1919 ai thirri kryengritje të përgjithshme në Kosovë kundër aneksimit nga shteti i ri jugosllav.

Azem Galica dhe malet e Drenicës

Truri ishte në Shkodër; zemra rrahte në Drenicë. Aty Azem Galica ngriti krahun e armatosur që në kulm mblodhi rreth 10.000 luftëtarë nën komandën e tij — një ushtri e tërë kaçakësh që sundonte natën atë që shteti pretendonte ditën. Pranë tij luftoi e shoqja, Shote Galica, e veshur si luftëtare; kur Azemi ra nga plagët më 1924, ajo mori vetë komandën. Drenica nuk ishte rastësi: ishte terreni, ishte besa, ishte kujtesa që do ta bënte të njëjtën luginë vatrën e qëndresës edhe një shekull më vonë.

Kolonizimi — lufta që nuk bëhej me pushkë

Belgradi e kuptoi se kaçakun nuk e mundte vetëm xhandarmëria. Paralelisht me fushatat ushtarake, shteti jugosllav nisi kolonizimin: shpronësimin e tokës shqiptare dhe vendosjen e kolonëve serbë e malazezë mbi të, bashkë me presionin për shpërngulje drejt Turqisë. Qëllimi nuk ishte vetëm shtypja e një kryengritjeje, por ndryshimi i vetë demografisë që e ushqente atë. Kjo është gjysma tjetër e historisë: rrjeti shqiptar nuk u thye vetëm me plumb, por me tapi, me regjistra e me hartë.

Si u shua — dhe pse nuk u shua

Lëvizja u mund nga jashtë dhe nga brenda njëkohësisht. Me ndihmën jugosllave, Ahmet Zogu u ngjit në pushtet më 24 dhjetor 1924 dhe e ktheu armën nga Komiteti i Kosovës: krerët e tij ose ranë në luftë, si Azem Galica, ose u vranë e u detyruan në mërgim, si Bajram Curri (1925) dhe më vonë Hasan Prishtina. Deri më 1927–1928 kryengritja ishte shtypur. Por ideja mbeti. Filli i qëndresës nuk u këput — ai kaloi nëpër kujtesën e Drenicës, te Adem Jashari dhe UÇK-ja, që morën sërish atë pishtar që kaçakët e kishin marrë nga Lidhja e Prizrenit. Një rrjet i vetëm, i ndaluar të ngrihej, që sa herë shtypej, kthehej në mal.

Shënim mbi burimet. Datat dhe figurat (Komiteti i Kosovës, 1 maj 1918; thirrja për kryengritje, 24 prill 1919; ~10.000 luftëtarë nën Azem Galicën; rënia e Azemit më 1924; shtypja deri më 1927–28) janë mbështetur në historiografinë akademike — Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; Miranda Vickers, Between Serb and Albanian — dhe të kryqëzuara me burime referencë. Kornizat "kush e nisi" të historiografisë shtetërore serbe nuk janë përdorur.

Burimet

Korniza historike e Lëvizjes Kaçake (afërsisht 1918–1928) mbështetet te historiografia akademike: Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998), dhe Miranda Vickers, Between Serb and Albanian: A History of Kosovo (1998), që e lexojnë kaçakërinë si qëndresë e armatosur kundër aneksimit jugosllav, jo banditizëm.

Faktet: Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës ("Komiteti i Kosovës") u themelua më 1 maj 1918 dhe u vendos përfundimisht në Shkodër më 7 nëntor 1918, me në krye Hasan Prishtinën, Bajram Currin e Hoxhë Kadri Prishtinën. Azem Bejta (Galica) drejtoi krahun e armatosur në Drenicë derisa ra në luftë më 1924.

Kujdes me datat: thirrja e Komitetit për kryengritje të përgjithshme në disa burime datohet 6 maj 1919 (teksti jep 24 prill 1919) — diferencë burimesh, jo kontradiktë. Numri i kaçakëve dhe i përleshjeve mbetet vlerësim. Korniza serbe që i quan thjesht "banditë" nuk u përdor.

---

# Beteja e Kosovës (1389): përballja e pavendosur që gjashtë shekuj më vonë u kthye në armë
https://zhurma.press/beteja-e-kosoves-1389/
Type: event
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-10-10

Përballja e 15 qershorit 1389 ku një koalicion i krishterë ballkanik — me shqiptarë në radhët e tij — u ndesh me osmanët; dhe miti që gjashtë shekuj më vonë u kthye në armë kundër Kosovës.

Më 15 qershor 1389 (sipas kalendarit të vjetër; përkujtuar sot si Vidovdan, 28 qershori), në rrafshin e Fushës së Kosovës pranë Prishtinës, një koalicion i krishterë ballkanik u ndesh me ushtrinë osmane të sulltan Murat I. Beteja u mbyll me një rezultat të pavendosur: ranë të dy prijësit — princi serb Llazar Hrebeljanoviçi dhe vetë sulltan Murati — dhe të dyja ushtritë u gjymtuan. Nuk ishte pushtimi i menjëhershëm i Serbisë, siç e do legjenda; shteti mesjetar serb mbijetoi edhe shtatëdhjetë vjet të tjera. E megjithatë, nga kjo përballje e paqartë ushtarakisht do të lindte miti më i fuqishëm politik i Ballkanit — një rrëfim që, gjashtë shekuj më vonë, do të kthehej në lëndë djegëse për të çmontuar vetëqeverisjen e shqiptarëve mbi po atë fushë. Atë që historia e shënon si humbje të përbashkët të shumë popujve, miti e ngriti si flijim të shenjtë të një kombi të vetëm.

Pse ka rëndësi

• Beteja e 15 qershorit 1389 u mbyll e pavendosur: ranë të dy prijësit — princi serb Llazar Hrebeljanoviçi dhe sulltan Murati I — dhe të dyja ushtritë u gjymtuan.

• Ushtria që priti osmanët ishte koalicion ballkanik, jo ushtri kombëtare: bashkë me serbët luftuan boshnjakë, shqiptarë, hungarezë, vllehë e bullgarë.

• Shteti mesjetar serb nuk u shua më 1389 — ai vazhdoi edhe shtatëdhjetë vjet, deri në rënien e Smederevës më 20 qershor 1459. Hendeku mes ngjarjes dhe legjendës është çelësi i gjithë mitit.

Çfarë ndodhi në fushë

Ushtria që priti osmanët në Fushën e Kosovës ishte një aleancë, jo një ushtri kombëtare. Shumicën e përbënin serbët nën Llazarin, por bashkë me ta luftuan boshnjakë, shqiptarë, hungarezë, vllehë e bullgarë — burra të një bote ballkanike që e ndienin përparimin osman si kërcënim të përbashkët. Beteja u zhvillua brutalisht dhe pa fitues të qartë: u vra sulltan Murati (sipas traditës, nga një luftëtar i koalicionit), u zu rob dhe u ekzekutua princ Llazari, dhe të dyja palët u tërhoqën nga fusha me humbje shumë të rënda. Historianët bashkëkohorë e klasifikojnë rezultatin si të pavendosur ose "fitore pirrike", jo si triumf të pastër osman.

Pasoja afatgjatë erdhi ngadalë. Serbia nuk u shua më 1389; ajo vazhdoi si principatë, pastaj despotat, nën varësi gjithnjë e më të madhe osmane. Fundi i shtetit mesjetar serb erdhi vetëm me rënien e Smederevës më 20 qershor 1459 — shtatëdhjetë vjet pas "betejës që gjoja e mbylli Serbinë". Ky hendek mes ngjarjes dhe legjendës është çelësi për të dalluar mitin nga fakti.

Fakti kundër mitit

Rrëfimi popullor e paraqet 1389-ën si çastin kur "perandoria serbe ra dhe nisi robëria pesëshekullore" — një humbje fisnike, e flijuar për besimin e krishterë, e mishëruar te zgjedhja e mbretit Llazar për "mbretërinë qiellore" mbi atë tokësore. Regjistri historik nuk e mban këtë peshë. Beteja ishte e pavendosur, jo një disfatë shkatërruese; Serbia nuk u pushtua atëherë; dhe heroi qendror i mitit — Millosh Obiliçi që vret sulltanin — është figurë gjysmë-legjendare, e dëshmuar plotësisht vetëm në burime shumë më të vona. Miti nuk u ndërtua në 1389; ai u ndërtua për shekuj me radhë — përmes epikës gojore, kultit kishtar të Shën Llazarit dhe, sidomos në shekullin XIX, nacionalizmit modern serb që i dha një kuptim shtetëror. Të ndash faktin nga rrëfimi këtu nuk është mohim i dhimbjes së askujt; është kushti i parë që një legjendë të mos diktojë politikën e së tashmes. Demontimi nuk vjen vetëm nga jashtë. Historiani serb Miodrag Popoviq, në studimin Vidovdan dhe Kryqi i Nderuar (1976), tregoi se vetë cikli epik serb mbi Kosovën nuk buron nga ngjarja e 1389-ës, por nga rileximet e mëvonshme feudale dhe kishtare të saj — pra miti u përpunua brenda traditës serbe shumë pas betejës. Kur këtë e thotë një studiues serb, argumenti pushon së qeni "këndvështrim shqiptar" dhe bëhet thjesht regjistër.

Rrjeti që miti e fshehu

Lentja jonë editoriale — rrjeti shqiptar si një botë e mbajtur bashkë nga gjuha, besa dhe lidhjet ndërballkanike — ndihmon të shihet ajo që miti monoetnik e fshehu: në Fushën e Kosovës luftuan dhe ranë edhe shqiptarë. Princi Teodor Muzaka është figura për të cilën dijetarët janë më të sigurt: ai ra në betejë në krye të kontingjentit të Principatës së Muzakajve; bashkë me të përmendet edhe familja Jonima. (Pjesëmarrja e Gjergj II Balshës, që historiografia shqiptare e ka theksuar shpesh, mbetet e kontestuar mes studiuesve — ai ishte bërë tashmë vasal osman dhe ka gjasa të ndodhej në Ulqin; e shënojmë si pretendim, jo fakt.) Pika nuk është të zëvendësohet një mit kombëtar me një tjetër. Pika është se 1389-a ishte betejë e shumë popujve, jo pronë e shenjtë e njërit — dhe se shqiptarët ishin aty, në po atë anë, kundër po atij përparimi.

Përgjigjja e vërtetë shqiptare ndaj osmanëve nuk u mbajt si mit i pasivitetit, por si rezistencë e gjatë e armatosur: pak më shumë se gjysmë shekulli më vonë, Lidhja e Lezhës (1444) bashkoi parinë shqiptare nën Skënderbeun, i cili i bëri ballë perandorisë për një çerek shekulli. Aty ku një traditë e ktheu humbjen në kult shenjtërie, kujtesa shqiptare e mbajti rezistencën si vepër — një ndryshim kodi që e ndan një rrjet që mbijeton nga një mit që pushton.

Si miti u kthye në armë

Vetë ideja e Kosovës si "djep i shenjtë serb" u bë gur themeli i kërkesave moderne mbi territorin — pikërisht kur, në anën tjetër, Lidhja e Prizrenit (1878) formulonte kërkesën historike shqiptare për vetëqeverisje mbi të njëjtën hapësirë. Tensioni mes një rrëfimi sakral dhe një populli të gjallë mbi tokë do të kulmonte një shekull më vonë. Kthimi i mitit në program shtetëror ka edhe një datë më të hershme se 1989-a: Naçertania (1844) e Ilija Garashaninit — plani i parë i një Serbie të zgjeruar — e lidhi rimëkëmbjen kombëtare me trashëgiminë e supozuar mesjetare mbi këto troje, duke i dhënë rrëfimit sakral një përdorim krejt tokësor. Më 28 qershor 1989, në 600-vjetorin e betejës, Sllobodan Millosheviçi u ngjit në monumentin e Gazimestanit mbi po atë fushë dhe e thirri mitin e 1389-ës për të kurorëzuar heqjen e autonomisë së Kosovës — kujtesa e kthyer në justifikim pushtimi. Rruga që u hap aty do të çonte deri te Lufta e Kosovës e vitit 1999. Beteja e vërtetë e 1389-ës kishte qenë e shumë popujve dhe e pavendosur; miti i saj, gjashtë shekuj më vonë, u përdor kundër njërit prej atyre popujve, mbi po atë tokë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik të mirënjohur dhe në studime të besueshme, duke i ndarë faktet nga miti dhe duke shmangur kornizën sakrale monoetnike. Të dhënat kryesore: beteja u zhvillua më 15 qershor 1389 (kalendar i vjetër; përkujtuar si Vidovdan, 28 qershor) në Fushën e Kosovës; ranë të dy prijësit — Llazar Hrebeljanoviçi dhe sulltan Murat I; rezultati ishte i pavendosur ("fitore pirrike"), me humbje shumë të rënda në të dyja palët, jo një pushtim i menjëhershëm i Serbisë. Shteti mesjetar serb mbijetoi si vasal deri te rënia e Smederevës më 20 qershor 1459. Ushtria e Llazarit ishte koalicion shumëetnik (serbë, boshnjakë, shqiptarë, hungarezë, vllehë, bullgarë); pjesëmarrja shqiptare dëshmohet më fort te Teodor Muzaka (Principata e Muzakajve) dhe familja Jonima — ndërsa pjesëmarrja e Gjergj II Balshës mbetet e kontestuar dhe shënohet si pretendim. Miti i 1389-ës u ndërtua ndër shekuj përmes epikës gojore dhe kultit të Shën Llazarit, dhe mori formë politike moderne në shekullin XIX e kulm në 1989. Burime: Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; Tim Judah, The Serbs dhe Kosovo: War and Revenge; Encyclopædia Britannica, "Battle of Kosovo (1389)"; literatura akademike mbi pjesëmarrjen shqiptare në betejë (kryqëzuar; korniza serbe e "kush e nisi/tokë e shenjtë" e shmangur). Miodrag Popoviq, Vidovdan dhe Kryqi i Nderuar (1976) — demontimi i mitit nga brenda historiografisë serbe; Ilija Garashanini, Naçertania (1844). Numrat dhe pjesëmarrjet e diskutueshme janë shënuar si të tilla në tekst.

---

# Greva e Trepçës 1989: greva e urisë e minatorëve, 20–28 shkurt
https://zhurma.press/greva-e-trepces-1989/
Type: event
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-10-10

Greva e urisë e minatorëve të Trepçës, 20–28 shkurt 1989 — çasti i ndezjes së rezistencës shqiptare të viteve '90.

Më 20 shkurt 1989, mbi një mijë minatorë të Trepçës — 1.200 sipas disa burimeve, rreth 1.350 sipas të tjerëve — zbritën në galeritë e minierës së Stantërgut (Stari Trg), qindra metra nën tokë, dhe nuk dolën. Greva e tyre e urisë, tetë ditë në errësirë, nuk kërkonte rroga më të mira. Kërkesa ishte tërësisht politike: të mos hiqej autonomia e Kosovës dhe të largoheshin krerët e vendosur nga Beogradi. Minatorët e kthyen vendin e punës në kështjellën e fundit të një vetëqeverisjeje që po çmontohej mbi kokat e tyre. Aty ku rrjeti shqiptar e ka mbajtur gjithmonë lidhjen si mbijetesë — besa mes njerëzve, solidariteti si kod — minatorët e Stantërgut e shndërruan atë kod në një trup të vetëm: nyja e gjallë vetëqeverisëse që refuzoi të shuhej pa zë.

Pse ka rëndësi

• Më 20 shkurt 1989 minatorët e Trepçës — nga 1.200 deri në 1.350, sipas burimit — nisën grevë urie qindra metra nën tokë në minierën e Stantërgut (Stari Trg).

• Kërkesa ishte politike, jo ekonomike: të mos hiqej autonomia e Kosovës dhe të largoheshin tre krerët e imponuar nga krahu i Millosheviqit — Rahman Morina, Ali Shukriu e Husamedin Azemi.

• Greva zgjati tetë ditë dhe rreth 180 minatorë përfunduan në spital; krerët dhanë dorëheqjen më 27 shkurt, por po atë natë Presidenca e Jugosllavisë vendosi masa të veçanta për Kosovën, dhe më 23 mars 1989 Kuvendi i Kosovës, nën presionin e Beogradit, i pranoi amendamentet që e zhbënë autonominë.

Trepça, pasuria e një krahine bujqësore

Trepça nuk ishte vetëm minierë. Në një krahinë që jetonte kryesisht nga bujqësia, kompleksi i plumbit dhe zinkut pranë Mitrovicës ishte pasuria e madhe industriale: rreth 23.000 të punësuar, tre të katërtat e tyre shqiptarë. Minatorët dhe kultura e tyre e punës zinin vendin qendror në ideologjinë e socializmit jugosllav, të një shteti që e quante veten shtet të punëtorëve. Kur ata ndalën punën dhe zbritën poshtë, sistemi u gjend përballë pikërisht klasës në emër të së cilës pretendonte se qeveriste.

Greva e shkurtit nuk ishte e para. Më 17 nëntor 1988 udhëheqja shqiptare e Lidhjes së Komunistëve të Kosovës u shkarkua dhe u zëvendësua me njerëz besnikë të Millosheviqit; pak ditë më vonë minatorët e Trepçës dolën në grevë. Në shkurt ata u kthyen — këtë herë nën tokë, dhe me urinë si armë të vetme.

Tetë ditë nën tokë

Më 20 shkurt 1989 minatorët hynë në galeritë e Stantërgut dhe shpallën grevë urie: nuk do të dilnin derisa kërkesat të plotësoheshin. Galeritë shtriheshin thellë nën tokë — një kirurg që zbriti t'i vizitonte kujton nivelet 700, 800 e 900 metra. Konteksti ishte i qartë: Kuvendi i Serbisë kishte propozuar amendamente kushtetuese që do t'i merrnin Kosovës kompetencat që Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur — kontrollin mbi policinë, arsimin dhe politikën ekonomike, zgjedhjen e gjuhës zyrtare dhe veton mbi ndryshimet e kushtetutës serbe.

Kërkesa ishte institucionale dhe e saktë: ruajtja e autonomisë që i jepte Kushtetuta e 1974-ës, rikthimi i udhëheqjes së shkarkuar në nëntor dhe dorëheqja e tre krerëve të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës të imponuar nga krahu i Millosheviqit — Rahman Morina, Ali Shukriu dhe Husamedin Azemi. Minatorët nuk kërkuan pavarësi. Kërkuan që ligji ekzistues të mos shkelej.

Me kalimin e ditëve, trupi nisi të dorëzohej para vullnetit: rreth 180 minatorë përfunduan në spital nga rraskapitja. Punonjësit e Trepçës që nuk ishin në pus e kthyen sallën e prodhimit në spital të improvizuar; mjekët zbrisnin në galeri dhe dëshmojnë për minatorë që, edhe rëndë të sëmurë, nuk pranonin të dilnin. Studentët u dërgonin grevistëve mesazhe solidariteti poshtë në pus. Lart, delegacionet vinin njëri pas tjetrit; bisedimet në emër të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë i zhvilloi Stipe Shuvari.

Në mbrëmjen e 27 shkurtit u njoftua se Morina, Shukriu dhe Azemi kishin dhënë dorëheqjen. Minatorët, të dobësuar, dolën nga pusi të bindur se kishin fituar; dëshmitë e vendosin daljen e fundit më 28 shkurt. Fitorja zgjati pak orë. Në orët e vona të po asaj mbrëmjeje, Presidenca e Jugosllavisë u mblodh dhe vendosi masa të veçanta për Kosovën — një formë ligji ushtarak, siç e përshkruan më vonë Human Rights Watch. Ushtria u dislokua dhe rreth 1.500 policë federalë u dërguan në krahinë. Më 3 mars Presidenca i shpalli zyrtarisht masat, duke ia kaluar sigurinë publike të krahinës federatës.

Votimi nën masat e veçanta

Dorëheqja e krerëve qe një fitore e çastit që u kthye menjëherë mbrapsht. Më 2 mars, pas një tubimi masiv në Beograd në mbështetje të Millosheviqit, u arrestua ish-kreu i Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, i shkarkuar në nëntor. Më 23 mars 1989, me krahinën nën masat e veçanta, Kuvendi i Kosovës u mblodh në Prishtinë dhe, nën presionin e drejtpërdrejtë të Beogradit, i pranoi amendamentet; sipas aktakuzës së Tribunalit të Hagës, shumica e delegatëve shqiptarë abstenuan. Më 28 mars Kuvendi i Serbisë i miratoi ndryshimet, dhe heqja e autonomisë së vitit 1974 u krye. Po atë ditë policia qëlloi mbi një turmë protestuesish dhe vrau të paktën 24 vetë. Greva e Trepçës e kishte zhveshur procesin para gjithë Jugosllavisë — republikat e tjera, sidomos Sllovenia, nisën të protestonin kundër nacionalizmit agresiv të Serbisë — por nuk mundi ta ndalte.

Ndëshkimi i minatorëve

Ndëshkimi erdhi paralelisht. Mbi 1.400 punëtorë të Trepçës u arrestuan për grevën dhe u dënuan deri në tre muaj burg ose me prerje rroge për katër muaj. Pesëmbëdhjetë vetë — mes tyre drejtues të Trepçës dhe ish-kreu i partisë krahinore — u akuzuan për kundërrevolucion, vepër që atëherë dënohej deri me njëzet vjet burg ose me vdekje. Avokatë nga Sllovenia, Kroacia dhe Maqedonia dolën në mbrojtje të tyre, dhe në Kroaci pati protesta të mëdha për minatorët. Minatorët e akuzuar u liruan pas katërmbëdhjetë muajsh paraburgim.

Ndëshkimi i fundit erdhi me vonesë. Minatorët shqiptarë, që vazhduan të protestonin kundër nacionalizmit serb, u pushuan përfundimisht të gjithë nga puna në vitet '90. Miniera që kishte qenë krenaria e Kosovës u bë vendi ku u ndëshkua një brez.

Nyja që refuzoi të shuhej

Greva e Trepçës është çasti i ndezjes i gjithë harkut të rezistencës së viteve '90. Para saj, kundërshtimi qe i shpërndarë; pas saj, ai mori formën e një populli të organizuar. Solidariteti i minatorëve — i ndërtuar nën tokë, ku jeta e secilit varet nga fjala e tjetrit — qe vetë kodi i rrjetit shqiptar i kthyer në akt: besa si disiplinë, kujtesa e padrejtësisë si lëndë lidhëse, vetëorganizimi si mbijetesë. Kjo nyje e vogël pune u bë modeli i asaj që do të vinte: kur shteti i përjashtoi shqiptarët nga institucionet, ata ndërtuan sistemin paralel — shkolla, shëndetësi dhe qeverisje të tyren — sipas po asaj logjike që minatorët e treguan në galeri: nëse të heqin tryezën, ti e mban bashkësinë me trupin tënd.

Edhe mohimi i së vërtetës nis këtu. Dorëheqja e krerëve u shfaq si zgjidhje dhe u zhbë sapo u shua greva; votimi kushtetues u paraqit si ligjshmëri demokratike ndërsa krahina ishte nën masat e veçanta dhe shumica e delegatëve shqiptarë abstenonte. Forma e procedurës qe një guaskë mbi dhunën. Tre muaj më vonë, më 28 qershor 1989, te Gazimestani, e njëjta fuqi do ta festonte publikisht atë që këtu e kishte kurorëzuar me forcë — duke e ngritur kujtesën si pushtim aty ku minatorët e kishin mbajtur kujtesën si mbijetesë.

Kufiri mes dy epokave

Greva e Trepçës ndan dy epoka. Para saj, kundërshtimi shqiptar kishte formën e kërkesës brenda sistemit: demonstratat e 1981-shit, peticione, greva, ankesa kushtetuese. Pas saj — me autonominë të hequr, udhëheqjen në burg dhe institucionet të marra — ajo formë humbi kuptimin. Minatorët e 1989-ës qenë të fundit që e çuan rrugën e sistemit deri në fund.

Greva hapi rrugën e drejtpërdrejtë drejt sistemit paralel dhe rezistencës jo të dhunshme të udhëhequr nga Ibrahim Rugova dhe Lidhja Demokratike e Kosovës — një dekadë durimi që kërkonte njohje me mjete paqësore. Kur ajo rrugë nuk solli njohje ndërkombëtare, lindi UÇK-ja dhe lufta. Kërkesa themelore mbeti e pandryshuar nga viti 1878: e drejta e një populli për të qeverisur vetveten mbi tokën e vet — vija e drejtë që lidh Lidhjen e Prizrenit me galeritë e Stantërgut.

Trashëgimia

Fotografitë e minatorëve nën tokë mbetën ndër imazhet themeluese të Kosovës bashkëkohore. Në shkurt 2023, në Muzeun Kombëtar të Kosovës në Prishtinë, Oral History Kosovo dhe forumZFD hapën ekspozitën A Site of Political Struggle: Trepca Mine 1989, me rreth 25 dëshmi të regjistruara dhe fotografi të grevës. Greva kujtohet sot jo vetëm si guxim, por si dëshmi e një çështjeje që u ngrit me mjete paqësore dhe u refuzua — dhe kush e kupton atë refuzim, e kupton pse ajo që pasoi, pasoi.

Shënim mbi shifrat. Numri i grevistëve jepet ndryshe: Balkan Insight shkruan 1.200, burime të tjera rreth 1.350. Shifrat e të shtruarve në spital (rreth 180) dhe të policëve federalë (rreth 1.500) janë vlerësime të raportuara, jo numërime zyrtare. Edhe votimi i 23 marsit numërohet ndryshe sipas burimit; të gjitha burimet pajtohen se ai u zhvillua nën masat e veçanta dhe nën presionin e drejtpërdrejtë të Beogradit. Faktet e mëdha — data 20 shkurt, miniera e Stantërgut, dorëheqjet e 27 shkurtit, masat e veçanta, votimi i 23 marsit — janë të dokumentuara.

Burimet

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), kreu 2: Sfondi

• Tribunali i Hagës (ICTY) — Aktakuza për Kosovën, 24 maj 1999 (sfondi 1988–1989)

• Oral History Kosovo — Miners' Strike 1989 (dëshmi të minatorëve, mjekëve dhe avokatëve)

• Balkan Insight (BIRN) — Greva e nëndheshme e minatorëve të Kosovës e vitit 1989 frymëzon një ekspozitë (2023)

• Wikipedia (en) — 1989 Kosovo miners' strike

---

# Gazimestani 1989: çasti kur miti i 1389-ës u bë armë
https://zhurma.press/gazimestani-1989/
Type: event
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-09-29

Çasti kur miti i 1389-ës u bë armë — festa publike mbi heqjen e autonomisë së Kosovës, tre muaj pas saj.

Më 28 qershor 1989, në Ditën e Shën Vitit (Vidovdan), në monumentin e Gazimestanit mbi Fushën e Kosovës, Sllobodan Millosheviçi u foli një turme të vlerësuar mbi një milion vetash, të mbledhur për 600-vjetorin e Betejës së Kosovës të vitit 1389. Çasti u shit si përkujtim historie; në të vërtetë ishte një akt pushteti. Tre muaj më parë, autonomia e Kosovës ishte hequr me dhunë nga Beogradi — kuvendi krahinor kishte "votuar" amendamentet kushtetuese të rrethuar nga tanket, nën gjendje të jashtëzakonshme. Gazimestani nuk e nisi atë proces; ai e kurorëzoi publikisht. Ishte çasti kur një fuqi rivale mësoi se si ta përdorte kujtesën si armë: miti i 1389-ës — Kosova si tokë e shenjtë e martirizimit serb — u shndërrua në lëndë djegëse për të çmontuar vetëqeverisjen e gjallë të një populli tjetër mbi po atë tokë. Aty ku rrjeti shqiptar e kishte mbajtur kujtesën si mbijetesë, rrjeti tjetër e ngriti kujtesën si pushtim.

Pse ka rëndësi

• Më 28 qershor 1989, në 600-vjetorin e Betejës së Kosovës, Sllobodan Millosheviçi foli nga monumenti i Gazimestanit para një turme të vlerësuar mbi një milion vetash.

• Fjalimi erdhi tre muaj pas shuarjes së autonomisë: më 23 mars 1989 kuvendi krahinor i Kosovës, i rrethuar nga tanket dhe nën gjendje të jashtëzakonshme, «miratoi» amendamentet kushtetuese.

• Gazimestani nuk e nisi atë proces — e kurorëzoi publikisht. Miti i 1389-ës u shndërrua në lëndë djegëse për të çmontuar vetëqeverisjen e një populli tjetër mbi po atë fushë.

Çfarë ndodhi

Më 28 qershor 1989, në rrafshin e Fushës së Kosovës ku tradita serbe vendos Betejën e Kosovës të 28 qershorit 1389, qeveria e Serbisë organizoi përkujtimin qendror të 600-vjetorit. Millosheviçi, atëherë president i Serbisë dhe figura qendrore e "revolucionit anti-burokratik", mbajti fjalimin kryesor nga monumenti-kullë i Gazimestanit. Turma — kryesisht serbë të sjellë me autobusë nga gjithë Jugosllavia — vlerësohet zakonisht mbi një milion veta (disa burime thonë deri në dy milionë; shifra mbetet vlerësim, jo numërim).

Fjalimi mbahet mend sot mbi të gjitha për një fjali: "Gjashtë shekuj më vonë, sërish jemi në beteja e përballje. Ato nuk janë beteja të armatosura, megjithëse të tilla nuk duhen përjashtuar ende." Komentatorët e huaj e lexuan këtë si paralajmërimin e luftërave që pasuan; mbrojtësit e Millosheviçit kanë theksuar se fjalia u tha në kontekstin e "prosperitetit ekonomik, politik e kulturor". Të dyja leximet janë regjistruar — por ajo që e bën fjalimin kthesë nuk është një fjali e vetme, është skena: një udhëheqës që mblidhte një komb rreth një miti martirizimi, mbi tokën e një populli tjetër, javë pasi ua kishte hequr atij vetëqeverisjen.

Konteksti që spektakli e fshehu

Gazimestani nuk mund të lexohet veçmas nga ajo që e parapriu po atë vit. Më 20–28 shkurt 1989, minatorët shqiptarë të Trepçës nisën një grevë urie nën tokë, në thellësi të minierës, kundër heqjes së autonomisë; rreth 180 prej tyre përfunduan në spital dhe greva detyroi dorëheqjen e udhëheqësve komunistë Rahman Morina, Ali Shukriu e Husamedin Azemi. Përgjigjja e Beogradit ishte gjendja e jashtëzakonshme. Më 23 mars 1989, Kuvendi Krahinor i Kosovës — i rrethuar nga policia dhe tanket — "miratoi" amendamentet kushtetuese që ia kthenin Beogradit kontrollin mbi policinë, gjyqësorin, mbrojtjen civile dhe politikën ekonomike; pesë ditë më vonë Kuvendi i Serbisë i ratifikoi. Autonomia e gjerë e Kushtetutës së 1974-ës u shua. Protestat që shpërthyen më pas u shtypën me dhunë — sipas llogarive të kohës, rreth 24 të vdekur, mes tyre demonstrues të rinj në Prishtinë e Ferizaj.

Beogradi e quajti votimin e marsit një vendim "kushtetues të ligjshëm" të vetë kuvendit kosovar. Por konteksti — gjendja e jashtëzakonshme, prania ushtarake, dhe fakti që vetëm një pakicë e vogël deputetësh shqiptarë votuan kundër — e bën "ligjshmërinë" formale një guaskë mbi një akt force. Ky është modeli i njohur i mohimit: forma e procedurës përdoret për të mbuluar substancën e shtrëngimit. Gazimestani, tre muaj më vonë, ishte fytyra publike e festës mbi këtë akt.

Rrjeti që e ktheu kujtesën në armë

Lentja jonë editoriale — rrjeti shqiptar si një qytetërim i mbajtur bashkë nga gjuha, besa dhe tradita gojore — ndihmon të lexohet pikërisht ç'ndodhi në Gazimestan. Sepse edhe serbët kishin një rrjet kujtese: epikën gojore të Kosovës, kultin e Knjazit Lazar, datën e shenjtë të Vidovdanit. Për gjashtë shekuj ajo kujtesë kishte qenë një rrëfim mbijetese e identiteti, ashtu si kënga shqiptare. Ajo që e bën 1989-ën të ndryshme është instrumentalizimi: një shtet modern e mori mitin sakral dhe e ktheu në mjet politik për të çmontuar të drejtat e një populli fqinj. Kujtesa pushoi së qeni mbijetesë dhe u bë justifikim pushtimi.

Për shqiptarët e Kosovës, Gazimestani ishte një shfaqje force mbi tokën e tyre: një milion njerëz të sjellë për të kremtuar "mbrojtjen" pikërisht aty ku mbrojtësit e vërtetë — banorët shqiptarë që përbënin shumicën dërrmuese të Kosovës — sapo ishin zhveshur nga vetëqeverisja. Inversioni i skenës — fituesi që luan viktimën — është thelbi i fillit të mohimit që përshkon gjithë rrugën drejt 1999-ës.

Çfarë erdhi pas

Përgjigjja shqiptare nuk ishte një tjetër Gazimestan. Ishte sistemi paralel: shkolla, spitale, institucione e një "republikë" e ndërtuar nën tokë rreth Ibrahim Rugovës dhe rezistencës paqësore — po ai kod besë e kujtese, por i përdorur për të mbijetuar, jo për të pushtuar. Kur dekada e paqësisë nuk solli njohje, lindi UÇK-ja; rruga kaloi nga Masakra e Reçakut (janar 1999) te Lufta e Kosovës. Dhe miti që u thirr në Gazimestan për të nisur çmontimin, dhjetë vjet më vonë do ta gjente arkitektin e vet të akuzuar për krime lufte në Tribunalin e Hagës. Vidovdani që Millosheviçi e bëri ditë triumfi në 1989 do të bëhej, më 28 qershor 2001, dita në të cilën ai u dorëzua në Hagë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik të mirënjohur dhe në burime të besueshme mbi heqjen e autonomisë së Kosovës dhe rrugën drejt luftës, duke i ndarë faktet nga numrat e diskutueshëm dhe duke shmangur kornizën serbe të "kush e nisi". Të dhënat kryesore: fjalimi u mbajt më 28 qershor 1989 (Vidovdan) në Gazimestan, në 600-vjetorin e Betejës së Kosovës; turma vlerësohet mbi një milion (vlerësim, jo numërim); fjalia për "betejat e armatosura" lexohet kundërthënshëm. Konteksti i marsit 1989: greva e minatorëve të Trepçës (20–28 shkurt, ~180 të hospitalizuar), votimi i amendamenteve kushtetuese nën gjendje të jashtëzakonshme (23 mars), ratifikimi serb (28 mars) dhe protestat e shtypura me dhunë (~24 të vdekur sipas llogarive të kohës). Burime: Balkan Insight, "Autonomy Abolished: How Milosevic Launched Kosovo's Descent into War" (2020); Institute for War and Peace Reporting, "Two Views of Reality: 1989 Removal of Kosovo's Autonomy"; Human Rights Watch; aktakuza e ICTY-së kundër Sllobodan Millosheviçit. Studime: Noel Malcolm, Kosovo: A Short History; Tim Judah, Kosovo: War and Revenge. Numrat e diskutueshëm (madhësia e turmës, leximi i fjalisë) janë shënuar si të tillë në tekst.

---

# Ushtria Shqiptare: bërthamën e parë të 1912-s e bënë vullnetarët kosovarë të Boletinit
https://zhurma.press/ushtria-shqiptare/
Type: organization
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-07-31

Ushtria kombëtare · 1912 → NATO 2009 · bërthama kosovare e Boletinit, zjarri i Koshares

Ushtria Shqiptare lindi në të njëjtën frymë me shtetin — më 1912, në Vlorë — dhe bërthamën e saj të parë e bënë vullnetarë kosovarë nën Isa Boletinin, burra nga gjysma e kombit që Fuqitë e Mëdha po e linin jashtë kufirit të ri. Tetëdhjetë e shtatë vjet më vonë, në prill 1999, po kjo ushtri hapi zjarrin përtej atij kufiri për të çliruar Kosovën. Historia e saj është historia e një instrumenti të vetëm shtetëror për një komb të ndarë me dhunë.

Pse ka rëndësi

• Ushtria Kombëtare Shqiptare u formua më 4 dhjetor 1912 në Vlorë, pak ditë pas shpalljes së pavarësisë; komandant i parë u emërua nënkolonel Ali Shefqet Shkupi.

• Bërthamën e parë të forcës së armatosur të shtetit të ri e përbënin njerëzit e Isa Boletinit — çetnikë kosovarë — pikërisht ndërkohë që Konferenca e Londrës e linte Kosovën jashtë kufirit.

• Në shembjen e vitit 1997 depot u plaçkitën: sipas të dhënave të UNDP-së u morën rreth 656.000 armë, 1,5 miliard fishekë dhe 3,5 milionë granata; rendi u rivendos me "Operacionin Alba".

Çfarë është Ushtria Shqiptare

Ushtria Shqiptare — sot Forcat e Armatosura të Republikës së Shqipërisë — është ushtria kombëtare e shtetit shqiptar, e themeluar bashkë me pavarësinë dhe e ridrejtuar disa herë gjatë një shekulli sipas regjimit që e komandonte: ushtri kombëtare në fillim, ushtri popullore e tipit sovjetik nën komunizëm, dhe sot ushtri e vogël profesioniste anëtare e NATO-s. Përkundër luhatjeve, ajo mbetet shprehja institucionale e shtetit — dhe, në momentet vendimtare, e çështjes kombëtare.

Lindja më 1912 — krah Kosovës që në çastin e parë

Më 4 dhjetor 1912, pak ditë pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, qeveria e Ismail Qemalit formoi Ushtrinë Kombëtare Shqiptare. Komandant i parë u emërua nënkolonel Ali Shefqet Shkupi. Por detaji që e përmbledh tërë historinë e mëvonshme është bërthama: forcën e parë të armatosur të shtetit të ri e përbënin njerëzit e Isa Boletinit, çetnikë kosovarë të kalitur në Kryengritjen Shqiptare të 1912-s. Shteti lindi me ushtri prej Kosove — pikërisht ndërkohë që po e njëjta Konferencë e Londrës e linte Kosovën jashtë tij. Ky është paradoksi themelues që ushtria do ta mbante brenda vetes për një shekull.

Ushtria popullore

Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria komuniste e riorganizoi ushtrinë sipas modelit sovjetik: struktura, gradat dhe doktrina u kopjuan nga Bashkimi Sovjetik, dhe mbi të gjitha u vendos kontrolli i rreptë i Partisë-Shtet mbi forcat e armatosura. Për dekada ajo qe një ushtri masive e mbyllur, e ndërtuar rreth frikës nga pushtimi dhe e mbushur me qindra mijëra bunkerë — një trup i madh por i izoluar, ashtu si vetë vendi.

1997 — kur ushtria u shemb

Pranvera e 1997-ës e zbuloi sa e brishtë ishte. Kur skemat piramidale u shembën dhe shteti humbi kontrollin, ushtarë e policë braktisën repartet, dhe depot e armatimit u hapën e u plaçkitën. Sipas të dhënave të UNDP-së, nga depot u morën rreth 656.000 armë, 1,5 miliard fishekë, 3,5 milionë granata dhe rreth një milion mina. Vendi u përmbyt me armë — secili mashkull mbi dhjetë vjeç pati nga një pushkë — dhe rendi u rivendos vetëm me ndërhyrjen ndërkombëtare "Operacioni Alba", të udhëhequr nga Italia. Ironia e historisë: shumë prej atyre armëve të plaçkitura do të kalonin kufirin dhe do të përfundonin në duart e qëndresës kosovare brenda dy vjetëve.

1999 — zjarri përtej kufirit

Në luftën e Kosovës, ushtria e shtetit shqiptar e luajti rolin që kufiri i 1913-s ia kishte ndaluar për tetë dekada: doli në mbështetje të drejtpërdrejtë të gjysmës tjetër të kombit. Më 9 prill 1999, në orën 03:00, nga ana shqiptare e kufirit nisi një breshëri artilerie drejt pikës ushtarake të Koshares, e mbajtur nga ushtria jugosllave — fillimi i njërës prej betejave më të përgjakshme të luftës. Divizioni i Kukësit i përgjigjej zjarrit serb me kanonë nga zona kufitare, ndërsa UÇK-ja kalonte për të marrë pikën. E njëjta logjikë mbështetjeje ndër-kufitare vlejti edhe në Pashtrik. Koordinimi në terren bëhej nga komanda vendore shqiptare në lidhje me NATO-n.

Këtu duhet ndarja: fakti është se artileria e Ushtrisë Shqiptare nga territori shqiptar e mbështeti UÇK-në në Koshare dhe Pashtrik gjatë prill–qershorit 1999, krah fushatës ajrore të NATO-s. Leximi — që ne e quajmë boshtin e kësaj historie — është simbolik: ushtria të cilën e kishin themeluar kosovarët e Isa Boletinit më 1912 po hapte zjarr përtej kufirit që i kishte ndarë, për t'i bashkuar sërish dy gjysmat e çështjes së Kosovës. Për disa javë, rrjeti i ndarë u rilidh — me një breshëri.

Sot — ushtri e vogël në NATO

Pas vitit 1997, forcat e armatosura kaluan një transformim të thellë: u zvogëluan, u profesionalizuan dhe u orientuan nga standardet perëndimore. Më 1 prill 2009 — pas ftesës në Samitin e Bukureshtit më 2008 — Shqipëria u bë anëtare e plotë e NATO-s, krah Kroacisë. Nga ushtria masive e bunkerëve, mbeti një forcë e vogël profesioniste e integruar në aleancën më të madhe ushtarake në botë. Rrethi u mbyll në një mënyrë që Boletini nuk do ta kishte imagjinuar: kufiri që e kishte ndarë kombin u bë kufi i brendshëm i së njëjtës aleancë.

Historia e Ushtrisë Shqiptare nuk është thjesht histori betejash a reformash. Është historia e një shteti të vogël që, sado i brishtë — i shembur më 1997, i kufizuar nga kufijtë e 1913-s — e mbajti gjallë kapacitetin për të vepruar si komb i tërë në çastin kur u desh. Ajo është një fije e vetme që kalon nga Vlora e 1912-s te mali i Koshares më 1999.

Burimet

Faktet: Ushtria Kombëtare Shqiptare u formua më 4 dhjetor 1912, gjashtë ditë pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, nën qeverinë e Ismail Qemalit; u ngrit Ministria e Luftës (me Mehmet Dralla) dhe Shtabi i Përgjithshëm nën Ali Shefqet Shkupin, që mbajti funksionet e komandantit suprem. Bërthamën e parë e përbënin vullnetarë kosovarë të Isa Boletinit.

Themelimi dhe figurat janë dokumentuar nga historiografia ushtarake shqiptare (Arkivi i Forcave të Armatosura; Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century, vëll. I) dhe nga regjistri historik i Robert Elsie-t.

Roli i artilerisë shqiptare në mbështetje të UÇK-së në front (Koshare, Pashtrik, prill–qershor 1999) është verifikuar nga raportimi i kohës dhe historiografia e Luftës së Kosovës. Shkalla e angazhimit ushtarak shqiptar mbetet objekt vlerësimesh të ndryshme.

• Albanian Armed Forces; Albanian People's Army; Independent Albania — Wikipedia (themelimi 1912, bërthama e Isa Boletinit, riorganizimi sovjetik).

• Battle of Košare; Albanian–Yugoslav border conflict (1998–1999) — Wikipedia (artileria nga ana shqiptare, 9 prill 1999; Divizioni i Kukësit; koordinimi me NATO-n).

• 1997 Albanian civil unrest — Wikipedia; UNDP / CNN (plaçkitja e depove: ~656.000 armë; Operacioni Alba).

• NATO — "Ceremony marks the accession of Albania and Croatia to NATO", 1 prill 2009; Albania–NATO relations — Wikipedia.

---

# 28 Nëntori 1912 — Shpallja e Pavarësisë
https://zhurma.press/28-nentori-1912/
Type: event
Published: 2026-06-26
Updated: 2026-10-10

Çasti kur rrjeti shqiptar u bë shtet — dhe u gjymtua po atë çast nga Fuqitë që e njohën.

Më 28 nëntor 1912, në shtëpinë dykatëshe të Xhemil bej Vlorës, kuvendi që kishte thirrur Ismail Qemali vendosi njëzëri që Shqipëria, që atë ditë, «të bâhet në vehte, e lirë e e mosvarme», dhe në pesë e gjysmë të pasdites flamuri kuq e zi u ngrit mbi Vlorë. Ishte çasti kur rrjeti shqiptar — gjuha, besa, tradita gojore dhe kujtesa e përbashkët që kishin mbajtur bashkë një popull pa shtet për pesë shekuj — kristalizohej më në fund në një shtet. Por çasti i lindjes ishte njëkohësisht çasti i copëtimit: ndërsa delegatët votonin në jug, ushtritë serbe, malazeze e greke po hynin në tokat shqiptare nga veriu, lindja e jugu, dhe tetë muaj më vonë Konferenca e Londrës do ta njihte shtetin e ri vetëm duke ia prerë gjysmën. Shqipëria nuk lindi e tërë — lindi e gjymtuar, dhe pikërisht ata që e njohën ia vizatuan kufijtë që lanë jashtë Kosovën, Çamërinë dhe një pjesë të madhe të popullit të vet.

Pse ka rëndësi

• Më 28 nëntor 1912 Kuvendi i Vlorës — me delegatë e përfaqësues nga Shkodra te Gjirokastra dhe nga Kosova te kolonia e Bukureshtit — shpalli njëzëri pavarësinë; më 4 dhjetor u formua Qeveria e Përkohshme, me Ismail Qemalin kryetar dhe Dom Nikollë Kaçorrin nënkryetar.

• Ismail Qemali, në kujtimet e veta, flet për tetëdhjetë e tre delegatë, ndërsa Akti mban dyzet nënshkrime: numri i parë numëron pjesëmarrjen në ditët e kuvendit, i dyti ata që e firmosën fletën.

• Konferenca e Ambasadorëve në Londër (1912–1913) e njohu shtetin e ri, por kufijtë i vizatoi sipas interesave të Fuqive: Kosova iu la Serbisë e Malit të Zi, Çamëria Greqisë.

Vjeshta e 1912-ës: harta që po vizatohej pa shqiptarët

Në vjeshtën e vitit 1912 Perandoria Osmane po shembej në Ballkan. Atë verë, kryengritja shqiptare e udhëhequr në Kosovë nga Hasan Prishtina e kishte marrë Prishtinën me tridhjetë mijë kryengritës, kishte zbritur në Shkup dhe e kishte detyruar qeverinë osmane të pranonte katërmbëdhjetë pikat e autonomisë: zyrtarë shqiptarë, ushtarë shqiptarë që shërbejnë në Shqipëri, administratë në gjuhën shqipe. Fitorja e kryengritësve zbuloi sa e kalbur ishte perandoria nga brenda, dhe fqinjët e lexuan mesazhin. Në tetor 1912 shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike: Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia, të bashkuara në Lidhjen Ballkanike, sulmuan njëherësh, dhe brenda dy muajsh garnizonet osmane mbaheshin vetëm në Shkodër e në Janinë.

Për udhëheqësit e lëvizjes kombëtare u bë e qartë se, nëse Shqipëria mbetej provincë osmane, do të ndahej si plaçkë lufte mes fituesve. Zgjidhja e vetme ishte t'i dilte përpara copëtimit me një akt sovraniteti: shpalljen e një shteti të pavarur që Fuqitë e Mëdha do të detyroheshin ta merrnin parasysh. Vetë Hasan Prishtina do të shkruante më vonë, në kujtimet e veta, se vetëm Lufta Ballkanike bëri që lavdia t'i takonte Vlorës e jo Kosovës, dhe që të dilte një Shqipëri e vogël e jo e madhe.

Rruga e Ismail Qemalit

Ismail Qemali, gati shtatëdhjetëvjeçar, diplomat me karrierë të gjatë në administratën osmane dhe figurë qendrore e lëvizjes kombëtare, ishte në Stamboll kur shpërtheu lufta. Vezir i madh Kamil Pasha i ofroi një portofol ministror; ai e refuzoi. Në Bukuresht, ku jetonte një koloni e madhe shqiptare, pesëmbëdhjetë bashkatdhetarë vendosën të ktheheshin me të, dhe prej saj do të vinin në kuvend katër delegatë që mbanin të katër emrin Dhimitër: Zografi, Mborja, Berati dhe Ilo. Që andej ai u telegrafoi të gjitha anëve të Shqipërisë që të dërgonin delegatë në Vlorë.

Në Budapest takoi kontin Berchtold, që ia miratoi pikëpamjet dhe i plotësoi kërkesën e vetme që i bëri: një anije që ta çonte në bregun shqiptar para se të mbërrinte ushtria serbe. Vjena kishte arsyet e veta — nuk e donte Serbinë në Adriatik — dhe pikërisht ajo përputhje interesash, jo dashamirësia, e mbajti derën hapur. Më 19 nëntor Qemali u nis me një anije luftarake austro-hungareze. Meqë flota greke e kishte bllokuar Vlorën, zbarkoi në Durrës. Prej andej, bashkë me delegatët e Durrësit dhe grupin e Bukureshtit, vazhdoi me kuaj drejt jugut; rrugës mësoi se komandanti osman i Janinës kishte urdhëruar arrestimin e tij, dhe ndërroi udhë. Arriti në Vlorë në mbrëmjen e 27 nëntorit.

Kuvendi i Vlorës, 28 nëntor 1912

Kuvendi u hap të nesërmen, në orën katër pasdite. Raporti i botuar te Përlindja e Shqipniës, gazeta e Vlorës, e tregon punën hap pas hapi. Së pari u verifikuan letrat e delegatëve, krahinë pas krahine, nga Dibra te Gjirokastra — që dërgoi të vetët me telegram — e nga Peja, Gjakova, Plava e Gucia te kolonia e Bukureshtit. Korça, e rrethuar nga ushtria, nuk kishte mundur të dërgonte njeri; kuvendi njohu si përfaqësues të saj tre korçarë që ndodheshin në sallë — Pandeli Calen, Thanas Floqin dhe Spiro Ilon. Shkodrën, në gjendje edhe më të rëndë, e përfaqësoi Luigj Gurakuqi. Gurakuqi u zgjodh sekretar i parë i kuvendit, Shefqet Dajiu sekretar i dytë, dhe u vendos që çdo kaza të kishte një votë të vetme, sado delegatë të kishte.

Pastaj foli Ismail Qemali. Shqiptarët, tha ai sipas raportit, i kishin qëndruar besnikë perandorisë, por nuk e kishin harruar kurrë gjuhën dhe kombësinë e vet; tani që fqinjët kishin vendosur ta ndanin perandorinë mes tyre, bashkë me Shqipërinë, shpëtimi i vetëm ishte shkëputja. Ai kërkoi tri gjëra: pavarësi nën një qeveri të përkohshme, një këshill pleqsh që ta ndihmonte e ta mbikëqyrte qeverinë, dhe një komision që të mbronte çështjen shqiptare në Evropë. Delegatët e miratuan njëzëri. Seanca u pezullua, delegatët dolën dhe, në pesë e gjysmë të pasdites, përshëndetën flamurin që u ngrit mbi shtëpi. Qemali shkruan në kujtimet e veta se, kur e mbërtheu flamurin në ballkon, i dridheshin duart.

Në sallë, sipas Qemalit, ishin myslimanë e të krishterë: myftiu i Dibrës, Vehbi Efendiu, ishte në të njëjtin kuvend me Dom Nikollë Kaçorrin, të dërguarin e Kryepeshkopit katolik të Durrësit. Ky ishte vetë argumenti i kuvendit: kombi ishte gjuhë dhe tokë, jo besim. Në telegramin me të cilin ua njoftoi Fuqive lindjen e shtetit, Ismail Qemali e theksoi pikërisht këtë — kuvendi përbëhej nga delegatë të të gjitha anëve të Shqipërisë, pa dallim feje.

Gjashtë ditë më vonë, më 4 dhjetor, u formua qeveria: Ismail Qemali kryetar, Dom Nikollë Kaçorri nënkryetar. Kuvendi zgjodhi edhe një Pleqësi me tetëmbëdhjetë anëtarë dhe, sipas Ekrem bej Vlorës, u shpërnda më 7 dhjetor, duke ia lënë asaj vendin. Qeveria e Përkohshme e Vlorës mblidhej në shtëpinë e Ismail beut; ministri më me fat, shkruan Ekrem beu me ironi, ishte ai i Postave e Telegrafëve, sepse kishte një ministri të tërë për vete — zyrën e postës së Vlorës.

Fakti dhe rrëfimi: sa delegatë, sa nënshkrime

Numri i delegatëve ndryshon sipas burimit, dhe secili numër mat diçka tjetër. Ismail Qemali, në kujtimet e veta, shkruan se u gjend i rrethuar nga tetëdhjetë e tre delegatë. Ekrem bej Vlora, që atë ditë ndodhej në Kuç dhe u kthye pak më vonë, shkruan se në seancën e parë u thirrën në minutën e fundit rreth dyzet burra nga krahinat e ndryshme dhe se të tjerët mbërritën në ditët që pasuan; edhe raporti i Përlindjes shënon disa delegatë si ende të pritur. Lufta i kishte mbyllur rrugët. Isa Boletini me luftëtarët e tij kosovarë, që në Vlorë thuhej se po vinin, nuk ishte as në kuvend, as mes nënshkruesve; ai do të luftonte më pas në mbrojtje të qeverisë së përkohshme dhe në mars 1913 do ta shoqëronte Ismail Qemalin në Londër.

Fleta e Aktit mban dyzet nënshkrime, shumica në faqen e parë dhe pjesa tjetër në anën e pasme; ndarja numërohet ndryshe — 34 e 6 sipas studiuesit Necip Alpan, 36 e 4 sipas Kristo Frashërit. Pra tetëdhjetë e tre delegatë dhe dyzet nënshkrues nuk janë në kundërshtim: i pari numëron pjesëmarrjen në ditët e kuvendit, i dyti ata që e firmosën fletën. Çdo numër i vetëm duhet lexuar me këtë dallim, sepse burimet e ndryshme zgjedhin njërin ose tjetrin.

Teksti është i shkurtër. Fleta është datuar në Vlonë, më 15/28 të Vjeshtës së tretë, 1328/1912 — data sipas dy kalendarëve dhe viti osman krahas atij të krishterë. Pastaj vjen vendimi: pas fjalëve të kryetarit Ismail Kemal Beu mbi rrezikun ku ndodhej Shqipëria, delegatët «me një zâ venduan» që ajo, që atë ditë, «të bâhet në vehte, e lirë e e mosvarme». Poshtë tekstit shqip, në të njëjtën fletë, vendimi është shkruar edhe osmanisht, në gjuhën zyrtare të perandorisë nga e cila po shkëputej vendi.

Edhe vetë fleta ka historinë e saj. Origjinali mbeti në duart e Lef Nosit, njërit prej nënshkruesve, dhe faksimileja që njohim sot vjen nga fotografia e 28 nëntorit 1937, kur Nosi e nxori në 25-vjetorin e pavarësisë; ku ndodhet sot origjinali nuk dihet. Diktatura e cungoi më pas edhe këtë dokument. Në albumin Rilindja Kombëtare, botuar në Tiranë më 1962, dy fotografi të vendosura sipër fletës mbulonin nëntë nënshkrues, mes tyre Mid'hat Frashërin dhe vetë Lef Nosin. Sipas Necip Alpanit, ky version i cunguar qarkulloi në tekstet e historisë në Shqipëri dhe në ribotimet e tyre në Kosovë nga viti 1962 deri më 1996. Akti që shpalli lirinë e shqiptarëve u censurua nga shteti i tyre.

Flamuri: kodi dhe pëlhura

Simbolika e flamurit të Skënderbeut — pohimi se flamuri i ngritur më 28 nëntor ishte vazhdim i drejtpërdrejtë i flamurit të shekullit XV — është e vërtetë si vazhdimësi simbolike e ndërgjegjshme. Vetë Ismail Qemali, në kujtimet e veta, e quan flamurin e Skënderbeut, flamurin e sovranit të fundit kombëtar të Shqipërisë. Udhëheqësit e Rilindjes e zgjodhën shqiponjën dykrenare pikërisht për ta lidhur shtetin e ri me kujtesën mesjetare të qëndresës. Nuk është i njëjti flamur fizik; është i njëjti kod, i marrë qëllimisht përsipër.

Pëlhura ka historinë e vet, më pak heroike dhe më njerëzore. Sipas baroneshës bavareze Marie Amelie von Godin, që ishte në Vlorë, dhe sipas Ekrem bej Vlorës, që e mori vesh pas kthimit, në mëngjesin e 28 nëntorit u kuptua se askush në qytet nuk kishte një flamur kombëtar. Hydai Efendiu kujtoi se Ekrem beu mbante një flamur shqiptar në kornizë në dhomën e vet, dhe Godin shkoi e ua solli. Ishte flamuri që Ekrem beu e kishte marrë me vete tetë vjet në udhëtimet nëpër Shqipëri dhe që, sipas tij, ia kishte dhuruar në Paris Don Aladro Kastrioti. Pikërisht ai u ngrit atë pasdite. Flamujt e rinj të shtetit do t'i qepte e qëndiste më pas korçarja Marigo Posio. Ekrem beu e tregon episodin si qortim ndaj pakujdesisë së bashkatdhetarëve të vet — një kujtim që nuk e zbeh ditën, por e kthen në tokë.

Rrjeti që u bë shtet

Pavarësia e 1912-ës nuk ra nga qielli. Ajo ishte kulmi i një rrjeti që kishte punuar për dekada pa pasur kurrë një shtet ku të mbështetej. Lidhja e Prizrenit (1878) kishte provuar të mbronte tokat shqiptare si njësi politike; Kongresi i Manastirit (1908) kishte vendosur për alfabetin e shqipes dhe i kishte dhënë gjuhës një kod të shkruar; Sami Frashëri, në manifestin e vitit 1899 Shqipëria – Ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet?, kishte skicuar shtetin shqiptar — si autonomi të plotë brenda perandorisë në afat të afërt, me pavarësinë si ideal përtej saj. Kryengritja e 1912-ës i kishte dhënë lëvizjes pushkën dhe provën se perandoria mund të përkulej. Kur erdhi çasti, lëvizja kishte tashmë gjuhën, idenë, simbolet dhe njerëzit. Rrjeti shqiptar — ai sistem lidhjesh kulturore që e kishte mbajtur popullin të tërë edhe pa shtet — më në fund gjeti formën e vet shtetërore. Vlora ishte momenti kur kodi u bë institucion.

Lindja e gjymtuar: nga Vlora te Londra

Por po ai akt që krijoi shtetin e ekspozoi atë para Fuqive të Mëdha — dhe ato vendosën të mos e linin të tërë. Konferenca e Ambasadorëve në Londër, që i nisi punimet më 17 dhjetor 1912 nën drejtimin e ministrit britanik të Jashtëm, Edward Grey, vendosi fillimisht që Shqipëria të ishte shtet autonom nën sovranitetin e Sulltanit. Vendimi përfundimtar erdhi më 29 korrik 1913, në mbledhjen e pesëdhjetë e katërt të konferencës: Shqipëria do të ishte principatë autonome, sovrane dhe e trashëgueshme, neutrale, nën garancinë e Gjashtë Fuqive, me një Komision Ndërkombëtar Kontrolli që do të mbikëqyrte administratën civile dhe financat për dhjetë vjet.

Kufijtë i vizatuan sipas interesave të tyre dhe presionit serb e grek, jo sipas shtrirjes së popullit shqiptar. Rezultati: Kosova iu dha Serbisë dhe Malit të Zi; Çamëria i mbeti Greqisë; krahina të tëra në veri e lindje mbetën jashtë. Protokolli i Firencës, në fund të vitit 1913, e fiksoi kufirin jugor. Robert Elsie e përmbledh pa zbukurime: shteti i ri mbeti pa gati gjysmën e territorit të vet etnik, sidomos pa Kosovën.

Ky është modeli që përsëritet në historinë shqiptare: fuqitë e mëdha e njohën rrjetin shqiptar vetëm në momentin kur mund ta copëtonin. Ashtu si Lidhja e Prizrenit ishte shtypur tri dekada më parë sepse kërcënonte të bashkonte, ashtu edhe shteti i 1912-ës u pranua vetëm i ndarë — mjaft i madh sa të ekzistonte, shumë i vogël sa të përmblidhte gjithë popullin që e kishte shpallur. Dhe për ta plotësuar gjymtimin, Fuqitë vunë në krye jo Ismail Qemalin që e kishte ngritur shtetin, por një princ gjerman, Vilhelmin e Vidit, që mbërriti në mars 1914 dhe iku pas gjashtë muajsh — principata e shkurtër e 1914-ës.

Pasojat

Qeveria e Vlorës qeverisi në kushte gati të pamundura. Robert Elsie vëren se shpallja ishte më shumë teorike se praktike — Vlora ishte i vetmi qytet nën kontrollin e delegatëve — e megjithatë funksionoi në boshllëkun e pushtetit. Ekrem bej Vlora llogarit se territori nën autoritetin e qeverisë mezi kalonte 4.000 kilometra katrorë, me ndoshta 250.000 banorë bashkë me refugjatët. Flota greke e bllokoi Vlorën dhe e bombardoi bregdetin, të ardhurat e doganës ranë në zero, dhe më pas grekët e prenë kabllon që ishte e vetmja lidhje e qytetit me botën. Sipas Ekrem beut, qeveria kishte në dispozicion 6.000 deri 7.000 napoleona, 120.000 deri 140.000 franga ari, dhe asnjë nga bejlerët e saj, pa përjashtim, nuk mori pagë.

Ekrem beu, vetë senator i asaj kohe, nuk kursen askënd. Dobësia e përjetshme e shqiptarëve, shkruan, ishte organizimi, dhe për dështimin e qeverisë së përkohshme nuk fajësonte dikë të veçantë, por të gjithë ata që morën përgjegjësi — përveç popullit të thjeshtë, që i pagoi taksat deri në qindarkën e fundit dhe ruajti rendin. Më 22 janar 1914 Ismail Qemali u detyrua të jepte dorëheqjen dhe ia dorëzoi pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit.

Megjithatë, akti i 28 nëntorit mbeti i pakthyeshëm: Shqipëria kishte hyrë në hartën politike si shtet, dhe asnjë copëtim i mëvonshëm nuk e fshiu më atë fakt themelor. Data u bë festa kombëtare e të gjithë shqiptarëve — brenda e jashtë kufijve — pikërisht sepse shpalli një tërësi që harta nuk e njohu kurrë plotësisht. Kjo është arsyeja pse 28 Nëntori kremtohet njëlloj në Tiranë e në Prishtinë, në Shkup e në diasporë: ai nuk ishte vetëm lindja e një shteti, por pohimi i një kombi më të madh se kufijtë që iu caktuan.

Burimet

• Robert Elsie, Texts and Documents of Albanian History — 1912: The Declaration of Albanian Independence (raporti i «Përlindja e Shqipniës» dhe teksti i Aktit, nga Lef Nosi, «Dokumenta historike», Instituti i Historisë 2007)

• Robert Elsie — 1920: Ismail Kemal bey Vlora, Memoirs

• Robert Elsie — 1912: Ekrem bey Vlora, Impressions from Vlora at the Time of Albanian Independence (nga «Lebenserinnerungen», Oldenbourg 1973)

• Robert Elsie — 1912: Marie Amelie von Godin, The Declaration of Albanian Independence

• Robert Elsie — 1913: The Conference of London (vendimi i 29 korrikut 1913)

• Robert Elsie — 1921: Hasan Bey Prishtina, Brief Memoir on the Albanian Uprising of 1912

• Robert Elsie — 1899: Sami Bey Frashëri, What will Become of Albania?

• Robert Elsie — 1912: Aubrey Herbert, A Meeting with Isa Boletini (shënimi biografik për Isa Boletinin)

• Wikimedia Commons — Akti i Pavarësisë, faksimile e dorëshkrimit origjinal (fotografi e 28 nëntorit 1937)

• Shqiptarja.com — Necip Alpan: Akti i Pavarësisë, gabimet në kopjen e Lef Nosit (2015)

• Shqiptarja.com — Necip Alpan: Çfarë di Kristo Frashëri për Aktin e Pavarësisë (2015)

• Wikipedia (sq) — Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë

---

# Lufta e Dytë Ilire: Roma shkatërroi Demetrin e Farit, mjetin që vetë e kishte ngritur
https://zhurma.press/lufta-e-dyte-ilire/
Type: event
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

220–219 p.e.s. — kur Roma shkatërroi mjetin që vetë e kishte ngritur: Demetri i Farit, klienti që deshi të bëhej sovran.

Dhjetë vjet pasi Roma e kishte copëtuar rrjetin detar ilir, e njëjta fuqi u kthye për të shkatërruar mjetin që vetë e kishte ngritur. Lufta e Dytë Ilire (220–219 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me Demetrin e Farit — komandantin ilir që në Luftën e Parë kishte kaluar te Roma dhe ishte shpërblyer me territor e me regjencën e mbretërisë ardiane. Por klienti deshi të bëhej sovran: rindërtoi një flotë, e çoi në jug të Lissit duke shkelur klauzolën që Roma kishte vendosur, dhe u përpoq ta ringjallte kodin detar që ushtria romake e kishte ndaluar. Roma nuk e duroi. Brenda një vere, konsulli Lucius Aemilius Paullus ia mori Dimalen e Farin dhe Demetri iku te oborri i Filipit V të Maqedonisë. Kjo është nyja ku mësohet ligji i hidhur i çdo rrjeti të copëtuar: nyja e shkëputur nuk mund të bëhet kurrë qendër — dhe kur provon, e shkatërron i njëjti perandor që e kishte ngritur.

Pse ka rëndësi

• Lufta e Dytë Ilire (220–219 p.e.s.) nuk u zhvillua kundër Teutës, por kundër Demetrit të Farit — klientit që vetë Roma e kishte ngritur pas luftës së parë.

• Demetri rindërtoi një flotë lembesh, e çoi në jug të Lissit duke shkelur kushtet e paqes së vitit 228 dhe u lidh me Maqedoninë antigonide, ndërsa Roma ishte e zënë me galët dhe me Kartagjenën.

• Brenda një vere konsulli Lucius Aemilius Paullus mori Dimalen dhe Farin; Demetri iku te oborri i Filipit V të Maqedonisë.

Çfarë ishte

Lufta e Dytë Ilire ishte fushata e dytë ushtarake e Romës në brigjet lindore të Adriatikut, kësaj radhe jo kundër mbretëreshës Teutë, por kundër Demetrit të Farit — një ilir nga ishulli i Farit (sot Hvari). Pas paqes së vitit 228, Roma e kishte shpërblyer Demetrin për kalimin e tij në anën romake gjatë Luftës së Parë: i dha një zotërim të zgjeruar rreth Farit dhe e la të bëhej figura më e fuqishme brenda asaj që kishte mbetur nga mbretëria ardiane. Demetri u martua me Triteutën, nënën e mbretit-fëmijë Pinnes, dhe mori kështu regjencën — pikërisht rolin që dikur e kishte mbajtur Teuta.

Por fuqia e dhuruar nga Roma e shtyu Demetrin të kërkonte fuqi të vetën. Kur Roma u zu me galët cizalpinë në veri të Italisë dhe me kërcënimin në rritje të Kartagjenës — Hanibali po rrethonte Saguntin, dhe Lufta e Dytë Punike ishte pranë — Demetri pa dritaren. U lidh me Maqedoninë antigonide, ndërtoi një flotë të re ilire dhe e nisi atë në jug, drejt detit që traktati i 228-ës ia kishte ndaluar.

Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë

Burimi ynë kryesor mbetet sërish Polibi. Sipas tij, Demetri ishte një tradhtar dypalësh — e tradhtoi Teutën duke i dorëzuar Korkyrën Romës, pastaj e tradhtoi Romën duke shkelur kushtet e paqes — dhe një "pirat" që mblodhi rreth 90 anije, lundroi përtej Lissit kundër marrëveshjes dhe plaçkiti ishujt e Egjeut (Kikladet). Kjo shkelje, thotë Polibi, e detyroi Romën të ndërhynte.

(Vërejtje kritike — fakti përballë rrëfimit: Polibi është filo-roman dhe thellësisht armiqësor ndaj Demetrit; "tradhtari" dhe "pirati" janë gjykimi i tij moral, jo dëshmi neutrale. (1) Fjala "pirateri" mbulon sërish atë që ishte rindërtim i një flote shtetërore dhe rikthim i sovranitetit detar ardian — pikërisht kodi që Roma e kishte ndaluar. (2) Numri 90 anije vjen vetëm nga Polibi. (3) Shkaku i thellë nuk ishte morali, por gjeopolitika: Roma, në prag të një lufte vdekjeprurëse me Kartagjenën, nuk mund të lejonte një fuqi detare ilire të aleancuar me Maqedoninë në krahun e saj të Adriatikut. Demetri nuk u shkatërrua sepse "theu një traktat" — u shkatërrua sepse u bë i rrezikshëm në momentin e gabuar.)

Kronologjia

• 228Paqja e Luftës së Parë: Demetri shpërblehet me territor rreth Farit për kalimin e tij te Roma.

• ~228–222Demetri martohet me Triteutën dhe merr regjencën në emër të Pinnesit; lidhet me Maqedoninë antigonide.

• 220Demetri ndërton një flotë prej ~90 anijesh dhe e çon në jug të Lissit — shkelje e drejtpërdrejtë e klauzolës romake; plaçkit Kikladet.

• 219Roma, me konsujt Lucius Aemilius Paullus dhe Marcus Livius Salinator, vendos të ndërhyjë para se të kthehet ndaj Kartagjenës; roli kryesor i jepet Emilit.

• 219Romakët sulmojnë Dimalen (Dimallum), kështjellën që Demetri e mbante të pamposhtur; e marrin pas një rrethimi shtatëditor.

• 219Flota romake lundron drejt Farit (Hvar), ku Demetri bën qëndresën kryesore; qyteti merret me një kurth ushtarak.

• 219Romakët shkatërrojnë fortifikimet e Farit; Demetri ikën dhe strehohet te Filipi V i Maqedonisë.

• 219Emili kthehet në Romë me triumf; Pinnes mbetet mbret nominal nën kushtet romake.

Kodi: deti që klienti deshi ta rimerrte

Çelësi i kësaj lufte është një veprim i vetëm: Demetri e çoi flotën në jug të Lissit. Kjo nuk ishte thjesht shkelje traktati — ishte përpjekje për ta ringjallur sovranitetin e detit, të njëjtin kod ardian që Roma e kishte prerë me kirurgji në vitin 228. Klauzola e Lissit nuk ishte një vijë në hartë; ishte zinxhiri që mbante të lidhur krahun detar të rrjetit ilir. Duke e thyer atë, Demetri po provonte të rilidhte atë që Roma e kishte shkëputur me qëllim.

Por këtu qëndron mësimi i hidhur i rrjetit të copëtuar: nyja e shkëputur nuk mund të bëhet qendër e re. Demetri ishte ngritur nga Roma pikërisht si mjet copëtimi — klienti që do ta mbante botën ilire të ndarë në vete. Kur ai provoi ta përdorte fuqinë e dhuruar për të rindërtuar tërësinë, perandori e shkatërroi mjetin e vet. Ai që e kishte ngritur, e rrëzoi. Ky është modeli që do të përsëritet ndër shekuj në historinë shqiptare: fuqia lokale që fuqitë e mëdha e lartësojnë sa për të ndarë, dhe e thyejnë sapo provon të bashkojë.

Vija e mohimit: "tradhtari" dhe "pirati"

Gjithçka që dimë për Demetrin na vjen nga pena romake, dhe ajo penë e quajti dy herë me emrin më të rëndë: "tradhtar" sepse kaloi anët, "pirat" sepse rindërtoi flotë. Por të dyja janë fjalët e fituesit. I njëjti veprim — kontrolli i ujërave, tatimi i kalimit, mbrojtja e bregut — quhej "sovranitet" kur e bënte Roma dhe "pirateri" kur e bënte një ilir. Dhe "tradhtia" e Demetrit ndaj Romës ishte e njëjta gjë si "besnikëria" e tij ndaj saj dhjetë vjet më parë: lëvizje e një lojtari të vogël të kapur mes perandorive më të mëdha se vetja.

Detyra e muzeut nuk është ta zbukurojë Demetrin — ai vërtet kaloi anët dy herë, dhe kjo është fakt. Detyra është ta lexojë regjistrin me sy kritik: të ndajë faktin (Demetri rindërtoi flotë, e çoi në jug të Lissit, u mund nga Emili në 219) nga kornizimi (se ai ishte thjesht një "pirat tradhtar" dhe jo një sundimtar ilir që u përpoq, dhe dështoi, të rifitonte sovranitetin detar të popullit të tij brenda një bote ku perandoritë vendosnin rregullat).

Pasojat: nyja e dëbuar shkon në një oborr tjetër

Lufta e Dytë Ilire e mbylli përpjekjen e fundit ardiane për të rimarrë detin. Roma riforcoi protektoratin mbi qytetet bregdetare, shkatërroi fortifikimet e Farit dhe e la Pinnesin si mbret nominal nën mbikëqyrjen e vet. Linja mbretërore ardiane do të vazhdonte e dobësuar edhe një gjysmëshekulli, deri te mbreti i fundit Gent, të cilin Roma do ta mundte përfundimisht në Luftën e Tretë Ilire (168 p.e.s.).

Por pasoja më e madhe nuk mbeti në Iliri. Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë dhe atje u bë një nga këshilltarët e tij më me ndikim — dhe, sipas burimeve antike, një nga zërat që e shtynë Filipin drejt përplasjes me Romën. Kjo do të ndizte Luftën e Parë Maqedonase dhe do ta lidhte fatin e Ballkanit me garën e madhe Romë–Maqedoni. Nyja e shkëputur nga rrjeti ilir nuk u zhduk; ajo thjesht u zhvendos në orbitën e një perandorie tjetër — pikërisht fati që do ta përsëriste bota shqiptare nëpër shekuj, kur fuqitë e saj të copëtuara do të gjenin strehë e zë vetëm në oborret e huaja. Konsulli që e mundi Demetrin, Emili, do të vdiste tri vjet më vonë në katastrofën romake të Kanës (216 p.e.s.), nga dora e të njëjtit Hanibal, lufta me të cilin e kishte nxituar gjithë fushatën ilire.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burim parësor: Polibi, Historitë (libri III), rrëfimi kryesor antik i luftës — i shkruar nga këndvështrimi roman dhe armiqësor ndaj Demetrit; plotësohet nga Apiani (Illyrike) dhe Kasi Dioni/Zonara. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios; N. G. L. Hammond mbi Demetrin e Farit dhe protektoratin ilir. Të dhënat kryesore: lufta u zhvillua më 220–219 p.e.s.; Demetri mblodhi rreth 90 anije dhe lundroi në jug të Lissit duke shkelur paqen e 228-ës; konsujt e vitit 219 ishin Lucius Aemilius Paullus (roli kryesor) dhe Marcus Livius Salinator; Dimalja u mor pas një rrethimi shtatëditor dhe Fari me kurth; Demetri iku te Filipi V i Maqedonisë, ku u bë këshilltar me ndikim. Vërejtje kritike: (1) "Pirateria" dhe "tradhtia" janë kornizimi roman i një sundimtari ilir që u përpoq të rifitonte sovranitetin detar; jo terma neutralë. (2) Numri 90 anije dhe karakterizimi i Demetrit si tradhtar vijnë nga Polibi, burim i njëanshëm. (3) Shkaku i thellë ishte gjeopolitik — Roma siguroi krahun e Adriatikut, dhe goditi aleancën ilire-maqedonase, para përballjes së pashmangshme me Kartagjenën në Luftën e Dytë Punike.

---

# Lufta e Parë Ilire: Roma copëtoi rrjetin detar ardian pa e shkatërruar mbretërinë
https://zhurma.press/lufta-e-pare-ilire/
Type: event
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.) — ndërhyrja e parë romake matanë Adriatikut, ku Roma e copëtoi rrjetin detar ardian pa e shkatërruar mbretërinë.

Ishte hera e parë që Roma çoi një ushtri matanë Adriatikut — dhe objektivi i saj ishte një mbretëri shqiptaro-ilire. Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.) e përballi Republikën Romake me mbretërinë detare të Ardianëve, që sundohej nga regjentja Teutë në emër të djalit të mitur Pinnes. Roma nuk e shkatërroi mbretërinë; bëri diçka më të qëndrueshme — e copëtoi rrjetin: i ndaloi flotës ilire detin në jug të Lissit, i shkëputi qytetet bregdetare greke si klientë të vetët, dhe e ktheu komandantin ilir Demetrin e Farit në rival. Mbretëria mbeti në këmbë, por e shfilluar. Kjo luftë është nyja ku fuqia detare ardiane — kodi që e mbante bashkë botën ilire të Adriatikut — filloi të çmontohej nga jashtë.

Pse ka rëndësi

• Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.) ishte ndërhyrja e parë ushtarake e Romës matanë Adriatikut, kundër mbretërisë ardiane me qendër në Shkodër, të sunduar nga Teuta si kujdestare e Pinnesit të mitur.

• Roma dërgoi rreth 200 anije lufte, ~20.000 këmbësorë e 2.000 kalorës; brenda një fushate mori Korkyrën, Apoloninë e Epidamnin, dhe Teuta kërkoi paqe në dimrin 229/228.

• Mbretëria nuk u shkatërrua, por u shfillua: flotës ilire iu ndalua deti në jug të Lissit dhe qytetet bregdetare kaluan si klientë të Romës.

Çfarë ishte

Lufta e Parë Ilire (229–228 p.e.s.) ishte konflikti i parë ushtarak i Republikës Romake në brigjet lindore të Adriatikut, kundër mbretërisë ardiane me qendër në Shkodër (Scodra). Pas vdekjes së mbretit Agron (rreth 231 p.e.s.), pushteti kaloi te gruaja e tij Teuta, e cila mori kujdestarinë e mbretërisë në emër të Pinnesit, djalit ende të mitur. Nën Teutën, flota ardiane shtriu kontrollin mbi bregun e Epirit dhe ujërat e Adriatikut të poshtëm — duke prekur tregtinë italike dhe greke. Roma, që sapo kishte mbyllur Luftën e Parë Punike dhe po bëhej fuqi detare, ndërhyri për herë të parë në Ballkan.

Më 229 p.e.s. Roma dërgoi një forcë të madhe: rreth 200 anije lufte nën konsullin Gnej Fulvi Centumal dhe një ushtri tokësore prej rreth 20.000 këmbësorësh e 2.000 kalorësish nën konsullin Aul Postum Albin. Brenda një fushate të vetme romakët morën Korkyrën (Korfuzin), Apoloninë dhe Epidamnin (Durrësin), thyen rrethimin e Isës dhe i shtynë forcat ardiane drejt veriut. Teuta u tërhoq në kështjellën e Rizonit (Risan) dhe, në dimrin 229/228, kërkoi paqe.

Si nisi: shkaku roman dhe shkaku i vërtetë

Burimi ynë kryesor, Polibi, e shpjegon luftën si përgjigje romake ndaj "piraterisë" ilire dhe ndaj vrasjes së ambasadorëve romakë. Sipas tij, ankesat e tregtarëve italikë e shtynë Senatin të dërgonte të vëllezërit Korunkanë si të dërguar te Teuta; pas një këmbimi të ashpër fjalësh — ku mbretëresha u përgjigj se ligji ilir s'e ndalonte fitimin nga deti — njëri prej të dërguarve u vra në kthim, me urdhër ose me pëlqim të Teutës. Kjo, thotë Polibi, ishte shkëndija.

(Vërejtje kritike — fakti përballë rrëfimit: Polibi ishte filo-roman dhe armiqësor ndaj Teutës; rrëfimi i tij është arsyetimi roman i luftës, jo dëshmi neutrale. (1) Fjala "pirateri" mbulon atë që ishte në masë të madhe fuqi detare shtetërore ardiane dhe një ekonomi haraçi detar — studimi modern (Wilkes, Cabanes, dhe debati mbi "pirateria iliriane" te H. J. Dell) e diskuton sa ishte politikë shtetërore, sa veprim i licencuar, dhe sa thjesht pretekst romak për ndërhyrje. (2) Episodi i vrasjes së ambasadorit vjen vetëm nga Polibi; cili vëlla, çfarë fjalësh saktësisht, mbetet i pasigurt, dhe disa studiues e shohin si justifikim lufte të ndërtuar më vonë. (3) Shkaku i thellë ishte gjeopolitik: një fuqi detare në rritje në Adriatik nuk i interesonte Romës që sapo ishte bërë zonja e Mesdheut perëndimor.)

Kronologjia

• ~231Vdes mbreti Agron; Teuta merr regjencën e mbretërisë ardiane në emër të Pinnesit të mitur.

• 231–230Flota ardiane shtrihet në jug — merr Finiqin (Phoenice) në Epir dhe prek tregtinë italike e greke të Adriatikut.

• 230Roma dërgon të dërguarit Korunkanë te Teuta; njëri vritet në kthim — sipas Polibit, shkëndija e luftës.

• 229Roma kalon Adriatikun me ~200 anije e ~22.000 ushtarë nën konsujt Centumal dhe Albin — ndërhyrja e parë romake në Ballkan.

• 229Demetri i Farit, që mbante Korkyrën për Teutën, kalon në anën e Romës dhe dorëzon ishullin.

• 229Romakët marrin Korkyrën, Apoloninë, Epidamnin (Durrësin) dhe thyejnë rrethimin e Isës; Teuta tërhiqet në Rizon.

• 228Paqja: Teuta paguan haraç, lëshon shumicën e territorit dhe pranon të mos lundrojë në jug të Lissit (Lezhës) me më shumë se dy anije, të paarmatosura.

• 228Roma vendos protektorat mbi qytetet bregdetare greke; Demetrit i jepet një zotërim i zgjeruar rreth Farit — fara e Luftës së Dytë.

Kodi: sovraniteti i detit që Roma e ndaloi

Mbretërinë ardiane e mbante bashkë një kod i vetëm: sovraniteti i detit. Flota — jo toka — ishte burimi i fuqisë: ajo lidhte bregun, ujërat dhe qytetet në një rrjet të vetëm haraçi e mbrojtjeje. Pikërisht këtë kod e goditi Roma. Kushti më i rëndë i paqes nuk ishte haraçi as humbja e tokës; ishte klauzola e Lissit — ndalimi i anijeve ilire të lundronin në jug të Lezhës me më shumë se dy mjete, dhe ato të paarmatosura. Ishte një kufizim i saktë, kirurgjik: jo pushtim i atdheut, por prerje e krahut detar që e mbante rrjetin të lidhur.

Ky është modeli që do të përsëritet shekuj më vonë në historinë shqiptare: rrjeti nuk shkatërrohet, por shkëputet. Ashtu si më 1878 Fuqitë e Mëdha do ta linin botën shqiptare të copëtuar pa e mohuar ekzistencën e saj, Roma e la mbretërinë ardiane në këmbë por pa lidhjet që e bënin fuqi. Teuta mbajti Rizonin; humbi detin. Dhe një mbretëri detare pa det është një guaskë.

Vija e mohimit: "pirateria" si fjala e fituesit

Çdo gjë që dimë për Teutën dhe luftën e saj na vjen përmes penës romake — dhe ajo penë e quajti fuqinë detare ardiane "pirateri". Por pirateri është fjala që fituesi përdor për flotën e të mundurit. E njëjta veprimtari detare — tatimi i kalimit, kontrolli i ujërave, mbrojtja e bregut — quhej "sovranitet" kur e ushtronte Roma dhe "lëmsh" kur e ushtronin Ardianët. Vrasja e ambasadorit, e treguar vetëm nga Polibi, u bë arsyetimi moral i një ndërhyrjeje që kishte shkaqe krejt gjeopolitike.

Ky riformatim i fjalëve është i njëjti që e ka shoqëruar botën shqiptare nëpër shekuj: kryengritja quhet "trazirë", mbreti quhet "kreshnik fisi", shteti detar quhet "fole piratësh". Detyra e muzeut nuk është ta përmbysë rrëfimin antik me një rrëfim tjetër njëlloj të njëanshëm, por ta lexojë regjistrin me sy kritik — të ndajë faktin (Roma kaloi Adriatikun dhe e kufizoi flotën ilire) nga kornizimi (se ishte "çlirim" nga "piratët").

Pasojat: rrjeti i copëtuar

Lufta e Parë Ilire e bëri Romën, për herë të parë, fuqi në Ballkan dhe në Adriatikun lindor. Tri pasoja e ndryshuan përgjithmonë hartën: qytetet bregdetare greke (Korkyra, Apolonia, Epidamni, Isa) kaluan nën "mbrojtjen" romake si nyje të shkëputura nga mbretëria ilire; flota ardiane u kufizua te klauzola e Lissit; dhe Demetri i Farit u shpërblye me territor, duke u bërë një fuqi rivale brenda botës ilire. Ishte ndarja klasike romake — divide et impera — e zbatuar mbi një rrjet që deri dje ishte i tëri.

Por Demetri u forcua tepër dhe u largua nga Roma; brenda një dekade kjo do të çonte në Luftën e Dytë Ilire (219 p.e.s.), që do ta thyente atë. Linja ardiane do të vazhdonte e dobësuar deri te mbreti i fundit Gent, i mundur përfundimisht nga Roma më 168 p.e.s. Lufta e Parë ishte hapja e këtij procesi gjysmëshekullor: jo një disfatë e vetme, por fillimi i çmontimit të një rrjeti që nuk u lejua kurrë të ringjallej.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga kornizimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burim parësor: Polibi, Historitë (libri II), rrëfimi i vetëm i plotë i luftës — i shkruar nga këndvështrimi roman dhe armiqësor ndaj Teutës; plotësohet nga Apiani (Illyrike) dhe Kasi Dioni / Zonara. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios; debati mbi natyrën e "piraterisë iliriane" te H. J. Dell, "The Origin and Nature of Illyrian Piracy" (Historia, 1967). Të dhënat kryesore: lufta zgjati 229–228 p.e.s.; Roma kaloi me rreth 200 anije dhe ~22.000 ushtarë nën konsujt Gnej Fulvi Centumal e Aul Postum Albin; Demetri i Farit dorëzoi Korkyrën; paqja e 228 detyroi Teutën të paguante haraç, të lëshonte territor dhe të mos lundronte në jug të Lissit (Lezhës) me më shumë se dy anije të paarmatosura. Vërejtje kritike: (1) "Pirateria" është kornizimi roman i fuqisë detare shtetërore ardiane, jo term neutral. (2) Episodi i vrasjes së ambasadorit njihet vetëm nga Polibi dhe disa studiues e shohin si justifikim lufte. (3) Shkaku i thellë ishte gjeopolitik — Roma nuk pranonte një fuqi detare rivale në Adriatik pas Luftës së Parë Punike.

---

# Besarta Jashari: e mbijetuara e Prekazit
https://zhurma.press/besarta-jashari/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-22

E mbijetuara e Prekazit — zëri njëmbëdhjetëvjeçar që e ktheu masakrën në dëshmi që s'mund të mohohej.

Besarta Jashari është e vetmja që doli e gjallë nga shtëpia e Shaban Jasharit pas rrethimit të Prekazit, më 5–7 mars 1998, kur ishte njëmbëdhjetë vjeçe; dëshmia e saj u bë burim historik për atë që ndodhi brenda atyre mureve.

Kur ranë armët në Prekaz, mbeti një zë. Njëmbëdhjetë vjeçe, e fshehur prapa një kutie buke në shtëpinë e gjyshit, Besarta Jashari ishte e vetmja që doli e gjallë nga vatra ku ra familja e tërë. Ajo që forcat serbe deshën ta mbyllnin si heshtje, doli prej saj si dëshmi — rrëfimi i një fëmije që, i mbartur nga një gazetare e huaj nëpër botë, u bë regjistri që Beogradi nuk mundi më ta mohonte. Bija e Hamëz Jasharit nuk është nyja e viktimës; është nyja ku kujtesa mbijeton zjarrin.

Pse ka rëndësi

• Besarta Jashari është bija e Hamëz Jasharit dhe mbesa e Adem Jasharit; në agimin e 5 marsit 1998, kur forcat jugosllave rrethuan kompleksin e familjes në Prekaz, ajo ishte njëmbëdhjetë vjeçe.

• Kur heshtën armët më 7 mars, ajo doli e vetmja e gjallë nga shtëpia e gjyshit Shaban Jashari, e fshehur prapa një kutie buke.

• Pak ditë më pas gazetarja Marie Colvin e The Sunday Times regjistroi rrëfimin e saj — dëshmia e parë ndërkombëtare nga brenda Prekazit, që bashkë me dokumentimin e Human Rights Watch e rrëzoi versionin e Beogradit për një operacion kundër terroristëve.

Kush është Besarta Jashari

Besarta Jashari është bija e Hamëz Jasharit, mbesa e Adem Jasharit dhe e mbesa e mësuesit Shaban Jashari — tri brezni të një shtëpie që, në agimin e 5 marsit 1998, u rrethua nga forcat jugosllave në Prekaz të Drenicës. Atëherë ishte njëmbëdhjetë vjeçe. Tri ditë rresht, ndërsa burrat e familjes i bënin ballë tankeve dhe artilerisë, gratë dhe fëmijët u strehuan brenda mureve. Kur heshti gjithçka më 7 mars, nga shtëpia e Shaban Jasharit doli gjallë vetëm ajo.

Mënyra se si shpëtoi është bërë pjesë e kujtesës kombëtare: e fshehur prapa një kutie buke, e mbuluar nga pluhuri dhe heshtja, mbeti e pavënëre mes të rënëve. Nuk qe trimëri që e shpëtoi, as rastësi e thjeshtë — qe një fije e hollë mbi të cilën, pa e ditur, do të varej dëshmia e gjithë asaj që ndodhi brenda atyre mureve.

Dëshmia

Pak ditë pas masakrës, gazetarja amerikane Marie Colvin e The Sunday Times arriti të regjistronte rrëfimin e vajzës së mbijetuar. Botimi i atij rrëfimi — i një fëmije njëmbëdhjetëvjeçare që tregonte se si u shua familja e saj — e nxori Prekazin nga terri i propagandës. Beogradi e kishte quajtur operacion kundër “terroristëve”; zëri i Besartës, bashkë me dokumentimin e Human Rights Watch dhe regjistrin e Librit të Kujtesës, tregoi atë që ishte vërtet: rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari, burra, gra e fëmijë, të vrarë në vatrën e vet.

Vite më vonë, rrëfimi i saj do të mbartej edhe nga BBC në serinë Witness History, si kujtesa e fëmijës së vetme që mbeti gjallë brenda kompleksit. Kështu, dëshmia që nisi si pëshpërimë e një vajze të frikësuar u bë burim historik — pjesë e asaj kronike që, më pas, gjeti vend edhe në gjuhën e ligjit ndërkombëtar.

Kronologjia

• ~1987Lind në familjen Jashari, Prekaz i Epërm — bijë e Hamëzit, mbesë e Ademit.

• 5–7 Mars 1998Rrethimi i Prekazit; familja Jashari bie. Besarta, 11 vjeçe, mbijeton e fshehur në shtëpinë e gjyshit.

• Mars 1998Rrëfimi i saj regjistrohet nga Marie Colvin (The Sunday Times) — dëshmia e parë ndërkombëtare nga brenda Prekazit.

• më vonëRritet te të afërmit; bëhet zë i kujtesës në përvjetorët e Epopesë së UÇK-së.

• sotMban gjallë kujtesën e familjes në Kompleksin Përkujtimor “Adem Jashari” në Prekaz.

Nyja ku kujtesa mbijeton

Në rrjetin e qëndresës shqiptare, Besarta Jashari zë një vend që armët nuk e mbushin dot: vendin e dëshmitarit. Kodi i vjetër që e mban bashkë shoqërinë malësore — besa ndaj të vdekurve, detyrimi që emri dhe rrëfimi i të rënëve të mos humbasin — këtu kalon nëpër zërin e një fëmije. Çfarë forca serbe synuan ta fshinin si vatër rebele, mbeti e papshlyeshme pikërisht ngaqë një e mbijetuar e vetme mundi ta tregonte.

Kjo është arsyeja pse historia e saj nuk i përket vetëm familjes Jashari. Dëshmia e Prekazit — e mbartur fillimisht nga një gazetare, pastaj nga mediat, e më pas e mishëruar në aktakuzat e Tribunalit të Hagës kundër zyrtarëve serbë — është një hallkë e zinxhirit me të cilin populli i pambrojtur i ktheu pësimin e vet në regjistër që gjykatat e botës nuk mundën ta mohonin. Besarta është pika ku ai zinxhir nis: te zëri njerëzor që mbijetoi.

Dinjiteti i së gjallës

Besarta Jashari është e gjallë. Nuk është personazh i një epitafi, por njeri që e mban mbi vete peshën e të qenit dëshmi. Në çdo 5 mars, kur Kosova mblidhet në Prekaz, ajo qëndron mes të afërmve si kujtesë e gjallë e asaj që ndodhi — jo si trofe i dhembjes, por si zë që këmbëngul se historia duhet treguar siç ishte. Ky exhibit e nderon pikërisht atë: të drejtën e të mbijetuarit për të qenë rrëfimtar i historisë së vet, dhe jo lëndë e saj.

Burimet: Marie Colvin, The Sunday Times (mars 1998 — rrëfimi i parë ndërkombëtar i së mbijetuarës); BBC, Witness History (dëshmia e Besarta Jasharit); Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); Libri i Kujtesës së Kosovës (Kosovo Memory Book, Fondi për të Drejtën Humanitare); aktakuzat e TPNJ-së (ICTY) kundër zyrtarëve serbë për ngjarjet e marsit 1998. Shënim: data e saktë e lindjes nuk është publike; mosha 11-vjeçare në mars 1998 është e dokumentuar — viti ~1987 është përafrim. Relacioni: bijë e Hamëz Jasharit, mbesë e Adem Jasharit.

---

# Hamëz Jashari: bashkëthemelues i UÇK-së
https://zhurma.press/hamez-jashari/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Bashkëthemelues i UÇK-së — vëllai i Adem Jasharit, rënë në Epopenë e Prekazit, mars 1998

Historia e mban mend si vëllanë — vëllanë e Adem Jasharit, rënë në të njëjtin oborr, në të njëjtin agim. Por Hamëz Jashari nuk ishte hije e askujt. Mësues nga formimi, njeri i fjalës dhe i vizatimit, ai bëri udhëtimin që e bëri tërë Drenica: nga rreshtat e Lidhjes Demokratike te malet e qëndresës së armatosur. Kur partia e Rugovës nuk e pranoi luftën si rrugë, ai dha dorëheqjen — dhe zgjodhi pushkën. Bashkëthemelues i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ai ra më 7 mars 1998 duke mbrojtur shtëpinë e të parëve.

Pse ka rëndësi

• Hamëz Shaban Jashari lindi më 19 shkurt 1950 në Prekaz të Epërm, pesë vjet para të vëllait Adem; ishte djali i mësuesit Shaban Jashari, punoi në fabrikën e municionit në Skenderaj dhe merrej me shkrim, vizatim e teatër.

• Më 1989–90 udhëhoqi nëndegën e Lidhjes Demokratike të Kosovës në Skenderaj, por dha dorëheqjen kur u bind se rezistenca paqësore e Ibrahim Rugovës nuk do ta kthente autonominë e shkelur — dhe u bë një nga themeluesit e UÇK-së bashkë me Ademin.

• Ra më 7 mars 1998 gjatë rrethimit tri-ditor të kompleksit të Jasharëve në Prekaz, ku u vranë rreth 58 pjesëtarë të familjes — burra, gra dhe fëmijë.

Kush ishte

Hamëz Shaban Jashari lindi më 19 shkurt 1950 në Prekaz të Epërm, në zemër të Drenicës — pesë vjet para të vëllait, Ademit. Ishte djali i mësuesit Shaban Jashari, një emër që në fshat barazohej me dijen dhe me kujtesën kombëtare. Hamëzi e mbaroi filloren në fshat, të mesmen në Skenderaj dhe studimet në shkollën e lartë ekonomike. Punoi në fabrikën e municionit në Skenderaj, por shpirti i tij rrinte te arti: shkruante, vizatonte, luante në teatër dhe e donte muzikën — një burrë i Drenicës që e mbante kulturën po aq fort sa pushkën.

Si shumë shqiptarë të brezit të tij, Hamëzi e nisi rrugën politike te Lidhja Demokratike e Kosovës, ku u vu në krye të nëndegës së Skenderajt në fillimet e saj më 1989–90. Por kur u bind se rruga e rezistencës paqësore të Ibrahim Rugovës nuk do ta kthente autonominë e shkelur, ai dha dorëheqjen. Nuk ishte largim nga çështja — ishte kalim te një tjetër mjet i saj. Bashkë me të vëllanë Adem dhe me një bërthamë burrash të Drenicës, ai u bë një nga themeluesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, kur emri UÇK ende nuk i thoshte gjë botës.

Kronologjia

• 1950Lind në Prekaz të Epërm, Drenicë — djali i mësuesit Shaban Jashari.

• 1989–90Kryetar i nëndegës së LDK-së në Skenderaj.

• fillim '90Dorëheqje nga LDK-ja kur ajo nuk e pranon luftën si rrugë çlirimi.

• 1991→Veprimet e para të armatosura; ndër themeluesit e UÇK-së bashkë me Ademin.

• 5–7 Mars 1998Epopeja e Prekazit: rrethimi dhe rënia e familjes Jashari.

Epopeja e Prekazit (5–7 mars 1998)

Në agimin e 5 marsit 1998 forcat jugosllave — me tanke, transportues të blinduar dhe artileri — rrethuan kompleksin e shtëpive të Jasharëve në Prekaz. Hamëzi, Ademi dhe një grusht luftëtarësh i bënë ballë sulmit tri ditë rresht. Asnjë nuk u dorëzua.

Kur heshtën armët më 7 mars, ishin vrarë rreth 58 pjesëtarë të familjes Jashari — burra, gra dhe fëmijë, mes tyre Hamëzi me të vëllanë Adem, gratë dhe djemtë e tyre. Beogradi e quajti operacion kundër “terroristëve”; raportet e Human Rights Watch dhe dëshmia e së mbijetuarës 11-vjeçare, Besarta Jashari, e treguan atë që ishte vërtet — një familje e tërë e shfarosur në vatrën e vet.

Ajo që pushteti serb e mendoi si shtypje të një vatre rebele, u bë e kundërta: lajmi i Prekazit përshkoi Kosovën si zjarr, fshatra të tëra u ngritën dhe mijëra vetë u radhitën te UÇK-ja. Rënia e Hamëzit dhe e Ademit nuk e shoi qëndresën — e ndezi në shkallë kombëtare.

Trashëgimia

Hamëz Jashari prehet bashkë me familjen në Kompleksin Përkujtimor “Adem Jashari” në Prekaz, vend pelegrinazhi kombëtar. Emri i tij mban sot gjimnazin e Skenderajt dhe rrugë e institucione anembanë Kosovës. Në kujtesën e përbashkët ai qëndron si dëshmia se qëndresa e Drenicës nuk qe vepër e një njeriu të vetëm, por e një vëllazërie — ku besa ndaj vatrës dhe detyrimi ndaj fisit, kodi i vjetër që e mban bashkë shoqërinë malësore shqiptare, u kthye në vendim për të mos u larguar nga shtëpia kur erdhi ora.

Burimet: Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); Libri i Kujtesës së Kosovës (Kosovo Memory Book, Fondi për të Drejtën Humanitare); Zyra e Kryeministrit të Kosovës (gjimnazi “Hamëz Jashari”, Skenderaj); të dhëna biografike të verifikuara nga regjistri publik. Ngjarjet e marsit 1998 janë trajtuar edhe në aktakuzat e TPNJ-së kundër zyrtarëve serbë.

---

# Triteuta: mbretëresha e parë e Ardianëve
https://zhurma.press/triteuta/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-08-17

Mbretëresha e parë e Ardianëve — nyja femërore përmes së cilës kaloi ligjshmëria e fronit, nga Agroni te Pinnesi e te Demetri.

Ajo nuk sundoi kurrë me emrin e vet, por çdo burrë që deshi të sundonte Ardianët pas Agronit duhej të kalonte përmes saj. Triteuta — gruaja e parë e Agronit dhe e ëma e Pinnesit, trashëgimtarit të ligjshëm — u la mënjanë për Teutën kur i shoqi ishte gjallë, dhe u rikthye në qendër të pushtetit kur Demetri i Farit u martua me të për t'u bërë regjent i Ardianëve. Triteuta është nyja femërore përmes së cilës kaloi ligjshmëria e shtëpisë mbretërore ardiane — e shpërfillur nga burimet si "gruaja e parë", por në fakt çelësi i fronit për gjysmë brezi.

Pse ka rëndësi

• Triteuta ishte gruaja e parë e Agronit dhe e ëma e Pinnesit, trashëgimtarit të ligjshëm të Ardianëve — jo e njëjta grua me Teutën, që ishte gruaja e dytë dhe kujdestarja e mbretërisë.

• Agroni e ndau para vdekjes së tij (rreth 231 p.e.s.); pushteti kaloi te Teuta, ndonëse mbreti i ri ishte i biri i Triteutës.

• Rreth vitit 222 p.e.s. Demetri i Farit u martua me të dhe përmes saj mori regjencën mbi Pinnesin e mitur — ligjshmëria e fronit kalonte përmes gjakut të Triteutës.

Kush ishte

Triteuta (greq. Τριτεύτα) ishte mbretëreshë ilire e Ardianëve, fisit detar që nën Agronin ishte bërë fuqia mbizotëruese e Adriatikut lindor, me qendër në Shkodër (Scodra). Ishte gruaja e parë e Agronit dhe nëna e Pinnesit, të birit që do të trashëgonte fronin. Para vdekjes së Agronit (rreth 231 p.e.s.), mbreti e ndau Triteutën dhe u martua me Teutën, e cila — pas vdekjes së tij — mori kujdestarinë e mbretërisë në emër të Pinnesit ende të mitur. Kështu Triteuta u largua nga froni pikërisht kur i biri po e trashëgonte: e ëma e mbretit, por jo mbretëresha sunduese.

Rikthimi i saj erdhi përmes martesës së dytë. Rreth vitit 222 p.e.s., pasi Teuta u hoq nga pushteti me kushtet e paqes me Romën, Demetri i Farit — komandanti ilir që kishte kaluar në anën e Romës gjatë Luftës së Parë Ilire — u martua me Triteutën dhe, përmes saj, mori regjencën mbi Pinnesin e mitur. Martesa nuk ishte çështje private: ishte akti që e ktheu Demetrin nga vasal i Romës në sundimtarin de fakto të Ardianëve. Pushtetin nuk ia dha ushtria as Roma — ia dha gjaku i Triteutës.

(Vërejtje kritike — fakti përballë rrëfimit: (1) Triteuta dhe Teuta ngatërrohen vazhdimisht në burimet popullore. Triteuta ishte gruaja e parë e Agronit dhe e ëma e Pinnesit; Teuta ishte gruaja e dytë, njerka e Pinnesit dhe kujdestarja. Janë dy gra të ndryshme. (2) Emri "Triteuta" na vjen kryesisht nga tradita e mëvonshme romake — Kasi Dioni / Zonara — ndërsa Polibi, burimi ynë kryesor narrativ, e përmend ngjarjen e martesës së Demetrit "me të ëmën e Pinnesit" pa e emërtuar gjithnjë qartë. (3) Kronologjia e saktë — kur abdikoi a vdiq Teuta dhe kur saktësisht Demetri mori regjencën — mbetet e diskutueshme; datat janë rindërtim historik, jo dëshmi e drejtpërdrejtë.)

Kronologjia

• ~250–240Triteuta martohet me Agronin si gruaja e parë; lind Pinnesi, trashëgimtari i ligjshëm i Ardianëve.

• ~232–231Agroni e ndan Triteutën dhe martohet me Teutën para vdekjes së tij.

• 231Agroni vdes; Teuta — jo Triteuta — merr kujdestarinë e mbretërisë në emër të Pinnesit.

• 229–228Lufta e Parë Ilire kundër Romës; mbretëria humbet dhe Teuta detyrohet të pranojë paqen.

• ~222Demetri i Farit martohet me Triteutën dhe merr regjencën mbi Pinnesin e mitur, duke u bërë sundimtari de fakto i Ardianëve.

• 219Lufta e Dytë Ilire: Roma thyen Demetrin, që ikën te Filipi V i Maqedonisë; pushteti që Triteuta i kishte hapur derën shembet.

• ~217Pinnes, i biri i Triteutës, vdes rreth 15 vjeç pa sunduar kurrë vetë; linja e drejtpërdrejtë e Agronit shuhet.

Kodi i ligjshmërisë: froni që kalonte përmes saj

Mbretërinë që Agroni la pas e mbante bashkë ligjshmëria e gjakut — e drejta dinastike për të sunduar. Dhe pikërisht në këtë kod Triteuta ishte nyja qendrore: ajo ishte bartësja e linjës së ligjshme, sepse prej saj kishte lindur i vetmi trashëgimtar i pranuar, Pinnesi. Teuta sundoi "për Pinnesin", birin e Triteutës. Demetri u bë mbret duke u martuar me Triteutën. Çdo pushtet mbi Ardianët pas Agronit u justifikua përmes lidhjes me gruan e parë dhe me djalin e saj — askush nuk mund të sundonte pa e rrokur këtë fije ligjshmërie.

Ky është i njëjti model që përsëritet te i biri: ligjshmëria si kod që mbijeton edhe kur pushteti real ka ikur. Ashtu si gjuha do të mbante bashkë rrjetin shqiptar njëzet shekuj më vonë, lidhja dinastike e mbante bashkë mbretërinë ardiane — dhe Triteuta ishte hallka njerëzore përmes së cilës kjo lidhje kalonte nga Agroni te Pinnesi e pastaj, përmes martesës, te Demetri. Ajo nuk komandoi ushtri; mbajti diçka pa të cilën ushtria nuk vlente — të drejtën për të sunduar.

Vija e mohimit: "gruaja e parë" që u fshi nga rrëfimi

Burimet greko-romake e kujtojnë Triteutën me dy fjalë: gruaja që Agroni la, dhe gruaja që Demetri mori. Mes këtyre dy martesave, vetë ajo zhduket — sikur të ishte vetëm një objekt që kalon nga dora e një burri te tjetri. Por ta lexosh kështu do të thotë ta lexosh me sytë e Romës, që e shihte Ilirinë si lëndë të parë diplomatike. Demetri nuk u martua me një grua çfarëdo: u martua me bartësen e ligjshmërisë ardiane, dhe pikërisht prandaj martesa i dha fron. Heshtja e burimeve për Triteutën nuk është dëshmi se ajo s'kishte rëndësi — është e njëjta vijë mohimi që e quajti "pirateri" mbrojtjen detare të Teutës dhe "fëmijë pa pushtet" Pinnesin: mënyra si fituesi e shkruan të mundurin.

Lexuar drejt, figura e Triteutës tregon të kundërtën e parëndësisë. Një grua e ndarë e harruar nuk do të bëhej çelësi i fronit gjysmë brezi pas ndarjes. Demetri kishte nevojë pikërisht për të — për gjakun e saj, për djalin e saj, për të drejtën që mbante. Triteuta është dëshmi se në botën ardiane ligjshmëria kalonte edhe përmes grave, dhe se kjo linjë ishte aq e fortë sa edhe një komandant i mbështetur nga Roma duhej të martohej me të për ta bërë pushtetin të ligjshëm.

Trashëgimia: hallka mes dy mbretërive

Me Pinnesin, të birin e Triteutës, shuhet linja e drejtpërdrejtë e Agronit. Mbretërinë ardiane e mbajtën pas tij Skerdilaidi dhe i biri Pleurati — dega që, përmes Labeatëve, do të çonte te Genti, mbreti i fundit i ilirëve, që Roma do ta merrte rob më 168 p.e.s. Triteuta qëndron në fillim të kësaj zinxhiri: gruaja prej së cilës lindi trashëgimtari, dhe gruaja përmes së cilës pushteti kaloi te Demetri.

Në Muzeun Dixhital ZHURMA, Triteuta plotëson trekëndëshin e regjencës ardiane: Agroni që e ndërtoi fuqinë, Teuta që e mbrojti si kujdestare, Demetri që e rrëmbeu përmes martesës, dhe Pinnesi që e trashëgoi pa e sunduar kurrë. Triteuta është nyja e padukshme që i lidh të katërt — e ëma, ish-gruaja, gruaja e re — dhe dëshmia se shtëpia mbretërore ardiane nuk ishte një emër në hartën romake, por një rrjet gjaku, ligji dhe trashëgimie ku edhe një grua "e harruar" mbante çelësin e fronit.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri II–III) për luftërat ilire, regjencën e Teutës dhe ngritjen e Demetrit të Farit përmes martesës me të ëmën e Pinnesit; tradita e mëvonshme romake (Kasi Dioni / Zonara) që ruan emrin Triteuta. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios. Të dhënat kryesore: Triteuta, gruaja e parë e Agronit dhe e ëma e Pinnesit; e ndarë nga Agroni i cili u martua me Teutën para vdekjes (rreth 231 p.e.s.); rreth 222 p.e.s. u martua me Demetrin e Farit, i cili mori regjencën mbi Pinnesin e mitur; figuron deri nga viti 219 p.e.s., kur Lufta e Dytë Ilire thyen Demetrin. Vërejtje kritike: (1) Triteuta (gruaja e parë, nëna e Pinnesit) dhe Teuta (gruaja e dytë, kujdestarja) janë dy persona të ndryshme, që ngatërrohen shpesh në burime popullore. (2) Emri "Triteuta" ruhet kryesisht në traditën e mëvonshme romake; Polibi e përshkruan ngjarjen pa e emërtuar gjithnjë qartë, prandaj disa hollësi janë rindërtim historik. (3) Koha e saktë e abdikimit/vdekjes së Teutës dhe e fillimit të regjencës së Demetrit mbetet e diskutueshme.

---

# Pinnes: mbreti-fëmijë i Ardianëve që nuk sundoi kurrë
https://zhurma.press/pinnes/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-08-17

Mbreti-fëmijë i Ardianëve (rreth 230–217 p.e.s.) — trashëgimtari i ligjshëm që e mbajtën peng kujdestarët: Teuta, Demetri i Farit dhe, në fund, Roma.

Ai u bë mbret para se të dinte të ecte, dhe vdiq pa sunduar kurrë vërtet. Pinnes — i biri i Agronit dhe i Triteutës — trashëgoi mbretërinë detare të Ardianëve si foshnjë, pikërisht në çastin kur ajo ishte në kulmin e fuqisë. Por për gjysmë shekulli emrin e tij e mbajtën të tjerët: njerka Teutë si kujdestare, pastaj Demetri i Farit që u martua me t'ëmën dhe rrëmbeu fronin, e në fund Roma që e la gjallë vetëm si haraçpagues. Pinnes është nyja më e heshtur e Antikitetit ilir në këtë muze — fëmija-mbret përmes të cilit sovraniteti i një mbretërie u njoh në letër dhe u zbraz në fakt.

Pse ka rëndësi

• Pinnes, i biri i Agronit dhe i Triteutës, trashëgoi me ligj fronin ardian si fëmijë më 231 p.e.s., kur mbretëria detare ishte në kulmin e fuqisë.

• Për të sunduan të tjerët: njerka Teutë si kujdestare, pastaj Demetri i Farit si regjent pas martesës me t'ëmën, dhe në fund Roma që e "rivendosi" në fron si haraçpagues.

• Vdiq rreth vitit 217 p.e.s., afër 15 vjeç, pa sunduar kurrë vetë.

Kush ishte

Pinnes (greq. Πίννης) ishte mbret i Ardianëve, fisit ilir që nën të atin, Agronin, ishte bërë fuqia detare mbizotëruese e Adriatikut lindor, me qendër në Shkodër (Scodra). Lindi rreth vitit 230 p.e.s. nga martesa e parë e Agronit me Triteutën. Kur Agroni vdiq papritur më 231 p.e.s. — pak ditë pas fitores së madhe te Medioni — froni i takoi me ligj Pinnesit, ende fëmijë. Mbretërinë, në fakt, e mori njerka e tij, Teuta, gruaja e dytë e Agronit, si kujdestare në emër të të miturit.

Burimet e lashta e njohin Pinnesin si trashëgimtarin e ligjshëm: Apiani (Ilirika) dhe Kasi Dioni e përmendin me emër si mbretin e ri të Ardianëve. Pikërisht kjo ligjshmëri është gjëja e vetme që Pinnesi pati gjithnjë — dhe gjithnjë në duart e dikujt tjetër. (Vërejtje kritike: Polibi, burimi ynë kryesor për luftërat ilire, përqendrohet te Teuta e Demetri dhe nuk e emërton qartë fëmijën-mbret; prandaj kronologjia personale e Pinnesit rindërtohet nga disa burime, jo nga një i vetëm — dhe e ëma e tij ishte Triteuta, jo Teuta, ngatërresë që përsëritet shpesh.)

Kronologjia

• ~231Agroni vdes papritur në kulmin e fuqisë; Pinnesi, fëmijë, trashëgon me ligj fronin e Ardianëve.

• 231Teuta, njerka, merr kujdestarinë e mbretërisë në emër të Pinnesit të mitur.

• 229–228Lufta e Parë Ilire kundër Romës nën Teutën; mbretëria humbet.

• 228Sipas kushteve të paqes, Teuta abdikon dhe mbretëria i "rikthehet" Pinnesit — e reduktuar dhe haraçpaguese ndaj Romës.

• ~222Demetri i Farit martohet me Triteutën, t'ëmën e Pinnesit, dhe merr pushtetin si regjent, duke e lënë fëmijën në hije.

• 219Lufta e Dytë Ilire: Roma thyen Demetrin, që ikën te Filipi V i Maqedonisë; Pinnes mbetet mbret nominal.

• ~217Pinnes vdes, rreth 15 vjeç — pa sunduar kurrë vetë.

Kodi i ligjshmërisë: emri që mbeti, pushteti që iku

Bota ilire e Agronit u mbajt bashkë nga deti; mbretëria që ai la pas u mbajt bashkë nga një gjë tjetër — nga ligjshmëria e gjakut. Pinnesi ishte trashëgimtari i vetëm i ligjshëm, dhe pikërisht prandaj çdo fuqi që donte të sundonte Ardianët duhej të kalonte përmes emrit të tij. Teuta sundoi "për Pinnesin". Demetri u bë mbret duke u martuar me nënën e Pinnesit. Roma, kur deshi ta zbuste mbretërinë, nuk e shfuqizoi fëmijën — e "rivendosi" në fron dhe pastaj i kërkoi haraç. Emri i Pinnesit ishte çelësi i pushtetit; askush prej tyre nuk e theu atë çelës, sepse të gjithë kishin nevojë ta kthenin në bravë.

Ky është një model që përsëritet në gjithë historinë shqiptare: ligjshmëria si kod që mbijeton edhe kur pushteti real ka ikur. Ashtu si gjuha do të mbante bashkë rrjetin shqiptar njëzet shekuj më vonë, ligjshmëria dinastike e mbante bashkë mbretërinë ardiane — një fije e hollë identiteti që kalonte nga dora në dorë, gjithnjë e njohur, gjithnjë e zbrazur. Pinnesi nuk pati ushtri, nuk pati flotë, nuk pati vendim; pati vetëm emrin që të tjerët nuk mund të bënin pa të.

Vija e mohimit: mbreti që "nuk sundoi kurrë"

Fjalia me të cilën e mbyllin shpesh Pinnesin është therëse: ai "nuk sundoi kurrë". Por kjo nuk është dëshmi e dobësisë së tij — është portreti i një shteti të vogël të kapur mes perandorive. Pinnesi nuk sundoi sepse nuk e lanë: njerka, njerku dhe Roma morën me radhë atë që ligji ia kishte dhënë. Ta lexosh historinë e tij si dështim personal do të thotë ta lexosh me sytë e atyre që e zhveshën — të njëjtën vijë mohimi që e bëri "pirateri" mbrojtjen detare të Teutës dhe "dehje kremteje" vdekjen e Agronit.

Lexuar drejt, jeta e Pinnesit tregon të kundërtën e dobësisë: tregon sa e fortë ishte ideja e mbretërisë ardiane, që edhe kur mbreti ishte foshnjë e pastaj djalosh pa pushtet, askush nuk guxoi ta hidhte poshtë emrin e tij. Roma nuk e mbajti Pinnesin nga mëshira; e mbajti sepse përmes tij e kontrollonte mbretërinë me më pak gjak. Fëmija-mbret ishte instrument — por ishte instrument i domosdoshëm, dhe kjo domosdoshmëri është matësi i vërtetë i asaj çfarë kishte ndërtuar i ati.

Trashëgimia: nyja që mbyll një linjë

Me Pinnesin shuhet linja e drejtpërdrejtë e Agronit. Mbretërinë ardiane e mbajtën pas tij Skerdilaidi dhe i biri Pleurati — dega që, përmes Labeatëve, do të çonte te Genti, mbreti i fundit i ilirëve, që Roma do ta merrte rob më 168 p.e.s. Pinnesi është ura e heshtur mes lulëzimit të Agronit e Teutës dhe rënies përfundimtare gjysmë shekulli më vonë.

Në Muzeun Dixhital ZHURMA, Pinnesi është nyja që plotëson rrethin e shtëpisë mbretërore ardiane: Agroni që e ndërtoi fuqinë, Teuta që e mbrojti, Demetri i Farit që e tradhtoi, dhe Genti që e mbylli. Pinnesi qëndron në qendër të tyre — i panjohur për shumicën, por nyja përmes së cilës kalon e gjithë legjitimiteti. Iliria nuk ishte një emër në hartën romake; ishte një shtëpi mbretërore me ligj, gjak e trashëgimi, dhe Pinnesi është dëshmia se sa fort e mbante ai ligj edhe një fuqi që po e gëlltiste.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri II) për Luftën e Parë e të Dytë Ilire, vdekjen e Agronit dhe regjencën e Teutës; Apiani, Ilirika dhe Kasi Dioni, që e njohin Pinnesin me emër si trashëgimtar të ligjshëm. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios. Të dhënat kryesore: Pinnes, bir i Agronit dhe Triteutës, lindi rreth 230 p.e.s.; trashëgoi fronin e Ardianëve si fëmijë më 231; Teuta sundoi si kujdestare; pas paqes me Romën (228) u "rivendos" si mbret haraçpagues; rreth 222 Demetri i Farit u martua me Triteutën dhe mori pushtetin; pas Luftës së Dytë Ilire (219) Demetri iku në Maqedoni dhe Pinnes mbeti mbret nominal; vdiq rreth 217 p.e.s., afërsisht 15 vjeç. Vërejtje kritike: (1) e ëma e Pinnesit ishte Triteuta, gruaja e parë e Agronit — jo Teuta, e cila ishte njerka dhe kujdestarja; ngatërresa mes të dyjave është e shpeshtë në burime popullore. (2) Polibi nuk e emërton qartë fëmijën-mbret; ligjshmëria e tij vjen kryesisht nga Apiani e Kasi Dioni, prandaj disa hollësi dinastike janë rindërtim historik, jo dëshmi e drejtpërdrejtë.

---

# Tribunali i Hagës: gjykata e parë ndërkombëtare për krime lufte që nga Nurembergu
https://zhurma.press/tribunali-i-hages/
Type: organization
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Gjykata e parë ndërkombëtare për krime lufte që nga Nurembergu — vendi ku denoncimi i Kosovës u bë regjistër i pashlyeshëm i së drejtës ndërkombëtare.

Më 25 maj 1993, në mes të një lufte që po e gjakoste ish-Jugosllavinë, Këshilli i Sigurimit i OKB-së krijoi gjykatën e parë ndërkombëtare për krime lufte që nga Nurembergu. Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë — i njohur thjesht si Tribunali i Hagës — u bë vendi ku rrëfimi gojor i të mbijetuarve, emrat e të vrarëve dhe varret masive u kthyen në fakt juridik. Për shqiptarët e Kosovës, ai ishte institucioni ku denoncimi i tyre, i mohuar për një dekadë, më në fund hyri në regjistrin e pashlyeshëm të së drejtës ndërkombëtare.

Pse ka rëndësi

• Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë u krijua me Rezolutën 827 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së më 25 maj 1993 — gjykata e parë ndërkombëtare për krime lufte që nga Nurembergu.

• Më 27 maj 1999, në kulmin e fushatës ajrore, ai akuzoi Sllobodan Millosheviçin: hera e parë në histori që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një gjykatë ndërkombëtare. Ai vdiq në qeli më 11 mars 2006, para një vendimi përfundimtar.

• Procesi vendimtar për Kosovën u mbyll me aktgjykimin e 26 shkurt 2009, që dënoi pesë zyrtarë të lartë të Beogradit për krime kundër njerëzimit — dëbim, transferim të dhunshëm, vrasje e persekutim të shqiptarëve të Kosovës.

Çfarë ishte Tribunali i Hagës

Tribunali (në anglisht ICTY) u themelua me Rezolutën 827 të Këshillit të Sigurimit, më 25 maj 1993, me seli në Hagë të Holandës. Ai kishte juridiksion mbi shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare të kryera në territorin e ish-Jugosllavisë që nga viti 1991: shkeljet e rënda të Konventave të Gjenevës, krimet kundër njerëzimit, gjenocidin dhe krimet e luftës. Ishte gjykata e parë e këtij lloji që nga proceset e Nurembergut e Tokios — një precedent që do të hapte rrugën edhe për Gjykatën Penale Ndërkombëtare. Gjatë jetës së tij akuzoi 161 persona dhe e mbylli mandatin më 31 dhjetor 2017, duke ia kaluar funksionet e mbetura Mekanizmit Ndërkombëtar të Mbetur (IRMCT).

Kosova në bankën e të akuzuarve

Aktakuzat për Kosovën erdhën ndërsa lufta ende vazhdonte. Më 27 maj 1999, në kulmin e fushatës ajrore të NATO-s, Tribunali akuzoi Sllobodan Millosheviçin — kryetar në detyrë i Republikës Federale të Jugosllavisë. Ishte hera e parë në histori që një kryetar shteti në detyrë akuzohej nga një gjykatë ndërkombëtare. Millosheviqi u dorëzua në Hagë më 28 qershor 2001; gjyqi nisi më 12 shkurt 2002 dhe zgjati katër vjet, derisa ai vdiq në qelinë e tij më 11 mars 2006, përpara një vendimi përfundimtar.

Procesi vendimtar për Kosovën ishte ai kundër gjashtë zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë e policorë të Beogradit. Me aktgjykimin e 26 shkurtit 2009, Tribunali dënoi pesë prej tyre — mes të cilëve Nikolla Shainoviq, Nebojsha Pavkoviq, Vlladimir Lazareviq e Sreten Lukiq — për krime kundër njerëzimit: dëbim, transferim të dhunshëm, vrasje e persekutim të shqiptarëve të Kosovës. Më vonë, aktgjykimi kundër Vlastimir Gjorgjeviqit dokumentoi se si trupat e të vrarëve ishin transferuar fshehurazi nga Kosova drejt varreve masive pranë Beogradit, te Batajnica — përpjekja për ta fshirë vetë provën.

Masakrat që u bënë aktakuzë

Vendet ku u shkel besa ndaj jetës hynë një nga një në regjistrin gjyqësor. Reçaku, ku vrasja e dyzet e ca fshatarëve më 15 janar 1999 u bë kthesa që e zgjoi botën, përmendej në aktakuzat kryesore. Krusha e Vogël dhe Meja — ku trupat u zhdukën drejt Batajnicës — u bënë pjesë e të njëjtit varg provash. Ajo që për dekada ishte mohuar si "propagandë", u vërtetua me dëshmi, ekzaminime mjeko-ligjore dhe vendime gjykate.

Drejtësia që gjykoi në të dyja anët

Tribunali nuk gjykoi vetëm një palë. Ai ngriti aktakuza edhe ndaj disa udhëheqësve të UÇK-së — mes tyre Fatmir Limaj e Ramush Haradinaj — të cilët, pas proceseve të gjata, u liruan nga akuzat. Pikërisht kjo dyanshmëri është ajo që i jep peshë regjistrit: dënimet për krimet e mëdha sistematike ndaj popullsisë civile shqiptare nuk u vendosën nga një palë e interesuar, por nga një gjykatë që gjykoi gjithkënd në bazë të provave. Mbetet parimi i prezumimit të pafajësisë për këdo deri në vendim të formës së prerë; mbetet po ashtu i pashlyeshëm fakti i vërtetuar i një fushate të organizuar dëbimi e vrasjeje.

Kodi i kujtesës si provë

Rrjeti shqiptar e ka mbajtur gjithmonë kujtesën përmes fjalës — rrëfimit, emrit, dëshmisë gojore të kaluar nga njëri brez te tjetri. Tribunali i Hagës ishte vendi ku ky kod — i pashkruar, i mbajtur gjallë me besë ndaj të vdekurve — u përkthye në gjuhën e ligjit ndërkombëtar. Emrat e mbledhur me durim te Libri i Kujtesës dhe dëshmitë e të mbijetuarve nuk mbetën më kujtim privat: ata u bënë regjistër zyrtar i njerëzimit. Ky është kuptimi i thellë i Hagës për Kosovën — jo hakmarrja, por njohja: e drejta për ta pasur historinë e vërtetë të shkruar dhe të pranuar.

Burimet

Mbështetur në regjistrin e vetë Tribunalit (ICTY) — Rezoluta 827 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (1993), aktakuza ndaj Slobodan Millosheviqit (1999) dhe aktgjykimet në çështjet Millutinoviq dhe të tjerët (2009) e Gjorgjeviq (2011) — si dhe në dokumentimin e Human Rights Watch dhe OSBE-së për krimet në Kosovë 1998–99 dhe te Libri i Kujtesës së Kosovës. Kjo faqe nuk citon burime që mohojnë krimet e vërtetuara gjyqësisht.

---

# Ismail Kadare: shkrimtari që e nxori imagjinatën shqiptare në botë (1936–2024)
https://zhurma.press/ismail-kadare/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Nga Gjirokastra te panteoni letrar botëror: legjendat, Kanuni dhe besa u bënë letërsi që qarkulloi kur vendi ishte i mbyllur (1936–2024).

Ismail Kadare (Gjirokastër, 28 janar 1936 — Tiranë, 1 korrik 2024) ishte romancieri i vetëm shqiptar që hyri në panteonin letrar botëror gjatë jetës së tij. Nga një vend i mbyllur hermetikisht nga e gjithë bota, ai dërgoi jashtë kufijve romanin shqiptar dhe, bashkë me të, imagjinatën kolektive të një populli: legjendat, Kanunin, besën, kujtesën e shekujve. Vepra e tij i dha formë asaj që shteti kishte vendosur ta fshijë — identitetin kulturor shqiptar si entitet i lirë i mendimit njerëzor.

Pse ka rëndësi

• Romancieri i vetëm shqiptar që hyri në panteonin letrar botëror gjatë jetës së tij; «Gjenerali i ushtrisë së vdekur» (1963), i botuar frëngjisht më 1970, e nxori veprën e tij përtej kufijve.

• Lënda e romaneve është kujtesa shqiptare: Kanuni dhe gjakmarrja te «Prilli i thyer» (1978), legjenda e murimit dhe besa te «Ura me tri harqe» (1978), rrethimi osman te «Kështjella» (1970).

• «Pallati i ëndrrave» (1981) u tërhoq nga qarkullimi pak pas botimit; bilanci i jetës së tij nën diktaturë mbetet debat i hapur, me të dyja të vërtetat njëkohësisht.

Gjirokastër dhe formimi

Kadare lindi dhe u rrit në Gjirokastër — qyteti i gurëve dhe kështjellave, i njëjti qytet me Enver Hoxhën. Kjo rastësi gjeografike ka ngjallur dilema të vazhdueshme tek komentatorët, por mbi të gjitha la gjurmë në prozën e tij: të rritur në të njëjtin mjedis, shkrimtari dhe diktatori kishin thithur të njëjtat legjenda, të njëjtat gurë. Ndryshimi ishte se çfarë secili zgjodhi të bënte me to.

Pas studimeve në Fakultetin e Historisë dhe të Filologjisë në Tiranë, Kadare vazhdoi në Institutin Letrar "Maxim Gorki" në Moskë, nga 1958 deri më 1960, kur acarimi i marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik e ktheu në atdhe. Aty u ekspozua ndaj letërsisë botërore, larg censurës shqiptare, dhe, sipas shënimeve të tij të mëvonshme, filloi të ushqejë dyshime ndaj realizmit socialist si doktrinë estetike. Në Tiranë punoi si gazetar, te revista letrare «Drita» nga 1960 deri më 1965, dhe më pas drejtoi «Les Lettres albanaises», revistë letrare që dilte njëkohësisht shqip e frëngjisht. Jetoi nën regjim deri në tetor 1990.

Veprat — labirintet e kuptimit

"Gjenerali i ushtrisë së vdekur" (1963) ishte romani i parë i madh: një oficer italian, pas Luftës së Dytë Botërore, shkon në Shqipëri të mbledhë kockat e ushtarëve të rënë. Ky tregim i thjeshtë mbart brendapërbrenda meditimin mbi vdekjen, kujtesën dhe absurdin e luftës. Kur u botua në frëngjisht (1970) dhe u prit nga audienca evropiane, Kadare u shfaq papritur si autor i lindur — jo si periferik ekzotik, por si romancier me zë të plotë.

Erdhën pastaj romanet e tjera: "Kështjella" (1970), ku rrethimi osman i një kështjelle shqiptare bëhet poemë e rezistencës dhe e kohës; "Kronikë në gur" (1971), rindërtim gjysmëautobiografik i fëmijërisë gjirokastrite gjatë Luftës; "Ura me tri harqe" (1978), roman ku legjenda mesjetare e murimit dhe sakrifikimit shërben si meditim mbi kujtesën kolektive dhe besën si kod moral; "Prilli i thyer" (1978), ku Kanuni dhe gjakmarrja paraqiten jo si folklor piktoresk, por si sistem me logjikën e vet të hidhur.

"Pallati i ëndrrave" (1981) mbetet ndoshta vepra më subversive e karrierës. Në Shqipërinë alegorike osmane, interpretuesi zyrtar i ëndrrave të sovranit zbulon se dija mund të jetë forma më e rrezikshme e pushtetit. Libri u tërhoq nga qarkullimi pak kohë pas botimit — censori kishte kuptuar alegorizimin — dhe u dënua publikisht në një plenum të organizuar nga Partia. "Dosja H." (1981) doli kur sistemi ende qëndronte: gjysmë testament, gjysmë llogaritje.

Mërgimi nuk e ndali shkrimin. "Piramida", alegoria e pushtetit të ngritur mbi gurët e Keopsit, doli së pari frëngjisht më 1992; pasuan "Lulet e ftohta të marsit" (2000), "Pasardhësi" (2003), mbi fatin e trashëgimtarit të supozuar të Hoxhës, dhe "Darka e gabuar" (2008), që e kthen rrëfimin te Gjirokastra e vitit 1943. Disa dorëshkrime të viteve të diktaturës, mes tyre "Vajza e Agamemnonit", i kishte nxjerrë fshehurazi në Francë, ku u ruajtën në kasafortën e një banke; romani doli në shqip vetëm më 2003.

Çështja e regjimit — të dyja të vërtetat

Jeta e Kadaresë nën diktaturën e Enver Hoxhës mbetet tema më e diskutueshme e letërsisë shqiptare, dhe ndershmëria intelektuale kërkon të mbahen parasysh të dyja të vërtetat njëkohësisht.

Nga njëra anë: Kadare u botua kur shumë autorë nuk mundeshin; u përkthye me mbështetje shtetërore; qysh nga viti 1970 u emërua deputet në Kuvendin Popullor; mori dallime zyrtare. Nga ana tjetër: vepra e tij u ndesh vazhdimisht me censurën, disa romane u tërhoqën ose dolën vetëm jashtë vendit, dhe shkrimtari jetoi me ndërgjegjinë e vazhdueshme se çdo fjali mund të lexohej nga sytë e gabuar. Më 1975 një poemë e tij kundër burokracisë, «Pashallarët e kuq», u ndalua para se të dilte; pasuan një seancë autokritike dhe një largim i përkohshëm nga Tirana në fshat. Debati shkencor mbi këtë bilanc është i ndershëm dhe i hapur — dhe nuk ka zgjidhje të thjeshtë.

Studiuesit dhe kritikët e kanë formuluar dilemën pa e zbutur. Robert Elsie, në Historical Dictionary of Albania, e quajti njëkohësisht shkrimtar thellësisht disident dhe njeri që bëri një jetë konformiste, madje bashkëpunuese — përfaqësuesin më të shquar të letërsisë nën diktaturë dhe kundërshtarin më të talentuar të regjimit; shënoi gjithashtu se shumë shqiptarë në mërgim e kritikuan më vonë me zë të lartë për kompromiset. Pas çmimit Booker të vitit 2005, shkrimtarja rumune Renata Dumitrascu shkroi se karriera e tij ishte ngritur mbi një premisë të dyshimtë dhe se Kadare nuk kishte qenë kurrë një Solzhenicin.

Kadare vetë u përgjigj se nuk kishte pretenduar kurrë të ishte disident në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, sepse kundërshtimi i hapur ndaj Hoxhës ishte i pamundur, dhe se librat e tij ishin vetë një formë rezistence. Kjo është edhe mbrojtja e tij estetike: romani si gjini, forma letrare si e tillë, ishte rezistencë ndaj një regjimi që donte realizëm socialist dhe poezi laudative. Alegoria, miti, distancimi historik nuk ishin vetëm teknika stilistike — ishin mënyra e vetme e thënies së vërtetës pa u gëlltitur nga sistemi. Lexuesi i mençur e dinte si të lexonte; censori i mesëm nuk e dinte gjithmonë si ta kapte. Kjo është arsyeja pse "Pallati i ëndrrave" arriti të botohej fare.

Largimi në fund të tetorit 1990 — dy muaj para rënies përfundimtare të diktaturës, sipas Elsie — dhe kërkesa për azil politik në Francë e mbyllin këtë kapitull me një gest të pakthyeshëm. Kadare nuk priti fundin; u largua pak muaj para tij.

Njohja botërore

Kjo njohje nisi nga një dorë e vetme. «Gjeneralin e ushtrisë së vdekur» e përktheu në frëngjisht Jusuf Vrioni, ish-i burgosur politik i regjimit, dhe libri doli te shtëpia botuese Albin Michel më 1970: lexuesi i parë evropian e takoi Kadarenë përmes frëngjishtes së Vrionit, jo përmes shqipes së origjinalit. Vrioni, i arrestuar më 1947 dhe i liruar në fund të vitit 1958, nuk e pa emrin e vet si përkthyes në asnjë libër deri më 1980; megjithatë vazhdoi ta përkthente Kadarenë deri në vdekjen e tij më 2001.

Man Booker International Prize 2005 e njohu Kadarenë si fituesin e parë të këtij çmimi — njohje inaugurale që konfirmoi pozicionin e tij si romancier i rangut të parë në nivel global. Çmimi Princi i Asturias erdhi në 2009. Çmimi Neustadt i Letërsisë Ndërkombëtare (2020) plotësoi arkivin e njohjes. Kandidat i përhershëm për Çmimin Nobel, ai nuk e mori kurrë — njëri prej emrave të vazhdueshëm dhe të papërmbytur të listave të spekulimeve të tetorit.

Korpusi i tij është përkthyer në më shumë se 40 gjuhë. Botuesi francez Fayard mori rolin kryesor të ambasadorit letrar të veprës pas viteve 1990: nga viti 1993 nisi botimin e veprave të plota në vëllime paralele shqip e frëngjisht, të cilat Kadare i rishikoi vetë, ndërkohë që përkthimet angleze e çuan atë tek lexuesit anglofon. Vepra ka arritur tregje letrare nga Brazili deri në Japoni — e veçanta nuk ishte egzotika, por universaliteti.

Nderimet dhe çmimet

Pas largimit në Paris më 1990, jeta e tij u nda mes Francës dhe Shqipërisë. Më 1996 u zgjodh anëtar i asociuar i huaj i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike të Francës, në fronin e lënë bosh nga Karl Popper — korrespondent i saj ishte qysh më 1989; më 2016 u dekorua Commandeur de la Légion d'Honneur dhe më 2023 u ngrit në gradën Grand Officier.

Çmimet ndërkombëtare shtrihen mbi tri dekada: Prix mondial Cino Del Duca (1992), Herder (1998), Man Booker International (2005 — i pari i atij lloji), Çmimi Princi i Asturias për Letërsinë (2009), Jerusalem Prize (2015), Park Kyong-ni (2019) dhe Neustadt International Prize for Literature (2020). Emri i tij u përfol për vite për Nobelin e Letërsisë, por nuk e mori.

Shkrimtarja Kapka Kassabova, jurorja që e propozoi për Neustadt-in, e vendosi aty ku e vendos edhe kritika perëndimore: e quajti pasardhës të Franz Kafkës dhe shkroi se askush pas Kafkës nuk kishte zbritur kaq thellë në mekanizmin ferror të pushtetit totalitar dhe në gjurmën që ai lë në shpirtin njerëzor. Më 2023 mori urdhrin «Hasan Prishtina» të Republikës së Kosovës dhe, me dekret presidencial të 1 gushtit të atij viti, shtetësinë e Kosovës, që iu dorëzua në shtator në Tiranë.

Bartësi i kodit

Ekziston një rrugë tjetër për ta kuptuar Kadarenë — jo si individ, por si funksion kulturor. Shqipëria e Hoxhës ishte vendi më i izoluar në Evropë: kufij hermetikë, propagandë totale, dënim i çdo lidhje me jashtë. Pikërisht aty, Kadare mbajti gjallë kodin e kulturës shqiptare: gjuhën si instrument artistik të aftë, legjendat (Doruntina, ura e Rozafatit, besa, Kanuni) si kornizë morale dhe estetike, kujtesën historike si substrat të identitetit kolektiv.

Ai e nxori atë kod jashtë — jo me kontrabandë fizike, por me roman. Kur lexuesi francez hapi "Gjeneralin e ushtrisë së vdekur" në 1970, hasi jo eksotikën periferike, por formën letrare të plotë: problematikë universale, strukturë me integritet, zë me autoritet. Shqipëria nuk ishte thjesht periferi e Evropës — kishte prodhuar roman botëror pikërisht kur ishte bllokuar nga shteti i vet.

Kur Kadare vdiq më 1 korrik 2024 në Tiranë, 88 vjeç, pasi u dërgua me urgjencë në spital me arrest kardiak, u ndal zëri i vetëm shqiptar që kishte folur pa ndërmjetës drejtpërdrejt me panteonin letrar botëror. Vepra mbetet — si dëshmi, si punë artistike, si fjalori i pandashëm i atij rrjeti kulturor që u mundua të shuhet dhe nuk u shua.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në korpusin e vetë veprës së Kadaresë dhe në regjistrat zyrtarë të çmimeve ndërkombëtare:

• Ismail Kadare, Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963); botimi frëngjisht Le Général de l'armée morte, Albin Michel, Paris, 1970.

• Ismail Kadare, Pallati i ëndrrave (1981); botimi frëngjisht Le Palais des rêves, Fayard, Paris.

• Korpusi i veprave të Kadaresë në frëngjisht — Éditions Fayard, Paris (botuesi kryesor pas 1990).

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (2010) — zëri Kadare, Ismail

• Robert Elsie — Ismail Kadare (Albanian Literature)

• Robert Elsie — Jusuf Vrioni: Back to Tirana, 1943–1947 (Texts and Documents of Albanian History)

• Encyclopaedia Britannica — Ismail Kadare

• Académie des sciences morales et politiques — Ismaïl Kadaré

• The Guardian — David Bellos, Ismail Kadare obituary (1 korrik 2024)

• The Guardian — Ismail Kadare, giant of Albanian literature, dies aged 88 (1 korrik 2024)

• Neustadt International Prize for Literature — 2020: Ismail Kadare (World Literature Today / University of Oklahoma)

• The New York Review of Books — Noel Malcolm, Ismail Kadare, ‘In the Palace of Nightmares’: An Exchange (15 janar 1998)

• Prishtina Insight (BIRN) — Renowned Albanian Writer Ismail Kadare Granted Kosovar Citizenship (6 shtator 2023)

• Wikipedia — Ismail Kadare

• Man Booker International Prize 2005 — regjistri zyrtar i çmimit inaugural (Booker Prize Foundation).

---

# Fan Noli: peshkopi që i ndërtoi kombit institucionet nga Bostoni
https://zhurma.press/fan-noli/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-09-26

Peshkopi, dijetari dhe kryeministri i Revolucionit të Qershorit 1924 — zemra e diasporës që ndërtoi institucionet e kombit nga Bostoni.

Kisha kombëtare, federata, gazeta, madje edhe një letërsi e tërë botërore në shqip — të gjitha u ndërtuan në Boston, një oqean larg atdheut, sepse në atdhe nuk lejoheshin të ndërtoheshin. Fan Noli ishte zemra e asaj vatre të largët: peshkop që ia dha shqipes edhe Perëndinë, dijetar që e ktheu Shekspirin tosk, dhe kryeministri që, pas Revolucionit të Qershorit 1924, qeverisi gjashtë muaj para se një restaurim i mbështetur nga fqinjët ta dëbonte në dyzet vjet mërgim. Historia e tij është historia e rrjetit shqiptar të mërgimit: i aftë të ndërtojë një komb nga larg, por jo ta mbrojë atë nga afër.

Pse ka rëndësi

• Lindi Theofan Stilian Mavromati më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe të vilajetit të Adrianopojës; më 1906 emigroi në Amerikë, ku u bë njëherësh klerik, gazetar, përkthyes e politikan.

• Më 22 mars 1908 meshoi për herë të parë në shqip, në Boston; Kongresi i Beratit i 17 shtatorit 1922 shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare; Noli u shugurua peshkop më 1923.

• Revolucioni i Qershorit 1924 e bëri kryeministër për gjashtë muaj; pas kthimit të Ahmet Zogut kaloi mbi dyzet vjet në mërgim, deri në vdekjen më 1965 në Florida.

Kush ishte

Fan Noli lindi Theofan Stilian Mavromati më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe, një fshat i banuar nga shqiptarë brenda vilajetit osman të Adrianopojës (Edirne), i themeluar dikur nga familje që e kishin prejardhjen te Qyteza e Kolonjës. U rrit në një botë ortodokse ku gjuha e kishës ishte greqishtja dhe ku të quheshe shqiptar e ortodoks njëkohësisht ishte gati e ndaluar. Pikërisht ai paradoks do të bëhej çështja e jetës së tij.

Në vitin 1906 emigroi në Amerikë, ku jeta e tij u shndërrua. Atje u bë njëherësh klerik, studiues, gazetar, përkthyes e politikan — figura më shumëplanëshe e Rilindjes së vonë. Mori gradën Bachelor of Arts në Universitetin e Harvardit më 1912 dhe, paralelisht, ndërtoi institucionet që do t'i jepnin diasporës shqiptare të Amerikës një zë të vetin.

Kronologjia

• 1882Lind më 6 janar në Ibrik Tepe, vilajeti i Adrianopojës.

• 1906Emigron në Shtetet e Bashkuara.

• 1908Më 22 mars meshon për herë të parë në shqip, në Boston; shugurohet prift.

• 1909–11Redakton gazetën Dielli, organin e shqiptarëve të Bostonit.

• 1912Bashkëthemelon Federatën Panshqiptare Vatra me Faik Konicën; diplomohet në Harvard.

• 1916Përkthen Othellon — vepra e parë e Shekspirit në shqip.

• 1922Kongresi i Beratit (17 shtator) shpall autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare; Noli shugurohet peshkop.

• 1924Revolucioni i Qershorit e bën kryeministër; në dhjetor rrëzohet nga kthimi i Ahmet Zogut.

• 1965Vdes më 13 mars në Fort Lauderdale, Florida, pas mbi dyzet vjet mërgimi.

Kodi: gjuha që iu dha edhe Perëndisë

Noli e kuptoi diçka që Rilindja e kishte ngritur në parim: një komb nuk është i lirë nëse lutet, mëson e shkruan në gjuhën e tjetrit. Më 22 mars 1908, në një sallë të Bostonit, ai meshoi për herë të parë në shqip — një akt fetar që ishte njëkohësisht politik. Shkëndija kishte qenë një refuzim: një punëtor i ri shqiptar, i vdekur nga gripi, ishte lënë pa varrim ortodoks ngaqë identifikohej si shqiptar. Nga ajo fyerje lindi një kishë. Më 1922, Kongresi i Beratit shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare, duke e shkëputur besimtarin shqiptar nga vartësia shpirtërore ndaj qendrave të huaja.

I njëjti instinkt — t'i jepej shqipes çdo regjistër i lartë që i ishte mohuar — e çoi te letërsia botërore. Noli ktheu në një toskërishte të rrahur e madhështore Othellon (1916, Shekspiri i parë shqip), Hamletin, Makbethin e Jul Cezarin, si dhe Servantesin, Ibsenin dhe rubairat e Omar Khajamit. Aty ku Sami Frashëri e kishte ndërtuar kodin — gjuhën e shkruar — Noli e shtriu atë kod deri te altari dhe deri te skena e tragjedisë.

Vatra dhe Dielli: zemra në Boston

Më 28 prill 1912 — të njëjtin vit që flamuri u ngrit në Vlorë — Noli dhe Faik Konica bashkuan shoqëritë shqiptare të Amerikës në një federatë të vetme: Vatra. Emri nuk ishte i rastësishëm — vatra është zjarri që mban bashkë një familje të shpërndarë. Gazeta Dielli, që Noli e kishte redaktuar që nga 1909-a, u bë organi i saj. Për një brez, Vatra ishte qeveria e padeklaruar e diasporës: mblidhte para, bënte lobim për çështjen shqiptare dhe i jepte mërgimit një adresë. Pavarësia e 1912-s u financua e u mbrojt jo vetëm në Vlorë, por edhe në sallat e Bostonit — dëshmi se rrjeti shqiptar punonte më mirë i shpërndarë sesa i rrethuar.

Gjashtë muaj qeveri

Në qershor 1924, një kryengritje që Noli e quajti Revolucion i Qershorit përmbysi pushtetin dhe e ngriti atë në krye të një qeverie reformatore — të parën me një program demokratik e antifeudal në historinë e shtetit të ri. Por programi mbeti i pambrojtur. Në dhjetor të po atij viti, Ahmet Zogu u kthye me përkrahje nga jashtë — mes saj edhe ndihmë jugosllave — dhe e rrëzoi qeverinë. Noli iku. Eksperimenti i parë demokratik shqiptar zgjati gjashtë muaj; mërgimi që pasoi zgjati mbi dyzet vjet. Është e njëjta linjë që përshkon tërë rrjetin: sa herë shqiptarët ngrinin diçka të tyren, fqinjët dhe fuqitë zgjidhnin ta shuanin.

Dyzet vjet mërgim

Gjashtë muajt në krye të Shqipërisë i kushtuan dyzet vjet jashtë saj. Iku me dënim me vdekje mbi kokë, dhe mërgimi nuk mbaroi kurrë: vdiq në Fort Lauderdale më 13 mars 1965, dyzet e një vjet pas rrëzimit.

Ç'bëri me ato dekada është vetë përgjigjja se kush ishte. Përktheu Shekspirin në shqip. Doktoroi në moshën gjashtëdhjetë e tre vjeç, me disertacion mbi Skënderbeun. Shkroi një libër mbi Bethovenin dhe Revolucionin Frëng — një peshkop i një kishe të vogël diaspore që merrej me muzikën e një epoke tjetër, sepse mërgimi ia kishte lënë kohën dhe ia kishte marrë vendin.

Dhe mori para nga Kominterni. Kjo nuk hiqet nga skeda. Noli i të gjithëve nuk ekziston: komunistët e Hoxhës u mburrën me «kryeministrin progresist të 1924-ës» dhe harruan peshkopin; diaspora ortodokse e Masaçusetsit nderon themeluesin e kishës dhe harron flirtin me Moskën; shkollat e sotme e mësojnë si përkthyes dhe harrojnë sa i dhunshëm ishte si polemist. Asnjëri prej tyre nuk është i plotë pa të tjerët.

Rrjeti

Fan Noli nuk qëndron vetëm. Ai trashëgoi shtetin që Ismail Qemali shpalli në 1912 dhe u përpoq ta demokratizonte; e shtriu kodin e gjuhës që Sami Frashëri kishte ndërtuar, duke e çuar te liturgjia dhe te letërsia; ndërtoi Vatrën krah për krah — dhe shpesh në rivalitet — me Faik Konicën; dhe u rrëzua nga Ahmet Zogu, i njëjti njeri që do ta kthente Shqipërinë në mbretëri. Katër figura, një rrjet i vetëm: ai i një kombi që i kishte mendjet e veta të shpërndara nëpër botë, të zotat ta projektonin atdheun, por rrallë të lejuar ta mbanin.

Trashëgimia

Noli vdiq në Florida më 13 mars 1965, larg vendit që e kishte qeverisur për gjysmë viti. Por shumëçka prej tij mbijetoi: Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare ekziston ende; përkthimet e tij mbeten kanunore, e lexuara në shkolla e në skenë; Vatra dhe Dielli vazhdojnë në Amerikë. Komunizmi shqiptar do ta përvetësonte selektivisht si "kryeministrin demokrat", duke heshtur peshkopin; mërgimi e kujtoi të tërin. Ai mbetet provë e dyfishtë e rrjetit shqiptar: dëshmi se ai mund të ndërtonte institucione kombëtare nga çdo cep i botës — dhe dëshmi se, kur ato institucione preknin pushtetin në shtëpi, jetëgjatësia e tyre matej në muaj.

Hollësi të rrugëtimit

Mesha e parë shqipe u mbajt në Knights of Honor Hall të Bostonit më 22 mars 1908, pak javë pasi Noli ishte dorëzuar dhjak e mandej prift nga Kisha Ruse; ngjarja që e nxiti — refuzimi i një varrimi ortodoks për një shqiptar në Hudson të Masaçusetsit — i kishte dhënë formë vendimit për një kishë kombëtare. Pas Kongresit të Beratit (1922) u shugurua peshkop i Korçës e më pas mitropolit i Durrësit.

Qeveria gjashtëmujore e vitit 1924 nisi me një fjalim: mbi arkivolin e deputetit Avni Rustemi, të vrarë atë vit, Noli mbajti një ligjëratë aq të zjarrtë sa ndezi Revolucionin e Qershorit; më 16 qershor u bë kryeministër. Programi i tij, «Njëzet pikat», synonte ndarjen e tokës dhe fundin e feudalizmit — vizioni më i guximshëm reformator i kohës. Por njohja diplomatike e Bashkimit Sovjetik e ftohu Perëndimin, pronarët e mëdhenj e luftuan reformën agrare, dhe më 24 dhjetor 1924 një Zogu i armatosur nga Beogradi e rrëzoi qeverinë. Në mërgim, Noli i shtoi kanunit të përkthimeve shqipe edhe Edgar Allan Poe-n e Blasko Ibanjezin, përkrah Shekspirit, Servantesit e rubairave të Khajamit.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe studimet e mirënjohura: Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); Encyclopædia Britannica (zëri «Fan S. Noli»); arkivat e federatës Vatra dhe të gazetës Dielli (Boston); si dhe veprat e përkthimet e vetë Nolit. Datat kryesore: lindja 6 janar 1882 (Ibrik Tepe) – vdekja 13 mars 1965 (Fort Lauderdale); mesha e parë shqip 22 mars 1908; themelimi i Vatrës 28 prill 1912; Kongresi i Beratit 17 shtator 1922; kryeministër qershor–dhjetor 1924.

---

# Pjetër Bogdani: babai i prozës shqiptare
https://zhurma.press/pjeter-bogdani/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Babai i prozës shqiptare — peshkop, dijetar dhe kryengritës i Kosovës që më 1685 i dha gjuhës shqipe veprën e parë origjinale.

Një popull mund të mbahet gjallë nga gjuha e tij edhe kur shteti i mungon. Pjetër Bogdani — peshkop i Kosovës, dijetar i shkolluar mes Romës e Padovës, dhe në fund kryengritës i armatosur — e provoi këtë më 1685, kur botoi Çetën e profetëve: prozën e parë origjinale të madhe të shkruar shqip. Para tij gjuha kishte vetëm përkthime fetare; me të, ajo mbajti mbi shpinë një enciklopedi të tërë diturie. Bogdani është nyja ku kodi i kombit — gjuha e shkruar — kthehet nga lutje në mendim.

Pse ka rëndësi

• Pjetër Bogdani lindi rreth vitit 1630 në Guri i Hasit (burimet luhaten 1625–1630), u shkollua te françeskanët e Çiprovcit, në Kolegjin Ilirik të Loretos dhe në Propaganda Fide në Romë, ku doli doktor i filozofisë dhe i teologjisë.

• Më 1656 u emërua peshkop i Shkodrës dhe më 1677 kryepeshkop i Shkupit; më 1689 organizoi rezistencën katolike krah ushtrive habsburgase dhe vdiq nga murtaja në Prishtinë.

• Më 1685 botoi në Padovë Cuneus Prophetarum — Çeta e profetëve — prozën e parë origjinale të madhe të shkruar shqip; para tij letërsia shqipe ishte një varg përkthimesh fetare, nga Meshari i Gjon Buzukut (1555) te Pjetër Budi e Frang Bardhi.

Kush ishte

Bogdani lindi rreth vitit 1630 në Guri i Hasit, afër Hasit në Kosovën e sotme, në një familje katolike që do t'i jepte Kishës dy kryepeshkopë. Xhaxhai i tij, Andrea Bogdani, ishte vetë kryepeshkop i Shkupit dhe njeri i shkronjave. Pjetri u shkollua te françeskanët e Çiprovcit, pastaj në Kolegjin Ilirik të Loretos pranë Ankonës, dhe më në fund në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë, ku doli doktor i filozofisë dhe i teologjisë. Ky nuk ishte një prift fshati i shkolluar përciptas, por një europian i formuar plotësisht — që njihte skolastikën, astronominë, gjeografinë e gjuhët klasike — dhe pikërisht prej kësaj formate lindi guximi i tij: të mendonte se shqipja e nënës mund të mbante mbi vete dijen e një epoke.

Kronologjia

• ~1630Lind në Guri i Hasit, Kosovë (burimet luhaten 1625–1630).

• 1651–56Shkollohet në Loreto dhe në Propaganda Fide, Romë; doktor i filozofisë e teologjisë.

• 1656Emërohet peshkop i Shkodrës; vepron ndër vështirësi nën pushtetin osman.

• 1677Pason të ungjin si kryepeshkop i Shkupit dhe administrator apostolik i Serbisë.

• 1685Boton në Padovë Cuneus Prophetarum — «Çeta e profetëve», proza e parë origjinale shqipe.

• 1689Organizon rezistencën katolike krah ushtrive habsburgase; vdes nga murtaja në Prishtinë.

Kodi: proza e parë shqipe

Para Bogdanit, letërsia shqipe ishte një varg përkthimesh fetare. Gjon Buzuku kishte dhënë librin e parë shqip, Mesharin e vitit 1555; Pjetër Budi dhe Frang Bardhi e pasuruan gjuhën me lutësore, doktrina dhe me fjalorin e parë shqip. Të gjithë këta i përkasin letërsisë së vjetër gege — atij brezi shkrimtarësh veriorë që e shkruan shqipen pikërisht kur perandoritë rreth saj e mohonin. Bogdani është kulmi dhe mbyllja e kësaj epoke: ai nuk përktheu, ai shkroi. Brenda veprës gjenden edhe «Këngët e Sibilave», dhjetë vargje origjinale ku profeteshat pagane flasin shqip — ndër vargjet e para origjinale të shkruara në gjuhën tonë, pas atyre të Pjetër Budit.

Kjo është arsyeja pse Bogdanin e quajmë «babai i prozës shqiptare». Por ai ishte edhe një atdhetar i heshtur i vetëdijes gjuhësore: në parathënie ankohej me dhembje për shqipen «që mjerisht ka mbetur pa u lëruar», shpiku terma, vendosi rregulla, u përpoq t'i jepte gegërishtes një trup letrar — shekuj para Rilindjes. Filli që ai nisi do të arrinte kulmin e tij institucional dy shekuj më vonë te Sami Frashëri dhe alfabeti i njësuar.

«Çeta e profetëve»: vepra

Vepra doli në Padovë më 1685, me ndihmën e kardinalit Gregorio Barbarigo, në dy pjesë me nga katër kapituj, të shtypura në dy shtylla paralele — njëra shqip (gegërisht), tjetra latinisht — afër një mijë faqesh, e stolisur me gravura në bakër. Përmbajtja ndërthur teologjinë, filozofinë dhe shkencën: krijimin e botës, profetët, jetën e Krishtit, çështje astronomie e natyre. Botimet e mëvonshme (1691, 1702) e zëvendësuan latinishten me italishten dhe i hoqën emrin origjinal, duke e quajtur L'infallibile verità della cattolica fede — një cenzurë e butë që tregon sa i pavarur ishte mendimi i autorit. Lexo veprën e plotë dhe analizën →

Kryengritësi i 1689-s

Kur Lufta e Madhe Turke solli ushtritë austriake në Kosovë më 1689, Bogdani nuk mbeti dijetar në dhomë. Ai organizoi rezistencën katolike, mblodhi disa mijëra vullnetarë shqiptarë — sipas burimeve, myslimanë e të krishterë bashkë — dhe i çoi krah trupave habsburgase. Ishte një ëndërr çlirimi që do të dështonte kur fati i luftës u kthye; murtaja e kapi në Prishtinë, ku vdiq në dhjetor 1689 dhe u varros në kishën e qytetit, varr që osmanët më vonë e përdhosën. Kjo kryengritje vendoset në të njëjtin fill me rezistencën katolike shqiptare të Skënderbeut dy shekuj më parë: po ai model — udhëheqje shqiptare, aleancë me një fuqi perëndimore, dhe në fund një Perëndim që largohet kur llogaria ndryshon.

Fakt dhe shtrembërim

Bogdani e quajti veten herë «shqiptar», herë me emrat krahinorë e kishtarë të kohës, dhe shkroi me vetëdijen e plotë se po i shërbente «kombit tonë» duke zgjedhur shqipen. Disa sot e shtrembërojnë këtë larmi vetëquajtjesh për t'i mohuar identitetin shqiptar. Por kjo është anakronizëm i qëllimshëm: në shekullin XVII identiteti shprehej me terma kishtarë e krahinorë te të gjithë popujt e Ballkanit — ndërgjegjja kombëtare moderne ende s'ishte formuar askund. Ajo që numëron është gjuha që ai zgjodhi, me dije, kur s'kishte asnjë detyrim ta bënte: shqipja.

Burimet

Kjo ekspozitë mbështetet në regjistrin historik dhe studimet e mirënjohura: Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs / Columbia University Press, 1995), kapitulli mbi letërsinë e hershme katolike; Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005) dhe A Biographical Dictionary of Albanian History; albanianliterature.net (Elsie), faqet mbi Bogdanin dhe «Songs of the Sibyls»; si dhe vetë Cuneus Prophetarum (Padovë, 1685). Për veprën e plotë e analizën, shih artikullin «Çeta e profetëve» dhe proza e parë shqipe. — Redaksia ZHURMA

---

# Heqja e Autonomisë së Kosovës (1989): para se të kishte një luftë, pati një ligj
https://zhurma.press/heqja-e-autonomise/
Type: event
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Marsi 1989 — kur vetëqeverisja shqiptare në Jugosllavi u shkëput me dy votime dhe me tanke rreth Kuvendit. Rrënja shkakësore e gjithë dekadës që pasoi.

Para se të kishte një luftë, pati një ligj. Më 1989, ajo që Kosova kishte fituar me Kushtetutën e vitit 1974 — një vetëqeverisje gati-republikane brenda Jugosllavisë — u shkëput me dy votime parlamentare dhe me tanke rreth ndërtesës. Heqja e autonomisë nuk ishte një ngjarje e vetme; ishte çmontimi i rrjetit institucional shqiptar në Jugosllavi — dhe shkaku i drejtpërdrejtë i gjithçkaje që pasoi në dekadën pasuese.

Pse ka rëndësi

• Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 e kishte bërë Kosovën krahinë autonome me kushtetutë, Kuvend, gjykata, polici, arsim e gjuhë zyrtare të vetat, dhe me të drejtë vetoje ndaj ndryshimeve të kushtetutës serbe — «republikë në gjithçka veç emrit».

• Më 20 shkurt 1989 rreth 1.300 minatorë të Trepçës nisën një grevë urie tetëditore nën tokë kundër amendamenteve; rreth 180 prej tyre përfunduan në spital, dhe vetë greva u përdor si justifikim për gjendjen e jashtëzakonshme.

• Më 23 mars 1989 Kuvendi i Kosovës, i rrethuar nga tanke, «miratoi» amendamentet; pesë ditë më vonë Kuvendi i Serbisë i shpalli përfundimtare, dhe Kosova humbi kontrollin mbi policinë, gjyqësorin, arsimin dhe veton.

• Më 28 qershor 1989, në fushën e Gazimestanit, Millosheviqi mbajti para rreth një milion vetësh fjalimin për 600-vjetorin e Betejës së Kosovës (1389) — miti mesjetar u kthye në lëndë djegëse politike.

Çfarë u hoq — autonomia e vitit 1974

Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 e bëri Kosovën një krahinë autonome me një status që, sipas historiografisë standarde, ishte "republikë në gjithçka veç emrit". Krahina kishte kushtetutën e vet, Kuvendin e vet, gjykatat, Bankën Popullore, kontrollin mbi policinë, arsimin e gjuhën zyrtare — dhe një të drejtë vetoje ndaj ndryshimeve të kushtetutës serbe. Brenda federatës, Kosova ishte një njësi vendimmarrëse më vete. Ky ishte, në thelb, një rrjet i tërë vetëqeverisjeje: institucione në gjuhën shqipe, universiteti i Prishtinës, një jetë publike që funksiononte në kodin e vet.

Orkestrimi: revolucioni antiburokratik dhe greva e Trepçës

Heqja nuk ra nga qielli në mars. Që nga viti 1987, Sllobodan Millosheviqi e kishte ndërtuar ngjitjen e tij mbi ankthin serb për Kosovën: me të ashtuquajturin “revolucion antiburokratik” ai rrëzoi udhëheqjet e Vojvodinës, të Malit të Zi dhe të vetë Kosovës, duke vendosur njerëz besnikë. Mekanika ishte e thjeshtë — të grumbullohej në duart e Serbisë një bllok votash në presidencën kolektive të Jugosllavisë dhe, njëkohësisht, t’i hiqeshin Kosovës mjetet juridike për t’i rezistuar.

Rrjeti u përpoq ta ndalte heqjen me trupin e vet. Më 20 shkurt 1989, rreth 1.300 minatorë të kompleksit të Trepçës zbritën në galeritë e thella dhe nisën një grevë urie nën tokë — tetë ditë në errësirë, kundër amendamenteve dhe kundër politikanëve të vendosur nga Beogradi; rreth 180 prej tyre përfunduan në spital. Greva e Trepçës mbetet një nga aktet më të pastra të dinjitetit kolektiv në kujtesën e Kosovës — dhe pikërisht ajo u përdor si justifikim për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme që do të rrethonte Kuvendin një muaj më vonë.

Si u hoq: marsi 1989

Më 23 mars 1989, Kuvendi i vetë Kosovës — i rrethuar nga tanke dhe forca policore, mes protestash e gjendjeje të jashtëzakonshme — "miratoi" amendamentet që ia hiqnin krahinës kompetencat. Pesë ditë më vonë, më 28 mars 1989, Kuvendi i Serbisë i shpalli ndryshimet kushtetuese përfundimtare. Me një votim, Kosova humbi kontrollin mbi policinë, gjyqësorin, arsimin, politikën ekonomike e gjuhësore dhe veton mbi ndryshimet e mëtejshme. Vetëqeverisja e vitit 1974 mbaroi. Sllobodan Millosheviqi, i ngjitur në krye të Serbisë pikërisht mbi çështjen e Kosovës, vendosi kontroll të drejtpërdrejtë mbi krahinën.

Gazimestani: miti i 1389-ës si armë

Tre muaj më vonë, më 28 qershor 1989, në fushën e Gazimestanit, Millosheviqi mbajti fjalimin para një turme prej rreth një milion vetësh, me rastin e 600-vjetorit të Betejës së Kosovës (1389). Data — Vidovdan — dhe beteja mesjetare u kthyen në lëndë djegëse politike: një mit kombëtar i ringjallur për të legjitimuar atë që sapo ishte bërë me ligj. Historianët dhe gazetaria ndërkombëtare e lexojnë sot atë fjalim si një nga shkëndijat e drejtpërdrejta të luftërave jugosllave të viteve '90.

Pretendimi — dhe pse nuk qëndron

PRETENDIMI (zyrtar, Beograd): heqja ishte një akt i brendshëm e ligjor, "rivendosje e sovranitetit kushtetues të Serbisë", i miratuar me votim të rregullt të Kuvendit të Kosovës.

FAKTI: votimi i 23 marsit u zhvillua nën rrethim ushtarak e policor dhe presion të hapur — kushte që e zhveshin nga çdo kuptim "vullneti i lirë". Amendamentet kërkonin një shumicë prej dy të tretave; sipas historiografisë standarde ajo shumicë nuk u arrit realisht, por kryesia e Kuvendit e shpalli gjithsesi kalimin. Pasoja praktike nuk ishte "rregull kushtetues", por shkarkime masive nga puna, mbyllja e arsimit publik në gjuhën shqipe dhe një regjim që Tribunali i Hagës më vonë e dokumentoi si fillimin e një fushate sistematike diskriminimi e dhune. Vetë heqja e autonomisë figuron si konteksti themelues në aktakuzën e Hagës kundër Millosheviqit.

Përgjigjja: rrjeti që u rindërtua në fshehtësi

Më 2 korrik 1990, 114 nga 123 delegatët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës shpallën Kosovën njësi të barabartë brenda Jugosllavisë; më 5 korrik 1990 Serbia e shpërndau Kuvendin. Dy muaj më vonë, më 7 shtator 1990, në Kaçanik, delegatët e shpërndarë miratuan fshehurazi Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Lindi shteti paralel: shkolla nëpër shtëpi, një qeveri në hije, një sistem shëndetësor e tatimor i mbajtur me solidaritet. Ibrahim Rugova udhëhoqi një rezistencë jo të dhunshme; institucionet shqiptare nuk u shuan — ato zbritën nën tokë. Rrjeti që u shemb me ligj u rindërtua në fshehtësi, i mbajtur jo nga shteti, por nga besa dhe gjuha.

Rrënja e viteve '90

Heqja e autonomisë është rrënja shkakësore e gjithë krahut të viteve '90 në këtë muze. Pa marsin 1989 nuk kuptohet as shteti paralel i Rugovës, as kalimi nga rezistenca paqësore tek UÇK-ja kur paqja nuk solli njohje, as Drenica, as Reçaku, as lufta e vitit 1999. Kjo është historia e një rrjeti që iu mohua e drejta të qeveriste veten — dhe që, edhe kur iu hoq me ligj, refuzoi të shpërbëhej.

Burimet

Encyclopædia Britannica (Kosovo — autonomia 1974, amendamentet e 1989-ës, shpërndarja e Kuvendit korrik 1990, Kushtetuta e Kaçanikut shtator 1990); Aktakuza e Tribunalit Ndërkombëtar të Hagës (ICTY) kundër Sllobodan Millosheviqit (konteksti i heqjes së autonomisë); Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001); Radio Evropa e Lirë (fjalimi i Gazimestanit, 28 qershor 1989); Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) dhe Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (2000) (revolucioni antiburokratik i 1987-ës, greva e minatorëve të Trepçës në shkurt 1989, votimi i 23 marsit nën shumicën e dy të tretave). Faktet kryesore — datat kushtetuese, kompetencat e hequra, shpërndarja e Kuvendit — janë verifikuar përballë këtyre burimeve të besueshme përpara botimit.

Vijimi në Enciklopedi: Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 — përgjigjja kushtetuese e delegatëve të Kosovës, para ndërtesës së bllokuar të Kuvendit.

---

# Lidhja e Lezhës: besëlidhja e parë shqiptare
https://zhurma.press/lidhja-e-lezhes/
Type: organization
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-09-26

Besëlidhja e parë shqiptare — 2 mars 1444, kur principatat e Arbërisë u ngritën si një front i vetëm nën Skënderbeun.

Lidhja e Lezhës ishte besëlidhja ushtarake e princërve shqiptarë, e themeluar në kuvendin e mbledhur nga Gjergj Kastrioti — Skënderbeu në qytetin venedikas të Lezhës më 2 mars 1444. Për herë të parë në mesjetë, principatat e copëtuara të Arbërisë u ulën në një tryezë të vetme dhe dolën me një front të përbashkët kundër Perandorisë Osmane. Nëse e gjithë kjo enciklopedi mban një tezë — se shqiptarët kanë qenë gjithnjë një rrjet që fuqitë e mëdha e kanë dashur të copëtuar — atëherë Lezha është prova se rrjeti mund të ngrihej. U ngrit njëherë. Mbahet mend pikërisht sepse ishte e rrallë.

Pse ka rëndësi

• U themelua më 2 mars 1444 në Lezhën venedikase: krerët e Kastriotëve, Arianitëve, Dukagjinëve, Muzakajve, Spanëve, Dushmanëve, Thopiajve, Balshajve e Zaharajve dolën me një front të përbashkët prej rreth 8.000 luftëtarësh.

• Skënderbeu u shpall «kreu i Lidhjes së popullit shqiptar» dhe nënshkruante Dominus Albaniae, por mbeti primus inter pares — pa të drejtë të ndërhynte në punët e brendshme të zotërimeve të tjera.

• Lidhja funksiononte vetëm në fushën ushtarake, kurrë si qeveri; qëndronte mbi besën e jo mbi një fron qendror — prandaj ishte njëkohësisht e mundur dhe e brishtë.

Kush u ul në tryezë

Më 2 mars 1444, nën patronazhin venedikas, Skënderbeu mblodhi në Lezhë krerët e shtëpive më të fuqishme fisnike të Arbërisë. Burimet i emërtojnë: Kastriotët (vetë Skënderbeu), Arianitët (Gjergj Arianiti), Dukagjinët (Pal e Nikollë Dukagjini), Muzakajt (Theodor Korona Muzaka), Spanët (Pjetër Spani), Dushmanët (Lekë Dushmani), Thopiajt (Andrea e Tanush Thopia), Balshajt (Gjergj Strez, Gjon e Gojko Balsha), Zaharajt (Lekë Zaharia) dhe Stefan Crnojeviçi i Zetës. Forca e përbashkët u vlerësua rreth 8 000 luftëtarësh. Skënderbeu u shpall "kreu i Lidhjes së popullit shqiptar" dhe nënshkruante Dominus Albaniae — "Zot i Arbërisë".

Kronologjia

2 mars 1444 — kuvendi i Lezhës; besëlidhja themelohet nën mbrojtjen e Venedikut. 1444 — fitorja e parë e madhe te Torviolli. 1445 — Mokra. 1448 — marrëveshja me Venedikun (Dagnumi mbetet venedikas kundrejt pagesës vjetore prej 1 400 dukatësh dhe privilegjeve tregtare për disa anëtarë). 1450 — rrethimi i parë i Krujës; deri këtu uniteti fillestar tashmë kishte filluar të shthurej. 1457 — fitorja e madhe e Albulenës (Ujëbardha). 1466–1467 — rrethimet e dyta e të treta të Krujës nga vetë Mehmeti II. 17 janar 1468 — vdes Skënderbeu në Lezhë; rezistenca vazhdon e copëzuar deri në rënien e Shkodrës (1479).

Kodi që i lidhte — dhe që s'mjaftoi

Lidhja e Lezhës nuk ishte një shtet. Skënderbeu ishte primus inter pares — udhëheqës ushtarak suprem, por pa të drejtë të ndërhynte në punët e brendshme të zotërimeve të tjera; secili princ ruante sundimin mbi tokën e vet dhe kontribuonte me "njerëz e para". Ajo që i mbante bashkë nuk ishin institucionet — ato mungonin — por kodi i përbashkët: e njëjta gjuhë, e njëjta besë e dhënë në tryezë, e njëjta kishë e ndarë mes Lindjes e Romës, e njëjta tokë e kërcënuar. Pikërisht ngaqë lidhja qëndronte mbi besën dhe jo mbi një fron qendror, ajo ishte njëkohësisht e mundur dhe e brishtë: mjaftonte një princ të "shkonte në rrugën e vet" — siç thotë burimi — që fronti i përbashkët të çahej. Kjo është e njëjta gjeometri që do të përsëritej te Lidhja e Prizrenit më 1878: rrjeti di të lidhet shpejt kur rrezikohet, por fuqitë e mëdha gjithmonë gjejnë tegelin për ta shkëputur.

Pse u shthur

Lidhja funksiononte vetëm në fushën ushtarake, kurrë si qeveri. Venecia, që e kishte "nisur dhe organizuar" besëlidhjen, e bëri këtë për interesin e vet — për t'i mbajtur osmanët larg zotërimeve të veta bregdetare — dhe nuk ngurroi të luftonte vetë Skënderbeun (1447–1448) kur interesat u ndeshën. Brenda pak vitesh disa shtëpi u tërhoqën ose kaluan anash; deri më 1450 lidhja kishte "pushuar të funksiononte siç ishte menduar fillimisht", dhe vetëm Skënderbeu me Arianitin mbajtën rezistencën e bashkuar. Fronti i përbashkët mbeti gjallë kryesisht aq sa mbeti gjallë autoriteti personal i Skënderbeut. Ky është mësimi i hidhur i Lezhës: rrjeti u ngrit, por iu desh një njeri për ta mbajtur — dhe çfarë varet nga një njeri, bie me të.

Vetë emri «Lidhje»

Mbledhja e 2 marsit 1444 ndodhi; bashkimi i princërve nën Skënderbeun është i dokumentuar. Por termi "Lidhja e Lezhës" nuk është bashkëkohor. Kronisti Marin Barleti (~1508) e quan mbledhjen generalis concilium ose universum concilium — "kuvend i përgjithshëm"; emërtimin "Lidhje/League" ia kanë vënë historianët e mëvonshëm. Po ashtu, kujtesa popullore flet shpesh për një "thesar të përbashkët" të lidhjes — burimet dëshmojnë kontribute në "njerëz e para" nga anëtarët dhe ndihmë të jashtme nga Venecia, Napoli, Hungaria e Papa, por jo një strukturë të vetme thesari të dokumentuar hollësisht. Kjo nuk e zvogëlon ngjarjen; e bën më të vërtetë. Lezha ishte një besëlidhje e lirë e zotërve të tokës, jo një shtet i centralizuar — dhe pikërisht aty qëndron edhe forca, edhe plasaritja e saj.

Nga kush e dimë — dhe si është lexuar

Gjithçka që dimë për atë ditë vjen nga një burim i vetëm: Marin Barleti, klerik shkodran që e shkroi historinë e Skënderbeut rreth gjashtëdhjetë vjet pas ngjarjes, në Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (~1508). Sipas tij, princat u mblodhën në kishën e Shën Kollit në Lezhë për të bërë besë. Nuk ka dokument venedikas që ta konfirmojë skenën.

Prapa grumbullimit qëndronte një urgjencë: në nëntor 1443 Skënderbeu ishte shkëputur nga ushtria osmane dhe kishte marrë Krujën. Lezha erdhi katër muaj më vonë, si përgjigje ndaj asaj që sapo kishte ndodhur, jo si plan i pjekur gjatë.

Kristo Frashëri, në Historia e Skënderbeut (1962), e ka lexuar Lidhjen si aleancë pragmatike të elitave feudale të bashkuara nga një rrezik i përbashkët — jo si shtet embrionik. Ky lexim nuk e zvogëlon ngjarjen; e nxjerr nga mitologjia dhe e kthen në politikë.

Dhe dy hollësi që nuk duhen hequr. Te Arianitët spikaste Arianit Komneni, fisnik i jugut që do të bëhej vjehrri i Skënderbeut — aleanca ishte edhe lidhje familjare. Dhe Cërnojeviqët nuk ishin dinasti arbërore: ishin fisnikëri e Zetës me origjinë sllave. Besëlidhja e Lezhës nuk ishte etnikisht e pastër, dhe pikërisht kjo e bën më interesante si akt politik.

Trashëgimia: rrjeti që u ngrit njëherë

Lidhja e Lezhës mban vendin e besëlidhjes së parë shqiptare në mesjetë — çasti kur principatat e Arbërisë vepruan, qoftë edhe për pak, si një trup i vetëm. Pas Skënderbeut froni nuk u rikthye, por kujtesa e Lezhës u bë gur themeli: flamuri i Kastriotëve u ngrit përsëri më 1878 te Lidhja e Prizrenit dhe më 1912 te shpallja e pavarësisë — i njëjti simbol, i njëjti instinkt për t'u lidhur përballë rrezikut. Lezha është dëshmia historike që i jep peshë kredos së këtij muzeu: rrjeti shqiptar nuk ishte një ëndërr e pamundur. Ishte një realitet që u ngrit, mbahet mend, dhe që fuqitë e mëdha e panë mjaftueshëm të rrezikshëm sa ta linin të shthurej.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet e dokumentuara nga emërtimet e mëvonshme. Burim parësor kronikal: Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi (~1508), që e quan mbledhjen generalis concilium / universum concilium. Të dhënat kryesore: kuvendi u mblodh në Lezhën venedikase më 2 mars 1444; pjesëmarrës nga shtëpitë Kastrioti, Arianiti, Dukagjini, Muzaka, Spani, Dushmani, Thopia, Balsha, Zaharia dhe Stefan Crnojeviçi i Zetës; Skënderbeu u shpall kreu i lidhjes dhe nënshkruante Dominus Albaniae; forca rreth 8 000 vetë; marrëveshja me Venedikun e 1448 (1 400 dukatë në vit për Dagnumin); betejat e Torviollit (1444), Albulenës/Ujëbardhës (1457) dhe tri rrethimet e Krujës (1450, 1466, 1467). Vërejtje kritike: termi "Lidhja e Lezhës" është emërtim i historianëve të mëvonshëm, jo bashkëkohor; lidhja ishte besëlidhje e lirë ushtarake që ruante autonominë e secilit princ, jo qeveri qendrore, dhe e brishtë pikërisht për këtë arsye — deri më 1450 uniteti fillestar kishte pushuar të funksiononte siç ishte menduar. Studime mbështetëse: gjeneza venedikase e besëlidhjes, Skënderbeu si primus inter pares dhe shthurja e hershme janë trajtuar gjerësisht në historiografinë mbi Skënderbeun dhe luftërat shqiptaro-osmane (1432–1479).

---

# Demetri i Farit: komandanti ilir që kaloi te Roma e pastaj te Maqedonia
https://zhurma.press/demetri/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Komandanti ilir që kaloi te Roma e pastaj te Maqedonia — ura mes rënies së Teutës dhe fundit te Genti, dhe fytyra njerëzore e përçarjes që fuqitë zgjodhën ta blenin.

Demetri i Farit (greq. Δημήτριος ὁ Φάριος, lat. Demetrius Pharius) ishte komandanti ilir që ndryshoi fatin e shtetit ardian duke kaluar te Roma — pastaj te Maqedonia — gjatë gjysmës së dytë të shekullit III p.e.s. Sundimtar i ishullit të Farit (Hvari i sotëm) dhe njeri i besuar i oborrit të Teutës, ai u bë dora me të cilën Roma e çau mbretërinë ilire nga brenda. Emri i tij na ka mbërritur kryesisht nga Polibi — një autor armiqësor, që e paraqet si tradhtar dhe mendjelehtë. Faktet e bëmave qëndrojnë; gjykimi moral mbi to është i njëanshëm dhe duhet lexuar si i tillë.

Pse ka rëndësi

• Demetri i Farit ishte sundimtar i ishullit të Farit (sot Hvari) dhe njeri i besuar i oborrit të Teutës — dynast lokal, jo mbret me gjak ardian.

• Rreth 229 p.e.s. ia dorëzoi Korkyrën (Korfuzin) Romës pa luftë; si shpërblim mori kontroll mbi një pjesë të madhe të bregdetit ilir dhe, përmes martesës me Triteutën, regjencën mbi mbretin-fëmijë Pinnes.

• Kur provoi të vepronte sërish si fuqi më vete më 219 p.e.s., Roma ia rrafshoi Farin; iku te Filipi V i Maqedonisë dhe vdiq më 214 p.e.s. duke sulmuar Mesenën.

Kush ishte

Fari ishte një koloni e vjetër greke në Adriatik (themeluar nga parianët rreth 385 p.e.s.), por në kohën e Demetrit kishte hyrë në orbitën e mbretërisë ardiane të Agronit dhe Teutës. Demetri nuk ishte mbret me gjak ardian; ai ishte dynast lokal dhe komandant, lloji i njeriut që një shtet i vogël detar e ngrinte për të mbajtur ishujt dhe ngushticat. Pikërisht ngaqë qëndronte në udhëkryqin mes interesit ardian, atij grek dhe atij romak, ai u gjend në pozitën ku një vendim i vetëm mund të rrëzonte një mbretëri.

Kronologjia

~229 p.e.s. — gjatë Luftës së Parë Ilire, Teuta i beson Demetrit mbrojtjen e Korkyrës (Korfuzit). Kur flota romake mbërrin, Demetri ia dorëzon qytetin Romës pa luftë — akti që i hap rrugën pushtetit të tij. ~228 p.e.s. — Roma e shpërblen: i jep kontrollin mbi një pjesë të madhe të bregdetit ilir dhe e bën kujdestar të mbretit-fëmijë Pinnes (birit të Agronit), duke u martuar me të ëmën, Triteutën. ~222 p.e.s. — lufton krah Maqedonisë së Antigon Dosonit në betejën e Selasisë. ~219 p.e.s. — ndërsa Roma është e zënë me galët dhe Kartagjenën, Demetri rindërton një flotë lembesh, kalon jugun e Lisit (duke shkelur kufirin që Roma i kishte vënë Teutës) dhe sulmon qytete nën mbrojtje romake — Lufta e Dytë Ilire. Konsulli Luc Emili Pali merr Dimalin për shtatë ditë, pastaj sulet mbi Farin dhe e rrafshon. 219–214 p.e.s. — Demetri ikën te Filipi V i Maqedonisë, ku bëhet këshilltar me ndikim; vdes më 214 p.e.s. duke sulmuar Mesenën në Peloponez.

Loja e fuqive: Romë, Maqedoni, Adriatik

Historia e Demetrit nuk është thjesht historia e një njeriu jobesnik; është skema e plotë e mënyrës si fuqitë e mëdha e administruan përçarjen e botës ilire. Roma nuk e pushtoi Adriatikun me një ushtri të vetme — ajo gjeti një komandant vendës të gatshëm ta çante mbretërinë nga brenda, e shpërbleu me tokë e tituj, dhe e mbajti si klient derisa ai u bë i parehatshëm. Kur Demetri provoi të vepronte sërish si fuqi e pavarur — me flotën e vet, përtej kufijve që i ishin vënë — e njëjta Romë që e kishte ngritur e shtypi brenda një stine. Maqedonia luajti anën tjetër të së njëjtës lojë: e priti të arratisurin jo nga bujaria, por sepse një ilir që njihte Adriatikun ishte i dobishëm kundër Romës. Demetri lëvizi mes tre fuqive sepse një shtet i vogël ilir nuk kishte luksin e neutralitetit — dhe pikërisht aty qëndron mësimi: rrjeti ilir nuk u thye vetëm nga ushtritë, por edhe nga zgjedhja e fuqive për të blerë komandantët e tij.

Tradhtia që e bëri emrin

Polibi e dënon Demetrin pa mëshirë: e quan të pabesë, të pamatur, këshilltarin që e shtyu Filipin drejt aventurës perëndimore. Duhet mbajtur mend se Polibi shkruan brenda traditës që legjitimon Romën — i njëjti mekanizëm moralizues që e paraqet Teutën si grua mizore dhe Gentin si pijanec e vëllavrasës. Fakt është se Demetri ndërroi krah te Korkyra dhe se më vonë shkeli marrëveshjen me Romën. Pretendim i njëanshëm është se kjo rridhte nga një karakter i lig: një dynast i Adriatikut, i shtrënguar mes dy perandorive në rritje, kishte pak rrugë veç manovrës. Aty ku burimet romake shohin tradhti, historia e fuqive të vogla sheh mbijetesë — dhe çmimin e saj.

Trashëgimia: si u përdor përçarja

Demetri i Farit mbetet figura-menteshë e antikitetit ilir: ura mes rënies së Teutës dhe fundit përfundimtar te Genti. Përmes tij kuptohet pse mbretëria ardiane nuk u rrëzua me një goditje të vetme, por u tret nga brenda — copë pas cope, aleancë pas aleance, derisa froni i fundit mbeti pa mbrojtës. Kjo nuk e zvogëlon figurën e tij; e bën të kuptueshme. Ai ishte njeri i aftë në një kohë kur aftësia e një ilirjani vlente vetëm aq sa i shërbente një fuqie më të madhe. Kur pushoi së shërbyeri, u zhduk nga harta. Shteti u mbyll; populli mbeti — dhe me të mbeti edhe kujtesa se përçarja rrallë është aksident: më shpesh është politikë e dikujt tjetër.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm greko-romak. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri 3.16–19 për Luftën e Dytë Ilire, 7.13–14 për fundin te Mesena); Apiani, Ilirika; fragmente të Dion Kasit. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios; Arthur M. Eckstein për kritikën e anshmërisë së Polibit ndaj Demetrit. Të dhënat kryesore: sundimtar i Farit (Hvar); dorëzoi Korkyrën te Roma ~229 p.e.s.; u bë kujdestar i mbretit-fëmijë Pinnes dhe u martua me Triteutën; luftoi krah Maqedonisë në Selasi 222 p.e.s.; shkeli kufirin e Lisit dhe nxiti Luftën e Dytë Ilire 219 p.e.s.; u thye nga konsulli Luc Emili Pali, Fari u rrafshua; u strehua te Filipi V dhe vdiq në Mesenë 214 p.e.s. Vërejtje kritike: portreti i Demetrit si tradhtar i pakthyeshëm është topos i traditës pro-romake (sidomos Polibit), jo dëshmi neutrale.

---

# Genti: mbreti i fundit ilir (sundoi ~181–168 p.e.s.)
https://zhurma.press/genti/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-22

Bir i Pleuratit III dhe trashëgues i mbretërisë ardianje me qendër në Scodra; pas rënies së tij më 168 p.e.s. trojet ilire humbën shtetin vendor.

Genti, bir i mbretit Pleurati III, ishte mbreti i fundit ilir: sundoi mbretërinë ardianje me qendër në Scodra (Shkodra), u lidh me Perseun e Maqedonisë kundër Romës dhe, pas një fushate rreth tridhjetë ditësh, u dorëzua më 168 p.e.s.

Prej gjithë mbretërve ilirë që njeh historia e shkruar, Genti qëndron i vetëm si i fundit — jo sepse ai ishte më i dobëti, por sepse pas tij nuk erdhi asnjë. Me rënien e tij në vitin 168 para erës sonë, tokat ilire humbën shtetin e tyre vendor. Do të kalonin shumë shekuj para se të lindej sërish sovraniteti i natyrshëm mbi këto brigje.

Pse ka rëndësi

• Genti ishte bir i mbretit Pleurati III dhe trashëgues i mbretërisë ardianje, shteti më i organizuar ilir i shekullit të dytë para erës sonë, me qendër mbretërore në Scodra (sot Shkodra) dhe kontroll mbi bregdetin adriatik nga lumi Neretva deri aty nga Lissi (sot Lezha).

• Ai preu monedha bronzi me portretin e vet — ndër portretet e para mbretërore vendase të njohura nga këto troje — dëshmi se qeveriste një shtet me administratë, ushtri dhe monedhë të vetën.

• Ai mori një fron tashmë të kufizuar: periudha e mbretëreshës Teuta (rreth 229 p.e.s.) dhe Lufta e Dytë Ilire (219 p.e.s.) e kishin lënë trashëgiminë ilire nën mbikëqyrjen faktike të Romës.

• Me rënien e tij më 168 p.e.s. tokat ilire humbën shtetin e tyre vendor — Genti mbetet i fundit nga mbretërit ilirë që njeh historia e shkruar.

Ardienjtë dhe froni i Shkodrës

Genti ishte bir i mbretit Pleurati III dhe trashëgues i mbretërisë ardianje — shteti më i organizuar ilir i shekullit të dytë para erës sonë. Ardienjtë kontrollonin bregdetin adriatik nga lumi Neretva deri aty nga Lissi (sot Lezha), me qendër mbretërore në Scodra (sot Shkodra). Pozita gjeografike ishte e çmuar: porta e Adriatikut, ura midis gadishullit dhe Italisë.

Shkodra nuk ishte vetëm kryeqytet — ishte kala dhe port njëherësh, një njësi mbrojtëse dhe tregtare e kombinuar. Rreth saj ishte ndërtuar një shtet i vërtetë: me administratë, ushtri dhe monedhë të vetën. Shteti ardianj kishte kaluar konflikte me Romën edhe herët — periudha e mbretëreshës Teuta (rreth 229 p.e.s.) dhe Lufta e Dytë Ilire (219 p.e.s.) kishin kufizuar rëndë autonominë ilire, duke lënë trashëgimtarët nën mbikëqyrjen faktike të Romës. Genti mori fronin e kufizuar të një shteti që kishte tashmë Romën si hije mbi vete.

Monedhat: portreti i parë mbretëror

Midis gjurmëve materiale të mbretërisë së Gentit, ato monetare janë ndër më domethënëset. Monedha bronzi me portretin e tij — siç dëshmohet nga ekzemplarë të ruajtur arkeologjikisht — janë në mesin e portreteve të para mbretërore vendase të njohura nga këto troje. Ishte një gjest njëherësh politik dhe kulturor: mbreti që kishte imazhin e vet, simbolin e sovranitetit të ngulitur në metal dhe në qarkullim.

Kjo traditë monetare, edhe pse e shkurtër historikisht, dëshmon se Genti qeveriste një shtet me institucione të veta — jo thjesht një principatë fisnore, por një mbretëri me pretendim të artikuluar ndaj sovranitetit ndërkombëtar të kohës. Monedha e tij është sot njëra ndër lidhjet më të prekshme me atë botë të humbur.

Aleanca fatale: Perseu dhe premtimi i pambajtur

Politika e Gentit gjatë viteve të para të sundimit qe e kujdesshme: ai manovroi midis Romës dhe Maqedonisë, duke ruajtur një liri veprimi relative. Por ndërkohë që konflikti midis Romës dhe mbretit maqedon Perseus po shpejtohej drejt përplasjes vendimtare, Genti bëri zgjedhjen që do ta fundoste.

Sipas Polibiosit dhe Titus Liviusit, Perseui premtoi Gentit shuma të mëdha — burimet përmendin 300 talenta argjendi — për t'i bashkuar forcat kundër Romës. Paratë, sipas të njëjtave burime, nuk u dorëzuan kurrë plotësisht. Nëse Genti hyri në aleancë me besim të sinqertë apo me llogaritje gjeopolitike të gabuar, historia nuk e sqaron. Çfarë dihet me siguri është se ai veproi në mënyrë të pakthyeshme: rreth viteve 169–168 p.e.s., Genti arrestoi legatët romakë — një shkelje e ligjit të ambasadorëve, fatale politikisht. Lufta u bë e pashmangshme.

Tridhjetë ditë: rënia e Shkodrës

Roma veproi me shpejtësinë e saj karakteristike kur shteti ishte i vendosur. Pretori Lucius Anicius Gallus u nis kundër Gentit me forca të mjaftueshme dhe komandë efektive. Fushata — e njohur si Lufta e Tretë Ilire — zgjati rreth tridhjetë ditë: një periudhë tronditëse e shkurtër për fundin e një mbretërie.

Shkodra u rrethua. Genti u dorëzua personalisht. Nuk ka dokumentim për ndonjë betejë vendimtare; bashkimin ilir nuk e kishte arritur ta organizonte, dhe maqedonasit kishin rënë tashmë vetë — në Pidnë, po atë vit 168 p.e.s., Perseui u mund. Kur mbreti i Maqedonisë ra, Genti mbeti i vetëm. Roma trokiti mbi Shkodrën pa kundërpeshë.

Robëria dhe shpërbërja e mbretërisë

Genti u dërgua në Romë dhe u paraqit në triumfin e Anicius Gallus-it — spektakli romak i fitores ku të mposhturit shfaqeshin si trofe të gjallë para popullit. Pas triumfit, ai kaloi kohën e mbetur të jetës në robëri në Itali; Iguvium (sot Gubbio, në rajonin e Umbrisë) citohet nga burimet antike si vendi ku mbaroi ditët e tij.

Mbretëria ilire u shpërnda. Roma e ndau territorin e saj në tri njësi të veçuara, duke prerë lidhjet institucionale midis tyre — njëra ndër teknikat romake klasike të fragmentimit të popullsive të munduara. Po ai vit, 168–167 p.e.s., pa gjithashtu dënimin e Epirit: dhjetëra mijëra epiriotë u morën skllevër. Gjithë bota vendase e Ballkanit perëndimor u tkurr brenda një sezoni të vetëm lufte — Maqedonia, Iliria, Epiri: tri shtete të rrënuara njëherësh.

Genciana: bima që ruan emrin e tij

Historia ka ruajtur një gjurmë të çuditshme dhe të bukur të Gentit: traditën klasike se bima mjekësore e njohur si genciana (shqip: sanëz; lat. Gentiana) mban emrin e tij. Plinius Plaku, në Naturalis Historia, dhe Dioskoridi, botanisti antik i shekullit të parë të erës sonë, i atribuojnë Gentit zbulimin e vetive shëruese të kësaj bime. Ky atribuim është i traditës klasike — jo i provueshëm në kuptimin modern të historiografisë — por është ndër shembujt e hershëm të emërtimit të një bime pas një sundimtari vendor nga këto anë të botës.

Ironia është delikate dhe pak e hidhur: emri i mbretit të fundit ilir mbijetoi jo në tekstet mbretërore, jo në monumentet e shtetit, por në emrin e një bime malore — duke udhëtuar nëpër farmakopetë e Europës e deri sot, i paprekur nga dy mijë vjet perandori dhe pushtim.

Mbreti i fundit: çfarë mbyllet me të

Me Gentin mbyllet epoka e shtetit ilir vendor. Pas vitit 168 para erës sonë këto troje nuk patën më një mbretëri të vetën deri te principatat mesjetare, dhe një shtet kombëtar deri më 1912. Kjo nuk do të thotë se popullsia e trashëgimisë ilire zhdukej ose heshtte: gjuha, zakonet, kujtesa dhe të gjithë aparati i identitetit kolektiv vazhduan nëpër forma të tjera.

Lidhja midis ilirëve të antikitetit dhe shqiptarëve të mesjetës e të kohëve moderne është objekt i një debati shkencor të gjatë dhe të ndershëm — gjuhëtarët, arkeologët dhe historianët ofrojnë argumente të kujdesshme dhe konkluzione ende të hapura. Ajo që është e padiskutueshme është vazhdimësia e banuarjes dhe e onomastikës mbi këto troje, nga antikiteti deri sot.

Por shteti si formë — institucioni, froni, monedha, ligji sovran — mori fund me Shkodrën e vitit 168. Nga ajo pikë, mbijetesa kaloi tek gjuha, tek besnikëria ndaj tokës dhe tek kujtesa kolektive. Genti nuk qe dështak personal i historisë së vet: ai qe mbreti i fundit të cilit Roma nuk i lejoi pasardhës të lirë. Historia e dinte rezultatin para se ai ta dinte.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimet klasike dhe regjistrin numizmatik:

• Polibi, Historiae, librat XXVIII–XXIX — aleanca me Perseun dhe Lufta e Tretë Ilire.

• Tit Livi, Ab Urbe Condita, librat XLIV–XLV — fushata e Anicius Gallus-it dhe kapitullimi i Shkodrës.

• Apiani, Illyrike — luftërat ilire me Romën.

• Plini Plaku, Naturalis Historia; Dioskoridi, De Materia Medica — tradita klasike e emërtimit të gencianës.

• Regjistri numizmatik i monetimit ardian — koleksionet muzeale dhe studimet e numizmatikës ilire.

---

# Mbreti Agron: mbreti i Ardianëve
https://zhurma.press/agron/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-22

Mbreti i Ardianëve — ndërtuesi i flotës ilire që e bëri Adriatikun një fuqi detare (shek. III p.e.s.).

Mbreti Agron, bir i Pleuratit, sundoi Ardianët ilirë me qendër në Shkodër në mesin e shekullit III p.e.s.; sipas Polibit ngriti forcat tokësore e detare më të mëdha të Ilirisë, ushtria e tij theu etolët te Medioni dhe ai vdiq papritur rreth vitit 231 p.e.s.

Para Teutës, ishte Agroni. Mbreti i Ardianëve që ndërtoi flotën më të frikshme që kishte parë Iliria — dhe që, ashtu si e shoqja pas tij, na njihet thuajse vetëm përmes penës së kundërshtarit. Polibi na e dha Agronin dhe po Polibi na e vrau: e bëri mbretin barbar që vdiq nga gëzimi i tepruar pas një fitoreje, i dehur në kremte. Por nën këtë moral grek fshihet një fakt që Greqia e mësoi me frikë: një ushtri ilire kishte mundur etolasit në tokën e tyre. Agroni është nyja e parë e Antikitetit ilir në këtë muze — sundimtari që e ktheu Adriatikun lindor në një fuqi detare të bashkuar.

Pse ka rëndësi

• Agroni, bir i Pleuratit, ishte mbret i Ardianëve — fisi ilir që zotëronte bregdetin nga Mali i Zi i sotëm deri në veri të Shqipërisë, me qendër në Shkodër (Scodra) — dhe sundoi në mesin e shekullit III p.e.s.

• Polibi shkruan se Agroni kishte ngritur forca tokësore dhe detare më të mëdha se çdo mbret që kishte sunduar para tij në Iliri; më 231 p.e.s. ai dërgoi 5.000 ilirë me lembe që thyen ushtrinë e Lidhjes Etole te Medioni.

• Pak ditë pas lajmit të fitores Agroni vdiq papritur, dhe Teuta mori kujdestarinë e mbretërisë për princin e mitur Pinnes, djalin e Agronit nga martesa e parë me Triteutën; nën të shpërtheu Lufta e Parë Ilire kundër Romës më 229–228 p.e.s.

Kush ishte mbreti Agron

Agroni (greq. Ἄγρων) ishte mbret i Ardianëve, fisit ilir që zotëronte bregdetin nga Mali i Zi i sotëm deri në veri të Shqipërisë, me qendër në Shkodër (Scodra). Ishte bir i Pleuratit dhe sundoi në mesin e shekullit III p.e.s. Polibi shkruan për të një fjali që rëndon: Agroni kishte ngritur "forca tokësore dhe detare më të mëdha se çdo mbret që kishte sunduar para tij në Iliri". Kjo nuk është lëvdatë e rastit nga një autor armik — është pranim se nën Agronin Iliria u bë, për herë të parë, një fuqi që Mesdheu duhej ta llogariste.

Nga martesa e parë me Triteutën, Agroni pati një djalë, princin Pinnes. Bashkëshortja e tij e dytë ishte Teuta — e cila, pas vdekjes së tij, do të merrte mbretërinë si kujdestare e Pinnesit të mitur dhe do ta përballte Romën. Pra Agroni është rrënja e të gjithë linjës: shteti detar që Teuta e trashëgoi dhe që Roma e theu, e kishte ndërtuar ai.

Kronologjia

• shek. IIIAgroni, bir i Pleuratit, sundon Ardianët me qendër në Shkodër; ndërton flotën e lembëve.

• ~231I aleuar me Demetrin II të Maqedonisë, dërgon 5.000 ilirë me lembe për të çliruar Medionin nga rrethimi etolas.

• 231Ilirët zbarkojnë natën dhe në agim thyejnë ushtrinë e Lidhjes Etole — fitorja që trondit Greqinë.

• 231Pak ditë pas lajmit të fitores, Agroni vdes papritur; burimi grek ia ngarkon dehjes e kremteve.

• 231Teuta merr kujdestarinë e mbretërisë për princin Pinnes.

• 229–228Nën Teutën shpërthen Lufta e Parë Ilire kundër Romës — pasojë e drejtpërdrejtë e fuqisë që ngriti Agroni.

Kodi i Ilirëve: deti dhe lembi

Nëse rrjeti i shqiptarëve të shekullit XIX u mbajt bashkë nga gjuha, bota ilire e Agronit u mbajt bashkë nga deti. Arma e tij ishte lembi — anija e lehtë, e shpejtë, me një radhë lopatash, e ndërtuar për shpejtësi e zbarkim, jo për betejën e rëndë detare. Me flota lembësh, Ardianët lidhnin bregun me ishujt, kontrollonin ngushticat e Adriatikut dhe mund të godisnin larg shtëpisë brenda pak ditësh. Lembi u bë aq efikas sa romakët vetë do ta kopjonin më vonë në luftërat e tyre.

Kjo është thelbi i asaj që burimet greke e quajnë "rrezik ilir": jo një grumbull fisesh të egra, por një thalasokraci — një fuqi e organizuar e detit, me aleanca, me flotë të përhershme dhe me një mbret që trajtohej si fuqi. Agroni nuk vepronte i izoluar: ai ishte aleat i Demetrit II të Maqedonisë, që e pagoi për të goditur etolasit. Një mbret ilir që hyn në lojën e madhe të aleancave maqedonase — ja çfarë e bën Agronin nyjën ku Iliria pushon së qeni periferi dhe bëhet aktore.

Medioni: fitorja që trembi Greqinë

Ngjarja që e ngul Agronin në histori është çlirimi i Medionit rreth vitit 231 p.e.s. Sipas Polibit, Lidhja Etole — fuqia ushtarake mbizotëruese e Greqisë qendrore — kishte rrethuar qytetin e Medionit në Akarnani me gjithë ushtrinë e saj. Demetri II i Maqedonisë, i ngushtuar nga etolasit, iu drejtua aleatit të tij ilir. Agroni nisi 5.000 ilirë me një flotë lembësh; ata zbarkuan natën pranë Medionit, u rreshtuan në agim dhe sulmuan. Ushtria etole, e famshme në mbarë Greqinë, u thye dhe u shpartallua; ilirët u kthyen në anijet e tyre me plaçkën e betejës.

Rëndësia nuk është te plaçka. Është te fakti se një ushtri ilire kishte mundur, në tokë greke, forcën më të mirë ushtarake të Greqisë së kohës — dhe ishte larguar e qetë me detin nën këmbë. Kjo fitore e bëri emrin e Ardianëve të frikshëm nga Epiri deri në Peloponez dhe i hapi rrugën zgjerimit që Teuta do ta çonte më pas drejt Foinikës. Ishte momenti kur Greqia e kuptoi se në bregun përballë kishte ngritur krye një fuqi e re.

Vdekja — dhe morali i armikut

Sipas Polibit, kur Agronit i erdhi lajmi i fitores së Medionit, ai u dha pas kremteve dhe pijes, u sëmur nga pleuriti dhe vdiq brenda pak ditësh. Ky është rrëfimi i vetëm që kemi — dhe duhet lexuar me sytë e hapur. Figura e mbretit barbar që nuk di të mbajë gëzimin, që humbet jetën nga e tepruara, është një topos i traditës greko-romake: mënyra me të cilën autorët mesdhetarë i jepnin fund jetës së sundimtarëve "të egër", duke ua kthyer madhështinë me një mësim moral.

Fakti i besueshëm është më i thjeshtë dhe më i rëndë: Agroni vdiq papritur, në kulmin e fuqisë së tij, rreth vitit 231 p.e.s., menjëherë pas fitores më të madhe të mbretërimit. Shkaku-nga-pija është morali i tregimtarit, jo dëshmi neutrale — pikërisht ashtu siç "pirateria" e Teutës ishte etiketë armiku, jo e vërtetë e provuar. Kjo është e njëjta vijë mohimi që përshkon gjithë regjistrin ilir: historinë e shkroi ai që pati interes ta zvogëlonte.

Trashëgimia: rrënja e fuqisë detare

Agroni nuk humbi asnjë luftë me Romën — vdiq para se ajo të vinte. Por pa flotën dhe shtetin që ngriti ai, nuk ka Teutë, nuk ka Luftë të Parë Ilire, nuk ka "200 anije romake" të dërguara kundër një mbretërie ballkanike. Agroni është themeli mbi të cilin qëndron gjithë kapitulli ilir i konfliktit me Romën: ai e bëri Adriatikun lindor një hapësirë të bashkuar fuqie, dhe ajo bashkim ishte pikërisht kërcënimi që e tërhoqi Romën përtej detit.

Në Muzeun Dixhital ZHURMA, Agroni është nyja-rrënjë e krahut të Antikitetit: prej tij dalin Teuta që e trashëgoi mbretërinë, Pinnes i mituri për të cilin ajo u bë kujdestare, dhe më tej linja e mbretërve ardianë deri te Genti, i fundit. Iliria nuk ishte një emër në një hartë romake — ishte një rrjet mbretërish, portesh e flotash, dhe Agroni ishte ai që e ktheu këtë rrjet në fuqi.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri II, 2–4); Apiani, Ilirika; Kasi Dioni. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Pierre Cabanes, Les Illyriens de Bardylis à Genthios. Të dhënat kryesore: Agroni, bir i Pleuratit, mbret i Ardianëve me qendër në Shkodër; ndërtoi forcat tokësore e detare më të mëdha të Ilirisë (Polibi II.2); rreth 231 p.e.s. dërgoi ~5.000 ilirë me lembe që thyen ushtrinë etole te Medioni; vdiq papritur menjëherë pas fitores; e trashëgoi Teuta si kujdestare për Pinnes. Vërejtje kritike: rrëfimi se Agroni vdiq nga dehja e kremteve është një topos moralizues i traditës greko-romake, jo dëshmi neutrale — fakti i besueshëm është vetëm vdekja e papritur në kulmin e fuqisë; Polibi shkroi gati një shekull më vonë, me gjasë mbi burime romake (Fabius Pictor).

---

# Mbretëresha Teutë: regjentja ilire që iu kundërvu ekspansionit romak
https://zhurma.press/mbreteresha-teuta/
Type: person
Published: 2026-06-25
Updated: 2026-10-10

Mbretëresha e Ardianëve — fuqia detare ilire që e detyroi Romën të kalonte Adriatikun (shek. III p.e.s.).

Gjithçka që dimë për Teutën e shkruan armiku i saj. Mbretëresha e Ardianëve nuk na ka lënë asnjë fjalë të vetën: zëri i saj na vjen vetëm përmes Polibit dhe historianëve romakë, rreth një shekull pasi Roma kishte vendosur ta quante «piratë» një mbretëri detare që kontrollonte bregun lindor të Adriatikut. Teuta është nyja ku një fuqi ilire e detit përplaset për herë të parë me Romën — dhe humbet jo sepse ishte e dobët, por sepse u bë pengesa e parë në rrugën e Romës drejt Lindjes.

Pse ka rëndësi

• Erdhi në fuqi rreth vitit 231 para Krishtit, pas vdekjes së mbretit Agron, si mbretëreshë-kujdestare për princin e mitur Pinnes; kryeqyteti i mbretërisë ishte Shkodra.

• Mbretëria ardiane ishte fuqi detare me flotë lembesh; nën Teutën ajo pushtoi rreth vitit 230 Foinikën, qytetin më të pasur të Epirit.

• Lufta e Parë Ilire e vitit 229 e detyroi Romën të kalonte Adriatikun me ushtri për herë të parë; paqja e 228-s i imponoi haraç, dorëzim trojesh dhe ndalim lundrimi nën Lisus.

Kush ishte

Teuta (greq. Τεύτα) ishte mbretëreshë e Ardianëve, fisit ilir që nga bregdeti i sotëm i Malit të Zi e i Shqipërisë veriore kishte ndërtuar mbretërinë detare më të fuqishme të Ilirisë. Ajo erdhi në fuqi rreth vitit 231 p.e.s., pas vdekjes së bashkëshortit të saj, mbretit Agron — sundimtarit që kishte ngritur një flotë të frikshme lembesh (anije të shpejta luftarake) dhe e kishte zgjeruar mbretërinë deri në Epir. Teuta nuk mbretëroi në emër të vet, por si mbretëreshë-kujdestare për thjeshtrin e saj të mitur, princin Pinnes, djalin e Agronit nga një martesë e mëparshme.

Mbretëria e saj nuk ishte një grumbull fshatrash bregdetarë, por një shtet detar me kryeqytet në Shkodër (Scodra), me flotë, me të ardhura nga tregtia dhe lufta në det, dhe me ndikim që shtrihej mbi ishujt e Adriatikut e bregun e Jonit. Aty ku burimet greko-romake shohin "piratë", historia sheh një fuqi rajonale që e detyroi Romën — për herë të parë — të kalonte Adriatikun me ushtri.

Kronologjia

• ~231Vdes mbreti Agron; Teuta merr kujdestarinë e mbretërisë për princin Pinnes.

• ~230Flota ilire godet jugun; pushtohet Foinike (Phoinikë), qyteti më i pasur i Epirit.

• 230Roma dërgon të deleguar te Teuta për ankesat e tregtarëve; njëri vritet gjatë kthimit.

• 229Roma i shpall luftë Teutës — Lufta e Parë Ilire; një flotë e madhe kalon Adriatikun.

• 229Demetri i Farit, komandant i Teutës në Korkyrë, kalon në anën e Romës.

• 228Teuta detyrohet të kërkojë paqe: haraç, dorëzim trojesh, ndalim lundrimi nën Lisus.

• ~227Teuta tërhiqet nga froni; pas kësaj zhduket nga regjistri historik.

Kodi i Ilirëve: deti dhe lembi

Nëse rrjeti i shqiptarëve të shekullit XIX u mbajt bashkë nga gjuha e shkruar, lidhja e botës ilire ishte deti. Ardianët ndërtuan një lloj anijeje — lembin, të lehtë, të shpejtë, me një radhë lopatash — që u bë aq i njohur sa romakët vetë do ta kopjonin. Me të, mbretëria e Agronit dhe e Teutës lidhte bregun me ishujt, kontrollonte ngushticat dhe i jepte Ilirisë diçka që fqinjët e saj fragmentarë nuk e kishin: një fuqi të bashkuar detare. Kjo është arsyeja pse Roma nuk mund ta shpërfillte. Një grup "piratësh" nuk shqetëson një republikë; një mbretëri që mban flotë e kontrollon tregtinë e detit, po.

Pikërisht ky bashkim ishte kërcënimi. Agroni kishte aleancë me Maqedoninë dhe forcat e tij kishin thyer etolasit te Medioni (231 p.e.s.) — një ilir që fitonte beteja larg shtëpisë. Teuta e trashëgoi këtë shtet në kulmin e tij, dhe e shtyu më tej drejt jugut.

Foinike dhe deti i hapur

Nën Teutën, flota ilire u lëshua drejt jugut: sulme në brigjet e Elidës e Mesenisë në Peloponez dhe, mbi të gjitha, pushtimi i Foinikës në Epir rreth vitit 230 p.e.s. — qyteti më i pasur i epirotëve. Ky nuk ishte plaçkitje e rastit; ishte shenjë se një fuqi e re po riorganizonte raportet e fuqisë në bregun lindor të Jonit. Tregtarët italikë që humbën mallra e jetë në këto ujëra u bënë shkaku — ose justifikimi — që e tërhoqi Romën në lojë.

Të deleguarit dhe shkaku i luftës

Roma dërgoi te Teuta dy të deleguar. Sipas Polibit, ishin vëllezërit Gaius dhe Lucius Coruncanius; ata kërkuan që Teuta të ndalonte sulmet ndaj tregtarëve, dhe njëri prej tyre u vra gjatë kthimit — gjoja me urdhër të mbretëreshës. Kjo vrasje u bë casus belli: arsyeja për të cilën Roma kaloi për herë të parë Adriatikun me ushtri.

Por ja ku duhet lexuar me kujdes regjistri. Polibi shkroi gati një shekull pas ngjarjeve, duke u mbështetur me gjasë te kronisti romak Fabius Pictor — bashkëkohës i ngjarjeve, por thellësisht i anshëm nga Roma. Një burim tjetër, Apiani, e tregon ndryshe vrasjen e të deleguarit, dhe studiues si Marjeta Šašel Kos e quajnë rrëfimin e tij më të paanshmin. E thënë thjesht: shkaku i parë i luftës na vjen nga pena e fitimtarit. "Pirateria" e ilirëve dhe "tërbimi" i mbretëreshës janë etiketa armiqsh — jo dëshmi neutrale. Kjo është vija e mohimit që përshkon gjithë historinë ilire: e shkruar nga ata që e pushtuan.

Lufta e Parë Ilire dhe paqja e Lisusit

Më 229 p.e.s. Roma i shpalli luftë. Kundër flotës ilire u nis një forcë e madhe — sipas burimeve, rreth 200 anije dhe një ushtri e konsiderueshme nën dy konsujt. Goditja vendimtare nuk erdhi vetëm nga deti: Demetri i Farit, komandant i Teutës në Korkyrë, kaloi në anën e Romës dhe ia dorëzoi qytetin — një tradhti që e theu rezistencën nga brenda.

Më 228 p.e.s. Teuta u detyrua të pranonte kushtet e Romës: të paguante haraç, të hiqte dorë nga shumica e pushtimeve (Korkyra, Fari, Isa, qytetet e bregut), dhe — kushti që e tregon më mirë se çdo gjë rëndësinë e flotës së saj — të mos lundronte nën Lisus (Lezhën e sotme) me më shumë se dy anije, dhe ato të paarmatosura. Roma nuk ia mori vendin; ia mori detin. Rreth vitit 227 p.e.s. Teuta u tërhoq nga froni dhe pas kësaj nuk përmendet më.

Trashëgimia: mbretëresha që e lexojmë kundër rrymës

Teuta humbi një luftë, por fakti ilir mbeti: një mbretëri ballkanike e detit, mjaft e fortë sa Roma e madhe duhej ta merrte seriozisht me 200 anije. Kushti që ia ndaluan — të mos kalonte Lisusin me flotë — është lëvdata më e madhe që armiku i bëri: e dinin se forca e saj ishte deti, ndaj ia hoqën detin. Më vonë tradita kombëtare shqiptare do ta rikujtonte Teutën si simbol të një sovraniteti të hershëm e të një gruaje që i ktheu përgjigje një fuqie botërore.

Rreth Teutës qëndron e gjithë bota e saj — Agroni, Pinnes, Demetri i Farit, mbretëria e Ardianëve, Dardania motër në lindje — sepse Iliria nuk ishte një emër në një hartë romake, por një rrjet mbretërish, fisesh dhe portesh që një herë e një kohë e mbajtën Adriatikun të vetin.

Linja që Teuta mbajti gjallë do të mbërrinte deri te Mbreti Gent, sunduesi i fundit i shtetit ilir, të cilin Roma do ta kapte më 168 p.e.s. — fundi i fronit, jo i popullit.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik antik dhe në studimet e mirënjohura, duke i ndarë faktet nga rrëfimi i njëanshëm i burimeve greko-romake. Burime parësore: Polibi, Historitë (libri II); Apiani, Ilirika; Kasi Dioni. Studime: John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992); Marjeta Šašel Kos, Appian and Illyricum. Të dhënat kryesore: Agroni vdiq rreth 231 p.e.s.; Teuta sundoi si kujdestare për Pinnes; Foinike u pushtua rreth 230 p.e.s.; Lufta e Parë Ilire 229–228 p.e.s.; paqja e 228-ës e kufizoi flotën ilire nën Lisus (Lezhë). Vërejtje kritike: rrëfimi për vrasjen e të deleguarit romak dhe etiketa e "piraterisë" vijnë nga burime armiqësore ndaj ilirëve (Polibi shkroi gati një shekull më vonë, me gjasë mbi Fabius Pictor); Apiani e jep ndryshe.

---

# Çamëria: krahina shqipfolëse e Epirit jugor
https://zhurma.press/cameria/
Type: place
Published: 2026-06-24
Updated: 2026-08-17

Krahina shqipfolëse e Epirit jugor (Thesproti): atdheu që u zbraz në verën e 1944-s — fija jugore e rrjetit shqiptar, e këputur nga një vendim i marrë diku tjetër.

Çamëria është emri i një cepi të botës shqiptare që sot nuk gjendet më në hartën e njerëzve — vetëm në atë të kujtesës. E shtrirë në jugperëndim të Epirit, mes detit Jon dhe maleve të Thesprotisë, ajo ishte për shekuj atdheu i një popullsie shqipfolëse — myslimane dhe ortodokse — që jetonte aty ku Shqipëria e sotme takon Greqinë. Në verë të vitit 1944 kjo botë u zhduk brenda pak ditësh: pothuajse e gjithë popullsia myslimane çame u dëbua matanë kufirit, dhe një komunitet që kishte folur shqip në atë tokë prej shekujsh u kthye, papritur, në refugjatë në vendin e vet. Kjo faqe është nyja kushtuar Çamërisë — jo si ankesë, por si kujtesë: rrjeti shqiptar nuk u shtri vetëm aty ku u ngritën shtetet; ai arrinte deri këtu, dhe pikërisht këtu u këput një fije e tij.

Pse ka rëndësi

• Çamëria është krahinë historike në jugperëndim të Epirit, sot kryesisht brenda prefekturës greke të Thesprotisë — Paramithia, Filati, Margëlliçi, Gumenica — me shtrirje edhe rreth Konispolit e Sarandës.

• E folmja e saj, dialekti çam i toskërishtes, është nga më arkaiket e shqipes; burimet mesjetare venedikase e bizantine e regjistrojnë popullsinë shqipfolëse të bregut përballë Korfuzit qysh në shekullin XIII.

• Në verë të vitit 1944 pothuajse e gjithë popullsia myslimane çame u dëbua matanë kufirit, dhe një komunitet shekullor u kthye brenda pak ditësh në refugjatë.

Çfarë është Çamëria

Çamëria është një krahinë historike në jugperëndim të Epirit, që sot bie kryesisht brenda prefekturës greke të Thesprotisë (Paramithia, Filati, Margëlliçi, Gumenica) dhe shtrihet pjesërisht edhe në skajin jugperëndimor të Shqipërisë, rreth Konispolit e Sarandës. Banorët e saj shqipfolës njihen si çamë, dhe e folmja e tyre — dialekti çam i toskërishtes — është nga më arkaiket e shqipes, e ruajtur me kujdesin e atyre që dinë se gjuha është kufiri i fundit që nuk ta merr askush. Çamëria nuk ishte kurrë etnikisht e thjeshtë: aty jetuan krah për krah myslimanë dhe të krishterë ortodoksë, shqiptarë e grekë, në një mozaik ballkanik tipik. Pikërisht ky përzierje e bëri fatin e saj kaq të thyeshëm kur perandoritë u zëvendësuan nga shtetet kombëtare, që kërkonin harta të pastra atje ku jeta kishte qenë gjithmonë e ndërthurur.

Një cep i botës shqiptare

Ajo që e bën Çamërinë pjesë të historisë sonë nuk është një kufi në hartë — është kodi që e mbante atë popull të lidhur me pjesën tjetër të trojeve. Gjuha shqipe, besa dhe tradita gojore ishin po ato të Labërisë e të Toskërisë përtej malit; këngët, vajet, e drejta zakonore dhe lidhjet farefisnore nuk e njihnin vijën që do të vizatohej më vonë mes Sarandës dhe Gumenicës. Çamëria i dha botës shqiptare familje fisnike si Dinotë e Prevezës — politikanë e diplomatë osmanë me peshë — dhe, më vonë, zëra letrarë si Bilal Xhaferri, shkrimtari çam që e ktheu mërgimin në vepër. Kur mendojmë për shqiptarët «jashtë kufijve», zakonisht kujtojmë Kosovën, Maqedoninë, Malin e Zi; Çamëria na kujton se rrjeti shtrihej edhe nga jugu — dhe se ai jug u fshi më heshturazi se kushdo.

Rrënjët: një tokë e vjetër arbërore

Prania shqiptare në Epir nuk fillon me Rilindjen dhe as me kërkesat e shekullit XX — ajo është dëshmuar shekuj para se dikush të kishte nevojë ta provonte. Vetë emri i krahinës rrjedh, sipas shpjegimit më të pranuar te studiuesit, nga lumi i lashtë Thiamis, që greqishtja e re e quan Kalamás: nga Thiam- te çam, një emër që e mban vendin brenda vetes. Burimet mesjetare venedikase dhe bizantine e regjistrojnë popullsinë shqipfolëse të bregut përballë Korfuzit qysh në shekullin XIII, dhe në shekullin XIV zbritja e fiseve arbërore drejt jugut prodhoi formacione politike të tyre — Despotati i Artës i Bua Shpatajve qe më i njohuri. Toponimia e krahinës — emra fshatrash, malesh, familjesh — mbeti dëshmia më kokëfortë: ajo nuk ndërrohet me dekret.

Kjo është arsyeja pse historia e Çamërisë nuk nis në 1913 dhe as në 1944. Kur mbërritën osmanët, ata gjetën aty shqiptarë; kur u larguan, gjetën po ata. Ndërrimi që ndodhi në mes qe fetar, jo etnik — dhe pikërisht ai ndërrim do të përdorej më vonë si arsye për t'i quajtur të huaj në shtëpinë e vet.

Nën osmanët dhe në hijen e Janinës

Nën Perandorinë Osmane Çamëria u fut në sanxhakun e Janinës dhe më vonë në Vilajetin e Janinës, me atë që sundimi osman solli kudo në trojet shqiptare: regjistrimin në defterë, sistemin e timarit dhe, gradualisht — kryesisht nga shekulli XVII e këtej — islamizimin e një pjese të popullsisë. Çamët myslimanë e ruajtën vetëdijen shqiptare pas ndërrimit të fesë; krahas tyre vazhduan të jetonin çamët ortodoksë, në atë bashkëjetesë që ka qenë shenjë dalluese e shqiptarisë. Paramithia, Margëlliçi, Gumenica e Filati u bënë qendra të një jete krahinore me agallarë, tregtarë e luftëtarë, të lidhur me Labërinë e Toskërinë përtej malit nga gjuha, martesat dhe e drejta zakonore.

Fuqia e tyre u mat me atë të oborrit më të fuqishëm shqiptar të kohës. Kur Ali Pashë Tepelena e mblodhi Epirin në një grusht, agallarët çamë qëndruan herë krah tij dhe herë kundër: Hasan Çapari i Margëlliçit dhe Pronjo Aga i Paramithisë u rreshtuan mes kundërshtarëve të Luanit, ndonjëherë krah suliotëve, atyre malësorëve të krishterë me rrënjë shqiptare që Aliu i luftoi për dy dekada. Ishte epoka kur pushteti shqiptar brenda Perandorisë arriti kulmin — dhe njëkohësisht kur u mboll fara e copëtimit: pas rrethimit të Janinës dhe rënies së Aliut më 1822, jugu mbeti pa qendrën e vet të rëndë, i ekspozuar ndaj hartave që do të vizatoheshin nga jashtë.

Kjo trashëgimi paraprin gjithçka që vjen pas. Çamët hynë në shekullin XX jo si të ardhur pa histori, por si një krahinë me emra, me qytete, me konflikte të vetat brenda botës shqiptare — dhe pikërisht kjo e bën fshirjen e tyre nga harta një humbje të kombit, jo një çështje kufiri.

Vija që u vizatua diku tjetër

Fati i Çamërisë u vendos, si gjithmonë në historinë shqiptare, në salla ku asnjë çam nuk ishte ftuar. Kur Lidhja e Prizrenit (1878) kërkoi të bashkonte katër vilajetet shqiptare, njëri prej tyre ishte vilajeti i Janinës — pikërisht ai që e mbante Çamërinë. Por programi i Lidhjes u shtyp, dhe kur Shqipëria u shpall në Vlorë më 1912 nga Ismail Qemali, kufijtë e shtetit të ri nuk i përcaktuan shqiptarët. I përcaktoi Konferenca e Londrës, dhe Protokolli i Firences (dhjetor 1913) ia dha Çamërinë jugore Greqisë. Vendimi nuk u mor mbi baza etnografike — u mor mbi baza fuqie. Kështu, mbi 30 mijë shqiptarë mbetën jashtë shtetit shqiptar, brenda një shteti që do t'i shihte gjithnjë e më shumë si trup të huaj.

Mes dy luftërave: presioni i ngadaltë

Periudha midis dy luftërave ishte një gërryerje e qetë. Me Traktatin e Lozanës (1923), Greqia dhe Turqia ranë dakord për një shkëmbim popullsish mbi bazë feje, jo gjuhe — dhe shumë çamë myslimanë, megjithëse shqiptarë e jo turq, u përfshinë në listat e «myslimanëve» që duhej dëbuar drejt Turqisë. Pas protestave të qeverisë shqiptare dhe ndërhyrjes së Lidhjes së Kombeve, një pjesë u përjashtua nga shkëmbimi — por jo të gjithë, dhe presioni nuk u ndal: tokat u shtetëzuan e u shpërndanë te kolonë grekë nga Azia e Vogël, shkollat shqipe u mbyllën, dhe emrat e vendeve u helenizuan. Mesazhi ishte i qartë: ishe i tolerueshëm vetëm po të pushoje së qeni vetvetja.

1944–1945: shpërngulja

Lufta e Dytë Botërore e ktheu këtë gërryerje në shkulje. Gjatë pushtimit italo-gjerman, një pjesë e çamëve myslimanë bashkëpunoi me forcat e Boshtit — siç ndodhi me pjesë të çdo popullsie të pushtuar në Ballkan, dhe siç bënë edhe grupe greke në anë të kundërt. Por ndëshkimi që erdhi nuk e ndau fajin individual nga ai kolektiv. Ndërsa gjermanët tërhiqeshin, forcat nacionaliste greke të EDES-it, nën komandën e Napoleon Zervës, sulmuan qendrat çame. Më 27 qershor 1944, në Paramithi dhe fshatrat përreth, u krye masakra që do të mbetej data-simbol e tragjedisë: sipas studimeve standarde u vranë qindra veta (burimet shqiptare flasin për mijëra), mes tyre gra, fëmijë e pleq. Në muajt që pasuan, sulme të ngjashme në Filat, Margëlliç e Parga e shpunë pothuajse të gjithë popullsinë myslimane çame — të vlerësuar nga rreth 20 mijë deri 28 mijë veta — në arrati matanë kufirit, drejt Shqipërisë. Një botë e tërë u zbraz brenda një vere.

Pas shpërnguljes: dëbimi që u bë i përhershëm

Të mbijetuarit u vendosën si refugjatë në Shqipërinë e jugut — Vlorë, Fier, Durrës, Sarandë — ku pasardhësit e tyre jetojnë ende, shpesh të organizuar rreth ruajtjes së kujtesës dhe të dialektit. Kthimi u bë i pamundur me ligj: më 1945, një gjykatë e posaçme greke në Janinë i dënoi çamët në mungesë si bashkëpunëtorë, pasuritë e tyre u konfiskuan, dhe atyre që ikën iu hoq e drejta e kthimit dhe shtetësia. Gjendja e luftës mes Greqisë dhe Shqipërisë — e shpallur formalisht në 1940 — nuk u hoq deri në vitin 1987, çka e mbajti çështjen të ngrirë për dekada të tëra. Më 1994, Parlamenti shqiptar e shpalli 27 qershorin ditë përkujtimi për viktimat çame; Greqia, nga ana e saj, e mohon ende karakterin e ngjarjeve ose i lidh ato vetëm me bashkëpunimin e luftës. Mes këtyre dy leximeve qëndron një komunitet real, ende pa të drejta prone dhe pa njohje.

Trashëgimia

Çamëria sot është dy gjëra njëherësh: një krahinë gjeografike që ekziston brenda Greqisë, dhe një atdhe i humbur që ekziston brenda kujtesës shqiptare. Çamët e sotëm nuk kërkojnë rikthim kufijsh — kërkojnë njohjen e asaj që ndodhi dhe të drejtën mbi pronat e të parëve. Për rrjetin shqiptar, Çamëria është leksioni më i hidhur i jugut: një fije e kombit që u këput jo se nuk ekzistonte, por se u vendos diku tjetër që të mos ekzistonte më. Ashtu si te Prizreni mësuam se vetëdija nuk shtypet me dekret, te Çamëria mësojmë të kundërtën dhe plotësuesen: një popull mund të zhvendoset nga toka e vet — por jo nga emri që mban. Sa kohë që dialekti çam flitet ende në Vlorë e Konispol, harta e kujtesës mbetet më e plotë se ajo e shteteve.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në studimet standarde dhe jo-partizane për temën, duke shmangur njëlloj mohimin nacionalist grek dhe fryrjen nacionaliste shqiptare: Miranda Vickers, The Cham Issue — Albanian National & Property Claims in Greece (Conflict Studies Research Centre, 2002) — analiza referencë për kronologjinë, shifrat dhe çështjen e hapur të pronave; Mark Mazower, Inside Hitler's Greece: The Experience of Occupation 1941–44 (Yale University Press) — për kontekstin e pushtimit dhe të hakmarrjeve të 1944-s; si dhe shkrimet e Robert Elsie-t mbi çamët dhe Epirin. Datat kyçe: Protokolli i Firences (dhjetor 1913), Traktati i Lozanës (1923), masakra e Paramithisë (27 qershor 1944), dënimi në mungesë në Janinë (1945), heqja e gjendjes së luftës nga Greqia (1987). Shifrat e viktimave mbeten të diskutueshme; këtu jepen si vlerësime me atribut, jo si fakte të mbyllura.

Për periudhën para 1913-s — praninë mesjetare arbërore në Epir, sanxhakun e Janinës dhe pashallëkun e Ali Pashës — kjo faqe mbështetet te Noel Malcolm, Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians (Oxford University Press, 2020); Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania; K. E. Fleming, The Muslim Bonaparte (Princeton University Press, 1999) për oborrin e Janinës dhe luftërat suliote; si dhe te historiografia shqiptare mbi pashallëqet. Etimologjia e emrit «çam» nga hidronimi i lashtë Thiamis (Kalamás) jepet si shpjegimi mbizotërues te studiuesit, jo si e mbyllur.

---

# Gjergj Kastrioti Skënderbeu: princi që i lidhi principatat shqiptare në një rrjet qëndrese
https://zhurma.press/skenderbeu/
Type: person
Published: 2026-06-24
Updated: 2026-09-26

Princi i Kastriotëve që braktisi osmanët, ngriti flamurin mbi Krujë dhe për një çerek shekulli lidhi principatat shqiptare në një rrjet të vetëm rezistence — fija që Rilindja do ta rimerrte.

Më 28 nëntor 1443 një oficer osman braktisi ushtrinë e sulltanit në mes të fushatës, eci me rreth treqind kalorës drejt maleve të Dibrës dhe hyri në Krujë me një firman të falsifikuar. Mbi kullën e qytetit ngriti një flamur të kuq me shqiponjën dykrenare — stemën e Kastriotëve. Gjergj Kastrioti, që osmanët e quanin Iskënder bej, nuk po fillonte thjesht një kryengritje. Po lidhte për një çerek shekulli atë që fuqitë e kohës donin ta mbanin të copëtuar: principatat e vogla shqiptare në një rrjet të vetëm rezistence, aq këmbëngulës sa detyroi papë e sulltanë ta trajtonin Arbërinë si aktor real të Evropës.

Pse ka rëndësi

• Më 28 nëntor 1443, pas Betejës së Nishit, Gjergj Kastrioti braktisi ushtrinë osmane, mori Krujën me një firman të falsifikuar dhe ngriti flamurin e Kastriotëve — të njëjtën datë që Ismail Qemali do të zgjidhte pesë shekuj më vonë për shpalljen e Pavarësisë.

• Kuvendi i Lezhës, më 2 mars 1444, i vuri për herë të parë principatat shqiptare — Arianitët, Dukagjinët, Muzakajt, Topiajt e të tjerë — nën një udhëheqje të vetme ushtarake.

• I shkolluar vetë në Enderun dhe sanxhakbej i Dibrës më 1440, ai e njihte nga brenda makinën ushtarake që do ta përballonte për një çerek shekulli.

Kush ishte

Gjergj Kastrioti lindi rreth vitit 1405, bir i Gjon Kastriotit, zot i një principate në Shqipërinë e mesme. Si shumë bij princash të nënshtruar, u dërgua peng në oborrin osman — sipas regjistrit, në vitin 1415 dhe sërish më 1423 — ku u shkollua në Enderun, shkollën e elitës ushtarake e administrative të Stambollit. Osmanët i dhanë emrin İskender bey, "zoti Aleksandër", duke e krahasuar me Aleksandrin e Madh; prej tij rrjedh forma Skënderbe. U ngjit shpejt: më 1440 u emërua sanxhakbej i Dibrës, sundimtar osman i tokave fqinje me ato të të atit.

Ishte, pra, një produkt i plotë i makinës osmane — komandant i besueshëm, i njohur me taktikën, logjistikën dhe psikologjinë e perandorisë që do të luftonte më vonë. Pikërisht kjo formë e brendshme e bëri kundërshtarin më të rrezikshëm që Stambolli pa në Ballkanin perëndimor: ai e dinte se si mendonte ushtria që përballonte.

Nga pengu osman te kryengritësi

Çasti erdhi në nëntor 1443. Gjatë fushatës së Nishit, kur kryqëzata e Janosh Huniadit theu osmanët në Ballkan, Skënderbeu braktisi radhët dhe u kthye drejt atdheut. Me një letër të falsifikuar në emër të sulltan Muratit II siguroi dorëzimin e Krujës dhe, më 28 nëntor 1443, ngriti mbi të flamurin e Kastriotëve. Data nuk është rastësi e historisë: pesë shekuj më vonë, më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali do të ngrinte të njëjtin flamur në Vlorë — vetëdija kombëtare e zgjodhi qëllimisht ditën e Skënderbeut për të shpallur shtetin.

Studimi historik modern na kujton se Skënderbeu rimorri trashëgiminë dinastike të familjes së vet dhe mbrojti një rend politik konkret shqiptar — dhe kjo e bën arritjen e tij edhe më të besueshme. Rezistenca shqiptare nuk ishte mit i shpikur më vonë në Perëndim — ishte ngjarje e dokumentuar, me data, beteja dhe traktate.

Kuvendi i Lezhës — rrjeti mesjetar

Kryengritja e një zoti të vetëm do të shuhej shpejt. Ajo që e ktheu Skënderbeun në problem strategjik për dy sulltanë ishte Kuvendi i Lezhës, i mbledhur më 2 mars 1444 në qytetin nën kontroll venedikas. Atje principatat shqiptare — Arianitët, Dukagjinët, Muzakajt, Zahariajt, Topiajt, Spanët, Dushmanët, bashkë me Stefan Crnojeviçin nga veriu — pranuan për herë të parë një udhëheqje të vetme ushtarake. Nuk u zhdukën grindjet mes tyre; thjesht, për një brez, u nënshtruan ndaj një qëllimi të përbashkët, të lidhura nga besa dhe nga rreziku i përbashkët.

Ky është modeli që përsëritet në çdo epokë të historisë shqiptare: një botë e shpërndarë principatash, krahinash e diasporash që, kur lidhet, peshon shumë më tepër se shuma e pjesëve — dhe që fuqitë e mëdha preferojnë ta mbajnë të ndarë. Lidhja e Lezhës është instanca e parë e këtij rrjeti. Lidhja e Prizrenit më 1878 dhe Kuvendi i Vlorës më 1912 do të ishin ri-lidhje të të njëjtës strukturë, secila duke thirrur emrin dhe flamurin e Skënderbeut.

Po në këtë epokë, kodi që e mbante bashkë rrjetin del për herë të parë me shkrim: formula e pagëzimit e vitit 1462, fjalia më e vjetër e datuar në gjuhën shqipe, u shënua nga Pal Engjëlli, kryepeshkop e bashkëpunëtor i Skënderbeut. Gjuha — kodi i padukshëm i kombit — shfaqet e shkruar pikërisht në vitet kur rrjeti politik është më i gjallë.

Kronologjia

• rreth 1405 Lind, bir i Gjon Kastriotit, në Shqipërinë e mesme.

• 1415 / 1423 Dërgohet peng në oborrin osman; shkollohet në Enderun.

• 1440 Emërohet sanxhakbej i Dibrës.

• 28 nëntor 1443 Braktis osmanët pas Betejës së Nishit dhe merr Krujën; ngre flamurin e Kastriotëve.

• 2 mars 1444 Kuvendi i Lezhës bashkon principatat shqiptare nën udhëheqjen e tij.

• 1448 / 1463 Marrëveshje me Venedikun.

• 1450 Rrethimi i parë i Krujës nga Murati II dështon; hiqet në tetor.

• 26 mars 1451 Traktati i Gaetës me Alfonsin V të Napolit — mbrojtje aragonase.

• 23 dhjetor 1457 Papa Kaliksti III e shpall Athleta Christi, "Kampion i Krishtit".

• 1466–1467 Mehmeti II rrethon sërish Krujën; qyteti reziston.

• 17 janar 1468 Vdes në Lezhë; varroset në kishën e Shën Kollit.

• 1478–1479 Pas tij bie Kruja (1478) dhe Shkodra (1479); rezistenca shuhet.

Njëzet e pesë vjet kundër perandorisë

Nga 1443 deri më 1468, Skënderbeu mbajti i pamposhtur një territor malor kundër ushtrisë më të fuqishme të kohës. Murati II e rrethoi Krujën më 1450 me dhjetëra mijëra burra dhe u tërhoq pa e marrë; i biri, Mehmeti II — i njëjti sulltan që mori Kostandinopojën më 1453 — provoi sërish më 1466 e 1467 dhe sërish dështoi para mureve të saj. Taktika e Skënderbeut ishte ajo e malit: lëvizje e shpejtë, prita, njohje e terrenit, shkëputje para përballjes ballore.

Por ai nuk luftoi i izoluar. E lidhi Arbërinë me rrjetin e diplomacisë evropiane: traktati i Gaetës e vendosi nën mbrojtjen e Napolit aragonez; Venediku, sado i matur e shpesh rival, nënshkroi paqe; dhe tri papë — Nikolla V, Kaliksti III, Piu II — e mbështetën si murin lindor të krishterimit kundër përparimit osman. Titulli Athleta Christi nuk ishte ornament: ishte njohje politike se një principatë e vogël ballkanike po mbante një front që i interesonte gjithë Mesdheut.

Pas vdekjes — dhe pse mbeti fija

Skënderbeu vdiq nga ethet më 17 janar 1468 në Lezhë. Pa figurën që e mbante të lidhur, rrjeti u shpërbë: brenda një dhjetëvjeçari Kruja ra (1478) dhe Shkodra u dorëzua (1479), dhe tokat shqiptare hynë në katër shekuj sundim osman. Ky është mësimi i hidhur i modelit — rrjeti mban për sa kohë ka një fije lidhëse, dhe shpërbëhet kur fija këputet.

E megjithatë fija nuk u harrua. Flamuri i kuq me shqiponjën dykrenare, stema e Kastriotëve, kaloi nga simbol dinastik në simbol kombëtar dhe sot është flamuri i shtetit. Rilindja e shekullit XIX e bëri Skënderbeun qendrën e vetëdijes së vet: Naim Frashëri i kushtoi eposin Histori e Skënderbeut (1898), dhe çdo ri-lidhje e mëvonshme e rrjetit shqiptar — Prizreni, Manastiri, Vlora — thirri emrin e tij. Marin Barleti, që shkroi biografinë e parë rreth 1508–1510, e zbukuroi figurën deri në legjendë; detyra e sotme është ta veshim me faktin, jo me mitin. Por edhe i zhveshur nga teprimet, mbetet ai që, për një çerek shekulli, detyroi botën të pranonte se shqiptarët ekzistonin si bashkësi me vullnet politik — dhe la një fije që breza më vonë do ta rilidhnin.

Ethet që e morën më 17 janar 1468 ishin, me sa dihet, malarie. Dhe emri nën të cilin hyri në kulturën evropiane nuk ishte shqip: pas Barletit, Perëndimi e shpalli «Atletin e Krishtërimit» — një titull që i dha shekuj jetë letrare jashtë kufijve ku kishte luftuar.

Lexim i thelluar

Si e ndërtoi Evropa figurën e Skënderbeut — nga biografia e Marin Barletit te opera e Vivaldit dhe romani i Disraelit: Skënderbeu në kujtesën evropiane. Dhe pse Roma e Selia e Shenjtë e shpallën Athleta Christi, “Atletin e Krishterimit”: si Evropa e pa Skënderbeun.

Në Enciklopedi: Skënderbeu në art — pesë shekuj ikonografi, historia e fytyrës që çdo epokë e ndërtoi nga e para.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe studimet e mirënjohura: Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg (1947); Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Encyclopædia Britannica; si dhe burimi themelues por i zbukuruar i Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi (~1508–1510). Datat kyçe: lindja rreth 1405; marrja e Krujës 28 nëntor 1443; Kuvendi i Lezhës 2 mars 1444; traktati i Gaetës 26 mars 1451; Athleta Christi 23 dhjetor 1457; vdekja 17 janar 1468 (Lezhë); rënia e Krujës 1478 dhe e Shkodrës 1479. Aty ku historiografia ndryshon nga legjenda e Barletit (numra betejash, motive), kemi ndjekur studimin kritik.

---

# Ismail Qemali: burrështetasi që e nxori shtetin shqiptar nga letra në hartë
https://zhurma.press/ismail-qemali/
Type: person
Published: 2026-06-24
Updated: 2026-09-25

Burrështetasi osman që, në çastin kur Lufta Ballkanike po copëtonte tokat shqiptare, shpalli më 28 nëntor 1912 në Vlorë shtetin që rrjeti i Rilindjes e kishte projektuar prej dekadash — dhe pa menjëherë si fuqitë ia cunguan kufijtë.

Më 28 nëntor 1912, ndërsa ushtritë e Ballkanit ndaheshin tokat shqiptare mes tyre, një burrë gjashtëdhjetë e tetëvjeçar ngriti në një ballkon të Vlorës flamurin me shqiponjën dykrenare dhe shpalli një shtet që Evropa nuk e kishte parashikuar. Ismail Qemali nuk e shpiku kombin — atë e kishin projektuar prej dekadash Frashërllinjtë, Lidhja e Prizrenit dhe Kongresi i Manastirit. Ai bëri diçka më të rrezikshme: e nxori projektin nga letra në hartë, në çastin e fundit para se rrjeti shqiptar të fshihej përfundimisht.

Pse ka rëndësi

• Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, ngriti flamurin dykrenar dhe shpalli shtetin shqiptar pikërisht ndërsa ushtritë ballkanike po i ndanin trojet mes tyre.

• Kishte kaluar tri dhjetëvjeçarë në majat e administratës osmane — vali i Bejrutit e i Tripolit, deputet i Beratit në Parlamentin Osman (1908–1912) — përvojë që ia bëri të qartë, më herët se shumicës, se perandoria po shembej.

• Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu autonominë më 17 dhjetor 1912, por kufijtë e vizatuar lanë rreth gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të ri.

Kush ishte

Ismail Qemali (Ismail Kemal bej Vlora) lindi më 16 janar 1844 në Vlorë, në një nga familjet më të mëdha e me ndikim të Shqipërisë jugore. U arsimua në gjimnazin Zosimea të Janinës — të njëjtën vatër dijeje që formoi edhe Frashërllinjtë — dhe hyri herët në administratën e Perandorisë Osmane, ku do të kalonte tri dhjetëvjeçarë në majat e shtetit.

Karriera e tij osmane ishte e gjatë dhe e lartë: nëpunës civil në provinca evropiane e aziatike, guvernator i disa qyteteve ballkanike, vali i Bejrutit dhe i Tripolit, dhe deputet për Beratin në Parlamentin Osman pas Revolucionit Xhonturk (1908–1912). Ishte një burrë shteti i mësuar me korridoret e Stambollit — dhe pikërisht kjo përvojë e bëri të kuptonte, më herët se shumica, se perandoria po shembej dhe se tokat shqiptare do të mbeteshin pre e fqinjëve nëse nuk vendosnin për veten.

Syrgjyni i 1847-s dhe Kushtetuta osmane

Fëmijëria iu këput në 1847. Katërvjeçar, pas një kryengritjeje familja u syrgjynos: burrat në Konjë, gratë e fëmijët në Selanik, ku i vdiq vëllai i vogël. U kthye në Vlorë më 1852 — dhe vetëm pas asaj ndërprerjeje erdhën Zosimea dhe gjuhët.

Në maj 1860 shkoi në Stamboll, hyri në zyrën e përkthimeve të Ministrisë së Jashtme dhe vazhdoi drejtësinë. Më 1867 iu bashkua Mid'hat Pashës, me të cilin më vonë punoi për Kushtetutën Osmane të vitit 1876.

Kjo është pika që e ndryshon leximin e gjithë biografisë. Burri që më 28 nëntor 1912 shpalli pavarësinë nga perandoria kishte ndihmuar, tridhjetë e gjashtë vjet më parë, të shkruhej ligji themeltar i saj. Karriera osmane nuk ishte një devijim para kthesës kombëtare: ishte shkolla ku mësoi si ndërtohet e si mbahet një shtet.

Gara kundër ndarjes

Vjeshta e vitit 1912 ishte një garë me orë. Lufta e Parë Ballkanike kishte shpërthyer: Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria po e copëtonin Turqinë Evropiane, dhe ushtritë e tyre po hynin thellë në vilajetet me shumicë shqiptare. Plani i aleancës ishte i qartë — ndarja e trojeve shqiptare mes tyre, pa lënë vend për një shtet shqiptar.

Ismail Qemali e kuptoi se e vetmja mbrojtje ishte një akt politik që fuqitë e mëdha do të detyroheshin ta merrnin parasysh. Në fillim të nëntorit 1912 udhëtoi me Luigj Gurakuqin në Bukuresht, për t'u këshilluar me koloninë shqiptare; pastaj në Vjenë, ku u takua me zyrtarë të ministrisë austro-hungareze të jashtme; dhe nga Trieste lundroi drejt brigjeve shqiptare, duke arritur në Vlorë më 26 nëntor. Dy ditë më vonë, koha kishte mbaruar.

Kronologjia

• 1844 Lind më 16 janar në Vlorë.

• 1908–1912 Deputet për Beratin në Parlamentin Osman; figurë e qarqeve liberale.

• Nëntor 1912 Udhëton në Bukuresht (me Gurakuqin) e më pas në Vjenë për të siguruar mbështetje para shpalljes.

• 26 nëntor 1912 Mbërrin në Vlorë nga Trieste, përmes Durrësit.

• 28 nëntor 1912 Kuvendi i Vlorës shpall Pavarësinë; Ismail Qemali ngre flamurin dhe lexon aktin.

• 4 dhjetor 1912 Formohet Qeveria e Përkohshme e Vlorës; ai zgjidhet kryeministër.

• 17 dhjetor 1912 Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njeh de facto autonominë shqiptare.

• 22 janar 1914 Jep dorëheqjen, ndërsa kontrolli kalon te Komisioni Ndërkombëtar dhe princi Vid.

• 1919 Vdes më 26 janar në Peruxha të Italisë, në mërgim.

Akti i Vlorës

Kuvendi i Vlorës nuk ishte një parlament i plotë — lufta i kishte penguar shumë delegatë të arrinin. Nga afro 79 të regjistruar nga krahinat, akti u nënshkrua nga rreth 40 delegatë (34 nënshkrime në ballë të dokumentit dhe 6 të tjera në shpinë). Por pak rëndësi kishte numri: ata flisnin në emër të një kombi që e kishte ndërtuar identitetin e vet — gjuhën, alfabetin, kujtesën — shumë kohë para se të kishte një shtet.

Flamuri që Ismail Qemali ngriti mbi Vlorë ishte i njëjti simbol — shqiponja e zezë dykrenare në fushë të kuqe — që kombi e mbante si trashëgim nga stema e Skënderbeut, katër shekuj e gjysmë më parë. Akti i pavarësisë nuk e shpiku Shqipërinë; ai e rikujtoi atë.

Rrjeti që u lejua të lindte — por jo të rritej

Këtu qëndron paradoksi që përshkon gjithë historinë moderne shqiptare. Pavarësia u shpall — por rrjeti që e shpalli u kufizua menjëherë. Vendimet për fatin e shtetit të ri u morën sërish në Evropë, pa shqiptarët në tavolinë: Konferenca e Ambasadorëve në Londër (dhjetor 1912) dhe Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit vizatuan kufijtë. Rezultati la rreth gjysmën e popullsisë shqiptare jashtë shtetit të ri — Kosovën te Serbia, Çamërinë te Greqia — dhe imponoi një princ të huaj, Vilhelm Vidin, mbi një qeveri që Ismail Qemali u detyrua ta dorëzonte në janar 1914.

Ishte e njëjta logjikë e Shën Stefanit dhe Berlinit të 1878-s, kur Lidhja e Prizrenit pa tokat shqiptare të ndahen pa u pyetur: fuqitë lejonin ekzistencën shqiptare vetëm aq sa u leverdiste ekuilibrit të tyre. Projekti i Sami Frashërit — qeveria, shkolla, kufijtë mbi letër — u bë shtet, por një shtet i cunguar. Rrjeti shqiptar arriti më në fund të nxirrte një flamur mbi një ballkon; nuk iu lejua të mbante nën të gjithë ata që e flisnin gjuhën.

Dhe pikërisht aty rri madhështia e Ismail Qemalit: jo se fitoi gjithçka, por se, në çastin kur gjithçka mund të humbiste, e detyroi botën të pranonte se shqiptarët ekzistonin si komb me të drejtën për shtet. Pas 28 nëntorit 1912, çështja nuk ishte më nëse Shqipëria do të lindte — por sa prej saj do të lejohej të jetonte.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe studimet e mirënjohura: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Encyclopædia Britannica; si dhe kujtimet e vetë Ismail Qemalit (Sommerville Story (red.), The Memoirs of Ismail Kemal Bey, Londër, 1920). Datat kyçe: lindja 16 janar 1844 (Vlorë); shpallja e Pavarësisë 28 nëntor 1912; formimi i Qeverisë së Përkohshme 4 dhjetor 1912; njohja de facto në Londër 17 dhjetor 1912; dorëheqja 22 janar 1914; vdekja 26 janar 1919 (Peruxhë). Numri i nënshkruesve të aktit (rreth 40, nga afro 79 delegatë të regjistruar) jepet sipas dokumentit origjinal dhe historiografisë.

---

# Lidhja e Prizrenit: dyzet e shtatë burra që e kthyen mbrojtjen e tokës në komb
https://zhurma.press/lidhja-e-prizrenit/
Type: organization
Published: 2026-06-24
Updated: 2026-10-22

Organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare (1878–1881): kur mbrojtja e tokës u kthye në vetëdije kombëtare dhe rrjeti shqiptar provoi të ngrihej si trup politik.

Lidhja e Prizrenit (1878–1881) ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare, e themeluar në qershor 1878 në xhaminë Bajrakli të Prizrenit për të mbrojtur trojet ndërsa Kongresi i Berlinit rivizatonte Ballkanin; kërkoi autonominë e katër vilajeteve dhe u shtyp me ushtri më 1881.

Në verë të 1878-s, ndërsa Evropa rivizatonte Ballkanin në sallat e Berlinit pa ftuar asnjë shqiptar, rreth tetëdhjetë burra u mblodhën në xhaminë Bajrakli të Prizrenit për të mbrojtur tokën e të parëve — dyzet e shtatë prej tyre do t'i vinin firmat Kararnamesë tetë ditë më vonë. Brenda tre vjetësh, ajo mbledhje e nisur prej frikës u kthye në programin e parë politik që fliste, qartë e me një zë, në emër të një kombi të vetëm — me një gjuhë, një hartë dhe një kërkesë: të vetëqeverisej. Lidhja Shqiptare e Prizrenit është çasti kur rrjeti shqiptar provoi të ngrihej si trup politik — dhe pikërisht prandaj u shtyp.

Pse ka rëndësi

• Kararnameja u nënshkrua më 18 qershor 1878 nga dyzet e shtatë përfaqësues kazash — në fillim si lidhje vetëmbrojtjeje brenda kornizës osmane.

• Deri në fund të vitit 1880, nën ndikimin e Abdyl Frashërit, kërkesa u zhvendos te autonomia: një provincë e vetme me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri, Kosova — dhe shqipja në administratë e shkollë.

• Ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare; Stambolli e shtypi me ushtri më 1881.

Çfarë ishte Lidhja e Prizrenit

Lidhja e Prizrenit (1878–1881) ishte organizata e parë mbarëkombëtare shqiptare: një aleancë e bejlerëve, klerikëve, kryeparëve të maleve dhe mendimtarëve të Rilindjes, që për herë të parë mblodhi nën një kërkesë të vetme katër anët e trojeve — Shkodrën, Kosovën, Manastirin dhe Janinën. Nisi si lidhje vetëmbrojtjeje brenda kornizës osmane dhe mbaroi si lëvizje për autonomi që vetë Stambolli e shtypi me ushtri. Midis këtyre dy pikave qëndron lindja e idesë moderne se shqiptarët ishin një komb — jo thjesht nënshtetas myslimanë e të krishterë të një perandorie, por një popull me të drejtën të mbante emrin dhe tokën e vet.

Kjo faqe është nyja kushtuar Lidhjes; për kronologjinë e plotë — betejat, tekstin e Kararnamesë, shtypjen e 1881-s — shih artikullin e thelluar: «Lidhja e Prizrenit (1878): kur mbrojtja e tokës u bë vetëdije kombëtare».

Harta që u vizatua pa shqiptarët

Më 3 mars 1878, Traktati i Shën-Stefanit e mbylli Luftën Ruso-Turke duke vizatuar një Ballkan të ri — dhe në atë hartë trojet shqiptare ndaheshin lirisht mes Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë e Greqisë. Kur Kongresi i Berlinit, në verë të 1878-s, e zëvendësoi Shën-Stefanin me ndërhyrjen e Austro-Hungarisë dhe Britanisë, kufijtë u zbutën pjesërisht — por mësimi mbeti i njëjtë dhe i ftohtë: fati shqiptar po vendosej në salla evropiane ku asnjë shqiptar nuk ishte ftuar. Ky është thelbi i asaj që credo-ja jonë e quan rrjeti që nuk u lejua të ngrihej: jo se shqiptarët nuk u organizuan, por se sa herë u organizuan, vendimi u mor diku tjetër.

Nga komiteti i Stambollit te xhamia e Prizrenit

Lidhja nuk ra nga qielli. Që në dhjetor 1877, në Stamboll, një grup intelektualësh shqiptarë kishte ngritur një komitet për të drejtuar qëndresën. Shpirti i tij ishte Abdyl Frashëri, vëllai i madh i fisit që do t'i jepte kombit mendjen dhe vargun. Programi politik u përpunua nga vetë mendja e Rilindjes — krahas Abdylit, dijetarë si Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe Jani Vreto. Nuk ishin malësorë të rastit; ishin njerëz që e dinin se ç'do të thoshte një komb dhe si ndërtohej. Më 18 qershor 1878 qëndrimet u shkruan në një dokument të quajtur Kararname — "vendimore" — të nënshkruar nga dyzet e shtatë përfaqësues të kazave, me firmat e Iljaz Pashë Dibrës e Abdullah Pashë Drenit në krye. Në fillim teksti ishte i kujdesshëm, madje konservator: fliste për mbrojtjen e tokës brenda kornizës osmane. Kjo nuk ishte frikacakëri — ishte taktikë; një lëvizje sapolindur nuk mund t'i shpallte luftë njëkohësisht katër shteteve dhe Perandorisë.

Si ishte organizuar

Kuvendi Themelues u mblodh më 10 qershor 1878 në xhaminë Bajraklie të Prizrenit — qyteti që deri një vit më parë kishte qenë qendra e Vilajetit të Kosovës. Abdyl Frashëri e formuloi qëllimin pa zbukurime: t'u pritej hovi armiqve duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betuar për mbrojtjen e trojeve të trashëguara.

Kararnameja e 18 qershorit u firmos nga dyzet e shtatë përfaqësues të kazave të vilajetit, në krye me Iljaz pashë Dibrën dhe Abdullah pashë Drenin. Sulltan Abdyl-Hamidi II — i paaftë t'u shmangej traktateve — e mbështeti nisjen e Lidhjes në mënyrë të llogaritur: thirri në Stamboll Sheh Mustafa Tetovën dhe Abdyl bej Frashërin, u shkroi prijësve vendorë dhe urdhëroi komandantët ushtarakë të mos e pengonin. Mbështetja e llogaritur nuk e parandaloi dot evoluimin drejt autonomisë.

Struktura ishte ajo e një qeverie të përkohshme, jo e një rezistence të rastit. Tre komitete e mbanin: Punët e Jashtme (Abdyl bej Frashëri, Shaban bej Peja, Galip bej Shkupi, Asaf efendi Manastiri), të Brendshmet (Haxhi Shabani, Qorr Abdyl efendi, Mahmut Qypërliu, Esat pashë Tetova) dhe Financat (Sulejman agë Vokshi, Zija bej Prishtina, Shefik bej Gjilani). Ato mbanin korrespondencën diplomatike, administrimin territorial, mobilizimin e ushtrisë vullnetare dhe mbledhjen e fondeve për armatim. Degën e Prizrenit e kryesonte Ymer efendi Prizreni. Deri më 23 qershor ishin mbledhur delegatët e të gjitha qyteteve shqiptare; më 30 qershor mbërritën edhe përfaqësuesit e Shkodrës, me Jusuf agë Sokolin dhe shtatë krerë nga Malësia.

Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit u vu nën mbrojtje shtetërore më 26 shkurt 1968.

Kthesa drejt autonomisë

Por idetë kanë logjikën e tyre. Nga fundi i vitit 1880, nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Abdyl Frashërit, Lidhja kaloi nga mbrojtja e thjeshtë e tokës te kërkesa për autonomi: një provincë të vetme shqiptare, me katër vilajetet — Shkodra, Janina, Manastiri dhe Kosova — të bashkuara, me nëpunës vendas dhe me gjuhë shqipe në administratë e shkollë. Kërkesa për të bashkuar katër vilajetet ishte, në thelb, vizatimi i parë i Shqipërisë mbi hartën politike — vendi që ende nuk ekzistonte si shtet, por që tashmë ekzistonte si ide. Pikërisht këtu Lidhja takon programin më të gjerë të Rilindjes: mbrojtja e tokës kërkonte një popull të vetëdijshëm, dhe vetëdija kërkonte gjuhë e shkollë. Nuk është rastësi që pak vite më vonë do të çelej beteja gjysmëshekullore për alfabetin shqip, e cila do të mbyllej te Kongresi i Manastirit (1908). Lidhja ishte krahu politik e ushtarak i të njëjtit zgjim që, në fushën e shkronjave, e bënte poezia e Pashko Vasës me kushtrimin «Çou, shqyptar, prej gjumit çou».

Pushkë e diplomaci

Lidhja nuk mbeti vetëm në letër. Me rreth tridhjetë mijë burra nën armë, ajo u përball ushtarakisht me përpjekjet për t'i shkëputur Plava e Gusia. Më 4 dhjetor 1879, te Nokshiqi, forcat shqiptare i thyen trupat malazeze që synonin t'i merrnin këto troje. Më pas erdhi qëndresa për Ulqinin, qytetin që Fuqitë e Mëdha vendosën t'ia dorëzonin Malit të Zi. Beteja ishte e pabarabartë dhe humbi — por nuk ishte e kotë: si Mali i Zi ashtu edhe Greqia morën më pak tokë shqiptare nga sa ua kishte premtuar fillimisht Berlini. Gjaku i derdhur kishte një peshë diplomatike.

Shtypja — dhe fitorja e fshehur brenda saj

Kur Lidhja mori kontrollin e qyteteve të Kosovës dhe nisi të sillej si një qeveri më vete, Stambolli e kuptoi se nuk ishte më vegël besnike, por rival. Në prill 1881, Sulltan Abdyl Hamidi II dërgoi Dervish Turgut Pashën me një ushtri për ta shtypur. Prizreni ra; qëndresa e fundit u thye. Abdyl Frashëri, fillimisht i dënuar me vdekje, u burgos dhe vdiq pak vjet pas lirimit, i thyer fizikisht por jo si ide. Konica do të na mësonte të mos i zbukuronim humbjet: Lidhja e Prizrenit, ushtarakisht, dështoi — u shtyp brutalisht dhe nuk e arriti shtetin. Por dështimet kanë trashëgimtarë.

Trashëgimia

Brenda tre vjetësh, një popull që Evropa e trajtonte si masë pa emër kishte nxjerrë një program, një kërkesë territoriale dhe një emër kombëtar. Çdo lëvizje e mëvonshme eci mbi gurin që u vu në xhaminë e Prizrenit: Lidhja e Pejës (1899), Kongresi i Manastirit dhe, më në fund, shpallja e pavarësisë më 28 nëntor 1912 nga Ismail Qemali në Vlorë. Atje, te Prizreni, për herë të parë mbrojtja e tokës u kthye në vetëdije kombëtare — dhe vetëdija, ndryshe nga ushtritë, nuk shtypet me dekret. Ky është leksioni i hidhur dhe krenar i rrjetit shqiptar të shekullit XIX: u shtyp sepse u ngrit, dhe u ngrit prapë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe studimet standarde për temën: Kristo Frashëri, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881 (Akademia e Shkencave të Shqipërisë) — studimi referencë për kronologjinë, Kararnamenë, betejat e Plavë-Gusisë dhe shtypjen e 1881-s; Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); dhe Encyclopædia Britannica, "League of Prizren". Datat kyçe: Traktati i Shën-Stefanit (3 mars 1878), Kararname-ja (18 qershor 1878), Nokshiq (4 dhjetor 1879), shtypja nga Dervish Turgut Pasha (prill 1881).

• Epoka e Re — roli historik i Lidhjes dhe fjala e Abdyl Frashërit në Kuvendin Themelues.

• Albanian Post — datat e Kuvendit dhe përbërja e tre komiteteve.

• Telegrafi (Agron Islami) — konteksti i elitave shqiptare të Stambollit.

---

# Sami Frashëri: enciklopedisti që e projektoi shtetin shqiptar para se ai të lindte
https://zhurma.press/sami-frasheri/
Type: person
Published: 2026-06-24
Updated: 2026-09-29

Enciklopedist i Perandorisë Osmane dhe arkitekt i fshehtë i kombit (1850–1904): qeveria, shkolla, kufijtë dhe alfabeti mbi letër, ndërsa vëllezërit udhëhiqnin Lidhjen dhe shkruanin vargun.

Para se Shqipëria të ekzistonte si shtet, dikush e kishte projektuar atë mbi letër — qeverinë, shkollën, kufijtë, madje edhe alfabetin. Ai ishte Sami Frashëri: enciklopedist i perandorisë osmane dhe, në të njëjtën kohë, arkitekti i fshehtë i një kombi që ende nuk i ishte dhënë e drejta të lindte. Një nga tre vëllezërit e njohur të një fshati tosk, ai e ndërtoi kodin e kombit — gjuhën e shkruar — ndërsa vëllai i tij udhëhiqte Lidhjen dhe tjetri i jepte gjuhës varg.

Pse ka rëndësi

• Sami Frashëri (1850–1904) mbajti dy karriera njëkohësisht: enciklopedist osman, autor i Kâmûs al-A'lâm (1889–1898) dhe i romanit të parë në gjuhën turke, dhe rilindas që punonte për një komb të cilin perandoria nuk e njihte.

• Më 1879 bashkëthemeloi Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip dhe hartoi Allfabetaren e Stambollit — paraardhësin e drejtpërdrejtë të alfabetit që u fiksua në Kongresin e Manastirit më 1908.

• «Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?» (1899) ishte program i hollësishëm për autonomi, kufij, administratë dhe shkollë në gjuhën amtare; u shtyp jashtë dhe u fut fshehurazi në trojet shqiptare.

Kush ishte

Sami Frashëri (Şemseddin Sami në osmanisht) lindi më 1 qershor 1850 në Frashër të Përmetit, në një familje bektashiane me tradita të thella dijeje. Mbeti jetim herët dhe u shpërngul me vëllezërit në Janinë, ku ndoqi gjimnazin Zosimea — një nga vatrat e arsimit të kohës — duke mësuar greqishten, frëngjishten, italishten, turqishten, arabishten dhe persishten. Më pas jeta e tij u zhvendos në Stamboll, zemra e perandorisë, ku do të bëhej një nga mendjet më të mëdha të saj.

Atje Sami ndërtoi dy karriera njëkohësisht. Si dijetar osman, ai hartoi enciklopedinë monumentale gjashtëvëllimëshe Kâmûs al-A'lâm (1889–1898) dhe fjalorin Kâmûs-ı Türkî, shkroi të parin roman në gjuhën turke (Taaşşuk-ı Tal'at ve Fitnat, 1872) dhe redaktoi gazeta. Si rilindas shqiptar, ai punoi në heshtje për diçka që perandoria nuk do ta lejonte: shkrimin, standardizimin dhe programin e një kombi.

Kronologjia

• 1850Lind më 1 qershor në Frashër, Përmet.

• 1871–72Boton në Stamboll romanin e parë në gjuhën turke.

• 1879Bashkëthemelues i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip; harton Allfabetaren e Stambollit.

• 1889–98Boton enciklopedinë gjashtëvëllimëshe Kâmûs al-A'lâm.

• 1899Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?, programi i pavarësisë.

• 1904Vdes më 18 qershor në Stamboll.

Kodi: gjuha dhe alfabeti

Sami e kuptoi para shumicës se një komb pa një gjuhë të shkruar të përbashkët mbetet një grumbull krahinash. Në vitin 1879, në Stamboll, ai u bë një nga themeluesit e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip dhe hartoi Allfabetaren e Stambollit — një alfabet kryesisht me bazë latine, i menduar për të shkruar tingujt e shqipes pa u mbështetur te shkronjat e huaja. Ky alfabet u përhap në shkolla e botime dhe u bë paraardhësi i drejtpërdrejtë i alfabetit që, gati tri dekada më vonë, do të fiksohej përfundimisht në Kongresin e Manastirit (1908). Aty ku perandoria shihte dialekte myslimanësh, të krishterësh e bektashinjsh, Sami shihte një gjuhë të vetme që duhej shkruar njësoj nga të gjithë — kjo ishte besëlidhja e padukshme që mbante kombin bashkë.

Vepra që projektoi shtetin: «Shqipëria ç'ka qenë…»

Më 1899 doli vepra që e bëri Samiun arkitekt të një shteti ende të palindur: Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?. Ajo nuk ishte thjesht thirrje atdhetare; ishte një program i hollësishëm — për autonomi e më pas pavarësi, për kufijtë, për një administratë, për shkollën në gjuhën amtare, për alfabetin, madje për një organizim të brendshëm të vendit. Ai e shkroi duke ditur se nuk mund ta botonte lirisht: vepra qarkulloi jashtë kufijve dhe u fut fshehurazi në trojet shqiptare. Kjo është shenja e rrjetit që nuk u lejua të ngrihej — mendimi shqiptar duhej menduar në Stamboll e shtypur jashtë, sepse brenda nuk kishte vend për të.

Rrjeti Frashëri

Sami nuk ishte një zë i vetmuar, por një nyje në një rrjet familjar e kombëtar. Vëllai i tij Abdyl Frashëri ishte udhëheqësi politik i Lidhjes së Prizrenit (1878), përpjekja e parë e organizuar shqiptare për autonomi — të cilën Kongresi i Berlinit zgjodhi ta shpërfillte, duke ndarë trojet mes fqinjëve. Vëllai tjetër, Naim Frashëri, i dha gjuhës shqipe poezinë dhe shkollën, duke e bërë atë atdhe me varg. Më vonë, nipi Mit'hat Frashëri do t'i bartte idetë frashëriane në shekullin e ri. Kështu një fshat i vetëm i Përmetit prodhoi politikën, poezinë dhe programin e një kombi — tri këmbët e të njëjtës tryezë.

Trashëgimia

Sami Frashëri vdiq në Stamboll më 18 qershor 1904, tetë vjet para se flamuri të ngrihej në Vlorë. Por shumë nga ajo që u shpall në 1912 ishte shkruar tashmë prej tij: ideja se shqiptarët ishin një komb me të drejtën të vetëqeverisej, me një gjuhë të shkruar njësoj nga veriu në jug. Turqit e kujtojnë si Şemseddin Sami, leksikografin e madh; shqiptarët si enciklopedistin që e mendoi shtetin para se ai të lindte. Të dyja janë të vërteta — dhe pikërisht aty qëndron tragjedia dhe madhështia e rrjetit shqiptar të shekullit XIX: mendje të botës, që u detyruan ta ndërtonin atdheun e tyre fshehurazi.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në regjistrin historik dhe studimet e mirënjohura: Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press); Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History; Akademia e Studimeve Albanologjike; si dhe veprat e vetë Sami Frashërit, përfshirë Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë? (1899) dhe Kâmûs al-A'lâm (1889–1898). Datat e jetës: 1 qershor 1850 (Frashër) – 18 qershor 1904 (Stamboll).

---

# Prekazi: vendi ku familja Jashari ra më 5–7 mars 1998
https://zhurma.press/prekaz/
Type: place
Published: 2026-06-24
Updated: 2026-10-10

Vendi ku familja Jashari ra më 5–7 mars 1998 — dhe nga ku u ndez kryengritja çlirimtare e Kosovës.

Ka vende që janë vetëm pika në hartë, dhe ka vende që bëhen emër i një kombi të tërë. Prekazi është nga të dytët. Në një grusht shtëpish guri në zemër të Drenicës, një familje e vetme zgjodhi të mos largohej — dhe nga ajo zgjedhje lindi simboli rreth të cilit u mblodh një luftë çlirimtare.

Pse ka rëndësi

• Prekazi është fshat në komunën e Skenderajt, në zemër të Drenicës: në Prekaz të Poshtëm qëndronte kompleksi i kullave të familjes Jashari, pranë një ish-fabrike municioni që forcat serbe e përdorën si bazë.

• Forcat serbe e sulmuan kompleksin më 22 janar 1998 pa arritur ta merrnin; sulmi vendimtar zgjati nga 5 deri më 7 mars 1998. Sipas Human Rights Watch u varrosën 58 trupa, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën moshën 16 vjeç; mbijetoi vetëm Besarta Jashari, 11 vjeçe.

• Beogradi e mendoi sulmin si shuarje të një bërthame, por doli e kundërta: brenda javësh fshatra të tërë ngritën milicitë e tyre dhe UÇK-ja u rrit nga një bërthamë e vogël në një ushtri popullore.

• Në Prekaz të Epërm ngrihet sot Kompleksi Memorial Adem Jashari, me kullën e ruajtur ashtu siç mbeti; më 2004 vendi u shpall me rëndësi të veçantë kombëtare.

Vendi

Prekazi është fshat në komunën e Skenderajt, në mes të krahinës së Drenicës, në qendër të Kosovës. Ndahet në Prekaz të Poshtëm dhe Prekaz të Epërm: poshtë qëndronte kompleksi i shtëpive — kullat — e familjes Jashari, pranë një ish-fabrike municioni që forcat serbe e përdorën si bazë; lart është fshati ku sot ngrihet memoriali. Toka është e ashpër dhe kodrinore, e njëjta tokë që për një shekull ushqeu qëndresën e Drenicës — nga kaçakët e Azem e Shote Galicës në vitet 1920 te Ushtria Çlirimtare e Kosovës shtatëdhjetë vjet më vonë.

Kulla e Jasharëve

Në Prekaz të Poshtëm jetonte fisi i Jasharëve, një familje me rrënjë të thella në traditën e qëndresës drenicase. Prej këtu Adem Jashari dhe vëllai i tij Hamëz Jashari nisën, që nga mesi i viteve 1990, organizimin e parë të armatosur që do të bëhej UÇK. Kulla nuk ishte vetëm shtëpi — ishte vatër, vend besëlidhjeje dhe pikë mbledhjeje për lëvizjen që sapo po lindte. Pikërisht kjo e bëri atë objektivin që Beogradi vendosi ta zhdukte.

Çfarë ndodhi këtu

Forcat serbe e sulmuan kompleksin më 22 janar 1998 pa arritur ta merrnin. Sulmi vendimtar nisi më 5 mars 1998 dhe zgjati deri më 7 mars: artileri, helikopterë dhe forca speciale rrethuan e goditën shtëpitë. Sipas Human Rights Watch, u varrosën 58 trupa, prej tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën moshën 16 vjeç — pothuajse e gjithë familja Jashari. Mbijetoi vetëm një vajzë 11-vjeçare, Besarta Jashari, e mbledhur nën një rrasë guri. HRW e cilësoi veprimin si sulm pa dallim ndaj civilëve, shkatërrim sistematik të pronës dhe ekzekutime arbitrare; Amnesty International shkroi se qëllimi nuk ishte kapja, por zhdukja e të dyshuarve dhe familjeve të tyre. Ngjarja rrëfehet plotësisht në dy artikujt tanë: 5 marsi 1998 — rënia e familjes Jashari dhe Masakra e Prekazit: zgjimi i kombit.

Pse u bë vatra

Beogradi e mendoi Prekazin si fund — shuarjen e një bërthame. Doli e kundërta. Vrasja e Adem Jasharit dhe e familjes së tij nuk e shuajti lëvizjen; e ndezi atë mbarëkombëtarisht. Brenda javësh, fshatra të tërë në Kosovë ngritën milicitë e tyre dhe UÇK-ja u rrit nga një bërthamë e vogël në një ushtri popullore. Prekazi tregon të njëjtin kod që ende merr frymë që e gjejmë në çdo cep të kësaj Enciklopedie: besa ndaj tokës dhe njëri-tjetrit, qëndresa e trashëguar brez pas brezi. Ai u bë "Epopeja" — jo sepse vdekja ishte e lavdishme, por sepse një familje refuzoi t'i kthente shpinën vendit të vet, dhe një komb e bëri atë refuzim të vetin.

Sot

Në Prekaz të Epërm ngrihet sot Kompleksi Memorial "Adem Jashari": kulla e shkatërruar e ruajtur ashtu siç mbeti, varret e Shabanit, Hamëzit dhe Ademit, një muze dhe një shesh ku më 5–7 mars mblidhen mijëra. Më 2004 u shpall vend me rëndësi të veçantë kombëtare. Prekazi nuk u mësua kurrë të dorëzohej; ai ua mësoi të tjerëve si të mos dorëzohen.

Burimet: Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); OSCE, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told; Amnesty International (1998); Fondi për të Drejtën Humanitare — Kosovo Memory Book.

---

# Drenica: lugina që e rilindi qëndresën shqiptare nga kaçakët te UÇK-ja
https://zhurma.press/drenica/
Type: place
Published: 2026-06-22
Updated: 2026-10-10

Djepi i qëndresës shqiptare — nga kaçakët e Galicëve te UÇK-ja

Më 25 korrik 1990, te varri i Azem Galicës në Drenicë, një burrë nga Prekazi u betua se do ta vazhdonte rrugën e tij. Quhej Adem Jashari. Tetë vjet më vonë, po në Drenicë, shtëpia e tij u rrethua dhe brenda saj u vranë 57 anëtarë të familjes. Mes atij varri dhe asaj shtëpie qëndron shtatëdhjetë vjet historie e së njëjtës luginë — dhe arsyeja pse Drenica, një zonë kodrinore me pak mbi njëqind mijë banorë, është qendra simbolike e qëndresës shqiptare në Kosovë.

Pse ka rëndësi

Sepse Drenica tregon se si një vend i vogël bëhet vend historie: jo nga pasuria, jo nga qyteti, por nga vazhdimësia. Katër herë brenda një shekulli — në vitet 1920, në 1944–45, në 1981 dhe në 1997–99 — qëndresa e armatosur shqiptare nisi ose u përqendrua aty. Asnjë prej këtyre valëve nuk e dinte se do të kishte një vazhdim. Secila e dinte se kishte pasur një paraardhëse.

Lugina

Drenica shtrihet në Kosovën qendrore, rreth Skenderajt e Drenasit, e mbyllur nga masivi i Çiçavicës. Terreni është kodrinor, i ashpër, me fshatra të shpërndara dhe rrugë të pakta — gjeografi që e ka bërë historikisht të vështirë për kontroll ushtarak dhe të lehtë për strehim. Ky është faktori fizik pas gjithë asaj që ndodhi atje; pjesa tjetër është zgjedhje njerëzish.

Kaçakët

Pas vitit 1918, kur Kosova u përfshi në Mbretërinë Serbo-Kroato-Sllovene, qëndresa mori formën e lëvizjes kaçake. Azem Galica (1889–1924), i lindur në fshatin Galicë, u bë udhëheqësi i saj kryesor në Drenicë, me kërkesën e hapur për bashkim me Shqipërinë. Ai vdiq nga plagët në vitin 1924, duke lënë amanet të varrosej thellë, nga frika e përdhosjes së varrit — një detaj që thotë më shumë për atë kohë se çdo statistikë.

Shote Galica

E shoqja, Qerime Halil Radisheva — e njohur si Shote Galica (1895–1927) — kishte luftuar krah tij prej martesës në vitin 1915 dhe mori në dorë çetën pas vdekjes së tij, duke vepruar më pas edhe me Bajram Currin. Ajo mbetet gruaja e vetme e periudhës që udhëhoqi një formacion të armatosur në Kosovë, dhe figura e saj e ndryshoi përfundimisht atë që mund të ishte një shqiptare në rrëfimin kombëtar.

Vazhdimësia

• 1944–45: me riintegrimin me forcë të Kosovës në Jugosllavinë e re, Drenica u bë qendër e kryengritjes së shtypur ashpër nga forcat e reja.

• 1981: demonstratat studentore që nisën në Prishtinë gjetën mbështetje të gjerë në fshatrat e Drenicës; pasuan arrestime masive dhe dënime të gjata.

• 1989–90: pas shfuqizimit të autonomisë dhe grevës së minatorëve, organizimi i fshehtë u rikthye në të njëjtat fshatra.

Llausha, 1997

Më 28 nëntor 1997, në varrimin e mësuesit Halit Geci në Llaushë të Skenderajt, tre burra me uniformë dhe fytyra të mbuluara dolën para turmës dhe folën në emër të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ishte shfaqja e parë publike e UÇK-së. Ndodhi në Drenicë, para disa mijëra njerëzve, në dritë të ditës — dhe pikërisht publiciteti ishte qëllimi: një organizatë që deri atëherë ekzistonte si thashethem u bë fakt.

Prekazi

Në fillim të marsit 1998, forcat policore serbe rrethuan kompleksin e familjes Jashari në Prekaz. Rrethimi zgjati tri ditë dhe përfundoi me vrasjen e 57 anëtarëve të familjes, përfshirë gra, fëmijë dhe të moshuar. Adem Jashari, vëllai i tij Hamëz dhe i ati Shaban u vranë aty. Efekti ishte i kundërt me atë të synuar: brenda javësh, regjistrimet në UÇK u shumëfishuan dhe konflikti u zgjerua në gjithë Kosovën, drejt eksodit të pranverës 1999. Kompleksi i Prekazit është sot memorial kombëtar.

Trashëgimia

Drenica mbart edhe një rrezik: ajo e vazhdimësisë së kthyer në mit, ku çdo brez pret betejën e vet dhe ku sakrifica bëhet masë e vlerës. Historia e luginës është reale dhe e dokumentuar; leximi i saj si fat i pashmangshëm është zgjedhje e mëvonshme. Ajo që qëndron pa diskutim është më e thjeshtë — dhe më e rëndë: brenda një shekulli, në një hapësirë sa një komunë, u vunë katër herë të njëjtat pyetje, dhe katër herë u dhanë me armë.

Burimet

• Azem Galica — Wikipedia

• Shote Galica — Wikipedia

• Attack on Prekaz — Wikipedia

• Adem Jashari — Wikipedia

---

# Masakra e Krushës: 25–26 mars 1999
https://zhurma.press/masakra-e-krushes/
Type: event
Published: 2026-06-22
Updated: 2026-10-10

25–26 mars 1999 · ~243 burra e djem · krim i dokumentuar nga HRW dhe Tribunali i Hagës

Një ditë pasi ranë bombat e para të NATO-s, hakmarrja zbriti mbi dy fshatra të Rahovecit. Ajo që ndodhi në Krushën e Madhe e në Krushën e Vogël mbetet ndër krimet më të dokumentuara të luftës — dhe ndër plagët më të thella të kujtesës kombëtare.

Pse ka rëndësi

• Më 25–26 mars 1999, një ditë pas bombardimeve të para të NATO-s, njësi të policisë speciale serbe ndanë burrat e djemtë mbi moshën 13-vjeçare nga gratë e fëmijët në Krushën e Madhe dhe i vranë — rreth 100 vetëm aty; e njëjta gjë ndodhi njëkohësisht në Krushën e Vogël fqinje.

• Gjithsej rreth 243 burra u vranë ose u zhdukën në të dy fshatrat. Pjesa më e madhe e trupave u zhvendosën në varreza masive larg vendit të ngjarjes për të fshehur provat; ekipet mjekoligjore të Tribunalit të Hagës gjetën 98 trupa në Krushën e Madhe dhe shenja të qarta manipulimi të varreve.

• Krusha hyri në aktakuzën ndërkombëtare kundër Slobodan Millosheviqit dhe u dokumentua nga Human Rights Watch dhe nga Tribunali i Hagës: një hallkë e një fushate të organizuar dëbimi e vrasjeje, jo një incident i veçuar.

Çfarë ndodhi

Më 25–26 mars 1999, njësi të policisë speciale serbe hynë në Krushën e Madhe. Sipas dëshmitarëve, ata ndanë burrat e djemtë mbi moshën 13-vjeçare nga gratë e fëmijët, dhe i vranë — rreth 100 burra e djelmosha vetëm në Krushën e Madhe. E njëjta gjë ndodhi njëkohësisht në Krushën e Vogël fqinje. Gjithsej, rreth 243 burra u vranë ose u zhdukën në të dy fshatrat.

Fshehja e krimit

Krimi nuk mbaroi me vrasjet. Pjesa më e madhe e trupave u zhvendosën dhe u varrosën në varreza masive larg vendit të ngjarjes, në një përpjekje për të fshehur provat. Human Rights Watch dokumentoi të paktën 98 burra të vrarë në Krushën e Madhe dhe shenja të qarta manipulimi të varreve; numri i vërtetë mund të jetë më i lartë. Human Rights Watch dhe Tribunali dokumentuan veças përpjekjet për të mbuluar gjurmët.

E vërteta e regjistruar në gjykatë

Krusha nuk është rrëfim i kontestueshëm: ajo u bë pjesë e aktakuzës ndërkombëtare kundër Slobodan Millosheviqit dhe udhëheqësve të tjerë serbë, e dokumentuar nga Human Rights Watch ("Under Orders") dhe nga Tribunali i Hagës. Ishte një hallkë e një fushate të organizuar dëbimi e vrasjeje — jo një "incident", por politikë shtetërore.

Kujtesa

Krusha sot kujtohet përmes të mbijetuarve — sidomos grave të Krushës, që humbën baballarë, burra e djem në një ditë të vetme dhe që e mbajtën gjallë fshatin. Bashkë me Reçakun, Mejën e Izbicën, ajo qëndron si dëshmi se liria e Kosovës u pagua me një çmim që bota nuk guxon ta harrojë.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në burimet kryesore të dokumentimit të krimeve të luftës në Kosovë, duke i ndarë faktet e provuara nga numrat e diskutueshëm. Të dhënat kryesore: më 25–26 mars 1999, një ditë pas bombardimeve të para të NATO-s, forca speciale serbe ndanë burrat e djemtë mbi moshën 13-vjeçare në Krushën e Madhe dhe i vranë — rreth 100 burra e djelmosha vetëm aty; e njëjta gjë në Krushën e Vogël fqinje, me gjithsej rreth 243 të vrarë ose të zhdukur në të dy fshatrat. Ekipet mjekoligjore të Tribunalit gjetën 98 trupa në Krushën e Madhe dhe shenja manipulimi të varreve. Burime: Human Rights Watch, "Under Orders: War Crimes in Kosovo" (2001) dhe raporti i terrenit i HRW-së (prill 1999); aktakuza dhe gjykimet e ICTY-së kundër Sllobodan Millosheviçit e udhëheqësve të tjerë serbë (aktakuza përmend ~105 burra e djem të vrarë në Krushën e Vogël më 26 mars); Kosovo Memory Book / Fondi për të Drejtën Humanitare. Shënim mbi shifrat: 98 trupa janë konfirmuar nga ekspertiza gjyqësore — numri i vërtetë vlerësohet më i lartë për shkak të zhvendosjes së trupave; shifrat ~100 dhe ~243 janë vlerësime që përfshijnë të zhdukurit, jo numërime përfundimtare.

---

# Ibrahim Rugova: presidenti që ndërtoi një shtet pa territor
https://zhurma.press/ibrahim-rugova/
Type: person
Published: 2026-06-22
Updated: 2026-10-22

Filolog dhe themelues i LDK-së: shkolla, universitete, spitale, taksa e zgjedhje pa territor e pa armë — vdiq pa e parë pavarësinë (1944–2006).

Ibrahim Rugova (Cerrcë e Istogut, 2 dhjetor 1944 – Prishtinë, 21 janar 2006) ishte filologu që themeloi Lidhjen Demokratike të Kosovës në dhjetor 1989, udhëhoqi rezistencën jodhunshme dhe shtetin paralel të viteve nëntëdhjetë dhe vdiq në detyrë si president i Kosovës.

Ibrahim Rugova lindi më 2 dhjetor 1944 në Cerrcë të Istogut, në zemër të Kosovës. Vdiq më 21 janar 2006 në Prishtinë — me kancerin e mushkërive, si president i vendit, pa e parë me sy deklaratën e pavarësisë që lëvizja e tij e bëri të mundshme. Ndërmjet këtyre dy datave shtrihet një nga eksperimentet politike më të jashtëzakonshme të shekullit të njëzetë: ndërtimi i një shteti të plotë — me shkolla, universitete, spitale, taksa dhe zgjedhje — pa territor, pa armë, me asgjë tjetër veç besës shoqërore.

Pse ka rëndësi

• Filolog dhe president i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës më 1988, themeloi Lidhjen Demokratike të Kosovës në dhjetor 1989, pak muaj pas shfuqizimit të autonomisë.

• Referendumi i fshehtë i vitit 1991 dha rreth 99% vota pro pavarësisë; Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës më 1992 dhe u rizgjodh më 1998.

• Shteti paralel funksiononte me shkolla nëpër shtëpi private, klinika të Shoqatës «Nëna Terezë» dhe një kontribut prej 3% të të ardhurave nga diaspora në Gjermani e Zvicër.

Shkencëtari dhe letrat

Para se të bëhej president, Rugova ishte filolog. Studioi letërsi në Universitetin e Prishtinës dhe mbrojti doktoratën në të njëjtin institucion. Në vitet 1976–77 ndoqi seminarin e Roland Barthes-it në École Pratique des Hautes Études në Paris — një periudhë që i la gjurmë jo vetëm metodës së tij kritike, por edhe qëndrimit ndaj pushtetit dhe tekstit si fushëbetejë. Semiotika e shenjave, analiza e strukturave të fshehura — këto mjete intelektuale do t'i rimendonte shumë vite më vonë, kur kishte nevojë të lexonte shenjat politike të një epoke tjetër.

Në vitin 1988 u zgjodh president i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës — pozicion që nuk ishte kurrë thjesht kulturor. Në Jugosllavinë e vonë, shoqatat e shkrimtarëve ishin hapësirat e fundit të lirisë relative; aty guxohej të thuhej ajo që nuk mund të thuhej gjetiu. Nga kjo platformë, Rugova filloi ta shohë horizontin politik.

Viti 1989 dhe lindja e LDK-së

Marsi i vitit 1989 shënoi fillimin e rrënimit. Slobodan Millosheviq shfuqizoi autonominë e Kosovës — të garantuar me Kushtetutën e vitit 1974 — dhe nisi një regjim kontrolli serb mbi institucionet, mediat, arsimin dhe policinë. Shqiptarët u larguan me dhunë nga punët e tyre shtetërore. Kuvendi i Kosovës u bllokua. Një shoqëri e tërë u gjet jashtë çdo strukture ligjore.

Në dhjetor 1989, Rugova bashkoi aktivistë, intelektualë dhe qytetarë të rëndomtë rreth një ideje: Lidhja Demokratike e Kosovës. LDK-ja nuk ishte thjesht parti — ishte vektori i një vullneti kolektiv. Brenda disa muajve mblodhi qindra mijëra anëtarë, numra që nuk kishin precedent në historinë politike shqiptare të shekullit. Rugova zgjodhi rrugën e rezistencës jodhunshme: jo si hezitim, por si strategji e vetëdijshme ndaj një shteti shumë herë më të fortë.

Republika paralele — vendi pa territor

Ky është seksioni thelbësor i historisë Rugova. Pasi Millosheviq mori institucionet, Rugova nuk u tërhoq — ndërtoi institucionet e tjera.

Referendumi i pavarësisë i vitit 1991, i organizuar fshehurazi, grumbulloi rreth 99% të votave pro pavarësisë. Shteti serb e shpalli të paligjshëm; shumica e botës e injoroi. Por realiteti i ri kishte filluar: Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës — e panjohur ndërkombëtarisht, por e pranuar si legjitime nga populli i vet — në vitin 1992, dhe u rizgjodh në 1998.

Gjatë gjithë viteve nëntëdhjetë, ai koordinoi ndërtimin e një shteti paralel të plotë:

• Arsimi: Kur mësueset dhe profesorët shqiptarë u dëbuan nga shkollat publike, mësimet u zhvendosën nëpër shtëpi private. Dhjetëra mijëra nxënës mësuan në bodrumet, sallat e ndenjes dhe tremat e shtëpive. Universiteti i Prishtinës funksionoi jashtë mureve të veta.

• Shëndetësia: Shoqata Nëna Terezë ndërtoi një rrjet klinikash alternative që shërbente komunitetin shqiptar, pasi spitalet publike e bënë diskriminimin etnik normë të përditshme.

• Financimi: Diaspora shqiptare — kryesisht në Gjermani dhe Zvicër — kontribuoi 3% të të ardhurave të saj për këto struktura. Ky mekanizëm solidariteti, i organizuar dhe i qëndrueshëm vit pas viti, nuk kishte precedent në historinë e komuniteteve shqiptare.

• Legjitimiteti demokratik: U mbajtën zgjedhje paralele. U ngrit një strukturë qeverie me kuvend, ministri dhe president — jo si fiksion, por si realitet funksional për njerëzit që nuk kishin asnjë institucion tjetër ku të drejtoheshin.

Rugova e kuptoi atë që teoricienët e rezistencës do ta formulonin vite më vonë: shteti nuk është territor — është organizim social. Besa si infrastrukturë civike: besimi horizontal ndërmjet njerëzve që mban institucionet funksionale edhe kur shteti zyrtar është kundër tyre.

Tensioni: Daytoni, UÇK-ja dhe vitet e luftës

Linja pacifiste e Rugovës mbajti Kosovën të bashkuar dhe i mohoi Millosheviçit pretekstin e dhunës për një dekadë. Por kjo nuk do të thotë se strategjia nuk u testua — dhe jo pa arsye.

Marrëveshja e Daytonit, e nënshkruar në nëntor 1995, zgjidhi luftën në Bosnjë por la Kosovën jashtë tryezës. Shqiptarët e Kosovës — që kishin duruar gjashtë vjet rezistencë të disiplinuar jodhunshme — nuk gjetën asnjë rresht në marrëveshje. Mesazhi i padashur ishte i qartë: ata që luftuan morën gjithçka; ata që mbajtën paqen u injoruan. Ky boshllëk hapi rrugën për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, e cila filloi operacionet e armatosura nga mesi i viteve nëntëdhjetë. Rugova e kritikoi UÇK-në si rrezik ndaj projektit dhjetëvjeçar që kishte ndërtuar. Kjo kontradiktë nuk u zgjidh kurrë plotësisht brenda jetës së tij.

Viti 1999 solli momentet më të vështira. Gjatë bombardimeve të NATO-s mbi Jugosllavi, Rugova u duk në imazhe me Millosheviçin në Beograd — imazhe që shkaktuan konfuzion dhe dyshim ndërkombëtar. Pas largimit nga Beogradi, Rugova shpjegoi se takimi kishte qenë i imponuar dhe jo vullnetar. Ky moment mbetet i debatuar nga historianët; konteksti sugjeron se dispononte shumë pak hapësirë manovrimi si kreu i një shteti të izoluar nën presion ushtarak. Historiani i sotëm duhet ta mbajë të dyja: arritjen e dekadës dhe vështirësinë e asaj ore.

Presidenca e pasluftës dhe vdekja në detyrë

Pas largimit të forcave serbe dhe vendosjes së UNMIK-ut, Kosova ndërtoi institucionet e reja nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Rugova u zgjodh president i Kosovës nga Kuvendi në vitin 2002 dhe u rizgjodh në vitin 2004. Funksioni ishte kryesisht ceremonial — pushteti ekzekutiv qëndroi te kryeministri — por pesha simbolike ishte e madhe: Rugova mishëronte vazhdimësinë, nga presidenti i Republikës jonjohur deri te kreu i shtetit institucional që po merrte formë.

Vdiq më 21 janar 2006, nga kanceri i mushkërive, ende në detyrë. Varrimi shtetëror në Prishtinë mblodhi qindra mijëra njerëz — ndoshta kortezhi funebror më i madh në historinë e Kosovës moderne. Shallja e mëndafshtë, stil i pandryshueshëm prej dekadash, u bë relikë. Titulli presidenti historik u ngul përfundimisht. Ai nuk jetoi ta shihte shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008 — deklaratën që lëvizja e tij, shumë vite përpara, e kishte bërë të mundshme.

Kritika dhe bilanci

Kritika më e rëndë ndaj Rugovës — e artikuluar që nga fundi i viteve 1990 e deri sot — është se strategjia e tij i zgjati vuajtjet e dekadës: se pasiviteti i organizuar i la Millosheviqit shtatë vjet kohë për të ndërtuar aparatin represiv që në fund kreu spastrimet etnike të vitit 1999.

Kritika e kundërt është po aq e rëndë. Pa vitet e Rugovës, pa paralelen institucionale dhe pa disiplinën e sjelljes që prodhoi simpatinë perëndimore, Kosova nuk do të kishte pasur kapitalin moral për të fituar ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999.

Të dyja qëndrojnë njëkohësisht, dhe pikërisht prandaj bilanci i tij nuk mbyllet me një fjali të vetme. Rugova nuk ishte politikan që kishte vazhdimisht të drejtë; ishte politikan që pati të drejtë për një periudhë — afërsisht nga viti 1989 deri në 1996 — dhe gabim në periudhën që pasoi, nga 1996 deri në 1999. Gabimet nuk i dilnin nga frika, por nga një bindje e thellë, tipike e kritikut letrar: se struktura e thellë e një teksti nuk ndryshon sepse lexuesi reagon emocionalisht. Historia, ndryshe nga teksti, lëviz.

Edhe krahasimi që e ndoqi gjithë jetën — «Gandi i Ballkanit» — e keqlexon logjikën e tij. Rugova i refuzoi armët sepse e dinte se me armë Kosova do të masakrohej: arsyetim strategjik para se të ishte etik, i mbështetur mbi shpresën se Perëndimi do të ndërhynte pa gjakderdhje.

Republika e besës: trashëgimia

Ibrahim Rugova nuk la pas ushtri dhe nuk la pas luftëra të fituara me armë. La pas diçka më të rrallë: provën se një komunitet i organizuar mund të jetojë si shtet, edhe kur nuk ka shtet. Shkollat nëpër shtëpi private, klinika e Nëna Terezës, taksa tre për qind — të gjitha ishin manifestime të së njëjtës hipotezë: se rendi shoqëror nuk varet nga sovraniteti territorial, por nga besimi horizontal ndërmjet njerëzve.

Kjo trashëgimi ka dy drejtime. Njëra për Kosovën: popullit i tregoi se kishte kapacitetin të vetëqeveriste, edhe pa njohje ndërkombëtare. Tjetra universale: i tregoi botës se jodhuna mund të jetë jo vetëm morale, por funksionale — edhe kur sistemet ndërkombëtare dështojnë të shpërblejnë ata që e praktikojnë. Dita e Daytonit tregoi kufijtë e kësaj strategjie; por ajo që Rugova kishte ndërtuar nuk u shemb as nga ajo ditë.

Nga Cerrcë e Istogut, nëpër korridoret e Barthes-it, deri tek sallat e shtëpive private ku fëmijët mësonin matematikë me mësues të paguar nga diaspora — ky është harku i njeriut që vendosi të ndërtojë atë që iu mor, me mjetet e vetme që i kishin lënë: solidariteti, disiplina dhe besa.

Burimet

Kjo faqe mbështetet në literaturën standarde ndërkombëtare të historisë së Kosovës:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History, Macmillan, 1998.

• Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo, Pluto Press, 2000.

• Tim Judah, Kosovo: War and Revenge, Yale University Press, 2000.

• Kuvendi i Kosovës — regjistrat zyrtarë të presidencës, 2002–2006.

• Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo, 1998.

---

# Beteja e Pashtrikut: 26 maj–10 qershor 1999
https://zhurma.press/beteja-e-pashtrikut/
Type: event
Published: 2026-06-21
Updated: 2026-09-21

26 maj–10 qershor 1999 · UÇK-ja krah për krah me NATO-n në betejat e fundit të çlirimit

Më 26 maj 1999 nisi mbi malin e Pashtrikut, në kufirin Shqipëri–Kosovë, operacioni më i madh ushtarak i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Quhej "Shigjeta" dhe zgjati pikërisht deri më 10 qershor — dita kur forcat jugosllave nisën tërheqjen nga Kosova. Ishte beteja e fundit e luftës, dhe e vetmja ku UÇK-ja, artileria e Ushtrisë Shqiptare dhe aviacioni i NATO-s vepruan në të njëjtën kohë kundër të njëjtave pozicione.

Pse ka rëndësi

Sepse Pashtriku është pika ku lufta e Kosovës pushoi së qeni kryengritje dhe u bë operacion i koordinuar. Deri atëherë, UÇK-ja kishte luftuar si formacion i lehtë kundër një ushtrie të rregullt. Në maj 1999, për herë të parë, ajo goditi pozicione të fortifikuara me mbështetje artilerie dhe ajrore — dhe fitoi terren. Ky ndryshim shkalle është arsyeja pse dy javët e fundit të luftës u zhvilluan aty.

Gjeografia e problemit

Pashtriku ngrihet gati dy mijë metra mbi kufirin mes Kukësit dhe Prizrenit, duke mbizotëruar luginën e Drinit të Bardhë. Kush e mban majën, kontrollon kalimin. Për UÇK-në, që furnizohej nga Shqipëria, ai kontroll ishte gjithçka: pa një korridor të hapur, armët dhe vullnetarët duheshin kaluar natën, në grupe të vogla, nëpër terren të minuar. Objektivi i "Shigjetës" ishte pikërisht ky — jo territor simbolik, por një rrugë.

Kosharja, prologu

Përpjekja kishte nisur më herët. Beteja e Koshares, nga 9 prilli deri më 10 qershor 1999, ishte pjesa e parë dhe më e gjatë e së njëjtës fushatë: dy muaj luftime për një pikë kufitare, me humbje të rënda në të dyja anët. Koshareja hapi çarjen; Pashtriku duhej ta zgjeronte atë në korridor.

Dy javët

Sulmi nisi më 26 maj me njësi të UÇK-së që u ngjitën drejt majës dhe fshatrave përreth, mes tyre Gorozhupi. Artileria shqiptare goditi nga ana perëndimore e kufirit. Nga fundi i majit, NATO filloi goditje të rënda ajrore mbi pozicionet e Brigadës së 549-të të ushtrisë jugosllave të vendosur në mal — përfshirë bombardime nga avionë strategjikë B-52 më 7 qershor, të drejtuara nga vëzhgues në terren. Brenda dy javësh, UÇK-ja mbajti majën dhe fshatrat rreth saj.

Çfarë dihet dhe çfarë kontestohet

• E vërtetuar: datat 26 maj–10 qershor 1999; pjesëmarrja e njësive të UÇK-së, e artilerisë së Ushtrisë Shqiptare dhe e aviacionit të NATO-s; goditjet me B-52 mbi pozicionet jugosllave në Pashtrik.

• E vërtetuar: objektivi operacional — hapja e korridorit përmes luginës së Drinit të Bardhë dhe Pashtrikut.

• E kontestuar: shifrat e humbjeve. Burimet shqiptare, serbe dhe perëndimore japin numra që nuk përkojnë, dhe asnjë bilanc i përbashkët i verifikuar nuk është publikuar deri sot.

Pse mbaroi më 10 qershor

Data e fundit e betejës nuk është rastësi ushtarake: më 9 qershor 1999 u nënshkrua marrëveshja teknike e Kumanovës dhe më 10 qershor nisi tërheqja e forcave jugosllave, e shoqëruar nga rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit. Beteja pushoi sepse lufta pushoi. Kjo e vë Pashtrikun në një pozicion të veçantë: është njëkohësisht kulmi ushtarak i UÇK-së dhe operacioni që nuk pati kohë të japë rezultatin e vet strategjik.

Çmimi

Luftimet u zhvilluan në lartësi, në terren të hapur, kundër pozicioneve të fortifikuara — kushtet më të vështira që mund të zgjidhen. Shumë nga të rënët ishin vullnetarë të ardhur nga Shqipëria dhe nga diaspora, njerëz pa përvojë ushtarake që kishin kaluar kufirin javë më parë. Ata hynë në Kosovë javë para se qindra mijëra të dëbuar të ktheheshin nga eksodi.

Trashëgimia

Pashtriku dhe Koshareja janë sot dy nga vendet më të vizituara përkujtimore të Kosovës, dhe data 10 qershori mbahet si fund i luftës. Në kujtesën ushtarake, operacioni "Shigjeta" mbetet dëshmia se një formacion që kishte dalë publikisht në Drenicë tetëmbëdhjetë muaj më parë arriti, në fund, të vepronte si ushtri.

Burimet

• Beteja e Pashtrikut — Wikipedia (sq)

• Beteja e Koshares — Wikipedia (sq)

• Pashtriku.org — Lufta në Gorozhup gjatë operacionit "Shigjeta"

• JavaNews — Operacioni "Shigjeta" dhe beteja e Pashtrikut

---

# Beteja e Koshares: 9 prill–10 qershor 1999
https://zhurma.press/beteja-e-koshares/
Type: event
Published: 2026-06-21
Updated: 2026-08-08

9 prill–10 qershor 1999 · dita kur ra kufiri Shqipëri–Kosovë · beteja e Agim Ramadanit

Më 9 prill 1999, në agim, artileria gjëmoi nga ana shqiptare e kufirit. Atë ditë ra një kufi që asnjë hartë nuk e kishte njohur kurrë në zemrën shqiptare — dhe nisi një nga betejat më të përgjakshme e më të lavdishme të luftës: Beteja e Koshares.

Pse ka rëndësi

• Beteja nisi më 9 prill 1999, rreth orës 03:00, me breshëri artilerie nga ana shqiptare e kufirit dhe vazhdoi deri më 10 qershor 1999: rreth 136 luftëtarë të UÇK-së kaluan kufirin dhe sulmuan postën ushtarake të Koshares, të mbajtur nga rreth 300 ushtarë jugosllavë.

• Ishte hera e parë që kufiri mes Shqipërisë dhe Kosovës u thye nga forcat çlirimtare, të mbështetura nga artileria e Ushtrisë Shqiptare dhe nga goditjet ajrore të NATO-s.

• Në 67 ditë ranë rreth 114 luftëtarë të UÇK-së — shtatë prej tyre, sipas raportimeve, nga një goditje ajrore e gabuar e NATO-s — dhe rreth 108 ushtarë jugosllavë.

• Komandanti Agim Ramadani raportohet të ketë rënë më 11 prill 1999 në Rrasën e Koshares; emri i tij mban sot Brigadën 138 të UÇK-së.

Dita kur ra kufiri

Nën komandën e Agim Ramadanit, rreth 136 luftëtarë të UÇK-së kaluan kufirin Shqipëri–Kosovë dhe sulmuan postën ushtarake të Koshares, të mbajtur nga rreth 300 ushtarë jugosllavë. I mbështetur nga artileria e Ushtrisë Shqiptare dhe nga sulmet ajrore të NATO-s, ky ishte herën e parë që kufiri mes Shqipërisë dhe Kosovës u thye nga forcat çlirimtare — një çast simbolik që e kapërceu hartën dhe e bashkoi kombin në luftë.

Beteja

Shqiptarët sulmuan në tri drejtime — drejt Rrasës së Koshares, postës së mbrojtur fort të Koshares, dhe Majës së Glavës. Lufta e ditës së parë zgjati pa pushim; përballjet e ashpra vazhduan për javë të tëra, deri më 10 qershor 1999. Koshareja u shndërrua në një nga ballafaqimet më të gjata e më të përgjakshme të gjithë luftës, ku një grusht burrash u bëri ballë një ushtrie të rregullt.

Heronjtë

Çmimi qe i rëndë. Komandanti Agim Ramadani ra më 11 prill 1999 në Rrasën e Koshares, në ditën e tretë të betejës që e kishte nisur vetë; emri i tij sot mban Brigadën 138 të UÇK-së. Bashkë me të ranë shumë të tjerë, mes tyre komandantë si Harun Beka. Sakrifica e tyre e bëri Kosharen sinonim të guximit: vendi ku rinia shqiptare dha jetën që trojet të bashkoheshin.

Domethënia

Koshareja nuk ishte vetëm një fitore ushtarake; ishte një pohim. UÇK-ja, Ushtria Shqiptare dhe NATO vepruan krah për krah, dhe vija që i ndante shqiptarët u kapërcye me gjak e me vullnet. Në frymën e rrjetit të vjetër kombëtar — atë që fuqitë e mëdha e copëtuan por nuk e shuan — Koshareja dëshmoi se ndarja ishte e jashtme, kurse uniteti, i brendshëm dhe i pathyeshëm.

Burimet

Faktet: Beteja e Koshares nisi më 9 prill 1999, rreth orës 03:00, me breshëri artilerie nga ana shqiptare e kufirit drejt postës ushtarake jugosllave të Koshares, dhe vazhdoi deri më 10 qershor 1999. Rreth 136 luftëtarë të UÇK-së arritën kufirin dhe sulmuan pozicionet jugosllave, të mbështetur nga artileria e Ushtrisë Shqiptare dhe goditjet ajrore të NATO-s. UÇK-ja mori postën e Koshares dhe disa zona kufitare përreth.

Kostoja njerëzore (e rëndë në të dyja anët): në 67 ditë ranë rreth 114 luftëtarë të UÇK-së — shtatë prej tyre, sipas raportimeve, nga një goditje ajrore e gabuar e NATO-s — dhe rreth 108 ushtarë jugosllavë.

Data e rënies së komandantit: komandanti Agim Ramadani (Katana) raportohet të ketë rënë më 11 prill 1999 në Rrasën e Koshares, në ditën e tretë të betejës; emri i tij mban sot Brigadën 138. Shifrat e garnizonit jugosllav (~300) dhe të forcës sulmuese variojnë sipas burimeve.

Burime: Timeline of the Kosovo War dhe profili i betejës te enciklopeditë publike; raportimi i kohës dhe komemoracionet e mëvonshme (Balkan Insight, 2023).

---

# Ushtria Çlirimtare e Kosovës: nga malet e Drenicës te çlirimi krah NATO-s
https://zhurma.press/uck/
Type: organization
Published: 2026-06-21
Updated: 2026-10-10

Lindi nga heqja e autonomisë më 1989 dhe nga shteti paralel nëpër bodrume; nga një grusht burrash të armatosur në Drenicë te lufta krah aleancës më të fuqishme në botë (1990s–1999).

Nga një grusht burrash të armatosur në malet e Drenicës, te ushtria që, krah për krah me aleancën më të fuqishme ushtarake në botë, çliroi një vend — Ushtria Çlirimtare e Kosovës është organizata që e ktheu ëndrrën e lirisë në fakt historik. UÇK-ja nuk ishte thjesht një forcë luftarake; ishte kulmi i një shekulli qëndrese shqiptare.

Pse ka rëndësi

• UÇK-ja lindi nga një heqje: në mars 1989 Kosovës iu shfuqizua autonomia e Kushtetutës së 1974-s, rreth njëqind mijë shqiptarë u përjashtuan nga puna dhe shoqëria ndërtoi një shtet paralel nëpër bodrume e shtëpi private.

• Rrënjët e saj organizative qëndrojnë te Lëvizja Popullore e Kosovës, e cila shpalli formimin e një force të armatosur në një mbledhje të fshehtë më 1993; për vite ajo mbeti më shumë emër se ushtri.

• Marrëveshja e Dejtonit më 1995 nuk i kushtoi Kosovës as një paragraf — mesazhi që lexoi një brez i tërë ishte se dhuna sillte tryezë bisedimesh dhe durimi heshtje.

Çfarë ishte UÇK

Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) ishte forca çlirimtare shqiptare që luftoi për shkëputjen e Kosovës nga sundimi serb gjatë viteve '90. Bërthama e saj e parë, në fillim të dekadës, u formua nga oficerë e ushtarakë shqiptarë — shumë me përvojë nga radhët e ushtrisë jugosllave — që e kuptuan se pas heqjes së autonomisë më 1989, rezistenca paqësore nuk mjaftonte më për të mbrojtur popullin.

Konteksti: 1989 dhe shteti që u hoq

UÇK-ja nuk lindi nga një ide, por nga një heqje. Në mars 1989, nën presionin e tankeve dhe të një kuvendi të rrethuar, Kosovës iu hoq autonomia që Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur: parlamenti i vet, qeveria, gjykata kushtetuese, universiteti, e drejta e vetos në federatë. Brenda pak muajsh, një njësi federative me atribute pothuajse republikane u kthye në një provincë të administruar drejtpërdrejt nga Beogradi. Ajo që u hoq nuk ishte një statut juridik — ishte e drejta e një populli për t'i pasur institucionet e veta në gjuhën e vet.

Pasojat erdhën shpejt dhe ishin sistematike. Rreth njëqind mijë shqiptarë u përjashtuan nga vendet e punës në administratë, në polici, në shkolla, në spitale dhe në ndërmarrjet shoqërore — jo si dënim individual, por si zëvendësim i një trupi punonjës me një tjetër. Universiteti i Prishtinës u mbyll për mësimin në shqip. Në vend që të shpërndahej, shoqëria ndërtoi një shtet paralel: shkollat u zhvendosën në bodrume e dhoma ndenjeje, mjekët e dëbuar hapën ambulanca në shtëpi private, dhe një sistem vullnetar kontributesh — brenda vendit dhe në diasporë — e mbajti të gjithën në këmbë për gati një dekadë. Është një nga rastet më të plota në Evropën e shekullit XX ku një popull i mohuar nga shteti ndërtoi një shtet tjetër mbi tryezat e veta të kuzhinës.

Kjo rrugë kishte një emër dhe një njeri: rezistenca paqësore e Lidhjes Demokratike të Kosovës, nën Ibrahim Rugovën, e themeluar në fund të 1989-ës. Strategjia ishte e qartë: mos i jep Beogradit asnjë pretekst për dhunë të hapur, mbaj popullin bashkë, dhe prit që Perëndimi ta shpërblejë durimin. E para dhe e dyta funksionuan. E treta jo. Kur lufta e Bosnjës u mbyll me marrëveshjen e Dejtonit më 1995, Kosova nuk zinte as një paragraf — mesazhi që lexoi një brez i tërë ishte se dhuna sillte tryezë bisedimesh dhe durimi sillte heshtje. Marrëveshja e vitit 1996 për kthimin e arsimit shqip në objektet publike u nënshkrua, u përshëndet ndërkombëtarisht dhe nuk u zbatua kurrë.

Në atë boshllëk — mes një shteti që i kishte hequr të drejtat dhe një bote që nuk po i kthente — filloi të mbushet hapësira nga ata që kishin dalë nga tradita e demonstratave të 1981-shit dhe nga grupet ilegale të viteve '80, ku emra si Adem Demaçi kishin paguar me dekada burg. Historia që vjen më pas nuk e mohon rrugën paqësore; ajo tregon çfarë ndodh kur një rrugë e tillë mbetet pa përgjigje.

Lindja në hije: LPK-ja dhe viti 1993

UÇK-ja nuk doli e gatshme nga toka. Rrënjët e saj organizative qëndrojnë te Lëvizja Popullore e Kosovës — një rrjet klandestin i ushqyer nga grupet ilegale të viteve '80 dhe nga diaspora shqiptare në Evropë, e cila do të bëhej më vonë arka e luftës. Në vitin 1993, në një mbledhje të fshehtë, kjo lëvizje shpalli formimin e një force të armatosur. Për vite me radhë ajo mbeti më shumë emër se ushtri: pak burra, pak armë, sulme të rralla e të shpërndara mbi stacione policore serbe.

Dyshimi ndaj saj nuk vinte vetëm nga Beogradi. Shumica dërrmuese e shqiptarëve i besonte ende sistemit paralel dhe rrugës paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës, dhe shpresonte se Perëndimi do ta shpërblente durimin e tyre. Në atë klimë, një ushtri e vogël klandestine dukej si aventurë që mund t'i jepte Millosheviçit justifikimin që kërkonte. Historia e viteve në vijim do ta zhvendoste atë gjykim — jo sepse rezistenca paqësore ishte gabim, por sepse ajo mbeti pa përgjigje.

Armët e vitit 1997

Historinë e UÇK-së e ndryshoi një ngjarje që nuk ndodhi në Kosovë. Në pranverën e 1997-ës, Shqipëria u shemb pas rrëzimit të skemave piramidale: mbi një mijë e treqind depo ushtarake anembanë vendit u plaçkitën dhe qindra mijëra armë automatike dolën jashtë çdo kontrolli shtetëror. Përmes maleve të veriut, ato armë rrodhën në Kosovë me çmime që i bënin të arritshme për fshatra të tëra.

Nuk është ironi e vogël: shteti shqiptar po shembej, dhe pikërisht nga shembja e tij u armatos lëvizja që do të çlironte pjesën tjetër të trojeve. Nga viti 1997 e tutje, «ushtri çlirimtare» pushoi së qeni metaforë — dhe kjo është arsyeja pse dalja publike e nëntorit 1997 dhe kthesa e marsit 1998 vijnë njëra pas tjetrës brenda pak muajsh.

Lindja në Drenicë

Drenica ishte djepi. Që nga viti 1996, UÇK-ja nisi sulme të koordinuara kundër stacioneve policore serbe. Doli haptas për herë të parë në fund të vitit 1997, gjatë ceremonisë mortore të një mësuesi shqiptar të vrarë nga policia serbe — momenti kur emri i saj hyri në histori. Pak muaj më vonë, qëndresa e familjes Adem Jashari në Prekaz më mars 1998 e shndërroi UÇK-në nga një lëvizje në një kauzë kombëtare: mijëra vetë u radhitën të bashkohen.

Mes dy datave qëndron një masakër që rrallë përmendet jashtë Kosovës. Më 28 shkurt 1998, pranë Likoshanit, një njësi policore serbe ra në pritë të UÇK-së; përgjigja nuk u kthye mbi luftëtarët, por mbi fshatarët. Në Likoshan e Çirez u vranë njëzet e katër civilë, ndër ta Rukije Nebihu, njëzet e shtatë vjeçe dhe shtatzënë. Modeli i hakmarrjes kolektive mbi fshatrat që e mbanin UÇK-në do të përsëritej gjatë gjithë luftës — dhe pikërisht ai model, i dokumentuar nga organizatat ndërkombëtare, e detyroi botën ta shihte Kosovën.

Nga qëndresa te kryengritja

Brenda pak kohësh, UÇK-ja e kaloi në hije rrugën e rezistencës paqësore të Lidhjes Demokratike të Kosovës. Gjatë vitit 1998 lufta u përhap në tërë vendin; nën komandën e gjeneralëve si Sylejman Selimi e më vonë Agim Çeku, dhe me udhëheqës zonash si Ramush Haradinaj, çetat shqiptare mbajtën territore të tëra përkundër ofensivave serbe.

1998: nga etiketa te tryeza

Ndryshimi që bëri 1999-n të mundshme nuk ndodhi vetëm në terren. Gjatë vitit 1998 qëndrimi amerikan ndaj UÇK-së lëvizi nga etiketa publike drejt kontaktit të drejtpërdrejtë: diplomati Christopher Hill u takua me udhëheqës të UÇK-së në Malishevë, dhe raportimet nga terreni filluan ta përshkruanin organizatën si faktor me të cilin duhej biseduar, jo vetëm si palë që duhej frenuar.

Pasoja ishte politike para se të ishte ushtarake. Një forcë që deri atëherë ishte trajtuar si problem sigurie filloi të trajtohej si bashkëbisedues — dhe pikërisht ajo zhvendosje e hapi rrugën për praninë e përfaqësuesve të UÇK-së në bisedimet për statusin. Çështja e etiketimit si «organizatë terroriste» mbetet çështje juridike me përgjigje të dokumentuar, e trajtuar veçmas; ajo që ndryshoi në 1998 ishte praktika diplomatike, jo terminologjia.

1999 — beteja e përbashkët për lirinë

Kthesa erdhi në mars 1999, kur NATO nisi fushatën ajrore 11-javore kundër forcave serbe. Kjo nuk ishte një luftë e largët bombardimesh: në terren, forcat e UÇK-së luanin një rol vendimtar — angazhonin trupat serbe dhe u jepnin NATO-s pozicionet e tyre, duke i bërë goditjet ajrore shumë më efikase. Ndërkohë, në tryezën e Rambujesë, Hashim Thaçi udhëhoqi delegacionin shqiptar. Bashkëpunimi mes UÇK-së dhe aleatëve perëndimorë — mbi të gjitha Shtetet e Bashkuara — ishte boshti që çoi te çlirimi i qershorit 1999 dhe hyrja e KFOR-it.

Shpërbërja dhe trashëgimia

Në shtator 1999, me luftën të mbaruar dhe forcat ndërkombëtare në vend, UÇK-ja u shpërbë zyrtarisht; mijëra pjesëtarë të saj kaluan në Trupat Mbrojtëse të Kosovës dhe, më vonë, në institucionet e shtetit të ri. Shumë nga arkitektët e pavarësisë erdhën pikërisht nga radhët e saj.

Shpërbërja kishte data dhe dokumente. Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999, nxori forcat serbe nga Kosova; një ditë më vonë Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit e vendosi vendin nën administrim ndërkombëtar dhe kërkoi demilitarizimin e UÇK-së. Më 20 shtator 1999 ajo u shndërrua zyrtarisht në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, me gjeneralin Agim Çeku komandant. Është një gjë e rrallë në histori: një ushtri fitimtare që pranon ta varrosë pushkën vullnetarisht.

Sot, disa nga udhëheqësit e UÇK-së përballen me gjykimin para Dhomave të Specializuara në Hagë — një proces që në Kosovë ndiqet me vëmendje të madhe dhe konsiderohet nga shumëkush si i padrejtë ndaj atyre që sollën lirinë. Deri në vendimin përfundimtar, mbetet parimi i prezumimit të pafajësisë. Po ashtu, etiketimi i UÇK-së si «organizatë terroriste» është një çështje juridike me përgjigje të dokumentuar — e trajtuar veçmas te miti i «UÇK-së terroriste». Çfarëdo qoftë epilogu juridik, vendi i UÇK-së në historinë e çlirimit të Kosovës është i pacenueshëm: ajo është ushtria që, me sakrificën e mijëra dëshmorëve, e bëri Kosovën të lirë.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Dalja e parë publike e UÇK-së ndodhi më 28 nëntor 1997 në Llaushë (komuna e Skenderajt), gjatë ceremonisë mortore të mësuesit Halit Geci, të plagosur për vdekje nga policia serbe pak ditë para. Aty, përpara dhjetëra mijëra njerëzve, Rexhep Selimi, i maskuar, lexoi manifestin e organizatës. Ngjarja është dokumentuar gjerësisht në historiografinë e luftës dhe në arkivat pamore të kohës.

Pozicionim. Kronologjia — bërthama e hershme në Drenicë, sulmet ndaj stacioneve policore nga 1996, kthesa pas Prekazit (mars 1998) dhe roli i komandantëve Sylejman Selimi, Agim Çeku e Ramush Haradinaj — mbështetet te studimet e specializuara (Tim Judah, Kosovo: War and Revenge; Henry H. Perritt Jr., Kosovo Liberation Army: The Inside Story of an Insurgency). Fushata ajrore e NATO-s zgjati 78 ditë (24 mars – 10 qershor 1999).

Kapitujt e hershëm. Formimi i strukturës së armatosur nga rrjeti i Lëvizjes Popullore të Kosovës më 1993, roli financiar i diasporës, dhe rrjedha e armëve pas plaçkitjes së depove shqiptare gjatë krizës së 1997-ës janë dokumentuar te Judah dhe Perritt. Masakra e Likoshanit dhe Çirezit (28 shkurt 1998, 24 civilë të vrarë) është regjistruar nga Human Rights Watch në raportet e saj mbi shkeljet e së drejtës humanitare në Kosovë. Marrëveshja e Kumanovës u nënshkrua më 9 qershor 1999, Rezoluta 1244 u miratua më 10 qershor 1999, dhe Trupat Mbrojtëse të Kosovës u themeluan më 20 shtator 1999.

Konteksti i 1989-ës. Heqja e autonomisë së Kosovës në mars 1989, përjashtimet masive nga puna, mbyllja e arsimit publik në shqip dhe ngritja e sistemit paralel arsimor e shëndetësor janë dokumentuar te Noel Malcolm (Kosovo: A Short History), te Howard Clark (Civil Resistance in Kosovo) dhe në raportet e Human Rights Watch të viteve ’90. Lidhja Demokratike e Kosovës u themelua më 23 dhjetor 1989. Marrëveshja e Dejtonit (nëntor 1995) nuk e trajtoi çështjen e Kosovës; marrëveshja e shtatorit 1996 për kthimin e arsimit shqip në objektet publike mbeti e pazbatuar.

Burime: Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press); Henry H. Perritt Jr., Kosovo Liberation Army: The Inside Story of an Insurgency (University of Illinois Press); Human Rights Watch, raportet mbi Kosovën 1998–99; Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (Macmillan); Howard Clark, Civil Resistance in Kosovo (Pluto Press).

Sources:
- Yale University Press: https://en.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press

---

# Adem Jashari: Komandant Legjenda që zgjodhi të mos largohej nga Prekazi
https://zhurma.press/adem-jashari/
Type: person
Published: 2026-06-21
Updated: 2026-10-22

«Komandant Legjenda» · 28 nëntor 1955 – 7 mars 1998 · Prekaz i Epërm, Drenicë

Adem Jashari (Prekaz i Epërm, 28 nëntor 1955 – 7 mars 1998), i njohur si «Komandant Legjenda», ishte bashkëthemelues i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; ra në rrethimin serb të Prekazit më 5–7 mars 1998 bashkë me dhjetëra pjesëtarë të familjes së vet.

Asnjë emër i vetëm nuk e mban peshën e luftës së Kosovës ashtu si emri i Adem Jasharit. Bashkëthemelues i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ai zgjodhi të mos largohej nga shtëpia e tij në Prekaz kur erdhi ora — dhe me atë zgjedhje, rënia e tërë familjes së tij u bë shkëndija që ndezi një komb. Nga një luftëtar i Drenicës, ai u bë mit: Komandant Legjenda.

Pse ka rëndësi

• Bashkëthemelues i UÇK-së, i lindur më 28 nëntor 1955 në Prekaz të Epërm; familja e tij iu përgjigj me armë sulmit të parë serb më 30 dhjetor 1991.

• Në operacionin serb të 5–7 marsit 1998 mbi Prekaz u vranë rreth 58 shqiptarë, shumica pjesëtarë të familjes së zgjeruar Jashari; sipas Human Rights Watch, 18 prej tyre gra dhe 10 fëmijë gjashtëmbëdhjetë vjeç e poshtë.

• Rënia e familjes nuk e theu qëndresën — pas saj radhët e UÇK-së u mbushën dhe Prekazi u bë vend pelegrinazhi kombëtar.

Kush ishte Adem Jashari

Adem Shaban Jashari lindi më 28 nëntor 1955 në Prekaz të Epërm, në zemër të Drenicës — krahina që do të bëhej djepi i kryengritjes shqiptare në Kosovë. I rritur në një familje me tradita të forta atdhetare, ai e ndjeu herët se rezistenca ndaj sundimit serb nuk do të vinte nga letrat, por nga mali.

Që nga viti 1991, Jashari mori pjesë në veprimet e para të armatosura kundër policisë serbe dhe udhëtoi në Shqipëri për stërvitje ushtarake: në dhjetor të atij viti, sipas historianit ushtarak Bernard Zotaj, ishte në krye të njërit prej dy grupeve të para të vullnetarëve kosovarë që u stërvitën në Shqipëri — grupi i tij, 34 vetë, u përgatit nga oficerë të ushtrisë shqiptare në Surrel, në malin e Dajtit mbi Tiranë. Më 30 dhjetor 1991 forcat serbe sulmuan për herë të parë shtëpinë e Jasharëve dhe familja u përgjigj me armë. Vitet që pasuan i ndau mes Drenicës dhe Shqipërisë, ku u kthye sërish, si ilegal, më 1993; po atë vit Ademi u arrestua e më pas u lirua, duke u kthyer sërish në Drenicë për të vazhduar qëndresën. Bashkë me të vëllanë, Hamzën, dhe një bërthamë burrash të Drenicës, ai u bë një nga themeluesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) — në një kohë kur shumica e botës ende nuk e kishte dëgjuar atë emër. UÇK-ja doli haptazi për herë të parë më 28 nëntor 1997, te varrimi i mësuesit Halit Geci në Llaushë, kur tre burra të maskuar shpallën se ushtria ekzistonte. Deri në atë vit shqiptarët kishin nisur ta quanin Drenicën territor të çliruar, sepse prania e UÇK-së i detyronte policët serbë të braktisnin natën pikat e kontrollit; Beogradi e shihte si vatrën e asaj që e quante terrorizëm shqiptar. Disa herë forcat serbe u përpoqën ta kapnin ose ta vrisnin; disa herë ai u shpëtoi rrethimeve, përfshirë sulmin e 22 janarit 1998 mbi oborrin e familjes.

Kronologjia

• 1955Lind në Prekaz të Epërm, Drenicë.

• 30 Dhj 1991Sulmi i parë serb mbi shtëpinë e Jasharëve; familja përgjigjet me armë.

• 1993Arrestohet e më pas lirohet; kthehet në Drenicë për të vazhduar qëndresën.

• 1996–97Ndër themeluesit e UÇK-së; oborri i Jasharëve bëhet bazë e qëndresës.

• 28 Nën 1997UÇK-ja del haptazi te varrimi i Halit Gecit në Llaushë.

• 22 Jan 1998I shpëton sulmit të dytë serb mbi oborrin e Jasharëve në Prekaz.

• 5–7 Mars 1998Epopeja e Prekazit: sulmi i tretë, rrethimi dhe rënia e familjes Jashari.

Epopeja e Prekazit: rënia e Adem Jasharit (5–7 mars 1998)

Pas disa përpjekjeve të dështuara për ta kapur, në agimin e 5 marsit 1998 forcat jugosllave nisën operacionin e madh mbi shtëpinë e Jasharëve në Prekaz — me tanke, transportues të blinduar dhe helikopterë, ndërsa artileria qëllonte nga fabrika e municionit aty pranë. Ishte sulmi i tretë mbi atë shtëpi, pas atij të dhjetorit 1991 dhe të 22 janarit 1998. Adem Jashari nuk u dorëzua. Tri ditë rresht, një grusht luftëtarësh i bëri ballë një ushtrie.

Kur heshtën armët më 7 mars, ishin vrarë rreth 58 shqiptarë — numri i Human Rights Watch, që përfshin edhe të paktën gjashtë të vrarë nga Llausha aty pranë, të varrosur bashkë me ta. Studimi i Anna Di Lellios dhe Stephanie Schwandner-Sieversit numëron pesëdhjetë e një të vrarë nga familja e zgjeruar Jashari, burra, gra dhe fëmijë, nga të cilët njëzet ishin të familjes së ngushtë. Mes të rënëve ishin Ademi dhe gruaja e tij, Adilja, me djemtë Fitim, 17 vjeç, e Kushtrim, 13 vjeç; vëllai Hamëz; babai, Shabani, 74 vjeç, dhe nëna, Zahidja, 72. E vetmja e mbijetuar e oborrit ishte mbesa 11-vjeçare, Besarta Jashari, dëshmitarja e gjallë e masakrës. Gjatë sulmit u fsheh nën një pllakë mermeri ku gatuhej brumi; policia e gjeti, e çoi në fabrikën e municionit dhe pastaj e la të lirë.

Lajmi i kasaphanës u përhap si zjarri. Ajo që Beogradi e mendoi si fund, u bë fillim: popullariteti i UÇK-së shpërtheu, fshatra të tëra u ngritën, dhe mijëra shqiptarë u radhitën për t'u bashkuar me ushtrinë. Deri atëherë UÇK-ja kishte qenë një grup i vogël e anësor rezistence të armatosur, përballë rezistencës paqësore qytetare që udhëhiqte Ibrahim Rugova; rënia e familjes Jashari i hapi rrugën rekrutimit masiv — nga Kosova, nga trojet përreth dhe nga mërgata. Human Rights Watch, në raportin e tetorit 1998, e lidh Prekazin me sulmin e 28 shkurtit dhe 1 marsit mbi Likoshanin e Qirezin: ngjarjet e Drenicës morën 83 jetë dhe ishin, sipas raportit, pika e kthesës së krizës: sulmet e verbëra mbi gra e fëmijë e radikalizuan popullsinë shqiptare dhe ia mbushën radhët UÇK-së. Prekazi nuk e theu qëndresën — e lindi atë në shkallë kombëtare.

Legjenda

Sot Adem Jashari nuk është thjesht një hero lufte — është simbol. Kompleksi Përkujtimor “Adem Jashari” në Prekaz, ku prehet familja, është shndërruar në vend pelegrinazhi kombëtar, ku çdo vit në mars mblidhen mijëra njerëz. Rrënojat e djegura të oborrit nuk u rindërtuan: u hapën për vizitorët ashtu siç i lanë tri ditët e predhave, dhe janë qendra e përkujtimeve vjetore mbarëkombëtare që njihen si Epopeja e UÇK-së. Epiteti “Komandant Legjenda” ka hyrë në këngë, në mure e në kujtesën e përbashkët shqiptare — nga Kosova te Shqipëria e te diaspora.

Si u bë kjo legjendë e kanë studiuar Anna Di Lellio dhe Stephanie Schwandner-Sievers, që e vëzhguan Prekazin nga viti 2000 deri më 2005 dhe e quajnë faltoren më të shquar të Kosovës së pasluftës. Në ditët e para, kur lajmet ishin ende të paqarta, luftëtarë të UÇK-së përhapën fjalën se Ademi kishte shpëtuar, duke e lidhur me Azem Galicën, kaçakun e Drenicës që edhe ai besohej i gjallë pas vdekjes; rrëfimi i Besartës, dëshmitares së vetme, e ngurtësoi tregimin në një epos qëndrese. Po ato studiuese shënojnë se vendi u bë edhe pikë referimi në politikë, në vitet kur partitë dhe grupet shoqërore garonin për pushtet nën kujdestarinë ndërkombëtare.

Burimet

Fakte të dokumentuara. Operacioni serb mbi Prekaz zgjati nga 5 deri më 7 mars 1998 dhe u krye nga Njësia Speciale Antiterroriste (SAJ) e Serbisë. Human Rights Watch, në raportin Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998), dokumentoi se nga 58 trupat e varrosur, 18 ishin gra dhe 10 fëmijë gjashtëmbëdhjetë vjeç e poshtë; e mbijetuara e vetme nga familja ishte një vajzë njëmbëdhjetëvjeçare. Lista e të vrarëve që përpiloi Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, e botuar në po atë raport, përfshin edhe gjashtë të vrarë nga Llausha. Qendra për të Drejtën Humanitare (Fondi për të Drejtën Humanitare / Kosovo Memory Book) e intervistoi Adem Jasharin pak ditë pas sulmit të 22 janarit 1998, rreth gjashtë javë para rënies, dhe ka regjistruar emër-për-emër viktimat e familjes Jashari.

Pozicionim. Data e lindjes (28 nëntor 1955), roli si bashkëthemelues i UÇK-së dhe kronologjia e qëndresës para 1998-s (sulmi i parë i dhjetorit 1991, arrestimi i 1993-shit, dalja publike e UÇK-së më 28 nëntor 1997 te varrimi i Halit Gecit) mbështeten te dëshmitë e Qendrës për të Drejtën Humanitare dhe te historiografia e luftës (Tim Judah, Kosovo: War and Revenge; Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo). Pesha simbolike e "Epopesë së Prekazit" është fakt i ndjeshëm publik; ky ekspozim e trajton ngjarjen përmes burimeve të verifikuara, jo retorikës.

Burime: Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998); Fondi për të Drejtën Humanitare — Kosovo Memory Book; Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press); Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo (Scarecrow Press, 2011), zëri “Jashari, Adem”; Encyclopædia Britannica, “Kosovo Liberation Army”.

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998), kreu «Violations in the Drenica Region»

• Anna Di Lellio, Stephanie Schwandner-Sievers — The Legendary Commander: the construction of an Albanian master-narrative in post-war Kosovo, Nations and Nationalism 12/3 (2006)

• Anna Di Lellio, Stephanie Schwandner-Sievers — Sacred Journey to a Nation: The Construction of a Shrine in Postwar Kosovo, Journeys 7/1 (2006)

• Gazeta Dielli — Bernard Zotaj, Bazat dhe përgatitja e luftëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në Shqipëri (2022)

Sources:
- Yale University Press: https://en.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press
- Encyclopædia Britannica: https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica